Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 118.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 30 Сентябрь 2019
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Изобразительное искусство

Продавец

Bohodir Jalolov

Ўзбек меъморчилигида ганчкорлик, наккошлик, ёгоч уймакорлиги хунар турларидан фойдаланиш

Купить
МУНДАРИЖА Кириш I . Боб Ў ЗБЕК МЕЪМОРЧИЛИГИДА ГАНЧКОРЛИК, НАККОШЛИК, ЁГОЧ УЙМАКОРЛИГИ ХУНАР ТУРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШ 1.1. Ганч уймакорлик санъати: тарихи, асосий мактаблари, услублари 1.2. Наккошлик: тарихи, мактаблари ва атамалари 1.3. Ёгоч уймакорлиги: тарихи, мактаблари ва усуллари II . БОБ Ў ЗБЕК ХАЛҚ АМАЛИЙ САНЪАТИ 2.1. Заргарлик санъати 2.2. Каштачилик ва зардузлик ХУЛОСА Фойдаланилган адабиёт ва манбалар руйхати: Иловалар КИРИШ Мавзунинг долзарблиги. Мустақил Ўзбекистон Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг тенг ҳуқуқли аъзоси сифатида ҳалқаро сиёсатда фаол иштирок этмоқда жаҳон ҳамжамиятида ўзининг муносиб ўрнига эга, дунёнинг етакчи мамлакатлари тан олди ва улар билан дипломатик алоқалар ўрнатган. Ҳозирги пайтда 2008 йил охирларида бошланган жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари бўйича Президент И.А.Каримов раҳнамолигида кенг қамровли тадбирлар ишлаб чиқилди ва дастур қабул қилинди. 1 Ўрта Осиё ҳудуди жаҳоннинг энг кўҳна маданий ўчоқларидан бири ҳисобланади. Ушбу ҳудудда истиқомат қилган ҳалқлар қадимдан бой ва ранг-баранг маданият наъмуналарини яратганлар. Мазкур маданият наъмуналарининг аксарияти асрлар давомида аждодлардан авлодларга маданий мерос цивилизация давомида шаклланган моддий ва маънавий бойликларни қабул қилади ҳамда бойитади. 2 Битирув малакавий ишининг мақсади ва вазифалари: Ўзбек халқ ҳунармандчилиги анъанавийлик ва замонавийлигини ёритиб беришдан иборат. Шундан келиб чиқиб қуйидагиларни асосий вазифа қилиб олинди. - Анъанавий ҳунармандчиликнинг ганч ўймакорлик санъати тарихи, асосий мактаблари, услубларини таҳлил қилиш. - Наққошлик тарихи, мактаблари ва атамалари тарихини ёритиб бериш. - Ёгоч ўймакорлиги тарихи, мактабларини урганиш. - Заргарлик санъати машғулотининг шаклланиш босқичини тадқиқ этиш; - Каштачилик ва зардузлик машғулотини шаклланишга оид мавжуд тарихий- этнологик маълумотларни ўрганиш. Битирув малакавий ишининг урганиш даражаси: Узбек халкининг хунармандчилик тарихи кадимийдир. Самарканд Бухоро, Хива, Т Битирув малакавий ишининг хронологик камрови: « Ўзбек халқ ҳунармандчилиги: анъанавийлик ва замонавийлик » мавзусини урганишда Милоднинг бошларидан, то хозирги кунгача Урта Осиёда ривожланиб келган халк амалий санъати: наккошлик , ганч уймакорлиги, ёгоч уймакорлиги, заргарлик ва зардузлиги каби санъатлари, уларнинг тарихи, мактаблари, услублари, атамалари ва турлари хакида тулик маълумот келтирилган. Бу давр мобайнида бадиий безак санъати нафакат Урта осиё ва Якин шакда кенг ривожланди ва тараккий этди. Бинобарин, Президентимиз Ислом Каримов: «Маърифатли Моварауннаҳр руҳи, Темурийлар даврида Фан ва санъатнинг гуллаб яшнагани Европада уйғониш жараёнига ҳаётбахш таъсир этгани, умумжаҳон тараққиётига кўмаклашганини англаб фахрланамиз», - деган эди. Битирув малакавий ишининг тузилиши: Малакави I БОБ. УЗБЕК МЕЪМОРЧИЛИГИДА ГАНЧКОРЛИК, НАККОШЛИК, ЁГОЧ УЙМАКОРЛИГИ ХУНАР ТУРЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШ. 1.1. Ганч ўймакорлик санъати: тарихи, асосий мактаблари, услублари Мустақиллик халқимиз тарихида янги уйғониш даврини бошлаб берди. Бу жараённинг илк босқичидаёқ миллий ўзлигимизни англашга бўлган интилиш анча кучайди. Ўтмиш тарихга, аждодларимизнинг шонли йўлларига ва маънавий меросига янгича холисона назар ташлашга киришилди. Чунки утмишдан то ҳозиргача кўп асрлар оша сайқаланиб келган азалий миллий қадриятлар-боқий удум ва анъаналарга ҳам аждодларимиз томонидан тамал тошлари қўйилган. Халқ ҳунармандчилиги ҳақида гап кетар экан, унинг ёшини бемалол инсоннинг яратилиш тарихи билан тенг дейиш мумкин. У одам боласининг онги ва тафаккури ўсгани сайин такомиллашиб ва ривожланиб бормоқда. Бунинг эн аҳамият касб этади. Амалий санъат буюмлари уларнинг вазифаси, безаги, материали, ранг ўлчовларига риоя қилишни талаб этади. Шундагина буюмлар кишиларни хаяжонлантиради, тўлқинлантиради ва уларга завқ бағишлайди.Ҳозирда амалий-безак санъати икки йўналишда ривожланмоқда. Мустақил равишда иш олиб бораётган усталар чиқарган маҳсулотлар. Халқ амалий санъати жуда қадим замонда пайдо бўлиб, халқ хунармандчилиги тарзида ривожланиб санъатнинг энг қадимги ривожланган ва барҳаёт тури бўлиб келган. Амалий безак санъат буюмлари, бирмунча эркин ижодкор тафаккури маҳсули сифатида яратилади ва у теварак атрофга файз киритишга қаратилган бўлади. Яқин ўтмишда ўзбек амалий безак санъатининг энг ривожланган ганчкорлик, наққошлик, ёғоч, тош ва суяк ўймакорлиги, пичоқчилик, заргарлик, каштачилик, зардўзлик, гил Нақшликда қалам, линейка, ўчирғич,бўёқлар ишлатилади. Қоғозга нақш солишни ўрганиш учун даставвал тўғри, эгри, тик, айлана чизиқларни чамалаб бўлишдан бошланади. Чизиш вақтида симметрия, асимметрия ва бошқаларга эътибор берилади. Ёғоч ўймакорлиги санъати кенг тарқалган.бунда буюмларга чизиб, кесиб, ўйиб ишланади. V-VI асрларда ёғоч ўймакорлиги намуналари Сурхондарё воҳасидаги Юмалоқ тепа тубидан топилган. VII асрнинг охиригача маҳаллий ёғоч ўймакорлик жуда тез суръатлар билан ривожланган эди. Ёғоч ўймакорлиги билан эшиклар, бинолар, устун, равоқ ҳар хил хонтахталар безатилган. Ёғоч ўймакорлигида ота-боболаримиз қадимдан ҳар хил ёғочлардан турли мақсадда фойдаланиб келганлар. Ёғоч хусусиятлари синчиклаб ўрганилиб, кейин ёғочга ўйиб нақш ишланган. ёғоч ўймакорлигида турли асбоблар ишлатилиб шаҳарлардаги тарихий обидаларни қуриш ва безатишда ишлатилган. Шердор мадрасасининг қуббагумбаз кошинлари ботаётган қуёш шуъласида заррин жило билан товланиб турибди. Ганч қоришмаси янгилигида осон кесилади, ундан хоҳлаганча шаклларни ўйиш, ясаш мумкин, лекин у қотгандан сўнг қаттиқ тошга ўхшаб қолади. Усталаримиз унинг бу ажойиб хусусиятидан қадимдан фойдаланиб келганлар. Шу тариқа ҳозиргача бу ҳунар авлодданавлодга ўтиб тарихий анъана сифатида ривожланиб боряпти. Ганчкорлик саньатимиз фахри, беқиёс ва бебаҳо хазина. Ҳеч шубҳасизки, уни чуқур ўрганиш илмий ва амалий аҳамиятга эгадир. Ганч ўймакорлиги санъати асрлар давомида ўзига хос услуб билан ривожланиб келди. Бу санъатнинг энг қадимги, ўрта асрлардаги ва XX асрдаги ривожланишини кўздан кечириб, ўрганиб чиқсак бу даврлардаги ганч ўймак ўсимликсимон нақшнинг чуқур ўймалари ишлатилган. Ўйма чуқурлиги 2— 3 см гача борган, нақш қорамтир соя ҳисобига аниқ оппоқ бўлиб кўриниб турибди. Ганч деворга қалин қилиб сувалган, нақш тасвири деворнинг сиртига тўппатўғри чизилиб ўйилгак. Ўша давр усталари ахтадан (улгудан) фойдаланмаганлар. Биноларнинг ташқи қисмига эса қуйма асосида ганч ишлари бажарилган. III асрда мураккаб нақшлар пайдо бўлади. Усталар табиатдан ўсимлик ва ҳайвонларнинг тасвирини стиллаштириб, ганч ўймакорлигида ишлатганлар. Шу деворларда ўйманинг чуқурлиги 7 мм дан ошмаган. Уйларнинг ташқи қисмига намоён, устун ва пештоқларига ганч ўйма ишлатилган. Фарғона водийсида XII асрда безак сифатида ҳар хил плиткасимон ўйма ганч намуналари ишлатилган. Бу биноларни ганч плиталари билан безатиш кенг авж олганлигини кўрсатади. Ў қонунлар ишлаб чиқилди. Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Фарғона водийси ва Хивада ўзига хос мустақил мактаблар вужудга келди. Ганч ўймакорлиги техникаси кишини қойил қолдирадиган даражада ўсди. Бухоро безаклари майин, гуллари жуда ҳам нафис, Марғилоннинг гулдор безаклари яхлит кўринишга эга, Тошкентники эса қатъий ва аниқ ритм асосида тузилган, Хиванинг динамик ўйма нақшлари ўзига хос спиралсимонлиги билан фарқланади, XIX асрнинг бошларида буюк ганч ўймакорларидан Абдураҳим ҳаётов, уста Мурод, уста Фузайл, уста Носир, уста ҳаёт Носиров, уста Ҳожи Ҳофиз, уста Насруллобой, уста Абдужалил, уста Азим, уста Омонулло, уста Ғофир, уста Иброҳим, уста Сари, уста Абдуфаттоҳ ва бошқалар фаолият кўрсатдилар. Аср бошларидаги ишларда эса ўйма рельефли жуда майин услуб техникаси пайдо бўлди. Рангли ганчлар, худди гўзал табиат манзарасининг нафис тасвирини эслатади. Ўйма ганч заминлари ажойиб рангларда берилган. Бу бино XX асрнинг бошларидаги энг кўзга кўринган архитектура ёдгорлиги бўлиб қолди. 1913—1914 йилларда Бухорода амир Аҳадхон томонидан Ситораи Моҳи-Хоса қурилди. У ганч ўймакорлиги билан безатилди. Айниқса оқ уй меҳмонхона ўша даврдаги ганч ўймакорлигининг ажойиб намунаси деса бўлади. Бунда ойна замиида ганч ўймакорлиги бажарилган. У ўзининг нозиклиги, жимжимадор қилиб безатилиши билан ажралиб туради. Мазкур саройнинг безак ишларини Уста Ширин бажарган. У ўша даврда энг кўзга кўринган ганчкор усталардан эди. 1 1918 йили Туркистон республикаида «ҳунармандлар бўлими» ташкил этилди. Бу бўлимнинг мақсади ҳунармадчилик бўйича изланишлар олиб бориш, иқтисодий статистик маълумотларни қайта и усталари қатнашиб диплом олдилар. Ганчкор усталар архитектура ёдгорликларини; мураккаб муқарнасларни, нозик ганч ўйма ишларини қайта тикладилар. Улар Минораи Калон (XII аср), Магоки Аттор мачитини, (XII аср), XVII асрда қурилган Шердор, XVII асрда қурилган Абдулазизхон мадрасасини ва шунга ўхшаш архитектура ёдгорликларига қайта ҳаёт бахшида этдилар. Бу мураккаб ишларда республикаимиздаги ганчкор усталар ўз кучи, қуввати ва билимини аямади. Ўлар бухоролик ганч ўймакорлар — Ўста Ширин Муродов, Шоир Ибодов, Абдураҳим Ҳаётов, самарқандлик Рашид Жалилов, Шамсиддин ғофуров, Абдурашид Жалилов, Акром Умаров, Мирҳомид Юнусов, Абдурайим Шермуҳамедов, тошкентлик Арслонқул Назаров, Тошпўлат Арслонқулов, Маҳмуд Усмонов, Ўсмон Икромов, хивалик Одамбой Ёқубов, Одамбой Бобожонов, Абдулла Болтаев, Рўзимат хослиги билан ажралиб туради. Умумий нақш композициялари шаклдор медальонларни такрорланишидан ҳосил бўлган узоқдан ажойиб намоён кўринишига эга. Термиз зали —(меъмор А. Зайнутдинов.) Бу залнинг нақш композицияларини Уста Ширин Муродов Термиз стилига мўлжаллаб чизган. Ўйма ишларини Уста Ширин Муродов, ғ. Неъматов ва бошқалар бажарганлар. Термиз зали қадимий ганчкорлик услубида безатилган бўлиб, XII аср Термиз саройидаги ганч ўймакорлигини эслатади. Театрга кирган одам Ўрта аср безаш стилини шу театрда учрашини хаелига ҳам келтирмайди. Термиз залида замонавий услубдаги ҳеч нарсани кўрмаймиз. Ўйилган нақш замини умум юзанинг 10—30% ни ташкил этади чуқурлиги 10—20 мм. Уйилган юза қорамтир тусда соя бер ўйилмаган юзани аниқ контраст қилиб кўрсат турибди. ҳошия ва изорага ишланган нақшл фони 10 Муродов бухороликларга хос «табақа пардоз» деб аталадиган мураккаб услубни бизгача етказиб келиб Бухоро залида ойнаи жаҳон қурди. У ажойиб қандил ишлаб уйнинг шифтига қуббали қилиб муқарнас ишлади. Шифт ўртасига ўша давргача ҳеч ким сталактит ишлатмаган эди. Мураккаб муқарнаслар хона ҳажмига мос тушган. ҳажмли оппоқ геометрик шакллар кишига қандайдир эркинлик ҳис туйғусини беради. Дераза кўзгу заминли намоёнга тушаётган ёруғлик хонага янада кенг, ёруғ ва ўзига хос жозиба бахш этади. Тошкент зали (меҳмонхонаси ) — Тошкент залига Тошпўлат Арслонқулов композиция чизди. Гулдаста, шарафа, намоён, руталар юқори рельефли қилиб бажарилди. Тошпўлат Арслонқулов ўйма нақш солиш техникаси, «муқарнас», «мажнунтол», «чока пардоз», «занжира», «шоҳбарг» каби услубларни амалда қўллаб, тараққий эттириш била йўл вокзали, аэропорт биноларида, меҳмонхоналарда, музейларда, чойхона, кафе, ресторанлар, театрлар фабрика ва завод, колхоз ва совхоз клублари ва идораларида, ўқувчилар уйи ва саройларида, мактабларда, цирк биноларида, ҳаттоки хонадонларда ҳам моҳир усталарнинг ганч ўймакорлик намуналарини кўрамиз. Ганч ўймакорлик санъати тез суръатлар билан тараққий этиб бормоқда. Мустақиллик даврида қадимий обидаларни қайта тиклаш, реставрация қилиш ишларига катта эътибор қаратилди. Юзлаб обидаларда таъмирлаш ишлари олиб борилиб, улар кўрган кўзни қувнатадиган ҳолатга келтирилди. Жумладан, Қарши шаҳрининг 2700 йиллиги муносабати билан шаҳарда амалга оширилган ишлар натижасида Кўкгумбаз, Одина жомеъ масжидлари, бир неча мадрасаларда ганчкорлик ишлари амалга оширилди ва бугун улар юртимиз фуқаролари ҳамда юзали қирма, иккинчиси рельефли қирма. Текис юзали қирма — худди деворга график усулида бажарилган нақшга ўхшаб кўринади. Бу қирмада замин маълум чуқурликда чақа қилиб чиқилиб, гуллар оралиғи қайтадан ранг аралашмали ганч билан тўлдирилади. Унинг юзасини шутургардан (туя бўйин) ва андавада қириб текислаб чиқилади. Бунда рангли текис юзали гуллар ҳосил бўлади, буни текис юзали қирма дейилади. Рельефли қирмада эса юқоридан текис юзали қирмани давом эттириб, гул ва новдаларга ўйиб, чока пардоз берилади. ғирмани ҳам ўзига хос хислатлари бўлиб, у кўп рангни хоҳламайди. Ўйма заминини кўзгу ташкил этган ганч ўймакорлигининг ойнавандлик турини XIX асрда Бухоролик Уста Ширин Муродов яратган. Ў биринчи бўлиб Бухоро хони Аҳадхоннинг «Ситораи МоҳиХоса ёзги саройидаги «оқ уй» (хонаи сафед) ни безашда ( геометрик ва ўсимликсимон бўлиб, геометрик занжира кўпроқ қўлланилади. Занжира содда бўлишига қарамай, шаклларни ўйганда соя, ёруғ ва ярим соя ҳолида кишини ўзига жалб этади. Занжиранинг ғиштин занжира, аразлаган занжира, чашми булбул, қўш занжира ва бошқа турлари бор. Чуқур ўйма биноларнинг ташқи томонини, катта хоналарини безашда қўлланилади. Ўймасининг чуқурлиги 2—3 см бўлади. Ўйилганда заминга қараб 45°—60° қияликда ўйилади. Уларни чуқур ёки унча чуқур олмаслик ўйманинг ҳажмига боғлиқ. Бундай чуқур ўймаларга бўёқ бериш талаб этилмайди. Баъзи вақтларда умумий қолипга битта ранг берилхши мумкин. Чуқурлик қанча паст бўлса, нақш шунча контраст кўринади. Агар ёруғлик ўйилаётган юзага тик тушса унда нақш ярим сояли майинроқ кўринади. Чуқур ўйма «ёруғсоя ўйини»га бой ва яхши кўринишга эга бўл бошқа ҳар хил идишлар қўйиб ясатилган. Усталар токчаларни ҳар хил йўллар билан безаганлар. Лали дейилган жойга ўсимликсимон ёки геометрик нақшлар чизилган. Китобага арабча ёзувлар ёзиб, чизиб ёки ўйиб безатилган. Намоёнларга эса кўпинча гул тувакли гулдаста ўйма нақшлар тасвири туширилган. Буни усталар дарахти мунаббат деб юритганлар. Ганч ўймакор усталар мачитларни, сарой ва турар жой биноларини безашда хонанинг ҳажмига, ёруғлигига, қўйиладиган талабни, намгарчилик ва бошқаларни ҳисобга олганлар. Хоразм ганч ўймакорлик мактаби. Хоразм ўзининг қадимий ёдгорликлари билан жаҳонга машҳурдир. Хоразмдаги Исломхўжа минораси, Фахриддин Рози мақбараси, Жума мачити ва бошқа тарихий обидалар Ўрта аср Шарқ меъморчилик санъатининг гўзал намуналаридан биридир. Улар ўзининг соддалиги ва нақш мотивларини ганч ўймакорлик, ёғоч ўймакорлик Хоразм унча ривож топмаган бўлсада лекин ўзига ) хусусиятлари билан бошқа шаҳарларда ўйиш нақшлардан фарқ қилади. Чунончи Тошҳовли Саидбой мачитига ишланган ганч ўймакор қандайдир қўпол ўйилган бўлсада тез ўйилган бўлиб ўйма нақш динамикалигига эга. Бу ганч ўймакорлигига чока пардоз берилган. Хоразмда кўпинча чока пардоздан фойдаланиб келинган. Ганч ўймакор усталар кўп бўлсада, аввал баъзилари ўймага мослаб нақш композиция чиза олмас эдилар. Шунинг учун улар махсус нақш чизиб берувчиларга мурожаат қилар эдилар. Гириҳ композицияси чизиб берувчи устани гириҳкор уста деб юритар эдилар. Бундай Хоразм усталаридан Худойбёрган Полвонов, Эшмуҳаммад Худойбердиев, акаука Вафо ва Болта Мирзаевлар, ҳожиниёз Саидниёзов, Матёқуб Жонибеков, Худойберган Матчонов ва бошқала санъатининг ажойиб намуналарини музейларда, кўргазмали хоналарда, маиший биноларда, кафе, ресторан, завод, фабрика, клубларда, театр, колхоз ва совхоз идораларида, ҳаттоки турар жойларда ҳам учратиш мумкин. Ганч ўймакорлиги билан безалган бинолар кўпайиб бормоқда, замондошларимизнинг кундалик эҳтиёжларига айланмоқда. Юксак бадиий дидли янги авлод тарбияланмоқда. Хоразм ганч ўймакорлиги намояндаларидан бириуста Рўзимат Машариповдир. Уста Рўзимат Машарипов 1870 йилда Хивада қурувчи оиласида туғилди. Отаси қурувчи, ганчкор ва наққош эди. Ўғли Рўзиматга ёшлик чоғидан бошлаб қурилиш, ганчкорлик ва наққошлик сирларини ўргатиб борди. Рўзимат аввал отасига ёрдам бериб юриб, нақш композициялар чизишни ва уни ганчда ўйиб пардоз беришни қунт билан ўрганди. У ёшлигидан бошлаб усталарнинг суҳбатларини, балки устанинг бошқа шогирдлари билан уйда -расм солади, ўсимликсимон, геометрик нақш композицияларини, биноларнинг кўринишини, чизма ва хомаки нусхаларини чизишни чуқур ўрганиб боради. Амакиси ҳар доим Ширинни бирга олиб юради. У уста ҳаётнинг ҳамма ишларини бажаради. Ўша вақтларда Уста ҳаёт кўпинча машҳур усталар билан суҳбат қуришар, дунё воқеалари, бўлиб ўтган тарихий ҳодисалар ҳақида гаплашиб ўтирар эдилар. Ширин бундай суҳбатларни жуда кўпида қатнашади. Айниқса, Ўрта Осиё тарихини яхши ўрганади. Ширин амакиси Уста қўлида ўн саккиз йил ишлайди. Ширин шундан сўнг шогирдликдан уста даражасига кўтарилади. Қобилиятли Ширин Муродовга амакиси Уста ҳаёт бир неча биноларни безатишни топширади. Ўша вақтда уста номини олиш жуда қийин эди. Чунки шогирд уста бўлиши учун назарий ҳамда амалий ишлар ташлайдилар. Зиндон уч қаватдан иборат бўлиб, унда қариялар, болалар, йигитлар ётишар эди. Уларни сочлари ўсган, кир ва ҳавоси жуда ёмон эди. Аҳадхон кейинчалик унинг айбини бироз кечиргандай бўлиб, Уста Ширинни сарбозликка сафарбар қилади. Кейинчалик амир Аҳадхон уни эллик кишилик уста тўдасига қўшиб Карманага жўнатади. Сарбозлик жуда оғир эди, нима дейилса албатта шу ишни қилиши керак эди, яна шуниси ҳам борки эркинликдан маҳрум этилган эди. ғочганлар қаттиқ жазоланар эди. Ўша вақтлари Ақадхоннинг 20 мингдан ортиқ сарбозлари бор эди. Уста Ширин у ерда чорбоғ ва саройлар қурилишларида иштирок этади. У ерда оддий ғишт теришдан бошлаб безатишгача бўлган ҳамма ишни қиларди. Оладиган кунлик маоши беш тангагина эди. Уста Шириннинг 4—5 йил ишлаб йиққан нарсаси бешолтита адрас тўн ва салла бўлди учун Уста Ширин Муродов ўйма ганчнинг сифатига жуда катта ақамият беради. Баъзи нотўғри қилинган жойларни бошқатдан ўзи қилади. Саройни безашда уста бутун тажриба ва билимини ишга солади. Ганчкорлик санъатининг энг юксак қоидаларига амал қилган қолда бажаради. Ниҳоят Ситораи МохиХоса саройи битказилади. Уста Ширин «оқ зал» деворларидаги ойналарга ганчдан гул солиб, «ойна пардоз» нусхасини яратади. Баланд ва катта зал кенг деразалар орқали нурга тўлиб туради. Майин ва оппоқ рангли ганч хонага ёрқинлик ва тантана бахш этади. ҳовлидаги чиройли кўмкўк барглар ва рангбаранг гуллар ойна фонида ажойиб манзара кашф этади, хона янада кенг бўлиб кўринади, Кечки пайт эса бу зал ўзига хос кўринишни беради. Қандилдаги шамлар ўйма ганч заминидаги ойнада ўзига хос жозиба кашф этади. Буларни ҳаммаси Уста Анвар Қулиев ўша вақтлардан бошлаб Уста Ширинга шогирд тушди.У ганч ўймакор бўлиш орзусида халқ амалий санъатини айниқса, ганчкорлик санъатини чуқур ўрганди. Анвар Қулиев геометрик, ўсимликсимон, гулли гириҳ ва бошқа нақш композицияларини тузиш сирларини ўрганди. Ганч ўймакорлигининг барча турларини амалда бажаришни мукаммал ўрганди. У ёш бўлсада, серғайрат бўлиб, нақш композицияларини осонлик билан чизар ва ўйиб гул солар эди.Анвар Қулиев 17 ёшида ганч ўймакор уста бўлиб танилди. Иккинчи жаҳон уруши даврларида у амалий санъатнинг энг мураккаб тури ҳисобланган бу ҳунарни икир-чикиригача чуқур эгаллаб, амалиётда ўз услуби ва йўналишини топиб олган эди.1943 йили Тошкентдаги Муқимий номли жумхурият музикали драма ва комедия театри биносини безашга таклиф этилди. У ерда машҳур усталар билан ҳа Уста Азим 1953 йилда Самарқанд шаҳрида туғилди. У ганч ўймакорлиги ҳамда қурилиш ишларининг устаси эди. Уста Азим Уста Шамсиддиннинг тоғаси. Ўша вақтдаги кўзга кўринган ганч ўймакор усталардан бири бўлиб, мачитлар, ҳаммомлар, мадрасалар ва турар жойлар қурилиши ҳамда безагида қатнашарди. У ғорабой, Оқсоқол, Муборак, Шобарбатдор каби мачит ва кўпгина биноларни безашда қатнашди.Уста Мирҳомид Юнусов 1890 йилда Самарқандда меъмор оиласида дунёга келди. Отаси Юнус Азизов уста меъмор эди. Мирх,омид эски мактабда етти йил таълим олиш билан бирга бўш вақтларида отасига ёрдам бериб юрди. У 1908 йили Жиззах мадрасаси ва 1909 йили Панджоб қишлоғидаги қаммолл қурилишида қатнашди. 1910 йил Самарқанддаги янги мадраса қурилишида иштирок этди. Ундаги кошинларни отаси Уста Юнус билан биргаликда (уйларида к қатнашди.Уста Абдурашид Самарқанд, Бухоро ва Тошкентдаги кўпгина биноларни қайта тиклаш ва безашда қатнашди. Уста Абдурашид Жалилов 1945—1946 йилларда Тошкентдаги Навоий номли опера ва балет катта театрини безашда қатнашди. Иброҳим Шермуқамедов Самарқандда туғилди. У ёшлигидан ганч ўймакорлиги билан қизиқиб уста Ширин Муродовнинг энг қобилиятли шогирдларидан эди. 1946 йилда А. Навоий номли опера ва балет катта театрини қуриш ва безашда Уста Ширин Муродов, Акром Умаров, Шамсиддин Ғофуров, Қули Жалилов, Усмон Икромов, М. Усмонов, А. Қулиев ва кўпгина усталар билан биргаликда қатнашди. У ерда Уста Иброҳим ажойиб ганч ўймакорлик намуналарини яратди. 1947 йилда Муқимий номли театрнинг кўриш залини безашда қатнашди. У А. Навоий номли Самарқанд университетининг зина панжаларини ва мажлислар залин Хуллас, узбек меъморчилигида ганч, на ққошлик, ёғоч уймакорлиги нинг тарихи, асосий мактаблари, услублари устоз- шогирд тизимида урганилиб келинмоқда Бу халқнинг ўз ўтмиши ва миллий қадриятларига бўлган муносабатининг ифодасидир. 1.2. Наққошлик : тарихи, мактаблари ва атамалари Миллий нақ о шл ик санъати ғоятда бой мазмунга эга. Бутун Ўрта Осиёда турли уйма нақшлар билан безатилга жавон, сандиқ ва қутилар, о ддий қошиқ, лаган, беланчак, чолғу асбоблари, уй-рўзғор буюмларидан тортиб турар жой ва жамоат биноларининг девор ҳамда шифтларига солинган нақшлар инсонни ҳайратга солади. Нафақат ўтроқ, балки ярим ўтроқ аҳоли орасида ҳам айниқса безатилган жовонлар машҳур бўлган. Бундай буюмлар Тошкент, Самарқанд, Ўргут ва бошқа жойларда кўп учрайди. Бухорода от эгари, Хоразмда арава қисмлари ўйма нақшлар билан безатилган. Бу гўзал нақшлар ажойиб наққошлар томонидан яратилган бўлиб, асрлар давомида бунёд топди, ривожланди, меъморчилик ҳамда тасвирий санъат ривожи билан боғланган ҳолда такомиллашиб борди. Нақш – арабча тасвир гул деган маънони англатади. Қуёш, ҳайвон, ўсимли базми жамшид, ов, расмлар уруши, манзаралар ҳамда диний расмлар тасвирланган. Жонли маҳлуқлар қизил ва кўк ранглар билан бўяб тасвирланган. VII асрнинг охири VIII асрнинг бошларида Ўрта Осиёни араблар босиб олиши натижасида қарор топган ислом дини ўзидан олдинги маданиятнинг илдизига болта урди. Янги дин ҳамда янги ғоя Ўрта Осиё тасвирий санъатига таъсирини ўтказди. Жонли мавжудотларни акс эттириш ман этилди. «Кейинчалик юзага келган диний шарҳлар ва ҳодисалар кўпроқ муросасиз йўл тута бориб, қатъий равишда шундай дер эди: «Тангри ёки одамзод суратини чизишдан тийилинг, фақатгина дарахтлар, гуллар ва жонсиз мавжудотларнинг расмини солин, акс ҳолда ҳеч ким бирор нарса яратиш у ёқда турсин, ҳатто Худо яратган нарсани қайта гавдалантириши ҳам мумкин эмас ва бу унинг қўлидан келмайди, акс ҳолд террирориясида археологик топилмалар шуни кўрсатадики, нақшлар ичида геометрик нақш кўп ишлатилган. «X 11 I асрда юксак кўтарилган миллий маданиятни мангол босқинчилари издан чиқарди. 1219-1221 йилларда Бухоро, Самарқанд, Урганч, Балх, Марв босиб олиниб тор-мор қилинди» 1 . X 11 I асрда Чингизхон ҳукмронлигида миллий маданиятни бир мунча издан чиқсада, лекин буткул йўқ қилинмади. Темур ва темурийлар даврида эса ўзбек миллий халқ амалий санъати юксак даражада ривожланди. «XIV – XV асрларда Ўрта Осиё халқлари тарихида тараққий этган иқтисодий- ижтимоий бир даврида ишлаб чиқаришга асосланган ўзига хос бир иқтисодий-маданий кўтаринкилик рўй берди. Бу даврни биз ҳозир Алишер Навоий, Абдураҳмон Жомий, Камолиддин Беҳзодга ўхшаб жуда кўп истеъдодли адиблар, олимлар, мутафаккирлар, санъаткорлар ном усталик ва чаққонлик билан адо этилганки, унинг қўли бамисоли қуш парвозидан эркин ҳаракат қилган, шоир тили билан айтганда, тутган мўйқалами мусаввирнинг ўз бармоқларидай аниқ ҳаракат қилган, уста билан қил ўтмас дўст мўйқалам гўё унинг амрига маҳталдай» . XIV – XV асрларда кошинкорлик ривожланди. Қурилган биноларни кошин ва парчинлар билан безатиш авж олди. Кошин ва парчинлардан ажойиб нақшлар ҳосил қилишга эришилди. Чунончи, Самарқанддаги Шоҳи Зинда комплекси, Ашратхона, оқсарой, Кўҳна Урганчдаги Тўрабекхоним мақбараси ва бошқалардир. XI асрда наққошлик санъати янада ривожланди. Натижада наққошликда кундал техникаси пайдо бўлиб ривож топди. Самарқандда Ашратхона, Оқсарой мақбаралари ва бошқа архитектура ёдгорликларининг ички қисмини кундал усулида безатилди. Кундал ик архитектурада дево яраша наққошлик мактаби пайдо бўлди. Чунончи, Фарғона, Тошкент, Хоразм, Самарқанд ва бошқалар. Улар ўзининг композициялари, ранги жиҳатидан ва бошқа томонлари билан фарқланади. XIX ва XX аср бошларида турар жой бинолари, маҳалла мачитлари, сарой ва ўқув бинолари, чойҳоналарнинг девор ва шифтлари жимжимадор нақшлар билан безатилади. Айниқса, деворлар сиртига дарахтлар, гулдасталар, гулдонли гулдасталар, гулли бутоқалар жонли чизиқлар билан безатилди. Чунончи, Қувадаги Зайниддин бойнинг уйи, Тошкентдаги князь Н.К.Романовлар саройи, А.А.Половцевнинг уйи, Марғилондаги Саидаҳмадхўжа мадрасаси ва бошқалар. Ўзбек биносининг ички қисмидаги ҳар бир меъморий қисми ўзига хос орнаментал безак типидан ташкил топган. Интеръер, яъни хона девори узунасига 3 қисмга бўлинган, деворнинг пастки қисми изора (п нақш ва ганч билан безатила бошланди. 1938 йили Москвадаги Бутуниттифоқ халқ хўжалиги ютуқлари кўргазмасидаги Ўзбекистон ресторани ва павильонлари безашга наққошларни сафарбар қилинди. У ерда ажойиб намоёнлар, қандиллар, ўйма ганчлар ва нақшлар билан безатилди. 1939 йилда Самарқанд ва Бухоронинг энг яхши усталаридан 12 киши Алишер Навоий номидаги Адабиёт музейи биносини ажойиб нақшлар билан безадилар. Шу йиллари «Баҳор» концерт залини ҳам нақш, ганч ўймакорлиги, ёғоч ўймакорлиги билан безатилди. 40-йилларда қурилган Муқимий, Навоий театри бинолари ажойиб нақш, ганч ва ёғоч ўймакорлиги билан безатилди. Наққошлик санъатининг ривожла-нишида ажойиб халқ усталари Фарғоналик Саидмаҳмуд Норқўзиев, Тошкентлик Тоҳир Тўхтахўжаев, Олимжон Қосимжонов, Ёқубжон Рауфов, Жалил Хакимов, Хивалик Абдулла Бол гўзаллик оламини куйлаётгандай туюлади ва кишилар руҳиятига кўтаринки руҳ бағишлайди. Чунончи, Самарқанддаги асрлар давомида мусулмон шарқида донг таратган олий билим маскани Улуғбек мадрасасини томоша қилар эканмиз, унинг таълим-тарбия мақсадида кўзлаб бунёд қилинганлигини наққошлар безаги орқали сезиш осон. Мадрасанинг безагидаги бир-бирини кесиб ўтган беҳисоб чизиқлардан кўп бурчакли ва кўп қиррали юлдузлардан ташкил топган нақшлар худди коинотдаги чарақлаб турган нақшларни асрлар оша ҳикоя қилиб тургандай туюлади. Ана шу бир-бирини кесиб ўтган беҳисоб чизиқлар, ҳар хил бурчакли ва қиррали юлдузлардан ташкил топган геометрик нақшларни гириҳ юритилади. Гириҳ – форсча, чигал, тугун деган маънони англатади. Ҳандасий нақш. Мураккаб нақш тури. Геометрик нақш муайян тақсимларга эга бўлади. Ҳа қолган. Гириҳ чизиш мураккаб бўлгани учун ҳам усталар чиза олмаганлар. Ўша даврларда гириҳ нақшини яхши билган усталар етук уста бўлиб ҳисобланганлар. Шундай усталардан бири Уста Ширин Муродов бўлган. У янги гириҳларни осонлик билан чиза олган ҳамда ўз ўрнида устлик билан қўллай олган. У ўз даврида гириҳни пири ҳисобланган, уни гириҳкор1 уста деб ҳисоблаганлар. Шунинг учун гириҳ чиза олмаган усталарни етук уста дейилмаган.Олимлардан Б.Н.Зас и пкин, Н.Б.Бакланов, Г.И.Гогонов, С.Полопанов улар архитектура ёдгорликларидаги гириҳ намуналарини тўплаган ва уларни ечимини таҳлил қилиб илмий ишлар олиб борганлар. Санъатшунос олимлар, фан доктори, профессорлар, Л.Ремпель, «Панжара», «Архитектурный орнамент Узбекистана», М.Булатовнинг «Геометрическая гармонизация в архитектуре Средней Азии IX – XV в ёрдамида минглаб нақшлар ясаш мумкин. Гириҳ ҳам нақш турлари сингари тақсим деб аталадиган жуда оддий бўлакдир. Геометрик нақш композицияларини тузишнинг ўзига хос турли сирлари мавжуд бўлиб, сиз билан гириҳ нақш тузишнинг баъзи бир томонларини кўриб чиқамиз. Янги гириҳ композициялари тузишнинг сир асрорлари санаб ўтмоқчимиз. Гириҳ маълум мазмунга ва характерга эга бўлади. Табиатда ҳар бир ўсимликнинг номи бўлганидек гириҳнинг ҳам ўзига хос номлари билан юритилади. Агар гириҳ 5 қиррали юлдуздан иборат бўлса, 5 рахли гириҳ деб юритилади. Худди шундай шу шаклнинг қиррали сонига қараб номланади. Гириҳ 5 ва 6 қиррали юлдузсимон элементлардан иборат бўлса, уни 5-6 рахли гириҳ деб аталади. Агар 6 ва 10 қирралиюлдузсимон элементлардан иборат бўлса, олтию ўн рахли гириҳ деб аталади. Агар 5,8 ва 12 Умар Ҳаём, Бобур каби жаҳонга машҳур олим, шоир ва наққошлар биноларимизни кишилар хаёлини ўзига тортувчи, табиатнинг гўзал манзараларига монанд нақшлар билан безашга чақирганлар. Кишиларни гўзаллик билан яқин дўст, биродар бўлишига ундаганлар. Чунончи Самарқанднинг эски шаҳар маркази, яъни Регистонда савлат тўкиб турган Шердор мадрасасига бир назар солайлик. Унинг пештоқлари, баҳайбат гумбазлари ва чиройли минорлари, ранг-баранг сирли кошинлари ҳамда нафис, ҳашаматли, дабдабали ишланган жимжимали қопламаси кишини ҳайратга солади. Ушбу мадраса бошқа меъморий ёдгорликлар сингари ўз мазмунига ва тарихига эга. Бухородаги Аштархонийлардан Муҳаммад Имомқулихон даврида хоннинг энг ишончли ҳамда яқин кишиси, яъни Самарқанд ҳокими Ялангтўшбий Баҳодир ниҳоятда бойиб кетгандан сўнг, Самарқандда Мирз наккошлик, заргарлик, кулолчилик, каштачилик, зардузлик каби халк амалий санъатида турли-туман узига хос накш намуналарини яратиш мумкин. Композиция тузиш йуллари ва уларнинг хомаки намуналарини тайёрлаш наккошлик, ганчкорлик, ёгоч уймакорлик ва бошка амалий санъат турлари учун умумийдек куринсада, аслида кулланиладиган хом ашёси, ижро пардоз турлари билан фаркланади. Композиция сузи лотинча булиб “жойлаштириш, куриш, тузиш” деган маънони англатади. Бунда танланган накш композициясига кура унинг элементлари когоз юзасида бир-бирига боглик холда жойлашиб, яхлит композицияни хосил килади. Танланган мавзу мазмунига мос келадиган накш композициясини тузиш учун бир канча хомаки эскизлар ишланади ва улардан талабга жавоб берадиганлари танлаб олиниб, композиция тузишда кулланилади. Накш композици Мустакил накш тукишни бошлашда талаба икки, уч ва ундан ортик элементлар ёрдамида энг содда накш вариантларини тузиши мумкин. Бунда ихтиёрий таноб шакли чизилади ва гул, новда, барг элементлари ёрдамида тулдирилади. Мавжуд композицияни шакл ёки гул элементлари номлари ёрдамида номлаш мумкин. Йул, айлана, квадратга чизиладиган накш композицияларини хам ихтиёрий равишда мавжуд накш элементлари бирикмасидан тузилади. Хар кандай накш композициялари пишик ва чиройли чизилишига ахамият берилиши керак. Элементларнинг узаро тартибли жойлашуви накшнинг жозибасини янада оширади. Мустакил накш композициясини тузишда хам усталари ижодини кузатиш, халк амалий санъати музейига бориш ва нусха кучириш яхши самаралар беради. Оддий накш композиция тузиш. Бошлангич содда накш композицияларини тузиш одатда та куринишидаги накшлар турига хос булганлиги сабабли “Патнис ислими” деб аталади. Композиция режасини тузиш ва чизиш жараёнида шакл ва замин буйича таркалувчи ранглар ва элементларнинг узаро мутаносиблиги хисобга олиниши шарт. Бунинг учун дастлаб накш композициясининг коралама нусхаси чизиб олинади. Сунг, ана шу коралама асосида (лозим топилган такдирда айрим узгартиришлар киритиш оркали) хар бир булакка ишлов берилган холда унинг нусхаси керакли жойларга кучирилади ва яхлит накш тузилади. Накш арабча тасвир, гул деган маънони англатади. У элементлари маълум тартибда такрорланадиган куш, хайвон, усимликлар, геометрик шакллар ва бошкаларнинг маълум тартибда такрорланишидан хосил килинган безакдир. Накшлар мазмунига кура усимликсимон, геометрик накшларга, гулли гирих, рамзий ва бошка турларга Хива, Қўқон, Бухоро хонликлари даврида халқ амалий санъати усталари шу шахарларга йиғила бошладилар. Кўпинча Фарғона ва Бухоро наққошлари Самарқандга, Қўқон, Марғилон усталари, Тошкентга келиб кўпгина биноларни безатдилар. У эса наққошлик Самарқандга, Қўқон, Марғилон усталари, Тошкентга келиб кўпгина биноларни безатдилар. У эса наққошлик мактабини янада ривожланишига ўзига хос композициялар яратишга, ранглар мажмуасини янада бойитишга жуда катта роль ўйнайди. Лекин бу нақшлар бир бирига ўхшасада,хар бир шахар ва хар бир устани ўзига хос ранг мажмуаси, колорити, услуби, композицияси жихатидан фарқ қилади. Тошкент нақшлари ўзининг нафислиги ва рангларнинг бир-бирига аста-секин ўтиши аниқ бир калоритга қатъий риоя қилиниши геометрик ва ўсимликсимон нақшларнинг кўп ишлатилиши билан ажралиб ту рўзғор буюмларига, яъни қутичалар, кўп рахли хонтахта курси, қаламдон стол ва бошқа уй рўзғор буюмларига нақш чизди. Натижада санъаткорнинг бундай санъат асарлари ҳар хил кўргазмаларида намойиш қилинди. Уста наққош санъаткорнинг номи жумҳуриятимизда ҳурмат билан тилга олина бошланди. 1934 йилда Тошкентдаги ишлаб чиқариш расомчилик корхонасига ишга таклиф қилинган, кейинчалик шу даргоҳда наққошлик бўлимида дарс бера бошлади. Бу уқув устахонасида ёшларга ўргатди. Сиркорликда ўзига хос жихатларини эгаллаган истеъдодли шогирдлари ҳозир унинг ишларини муваффиқиятли давом эттирмоқдалар. Жалил Хакимов у ёшлик чоғларида отаси безаётган патнис, идиш-товоқлар ва бошқа нарсаларга гул солишни соатлаб кузатиб ўтирар эди, уни қандайдир сеҳрли куч ўзига тортар эди. Аста секин ёш Жалилда халқ амалий санъа ўргатди. Мохир педагог ўқувчиларга халқ амалий санъатига бўлган қизиқишини, хунар ўргатишда, уларнинг ҳаётдаги ва воқеиликдаги бўлган эстетик мунасабатини ҳамда шу санъат асарларини ўз қўллари билан ярата олишга ўргатди. Уста табиатдаги гул, боғу- бўстонларни, ғам-ғуссани, ҳаётдаги гўзалликни нақш орқали гапириш алифбосини ўргатди, нақш элементларини хар бирини ўзига хос рамзий мазмунга эга эканлигини, уларни қалимда енгил, эркин, равон ва хар бир чизиқ жонли чиқишини талаб қилди. Рангларни бир-бирга монант олишни ҳаво переспективаларга амал қилишни ёшларга ўқтирди. Хар бир нақшни табиий чиқишига чақирди, чунки хар бир нақш элементи жонли табиатдан олинганлигини кўрсатиб кетди. Ижодкор тинимсиз меҳнати ва яна меҳнат қилиш кераклигини уқтирди.Хуллас, наққошлик тарихи хозирги кунгача етиб ке Ҳозиргача кенг тарқалган қадимий касблардан бири ёғоч буюмлари ясаш ҳунармандчилигидир. Ёғоч ўймакорлиги ўзбек халқ амалий безак санъатининг кенг тарқалган бир тури. Бунда бирор нақш ёки тасвир тахта ёки ёғоч буюмларга чизиб, кесиб, ўйиб ишланади. Бадиий санъатнинг бу тури деярли барча халқларда бўлиб, қадимий шарқда антик дунё мамлакатлари архитектурасида кенг ишлатилган. Асрлар давомида Европа ва Осиё мамлакатларида ёғоч ўймакорлигининг ривожланиб ўзига ҳос бадиий услублар келиб чиққан. Шу сингари Ўрта Осиёда ҳам ёғоч ўймакорлиги қадимдан ривожланиб кишиларнинг уй рўзғор буюмларида ва архитектурасида жуда кенг қўлланилган. Бу ўймакорлик қадимий архитектуранинг эшик, дераза, устунлар, ҳар хил тўсин, стол, хонтахта, қутича, рамка, қаламдон ва бошқа буюмларни безашда ишлатилиб келинган. Мил Наср Фаробий каби буюк олимлар, файласуфлар, ёзувчилар, адабиёт ва маданият арбоблари етишиб чиқди. Бу каби алломаларнинг ўткир зеҳни Бухорадаги Исмоил Самоний мақбараси, термиздаги £ирққиз саройи, Навоий туманидаги Мирсаид Баҳром мақбараси, Навой шаҳри яқинидаги султон Саодат ансамбли ва Работи Малик карвон саройи сингари жаҳонга машҳур булган меъморчилик ёдгорликларини қурилишига олиб келди. Шулар ва шу каби асори-атиқлар уша даврларда меъморчилик санъати юксак даражага кўтарилганлигини,улар бадиий ҳунармандлар томонидан жозибадор қилиб безатилганлигини кўрстади. Илк ўрта асрларда саройлар шаҳар қалъасидан ташқарида қурилган бўлса,X асрларга келиб шаҳар таркибида қурила бошланди. Бухорада қалъа олдида, Урганчда шаҳарнинг бош майдонида, Самарқандда эса шаҳристонда шундай бинолар бунёд эти III. Юқори гуруҳдаги бинолар: Зиёратхона, уч қисмдан иброрат масжид, Хужа Аҳмад мақбараси, Туман оқо комплекси, яна 2 та номсиз мақбаранинг киравириш деворигина сақланиб қолган холос. Бундан ташқари Тамғоч Буғрохон мадрасаси, Амир Бурундиқ мақбараси ва бошқа масжид, мадраса, хонақохлар киради. Ансамбл таркибида 20 дан ортиқ иншоотлар давлат муҳофазасига олинган. XIX-XX аср бошларида ансамблнинг яна бир неча бинолари барпо этилган. XVIII асрда вайрон бўлган зина ўрнида кейинчалик 40 поғонали ғиштдин янги зина қурилган. Фан ва маданият, адабиёт ва санъатнинг ривожланиб бориши буюк саркарда Амир Темур номи билан чамбарчас боғлиқдир. Уҳукимронлик қилган даврларда меъморчилиг билан бир қаторда амалий безак санъати ҳам юксала борди. У ўзи қурдирган мақбара масжид, мадраса, хонақоҳ ва тимларни ёғ XVI-XVII асрларга келиб меморчиликда иншоатларнинг кўринишилари янада такомиллашди, монемунтал биноларнинг тарҳи, қиёфасига ўзагртиришлар киритилди, ҳунармандларнинг артеллари вужудга келди. Шу даврларда бунёд этилган Мир Араб мадрасаси, Чашмаи-Аюб, Хўжа Зайниддин масжид-хонақаси, Чорбакир минораси, Шердор мадрасаси, Гавкушон мимнораси, Бухора ва Тошкентда бунёд этилган Кўкалдош мадрасаларида ўша давр ёғоч ўймакорлигининг ажойиб намуналари ўз аксини топган. Бухородаги Кўкалдош мадрасаси XVI асрнинг иккинчи ярмида Аабдуллахон II нинг саркардаси Қулбобо Кўкалдош ташаббуси билан бунёд этилган. Мадрасининг олд пештоқ равоғидаги гириҳ ва нақшларида нафс ва жозибадор қилиб ёғоч ўймакорлик санъати билан ишланган. Ҳовлидаги пештоқлар кошин ва сирланган ғишт билан безатилган. Ховли атрофида икки қа этилди .XVIII-XX асрларда яна бир қатор асори-атиқалар қад ростлади. Намангандаги Хўжамнинг қабри, Бухорода Болоҳовуз масжиди, Хивада Оллоқулихон карвон саройи ва тими, Тошҳовли, Нуриллабой саройи, Паҳлавон Махмуд мақбараси, Бухора яқинида Ситораи Моҳи Хоса саройи бунёд этилди. Сарой қурилишида ҳалқ меъморчилиги композиция усуллларидан фойдаланилди. Бунда ички ҳовли, ҳовуз, кўп устунли айвон ва синчли иморатлардан ташкил топди. Хива Жума масжиди XVIII асрнинг охирларида бунёд этилган бўлиб, масжид ва минорадан иборат. Масжид томи текис, бир қаватли, шифти ўйма нақшли. Устунлар масжид қурилишиб мослаб жойлаштирилган бўлиб, калтароқларига тош пой устун ўрнатилган. Деворлари равоқларга бўлиниб,меҳроб ишланган. Меҳробнинг юқориси тўрсимон, ўйма занжири ва кундал нақшлари билан безатилган. Масж Уч қисимга бўлинган тўртбурчак тарҳли Абдулаҳатхон саройининг икки хонаси бир- бирига қарама -қарши жойлаштирилган ва бир хилда безатилган. Эски сарой шарқдаги Амир Олимхоннинг бош қароргоҳи- янги саройга муҳташам равқли дарвоза орқали кирилади. Икки табақали дарвоза орқали кирилади. Ушбу икки табақали дарвоза ёғоч ўймакорлигининг ўша даврдаги энг сунгги безак усуллари билан гўзал, кўркам ванафис қилиб безатилган. Дарвозахонадан ташқари ҳовлига ўтилиб, ҳовлининг уч томони айвон билан ўралган. Дарвозадан киришнинг ўнг қул томонида кичкина фаввора бор.Ҳовлининг шимолида катта айвон, ғарбида оқсарой, жанубида ойнабандли айвон, кутиш хонаси ва амирнинг қабулхонаси жойлашган. Оқсарой безагида шарқва европа меъморчилиги уйғунлаштирилганҳолда қулланган. Боғ ўртасида саккиз хонали кўшк бор. Умуман XIX ва XX асрларда ёғоч ўймакорлиги, мисгарлик, наққошлик ва бошқа санъат турлари ривожланиб ҳар бир шахарнинг ўзига ҳос ёғоч ўймакорлиги пайдо бўлди. Қўқондаги Ҳудоёрхон саройи, Тошкентдаги Н.К.Романовларнинг саройи, Қувадаги Зайниддинбойнинг уйи, Марғилондаги Саидахмадхўжа мадрасаси, Бухородаги Ситораи Моҳи Хоса ва бошқаларда ажойиб ёғоч ўймакорлиги намуналари яратилди. Ўзбек халқининг энг кўзга ташланган усталаридан Олимжон Қосимжонов (1878-1942), Сулаймон Хўжаев (1866 1946), Мақсуд Қосимов ва бошқалар ажойиб намуналани яратдилар. Улар ўзига ҳос ёғоч ўймакорлиги мактаблари яратиб ажойиб шогирдлар етиштирдилар.Ёғоч ўймакорлигининг ўзига хос турли услуб ва усуллари бор. Масалан, Марғилон ёғоч ўймакорлигини чуқур заминли ясси ўймани қўллаб келганлар. Қўқон ўймакорлиги эса калта бўртмали, я Қўқон ёғоч ўймакорлиги мактаби терак, ёғоч ва бўк материалларидан кўпинча фойдаланадилар. Усталар ўйилган рельефнинг фақат юзига тўқроқ ранг бериб кейин лаклайдилар. Марғилон ёғоч ўймакорлик мактаби ўзига хос миллий кўринишга эга бўлиб ўйманинг чуқур заминли ясси қўллайдилар. Кейинги вақтда Марғилон усталари биноларни ёғоч ўймакорлиги билан безашда катта ишлар қилдилар. 4 Хуллас, бадиий аҳамиятга эга бўлган ёғоч ўймакорлиги миллий ҳунарманчилигида алоҳида ўринга туради.. II БОБ. ЎЗБЕК ХАЛҚ АМАЛИЙ САНЪАТИ 2.1. Заргарлик санъати Ўзбек халқ амалий санъати турлари ичида зеб-зийнат санъати бўлмиш заргарлик алоҳида ўрин эгаллайди.Тақинчоқлар ҳам худди кийимлар сингари давомида шаклланган бўлиб, уларнинг ўзига хослиги миллий хусусиятлари, бир халқнинг бошқа этнос ёки этник гуруҳлар ўзаро иқтисодий алоқалар, сиёсий тузумнинг миллий маданиятига таъсири ва бошқаларда намоён бўлади. Ҳар бир халқнинг этник тарихидаги миллий анъаналар, ижтимоий муносабат ва мафкуранинг айрим хусусиятлари тақинчоқларнинг нафислигида ҳам ўз аксини топади 1 Тақинчоқларнинг нақш безагида у ёки бу этноснинг асрлар давомида ардоқланиб келинган миллий анъаналар, ижодий маҳорати ва бадиий диди ҳам ёрқин намоён бўлади. Археолог олимларимизнинг таъкидлашларича, ҳунармандчилик тарихида даставвал аёллар тақинчоқлари пайдо бўлган эса-да, кейинчалик бу бе кишини ажин ҳамда сепкиллардан асраган, зеҳнни равшан қилган, кишини бардам, руҳиятини кўтарган. Халцедондан ўтмишда маржонлар, узук, тўғнағичлар, билак-узук ва бошқалар ясалиб, у гўё одамларни қаҳру-ғазаб, ғаму-андуҳдан асраган. Ўзбек заргарлиги жуда қадимий тарихга эга. Унга ибтидоий жамоа тузуми даврида асос солинган. Археологик топилмалардан маълумки, заргарлик жуда қадимий санъат бўлган. Эрамизгача бўлган 1-асрдан бошлаб эрамизнинг 8-асригача Айритом, Афросиёб, Далварзинтепа, Холгаён, Болаликтепада чиройли ҳайкаллар, девор безаклари орқали заргарлик санъати ривожланганлигини кўриш мумкин.Тош асрининг сўнгги даври ноеолитдаёқ (эрамизгача 4-3-минг йилликнинг охирида) шилдироқ, мунчоқлар, ҳар хил тошлар, чиғаноқ ҳамда суяклардан ясалган безаклар топилган. Бу эса заргарликнинг ривожланган Кейинчалик хонликлар пайдо бўлиши билан заргарлик янада ривожлана бошлади. 18 асрда муҳул босқинчиларидан сўнг биринчи марта олтин тангалар ишлаб чиқарила бошланди. Заргарлик буюмлари олтиндан, кумушдан ва бошқалардан ишланди. Қурол- аслаҳалар ажойиб қимматбаҳо тошлар, шиша, биллур, олтин ва бошқалар билан безатилди. Заргарлар жуда юмшоқ ва ёрқин бўлмаган нефрит ва кумушдан, жуда ёрқин олтин ва нефрит кабиларни ишлатдилар. 19 аср ва 20 аср бошларида Ўрта Осиё хонликлари ўртасида бадиий ҳунармандчилик ривожланди, шулар қатори заргарлик ҳам тез суръатлар билан ривожланди. Кўпгина шаҳарларда масалан, Хива, Бухоро, Қўқон, Самарқанд, Қарши, Шаҳрисабз, Тошкент, Андижон, Ургенч, Нурота, Китоб, Чуст, Асака, Ғиждувон, Марғилон ва бошқа жойларда уста заргарлар бўлиб, улар махсус маҳалла-маҳалла бўли тақинчоқлар тақилади. Сочпопук турли шакллардан иборат бўлиб, уни турли ном билан юритилади. Андижонда сочпопук, бакакул сочпопук, Наманганда эса кукулли сочпопук, пўр сочпопук ёки балиғоғиз, панжарали сочпопук турлари бор. Қўқонда қубба сочпопук ёки катта қубба, Наманганда картнома, картнома бўрдак, найча, картнома, катта қубба, катта ғуппа ва бошқа турлари бўлади. Билагузак – билак безаги (дастпона), Олтин, кумуш ёки мисдан ясалади. У аёллар тақадиган заргарлик буюми бўлиб, унинг бодомча билагузук, япалоқ билагузук, илонбоши билагузук, росмана билагузук, бақабош билагузук, кичик билагузук ва бошқа турлари бор. Билагузуклар қуйиш ҳамда сўқиш усули билан ишланади. Металлдан бўтада эритиб, таганак қуйиб ясалгани қуйма билагузук деб юритилади. Металлни бўтади эритиб, қолипга қуйиб совитиб, с Баргак- заргарликда пешона безак турларидан бири, айникса XIX асрнинг охири ва ХХ асрнинг бошларида зеб-зийнатларни асосини ташкил этади. Уни шарк аёллари пешонасига такади. Унинг тилла баргак, кумуш баргак ва бошка турлари бор. Буйин-кукрак зеб-зийнатлари турли туман. Улар бош зеб-зийнатларга кушимча булади. У кийим-кечакнинг яхлитлигини таъминлайди. Камбагарллар орасида XIX асрда маржон шодаларини тукиш одат тусига кириб, асримиз бошларида кумуш тангалардан зеб бериш оммалашди. Зархал берилган кумуш тангалисини бой хоти-кизлар такар эдилар. Самарканда мурга шодаси такиш, Самарканд, тошкент, Фаргона водийсида «Зеби гардон», Бухорода «Нози гардон»дан кеенг фойдаланадилар. Булардан ташкари кумушдан ясалган «тумор» турлари бор. Учбрчак шаклидаги йирик кукрак тумор хамда учбурчак шаклидаги «б шаклидагиси Самарканд ва Бухоро вилоятларида, бодом шаклидагиси Фаргона водийсида хамда Тошкентда кенг таркалган. Эрамизгача булган I асрдан бошлаб эрамизнинг YIII – асригача булган чиройли хайкаллар, девор безакларини Афросиёб, Айритом, Холчаён, Далварзинтепа, Болаликтепада учратамиз. ХYI аср безаклари хакида бизгача етиб келган миниатюра рассомлари маълумот беради. Урушдан кейинги 50 - 60 йилларда кадимги заргарлик санъатининг йирик марказлари булган Бухоро, Тошкент, Самарканд, Хива ва бошка шахарлардаги артелларда заргар - усталар муайян муваффакиятларга эришдилар.Лекин бу йилларда хам заргарлик хунарини ташкил килишда кийинчиликлар мавжуд эди. Юкорида айтилганидек, бу кийинчиликлар заргарлик санъатининг узига хос томонларини - ишлаш учун кимматбахо асл тошлар ва металларнинг талаб кили хаваскорлик йули билан хам ривожланиб бормокдаки, бунга кунт билан киришган инженерлар, врачлар техниклар, ишчилар ва бошка купгина бошка касб эгалари янги, замонавий рухда ясаётган безаклари билан хисса кушмокдалар. Бу мамлакат микёсида кузатилаётган кизикарли, хайрли машгулотдир.Улар купинча нодир металлар мельхиор ва бошка арзон материаллардан узига хос бадиий услубда безаклар турли буюмлар ясамокдалар. Шунинг учун бу материаллар хар хил шакилда йуниш, сайкаллашга кенг имкон берувчи технологик имкониятлар мавжуд булган хозирги шароитда арзон материаллардан хам фойдаланиш лозим, усулларни эса бу материаллардан мохирона фойдаланишга ургата бориш зарур. Республикамиз ярим нодир ва ишлов бериш мумкин булган тошларга бой. Узбекистон геологлари феруза, ложувард, оникс, амазонит, родонит ва бо табиатга, гўзаллик бўлган муҳаббатларини кашта орқали намойиш этиб, ажойиб санаът намуналарни яратишган. 1 Марказий Осиё халқларида кашта билан уй ва кийимларни безаш анъанаси кенг тарқалган. Сўзана, жойпуш, тақияпуш, жойнамоз,зардевор, сандалпуш, дўппи, қулоҳ, пешкурта,жияк,этик, маҳси-ковушлардан тортиб, ойна халта, тароқ халталаргача каштачилик билан безатилган. 2 Каштачилик - кашта тикиш касби, амалий санъатнинг қадимий сохаларидан бири бўлиб келган. Археологик топилмалар каштачиликнинг деярли барча халқларда қадиймийлигини, иқлим, табий шароит, мухит билан боғлиқ холда хар бир халқнинг маданияти, санъати, касб хунар турлари билан бирга, уларни тасири билан ривож топганини кўрсатади. Каштачиликни пайдо бўлиши теридан қилинган кийимларда боғлам ва чокларни юзага келиши билан бoғлиқ. Дав машина каштаси билан бир қаторда қўлда кашта тикишга катта эътибор берилмоқда, каштадўзларнинг ишлари музейларни жамоат биноларни безамоқда. Қадимий кашталар деярли Ўрта Осиёда сақланмаган. Музейлардаги палак, сўзана, чойшап, кирпеч, зардевор сингари бадиий буюмлар фақат XIX асрга мансуб. XVIII асрда аслзодалар кийимини тикишда кашталардан фойдаланилган. Кашта буюмлари кенг тарқалган. Ўрта Осиёда айниқса, ўзбек, туркман, тожик аёллари ўртасида Каштачилик кенг тарқалган. Кашта тикиш услублари турли-туманлилиги ўзбек каштадўзларнинг санъатидан далолат беради. Масалан: Нурота, Бухоро, Самарқанд Каштачилик маҳсулотлари йўрма кандахаёл чок билан, Шахрисабзда йўрма, ироқи, Тошкентда эса кўпроқ босма чок билан тикилган. Ўзбек каштадўзлари буюм безакларида амалий санъатини бошқа турларида андоза о ишланган зардўзлик намуналари мисол бўла олади. Византиядан қадимги Русга ҳам зардўзлик санъати кириб келди. Кичик Осиё доирасида зардўзлик XIII ва XV асрларда ҳам ривожланди. Ҳуллас Византия қаерга таъсирини ўтказган бўлса ўша ерда зардўзлик ривожланган. Ўрта Осиёда зардўзлик жуда қадимдан ривожланиб келаётган халқ амалий санъати турларидан биридир. Археологик топилмалар ва тарихий манбалардан маълумки, Ўрта Осиё халқлари орасида қадимдан I-II асрларда зарбоп кийимлар, бадиий буюмлар кенг тарқалган. XVII асрда яшаган Самарқандлик шоир Фитратнинг асосий касби зардўзлик бўлган, у матоларга зардан ажойиб кашталар тиккан. Расмий равишда сайланмай, бобо диний-ахлокий масалаларни хамда усталарнинг хатти-харакатларини кузатиб борар эди. Агарда бобо бўлмаган ҳолда оксокол унинг ўрнини босиб тураа ёстиқларининг ғилофи ва бошқалар тикила бошланди. Зардўзлик санъати билан амирлик замонида фақат эркаклар шуғулланган. Чунки аёл қўли тегса, зар хира тортади деб уларни бу ишга жалб қилинмас экан. 1930 йилда Ўзбекистонда рассомлар уюшмаси, унинг қошида зардўзлик артели ташкил этилиб унга тажрибали зардўзлар таклиф этилди. Кейинчалик артель кенгайтирилиб фабрикага айлантирилди. Ишчилар ва усталар сони кундан кунга ортиб борди. Ўша даврда таниқли рассом Олимжон Мажидов, талантли зардўз Файзулло Ғайбуллаев, Умар Ҳаётов ва бошқа усталар кўплаб шогирдлар қабул қилинган эди. Улар янги услубда тикиш, миллий кийимлар, уй-рўзғор буюмлари, совғалар ва махсус буюртмаларни бажаришарди. Зардўзлик санъатининг йирик намоёндаларидан бири, Бухоролик зардўз уста Нўъмон Алимовдир. У Бухоро шахрида 1908 йилда Ўзбек халқ амалий санъатида янгидан пайдо бўлган йўналишлар хисобланган гўзал хайкаллар ишлаш, қовоқдан ишланган идишларни нақшлаш, чарм материалларига минатура ишлаш газмолга гул босиш, тош ўймакорлиги каби санъат турлари бўйича олиб борилаётган ишлар диққатига сазовордир.Хар бир хунармандчилик сирларини ўрганишда, ўзига яраша иш кетма-кетликлари бўлади. Каштачиликда махсулот ишлаб чиқаришда аввало буюмга мос материал танлашади, нақш чизилади, буюм рангига мос рангли ип танланади. Уни тикишда чок турларига ва текис, нафис чиқишига харакат қилинади. Бунга мос нақш танланмаса буюм ўз вазифасига мос чиқмайди. Задўзликда зар тикиш учун 3 хил ҳунарни билиш зарур. 1. Расм солиш. 2. Гул кесиш. 3. Кесилган гулга зар инни тикиш. Зардўз қуйидаги тартибда ишлайди. Уста ерда, кўрпача устига ўтириб ко 5. С.Булатов Ўзбек халқ амалий санъати. Т., 1991 6. И.Жабборов Ўзбек халқи этнографияси. Т., 1994 7. И.Жабборов Ўзбеклар Т., 2003 й. 8. Н.А. Аведова. Тошкент ўймакорлиги. Т., 1961. 9. ЎзРФАкадемиси санъатшунослик институти. Ўзбекистонда йўрмадўзчилик Т., 1960 10. С.Давлотова .Қашқадарё миллий кийимлари: анъанавийлик ва замонавийлик. Т., “Янги аср авлоди”- 2006. 11. Қ.Жумаев. Х1Х-ХХ аср бошларида Бухоро ипак каштачилиги // Бухоро маданий мероси тарихидан материаллар.-Бухоро, 1995 12. Сухарева О.А. История среднеазиатского костюма.... –С.102-103 13.Алмеева Д.Е. Бухоро Заргарлик санъати // Бухоро маданий мероси тарихидан. –Бухоро, 1995 14. Н.А. Аведова. Тошкент ўймакорлиги. Т., 1961. 15. О.Усмонов Камолиддин Беҳзод ва унинг наққошлик мактаби. Т., “Фан нашриёти”. 1977. 16. И.Азимов Ўзбекистон 1.2. Наккошлик: тарихи, мактаблари ва атамалари 1.3. Ёгоч уймакорлиги: тарихи, мактаблари ва усуллари II . БОБ Ў ЗБЕК ХАЛ Қ АМАЛИЙ САНЪАТИ 2.1. Заргарлик санъати 2.3. Каштачилик ва зардузлик Хулоса Хулоса қилиб айтиш мумкини, ўзбек халқининг узоқ тарихий тараққиётида ҳар томонлама ривожланиб келаётган кўп қиррали бой анъаналарга эга амалий хунарманчилик санъати ниҳоятда ранг-баранг, маданий меросимизнинг энг ажойиб, бемисл ва бетакрор намуналарини яратиб келинган. Зеро Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов таъкидлаганларидек: Хар кайси халк ёки миллатнинг маънавиятини унинг тарихи, узига хос урф-одат ва миллий хунармандчилик санъати, хаётий кадриятларидан айри холда тасаааур этиб булмайди. Бу борада, табиийки, маънавий меърос, маданий бойликлар, кухна тарихий ёдгорликлар энг мухим омиллардан бири булиб хизмат килади 5 Бутун Урта Осиё минтакаси санъати ва хунурмандчилиги ривожида IX асрдан XIII асрнинг бошларигача булган давр Янги боскич булган. Бу хол ислом динининг карор топиши, бу динни кабул килган Шарк мамлакатлари бадиий маданиятини узгартириб юборган эстетик тафаккур Билан боглик. Ислом дини таъсири остида тасвирийлик урнини накшлар эгаллаган, асосий эътибор буюмни безашга каратилган; бадиий маданиятнинг ташки куриниши хам узгаришга учраган: жонли нарсаларни тасв кириб келмокда, мохир усталар кули билан яратилган буюмлар эса кундалик вазифасини уташ билан бирга, кадимий маданияитимизни англаш воситасига хам айланмокда. 5 4 4 Карши 2700 йил Тошкент-2006 Ислом Каримов Юксак маънавият-енгилмас куч Тошкент-2008й
Купить