P. Sorokinning «Sotsial va madaniy dinamika» 26 - Социология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	140.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Социология

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

P. Sorokinning «Sotsial va madaniy dinamika» 26

Купить

P. Sorokinning «Sotsial va madaniy dinamika»
ASARI ASOSIDA IJTIMOIY TARAQQIYOT NAZARIYASI
– 1 –

MUNDARIJA
KIRISH ..................................................................................................................3
I BOB. PITIRIM SOROKIN: HAYOTI, IJODI VA ILMIY MEROSI ..........6
1.1. Pitirim Sorokinning hayot yo‘li va ilmiy faoliyati .....................................6
1.2. «Sotsial va madaniy dinamika» asarining yaratilish tarixi ....................... 7
1.3. Sorokin sotsiologiyasining asosiy metodologik tamoyillari ................... 11
II BOB. «SOTSIAL VA MADANIY DINAMIKA» ASARINING ASOSIY
G‘OYALARI ........................................................................................................21
2.1. Madaniy supertizimlar nazariyasi .............................................................21
2.2. Ideatsional, idealistik va sezgilar madaniyati tiplari ................................ 25
2.3. Madaniy dinamika va sivilizatsiyalarning davriy o‘zgarishi ....................27
III BOB. SOROKIN NAZARIYASINING ZAMONAVIY AHAMIYATI .......
3.1. Sorokin G‘oyalarining sotsiologiya faniga ta’siri ......................................32
3.2. Sorokin nazariyasi va zamonaviy sivilizatsiya muammolari .................... 36
3.3. Sorokin merosi va O‘zbekistonda ijtimoiy-madaniy jarayonlar ............... 37
XULOSA ...............................................................................................................40
Ilovalar……………………………………………………………………….......42
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ..........................................47
– 2 –

KIRISH
Tadqiqotning dolzarbligi
XX asrning eng buyuk ijtimoiy mutafakkirlaridan biri bo‘lgan Pitirim
Aleksandrovich Sorokin (1889–1968) o‘zining «Sotsial va madaniy dinamika»
asari bilan sotsiologiya va sivilizatsiyashunoslik faniga o‘chmas hissa qo‘shdi.
1937–1941 yillarda to‘rt jild holida nashr etilgan ushbu monumental asar madaniy
tizimlarning vujudga kelishi, rivojlanishi, inqirozi va yangilanishini o‘rganuvchi
eng keng qamrovli empirik tadqiqotlardan biri hisoblanadi. Sorokin bu asarda turli
xalqlar va davrlar madaniyatidan 100 000 dan ortiq ma’lumot va ko‘rsatkichni
to‘plab, ularni statistik tahlil qildi.
Ushbu mavzuning dolzarbligi bir necha jihatdan namoyon bo‘ladi.
Birinchidan, Sorokinning sivilizatsiyalar va madaniy tizimlar haqidagi nazariyasi
bugungi kunda ham doimiy ilmiy munozara mavzusi bo‘lib qolmoqda. Xantington
(Huntington) ning «Sivilizatsiyalar to‘qnashuvi» nazariyasi, Fukuyamaning
«Tarixning oxiri» konsepsiyasi, Toynbining sivilizatsiyalar tarixiga oid tadqiqotlari
– bularning barchasi Sorokin G‘oyalari bilan bevosita dialog holida turibdi.
Ikkinchidan, zamonaviy dunyoda madaniy globallashuv, qadriyatlar inqirozi,
an’anaviy va zamonaviy madaniyat o‘rtasidagi ziddiyatlar – bularning barchasi
Sorokin tahlil qilgan «ijtimoiy-madaniy inqiroz» belgilariga mos keladi.
Uchinchidan, O‘zbekiston jamiyati o‘z tarixiy taraqqiyotida madaniy o‘ziga xoslik
va modernizatsiya o‘rtasida muvozanat izlamoqda, bu esa Sorokin nazariyasining
amaliy ahamiyatini oshiradi.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari
Kurs ishining maqsadi Pitirim Sorokinning «Sotsial va madaniy dinamika»
asarining asosiy nazariy G‘oyalarini, metodologik yondashuvlarini va zamonaviy
sotsiologiyaga ta’sirini kompleks tahlil etishdir.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:
1. Pitirim Sorokinning hayot yo‘li, ilmiy faoliyati va «Sotsial va madaniy
dinamika» asarining yaratilish tarixini o‘rganish;
– 3 –

2. Sorokin sotsiologiyasining asosiy metodologik tamoyillari – «sotsiologik
integralizm» konsepsiyasini tahlil qilish;
3. Madaniy supertizimlar nazariyasini va uch turdagi madaniyat tiplarini –
ideatsional, idealistik va sezgilar madaniyatini – batafsil ko‘rib chiqish;
4. Sorokinning sivilizatsiyalar dinamikasi, davriy o‘zgarish va inqiroz
nazariyasini o‘rganish;
5. Sorokin G‘oyalarining zamonaviy sotsiologiya, sivilizatsiyashunoslik va
madaniyatshunoslikka ta’sirini baholash;
6. Sorokin nazariyasining O‘zbekiston ijtimoiy-madaniy jarayonlarini
tushunishdagi ahamiyatini ko‘rsatish.
Tadqiqotning ob’ekti va predmeti
Tadqiqot ob’ekti: Pitirim Sorokinning ilmiy merosi va «Sotsial va madaniy
dinamika» asarining nazariy-metodologik mazmuni.
Tadqiqot predmeti: «Sotsial va madaniy dinamika» asarida ifodalangan
madaniy supertizimlar nazariyasi, ijtimoiy-madaniy dinamika konsepsiyasi va
inqiroz nazariyasining ilmiy-tarixiy ahamiyati.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi
Kurs ishida Sorokinning «Sotsial va madaniy dinamika» asari O‘zbekiston
ijtimoiy-madaniy konteksti bilan boG‘liq holda tahlil etiladi. Sorokin nazariyasi
orqali O‘zbekiston jamiyatining mustaqillik davrida bosib o‘tgan madaniy-
qadriyatlar o‘zgarishi jarayoni va bugungi kunda kechayotgan ijtimoiy-madaniy
transformatsiya jarayonlari yangicha nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqotning metodlari
Kurs ishida quyidagi tadqiqot metodlaridan foydalanildi: tahliliy-sintetik
metod (Sorokin asarlarining mazmunini tahlil qilish va umumlashtirish), qiyosiy
metod (Sorokin G‘oyalarini boshqa nazariyotchilar – Toynbi, Shpengler,
Xantington G‘oyalari bilan taqqoslash), tizimli yondashuv (Sorokin konsepsiyasini
– 4 –

yaxlit tizim sifatida o‘rganish) va tarixiy-genetik metod (nazariyaning shakllanish
jarayonini kuzatish).
Tadqiqotning manbalar bazasi
Kurs ishi yozishda Sorokinning «Sotsial va madaniy dinamika» asari va
boshqa asarlari; Sorokin ijodi haqidagi ilmiy monografiya va maqolalar;
zamonaviy sotsiologiya tarixi bo‘yicha darsliklar; O‘zbekiston ijtimoiy-madaniy
rivojlanishiga oid nashrlar; xalqaro ilmiy jurnallardagi maqolalardan foydalanildi.
Kurs ishining tuzilishi
Kurs ishi kirish, uch asosiy bob (har biri to‘rtta paragrafdan iborat), xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. Umumiy hajmi 50
sahifani tashkil etadi.
– 5 –

I BOB. PITIRIM SOROKIN: HAYOTI, IJODI VA ILMIY
MEROSI
1.1. Pitirim Sorokinning hayot yo‘li va ilmiy faoliyati
Pitirim Aleksandrovich Sorokin 1889-yil 23-
yanvarda Rossiya imperiyasi tarkibidagi Komi
o‘lkasining Turiya qishloG‘ida tuG‘ildi. U oddiy
dehqon oilasida voyaga yetdi: otasi Aleksandr
Prokopievich ko‘chma hunarmand – zargarlik va
me’morchilik sohasida ishlagan, onasi Pelageya Vasilyevna Sorokin yoshlik
paytida vafot etgan. Qiyinchilik va kambaG‘allik sharoitida o‘sgan Sorokin o‘z
ilmiy va shaxsiy irodasi bilan XX asrning eng ta’sirli sotsiologlaridan biriga
aylandi.
Sorokin yoshligidan ta’limga chanqoq edi. U Kostroma guberniyasidagi
cherkov maktabida, so‘ngra o‘qituvchilar seminariyasida ta’lim oldi. 1906–1907
yillarda inqilobiy faoliyat tufayli qamoqqa olindi – bu esa uning siyosiy va ijtimoiy
dunyoqarashini shakllantirishda muhim rol o‘ynadi. 1909-yilda u Sankt-
Peterburgga kelib, Psi х onevrologiya institutida, keyin Peterburg universitetida
o‘qidi. Mashhur huquqshunos M.M. Kovalevskiy va sotsiolog E. de Roberti uning
ilk ustodlari bo‘ldi. 1
1914-yilda Sorokin «Jinoyat va jazo, jasorat va mukofot» nomli magistrlik
dissertatsiyasini himoya qildi. 1919-yilda Peterburg universitetida sotsiologiya
kafedrasi tashkil etildi va Sorokin uning birinchi professori bo‘ldi. Bu Rossiyada
sotsiologiya fani uchun muhim qadam edi. Biroq bolshevik inqilobi va uning
siyosiy oqibatlari Sorokinning hayotini katta o‘zgartirib yubordi.
1917-yil fevral inqilobidan so‘ng Sorokin siyosiy faollikni kuchaytirdi: u
Aleksandr Kerenskiy hukumatida munsif bo‘lib ishladi, bir muddat «Volia
Naroda» gazetasining muharriri bo‘ldi.Oktyabr inqilobiga qarshi chiqdi va natijada
1918-yilda qamoqqa olindi. Lenin o‘zi farmoyish berib uni ozod qilgan deyiladi.
1
Sorokin, P. A. (1927). Social Mobility. New York: Harper & Brothers.
– 6 –

1920-yilda esa «Zamonaviy ijtimoiy-siyosiy falsafaning holati va istiqbollari»
maqolasini yozib, unda bolshevizm siyosatini ilmiy jihatdan tanqid qildi.
1922-yilda sovet hukumati Sorokinni va boshqa ko‘plab ziyolilarni –
«faylasuflar kemasi» deb mashhur bo‘lgan deportatsiya davomida – Rossiyadan
chiqarib yubordi. Sorokin avval Berlinda, so‘ng Pragada ishladi. 1923-yilda u
AQShga ko‘chib o‘tdi va Minnesotta universitetida professor sifatida ishga qabul
qilindi. 1930-yilda Garvard universiteti uning nomidan yangi sotsiologiya
kafedrasi ochdi va Sorokin uning birinchi mudiri bo‘ldi. U 1959-yilgacha
Garvardda ishladi va 1968-yil 11-fevralda Vinchesterta (Massachusetts) vafot etdi.
Sorokinning ilmiy merosi ulkan. U 40 dan ortiq kitob va 400 dan ortiq ilmiy
maqola yozdi. Uning eng muhim asarlari qatoriga «Ijtimoiy mobillik» (Social
Mobility, 1927), «Zamonaviy sotsiologik nazariyalar» (Contemporary Sociological
Theories, 1928), «Sotsial va madaniy dinamika» (Social and Cultural Dynamics,
1937–1941), «Ijtimoiy falsafa inqiroz davrida» (The Crisis of Our Age, 1941),
«Insoniy ma’naviyat va sevgining usullari va kuchi» (The Ways and Power of
Love, 1954) kiradi. U Amerika sotsiologiya assotsiatsiyasining prezidenti (1964–
1965) bo‘ldi va ko‘plab xalqaro ilmiy mukofotlar bilan taqdirlandi.
1.2. «Sotsial va madaniy dinamika» asarining yaratilish tarixi
«Sotsial va madaniy dinamika» Sorokinning eng monumental va eng ta’sirli
asari hisoblanadi. Bu to‘rt jildlik ulkan tadqiqot 1937-yildan 1941-yilgacha nashr
etildi. Keyinchalik 1957-yilda Sorokin barcha to‘rt jildni bir jildga qisqartirib,
qayta nashr ettirdi va bir qator yangi qo‘shimchalar kiritdi.
Asarning yaratilish tarixi Sorokinning Garvard universitetiga kelishi (1930)
bilan boG‘liq. Bu davrda Sorokin insoniyat sivilizatsiyasining katta tarixiy tsikllari
haqida o‘ylayotgan edi. U shuni tushundiki, sivilizatsiyalarning ko‘tarilishi va
pasayishini, madaniy gullab-yashnash va tanazzul davrlarini tushunish uchun ulkan
empirik ma’lumot bazasi zarur. U Garvardning boy kutubxona va akademik
resurslari yordamida bu ulkan tadqiqot loyihasini amalga oshirdi.
– 7 –

Sorokin o‘z tadqiqotida butun insoniyat tarixini qamrab olishga intildi. U
Qadimgi Yunoniston va Rimdan to XX asr boshigacha bo‘lgan davrda san’at,
falsafa, din, fan, iqtisodiyot, siyosat, urushlar va ijtimoiy tartibsizliklar sohasida
100 000 dan ortiq ma’lumot va ko‘rsatkichlarni to‘pladi. Bu ma’lumotlarni
kodlash, tasnif qilish va statistik tahlil qilish uchun ko‘plab tadqiqotchi-
yordamchilar jalb etildi. Asar o‘z davri uchun ulkan empirik loyiha edi. Sorokin
1930-yilda Garvard universitetiga taklif etilgach (u yerda sotsiologiya
kafedrasining asoschisi va birinchi raisi bo‘ldi), insoniyat sivilizatsiyasining katta
tarixiy tsikllari haqidagi chuqur mulohazalarni amaliy tadqiqotga aylantirish
imkoniyatiga ega bo‘ldi. Aslida, loyiha g‘oyasi Minnesota universitetida (1924–
1930) ishlagan davrida paydo bo‘lgan edi. Birinchi jahon urushi va 1917-yilgi rus
inqilobi Sorokinning oldingi pozitivistik va chiziqli taraqqiyot g‘oyalarini tubdan
silkitgan edi. U ilgari ijtimoiy harakatlilik, qishloq sotsiologiyasi va inqilob
sotsiologiyasi bo‘yicha yozgan asarlarida (masalan, «Social Mobility», 1927)
empirik yondashuvni qo‘llagan bo‘lsa-da, endi madaniyatning chuqur
o‘zgarishlarini tushunish uchun yangi, integral yondashuv kerakligini angladi.
Garvardning boy kutubxona resurslari (xususan, Widener kutubxonasi), moliyaviy
grantlari (taxminan 10 000 AQSh dollari) va akademik erkinligi bu ulkan loyihani
amalga oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ldi. 2
Sorokin butun G‘arb (Graeco-Rim va keyingi Yevropa) tsivilizatsiyasi
tarixini — taxminan miloddan avvalgi V asrdan XX asr boshlarigacha bo‘lgan
2500 yillik davrni — qamrab olishga intildi. U san’at, falsafa, din, fan, axloq,
huquq, iqtisodiyot, siyosat, urushlar va ijtimoiy tartibsizliklar sohasida misli
ko‘rilmagan hajmdagi empirik ma’lumot bazasini yaratdi. Tadqiqotda 100 000 dan
ortiq san’at asarlari (rasm, haykal, me’morchilik, musiqa va adabiyot namunalari)
tasniflangan; Ensiklopediya Britannica’dagi barcha yirik faylasuflar ular haqidagi
ikkilamchi manbalar soniga qarab baholangan; 967 ta urush va 1 622 ta inqilob
bo‘yicha qurbonlar ro‘yxati tuzilib, million aholiga nisbatan kattaligi hisoblangan.
Bu ma’lumotlarni kodlash, tasnif qilish (ideatsion, sensat va idealistik madaniy
2
Sorokin, P. A. (1928). Contemporary Sociological Theories. New York: Harper & Brothers.
– 8 –

mentalitetlarga bo‘lish) va statistik tahlil qilish uchun ko‘plab yordamchi-
tadqiqotchilar, jumladan, AQShga kelgan rus muhojir olimlari jalb etildi. Ular
nafaqat loyihaga yuqori malakali mutaxassislar sifatida hissa qo‘shdilar, balki
Sorokinga ko‘plab qochqin olimlarga yordam berish imkonini ham yaratdilar.
Loyiha taxminan 10 yil davom etdi va o‘z davri uchun haqiqatan ham «gigantik»
empirik tadqiqot edi.
Asarning birinchi jildi (1937) madaniy o‘zgarishlar va san’at sohasidagi
dinamikaga baG‘ishlangan. Ikkinchi jild (1937) falsafa, fan va din sohasidagi
o‘zgarishlarni o‘rganadi. Uchinchi jild (1941) ijtimoiy munosabatlar, urushlar va
inqiloblar dinamikasini tahlil qiladi. To‘rtinchi jild (1941) esa umumiy xulosa va
integral sotsiologiya nazariyasini o‘z ichiga oladi.
Asar nashr etilgandan so‘ng katta ilmiy muloqotni qo‘zg‘atdi. Bir qator yirik
sotsiologlar va tarixchilar – jumladan, Talcott Parsons, Robert Merton, Arnold
Toynbi – Sorokinning metodologiyasi va xulosalariga javob berib, turli darajada
tanqidiy va ijobiy munosabat bildirdilar. Parsons, xususan, Sorokinning keng
empirik qamrovi va ambitsiyasini tan ola turib, uning tipologiyasining sxematikligi
va historisizmga moyilligini tanqid qildi. Asar quyidagi tartibda nashr etildi:
- Birinchi jild (1937) — madaniyatning asosiy shakllari — san’atning
ideatsion (g‘oyaviy, supersensor), sensat (hissiy, empirik) va idealistik
shakllarining fluktuatsiyasiga bag‘ishlangan. Bu yerda madaniy mentalitetlarning
tsiklik o‘zgarishlari san’at tarixi misolida batafsil tahlil qilinadi.
- Ikkinchi jild (1937) — haqiqat tizimlari, axloq va huquq mentalitetlarining
o‘zgarishlarini o‘rganadi. Falsafa, fan, din va bilim nazariyalaridagi siljishlar,
ularning ideatsion va sensat xususiyatlari statistik va logiko-ma’noviy usullar
orqali ochib beriladi.
- Uchinchi jild (1941) — ijtimoiy munosabatlar tizimlarining fluktuatsiyasi,
urushlar va inqiloblar dinamikasini tahlil qiladi. Bu jildda madaniy
o‘zgarishlarning ijtimoiy oqibatlari (zo‘ravonlik, altruizm, hukumat shakllari)
ko‘rsatiladi.
– 9 –

- To‘rtinchi jild (1941) — umumiy nazariy xulosalar, integral sotsiologiya
tamoyillari, sotsiomadaniy o‘zgarishlarning sabablari (immanent sababiyat,
chegaralar prinsipi) va metodologiyasini o‘z ichiga oladi.
Asar nashr etilgach, katta ilmiy rezonans uyg‘otdi. 1937–1942-yillar
oralig‘ida AQSh va xorijdagi jurnallarda kamida 55 ta taqriz chop etildi.
Ko‘pchilik mualliflar asarni «o‘quvchilarni hayratga soluvchi», «ensiklopedik»,
«gigantik» va «dahshatli darajada ta’sirli» deb baholadilar. Sorokin Monteskyo,
Hegel va Marks bilan solishtirildi. Biroq, tanqidlar ham kam bo‘lmadi. Talcott
Parsons (Sorokinning Garvarddagi hamkasbi va keyinchalik raqibi) keng empirik
qamrovni tan olgan holda, tipologiyaning sxematikligi va tarixiylik (historisizm)
moyilligini tanqid qildi. Robert Merton ba’zi jihatlarni himoya qilgan bo‘lsa,
Arnold Toynbi tsivilizatsiyalar nazariyasi bo‘yicha o‘z pozitsiyasini bildirib,
muloqotga kirishdi. Metodologik jihatdan tarixiy ma’lumotlarni kvantifikatsiya
qilishning murakkabligi (masalan, Hornell Hartning statistik tahlilga doir
tanqidlari) ham muhokama qilindi. 3
1957-yilda nashr etilgan qisqartirilgan bir jildlik nashr (Porter Sargent
nashriyoti) asarni kengroq o‘quvchilar ommasiga yetkazish maqsadini ko‘zlagan.
Sorokin unda urushdan keyingi kuzatishlarni hisobga olgan holda yangi
qo‘shimchalar kiritgan (jumladan, ijodiy markazlarning siljishi haqidagi
mulohazalar). Bu nashr hamon klassik sifatida qayta nashr etilmoqda.
«Sotsial va madaniy dinamika» asarining ahamiyati faqat Sorokin
hayotining asosiy ilmiy cho‘qqisi ekanligi bilan cheklanmaydi. U Spengler
(«G‘arbning tanazzuli») va Toynbi («Tarixni o‘rganish») bilan birga XX asrda
tsivilizatsiyalar dinamikasi haqidagi eng muhim nazariy munozaralarning
markazida turadi. Asar Sorokinning integral sotsiologiyasi — madaniyat, shaxsiyat
va jamiyatni yaxlit holda o‘rganuvchi yondashuvining poydevorini yaratdi. Unda
ilgari surilgan madaniy supersistemalar (ideatsion, sensat, idealistik) nazariyasi,
immanent o‘zgarish va chegaralar prinsipi keyingi barcha asarlarida — «Bizning
3
Sorokin, P. A. (1937). Social and Cultural Dynamics. Vol. II: Fluctuation of Systems of Truth, Ethics, and Law.
New York: American Book Company.
– 10 –

davrimiz inqirozi» (1941), «Jamiyat va shaxs falokatda» (1942) va boshqalarda —
rivojlantirildi.
Bugungi kunda, globallashuv, madaniy krizislar va tsiklik o‘zgarishlar
sharoitida Sorokinning bu asari yana qiziqish uyg‘otmoqda. U nafaqat tarixiy
tahlil, balki zamonaviy jamiyatdagi sensat madaniyatning inqirozi va undan
chiqish yo‘llarini izlashda ham dolzarb manba bo‘lib qolmoqda. Shunday qilib,
«Sotsial va madaniy dinamika» nafaqat o‘tmishni tushunish, balki kelajakni
bashorat qilish va ijtimoiy taraqqiyot nazariyasini boyitish uchun ham muhim asar
hisoblanadi.
«Sotsial va madaniy dinamika» asarining ahamiyati faqat Sorokin
hayotining asosiy ilmiy yutuqi ekanligi bilan emas, balki u butun XX asrda
sivilizatsiya va madaniyat nazariyasiga oid muhokamalarning markazida turishi
bilan ham belgilanadi. Shpengler, Toynbi, Sorokin – bu uch olimning
sivilizatsiyalar dinamikasiga oid nazariyalari bugungi kunda ham sotsiologiya,
tarix va siyosatshunoslikning eng muhim manbalaridan biri hisoblanadi.
1.3. Sorokin sotsiologiyasining asosiy metodologik tamoyillari
Pitirim Sorokinning sotsiologik metodologiyasi bir qator o‘ziga xos
tamoyillarga asoslanadi. Ushbu tamoyillar uning barcha asarlarida, ayniqsa
«Sotsial va madaniy dinamika»da yaqqol namoyon bo‘ladi va uni pozitivistik, sof
empiristik sotsiologlardan ham, idealist-spekulyativ mutafakkirlardan ham
farqlantiradi.
Birinchi tamoyil – «integral yondashuv» yoki integral bilish nazariyasi.
Sorokin uchun haqiqiy bilim uchta manba orqali olinadi: sezgi organlari (empirik
bilim), aql-idrok (ratsional bilim) va intuitsiya (super-ratsional yoki intuitivistik
bilim). U bu uch bilish shaklining birligini ta’kidlaydi va ulardan birini mutlaq,
boshqalarini yo‘q qilishga qarshi chiqadi. Shu boisdan u pozitivizmni – faqat
empirik bilimni qabul qilish – ham, sof spekulyativ idealizmni – faqat ratsional
bilimni qabul qilish – ham yetarli emas deb hisoblaydi.
Ikkinchi tamoyil – keng qamrovli tarixiy-qiyosiy metod. Sorokin
sivilizatsiyalar va madaniy tizimlarning uzun muddatli dinamikasini o‘rganish
– 11 –

uchun nafaqat bir yoki ikki jamiyatni, balki butun insoniyat tarixini qamrab
oluvchi ulkan ma’lumotlar bazasini ishlab chiqdi. U turli davr va madaniyatlardan
san’at, falsafa, din, fan, urush, inqilob sohasidagi ko‘rsatkichlarni to‘plab, kross-
madaniy qiyosiy tahlil amalga oshirdi. Pitirim Aleksandrovich Sorokinning (1889–
1968) metodologiyasi uning monumental asari — «Social and Cultural Dynamics»
(Ijtimoiy va madaniy dinamika, 1937–1941, 4 jild) da eng to‘liq va chuqur
ifodalangan. Bu asar nafaqat madaniy o‘zgarishlarni tahlil qilish, balki umumiy
ijtimoiy taraqqiyot nazariyasini qayta ko‘rib chiqishga qaratilgan keng qamrovli
tadqiqotdir. Sorokin o‘zidan oldingi sotsiologik yondashuvlarni — pozitivizmni
(faqat sensor tajribaga asoslanish), marksistik iqtisodiy determinizmni, geografik
yoki biologik monizmni, shuningdek, chiziqli taraqqiyot g‘oyalarini (O. Kont, G.
Spenser) keskin tanqid qiladi. Ularning asosiy kamchiligi — madaniyatni yaxlit
holda tushunmaslik, uni alohida omillarga (iqtisodiyot, texnika, sinfiy kurash)
qisqartirish va ichki mantiqiy-ma’noviy birligini e’tiborga olmaslikdir. 4
Sorokin o‘rniga integral yondashuv (integralizm) va ko‘p qirrali
metodologiyani taklif qiladi. Uning metodologiyasi quyidagi asosiy tamoyillarga
asoslanadi: logiko-ma’noviy integratsiya usuli, madaniy supersistemalarning
(mentalitetlarning) tasnifi, integral bilish nazariyasi, immanent o‘zgarish printsipi
hamda empirik-kvantitativ va tarixiy-qiyosiy usullarning uyg‘unligi. Bu tamoyillar
birgalikda madaniyatni nafaqat tavsiflash, balki uning rivojlanish qonuniyatlarini
ochib berish imkonini yaratadi.
Logiko-ma’noviy integratsiya usuli va madaniyat integratsiyasining
shakllari
Sorokin madaniyat elementlari (san’at, falsafa, huquq, axloq, ijtimoiy
munosabatlar, din) o‘rtasidagi aloqalarni to‘rt asosiy turga ajratadi:
1. Spatial (fazoviy-mexanik) qo‘shniilik — tasodifiy yonma-yon joylashish
(masalan, bir xonada turli buyumlar).
2. Tashqi omil bilan bog‘liq assotsiatsiya — umumiy tashqi sabab (masalan,
bir davrning iqlimi yoki urushi ta’sirida).
4
Sorokin, P. A. (1941). Social and Cultural Dynamics. Vol. IV: Basic Problems, Principles, and Methods. New
York: American Book Company.
– 12 –

3. Sababiy-funksional integratsiya — qismlar o‘rtasidagi sabab-oqibat va
funksional bog‘liqlik (biologik organizm yoki mashina kabi).
4. Logiko-ma’noviy integratsiya — eng yuqori va murakkab shakl.
Logiko-ma’noviy usul Sorokinning metodologiyasining markaziy yadrosi
hisoblanadi. Uning mohiyati — madaniyatning barcha elementlarini birlashtiruvchi
markaziy tamoyil (central principle yoki “reason”) ni topishdir. Bu tamoyil —
umumiy qadriyatlar tizimi, haqiqat me’yorlari va dunyoqarash (Weltanschauung)
bo‘lib, har bir elementga ma’no va mantiqiy izchillik beradi. Sorokin
ta’kidlaganidek: “Logiko-ma’noviy usulning mohiyati... madaniyatning barcha
tarkibiy qismlarini o‘zaro bog‘laydigan markaziy tamoyilni topishdan iborat
bo‘lib, u har bir elementga ma’no va ahamiyat beradi va shu tarzda parokanda
bo‘laklarni kosmosga aylantiradi”.
Misol: O‘rta asrlar Yevropasida gotika sobori (ruhiy yuksalish ramzi),
sxolastik falsafa (Xudo haqiqatini aql bilan isbotlash) va ruhoniylarga yuqori
ijtimoiy mavqe berish — barchasi ideatsional mentalitetning yagona markaziy
tamoyilidan (ruhiy haqiqat ustunligi) kelib chiqadi. Aksincha, zamonaviy G‘arb
madaniyatida sensual ayol surati, pragmatik falsafa va moddiy boylikka intilish —
sensat mentalitetning (sensor haqiqat va lazzat ustunligi) ifodasidir.
Bu usul sababiy-funksional tahlildan ustun, chunki u madaniyatning ichki
ma’noviy birligini ochadi va “nima uchun” savoliga javob beradi. Sababiy-
funksional usul esa ijtimoiy munosabatlar, urushlar va inqiloblarni tahlil qilishda
yordamchi rol o‘ynaydi.
Uchinchi tamoyil – madaniy tizimlar va agregatlari o‘rtasidagi farq. Sorokin
uchun ijtimoiy-madaniy hodisalar ikki turda bo‘ladi: madaniy agregatlar – bir-biri
bilan boG‘liq bo‘lmagan madaniy elementlarning mexanik yiG‘indisi – va
madaniy tizimlar – o‘zaro boG‘liq va bir-birini mantiqiy jihatdan shartlashtiruvchi
elementlardan iborat yaxlit tuzilmalar. Faqat tizimlargina izchil va qonuniy
dinamikaga ega bo‘la oladi.
To‘rtinchi tamoyil – «madaniy supertizimlar» kontseptsiyasi. Sorokin
alohida madaniy tizimlar (san’at, falsafa, din, fan, huquq va hokazo) ni o‘z ichiga
– 13 –

oluvchi va ularni umumiy asosiy qadriyatlar va haqiqat mezonlari bilan boG‘lovchi
ulkan «supertizimlar» mavjudligini ta’kidlaydi. Aynan bu supertizimlar darajasida
insoniyat madaniyatining buyuk sivilizatsiyalarga bo‘linishi va ularning katta
tsikllardagi o‘zgarishi sodir bo‘ladi.
Beshinchi tamoyil – «immanent o‘zgarish» nazariyasi. Sorokin madaniy
tizimlar faqat tashqi ta’sirlar natijasida emas, balki o‘z ichki mantiqiga muvofiq
o‘zgaradi deb hisoblaydi. Bu «immanent determinizm» tamoyili: har bir madaniy
tizim o‘z taqdirini o‘z ichida – o‘zining asosiy qadriyatlari va ularning rivojlanish
mantiqida – oldindan belgilaydi.
Oltinchi tamoyil – «prinsipial indeterminizm» – ya’ni jamiyat va madaniyat
rivojlanishida aniq deterministik qonunlar o‘rniga ehtimollik va tendentsiyalar
mavjudligini tan olish. Sorokin insoniyat taraqqiyotining bir chiziqli yoki to‘liq
belgilangan yo‘lga ega emasligini ta’kidlaydi. Shu boisdan u Marksning tarixi
determinizmi, Kontning chiziqli taraqqiyot sxemasi yoki Shpengler va Toynbining
qattiq tsiklik determinizmini qabul qilmaydi.
Jadval: Madaniy supersistemalarning asosiy xususiyatlari
Aspekt Ideatsional
(G‘oyaviy) Idealistik (Ideal) Sensat (Hissiy)
Haqiqat
tushunchasi Ruhiy, supersensor,
abadiy Bo‘lish Ko‘p qirrali sintez
(ruh + modda) Faqat sensor,
moddiy,
o‘zgaruvchan
Bilim manbai Imon, vahi, intuitiv
haqiqat Aql + imon + hissiy
tajriba (muvozanat) Empirik fan,
sensor tajriba
Qadriyatlar Ma’naviy, ascetic
(dunyodan voz
kechish) Garmonik
muvozanat,
ma’naviy ustunlik Hedonistik,
moddiy lazzat, bu
dunyoviy
San’at uslubi Ramziy, diniy, statik,
ideal lashtirilgan Garmonik, klassik
mutanosiblik Realistik, sensual,
dinamik,
dunyoviy
Ijtimoiy
munosabatlar Oilaviy (familistik),
muhabbat va
fidoyilik asosida Muvozanatli (oilaviy
+ shartnomaviy) Shartnomaviy
(kontraktli),
individualistik
Misollar Ilk nasroniylik, o‘rta
asrlar Yevropasi,
qadimgi Hindiston
(brahmanizm,
buddizm) Klassik Yunoniston
(V–IV asrlar),
Uyg‘onish davrining
ba’zi bosqichlari Zamonaviy G‘arb
madaniyati (XVI–
XX asrlar)
– 14 –

Bu tasnif Sorokinga madaniyatdagi o ‘ zgarishlarni nafaqat tavsiflash , balki
ularning ichki mantiqini ochish imkonini beradi .
Masalan, san’atda ideatsional davrda haykallar ilohiy mavjudotlarni, sensat
davrda esa realistik portret va landshaftlarni aks ettiradi.
Integralizm va bilishning uch yo‘li
Sorokin integralizm ni o‘zining falsafiy-metodologik asosi qiladi. U
haqiqatni uch xil yo‘l bilan bilish mumkin deb hisoblaydi:
- Hissiy (sensor) haqiqat — empirik fan.
- Aqliy (ratsional) haqiqat — mantiq va aql.
- Imoniy/intuitiv (supersensor) haqiqat — vahi, intuitiv idrok, imon.
Eng to‘liq va ishonchli — integral haqiqat, ya’ni uchala yo‘lning sintezi.
Faqat sensor haqiqatga asoslanish (zam modern sensat madaniyatining xatosi)
ma’naviy qashshoqlikka olib keladi. Sorokin zamonaviy G‘arb madaniyatini kech
sensat bosqichi deb baholaydi: texnologik yutuqlar bilan birga axloqiy va ma’naviy
inqiroz (urushlar, jinoyatchilik, oila parchalanishi, qiymatlar nisbiyyligi).
Immanent o‘zgarish printsipi va ritmik dinamika
Sorokinning eng muhim kashfiyotlaridan biri — immanent o‘zgarish
printsipi. Madaniy supersistemadagi o‘zgarishlar asosan ichki (immanent)
sabablardan — tizimning o‘z mantiqi, imkoniyatlari va chegaralaridan kelib
chiqadi. Tashqi omillar (urush, iqlim, iqtisodiy bosim) faqat jarayonni tezlashtiradi
yoki sekinlashtiradi, lekin yo‘nalishni tubdan o‘zgartirmaydi.
Chegaralar printsipi ga ko‘ra, har qanday bir tomonlama rivojlanish
cheklangan: sensat madaniyat haddan tashqari moddiylashganda o‘z ijodiy
salohiyatini yo‘qotadi va inqirozga duch keladi. Natijada — ritmik tebranishlar
(fluctuations) yuz beradi: Ideatsional → Idealistik → Sensat → inqiroz davri →
yangi tsikl. Bu chiziqli taraqqiyot emas va sof tsiklik tushish ham emas
(Spenglerdan farqli o‘laroq). Tarixda “super-ritm” kuzatiladi — G‘arb
tsivilizatsiyasida so‘nggi 2500 yilda ikki to‘liq almashinuv sodir bo‘lgan.
– 15 –

Hozirgi bosqich — sensat madaniyatining “kechquruni” (twilight). Sorokin
bu inqirozdan chiqishni integralizm va altruistik sevgi (keyingi asarlarida
“altruistik integratsiya”) orqali ko‘radi. 5
Empirik tadqiqot usullari
Sorokin nazariy tahlilni ulkan empirik material bilan mustahkamlaydi:
- 2500 yillik davr mobaynida san’at asarlari, faylasuflar, huquqiy hujjatlar,
urush va inqiloblar (967 ta urush, 1622 ta inqilob) bo‘yicha statistik tahlil.
- Kontent-analiz va kvantitativ hisoblash (100 000 dan ortiq san’at asari
tasniflangan).
- Tarixiy-qiyosiy usul (G‘arb, Yunon-Rim, Hindiston, Xitoy madaniyatlari).
Bu usullar logiko-ma’noviy talqin bilan uyg‘unlashadi.
Ijtimoiy taraqqiyot nazariyasiga ta’siri va xulosa
Sorokinning metodologiyasi ijtimoiy taraqqiyotni chiziqli emas, balki
ritmik, ma’noviy-integratsion jarayon sifatida tushunish imkonini beradi.
Taraqqiyot — bu madaniyatning ichki mantiqiga muvofiq ijodiy javob va
yangilanishdir. Inqirozlar (polarizatsiya qonuni bo‘yicha) nafaqat salbiy: ularda
egoizm va zo‘ravonlik o‘sishi bilan birga altruizm va ijodiy kuch ham kuchayadi.
Sorokinning yondashuvi bugungi globallashuv, madaniyatlararo muloqot va
ma’naviy inqiroz sharoitida dolzarbdir. U O‘zbekiston va Markaziy Osiyo madaniy
merosini (islomiy ideatsional elementlarning zamonaviy sensat ta’siri bilan
uyg‘unlashuvi) tahlil qilishda ham foydali metodologik asos bo‘la oladi.
«Sotsiologik integralizm» va uning mohiyati
«Sotsiologik integralizm» Sorokinning eng muhim nazariy-metodologik
hissasi bo‘lib, u butun hayoti davomida bu konsepsiyani ishlab chiqdi va
chuqurlashtirdi. Bu konsepsiya ayniqsa uning keyingi asarlarida – «Insoniy
ma’naviyat va sevgining usullari va kuchi» (1954) va «Integral sotsiologiyaning
tizimi va axloqi» (The Reconstruction of Humanity, 1948) asarlarida to‘liq
ifodasini topdi.
5
Sorokin, P. A. (1947). Society, Culture, and Personality: Their Structure and Dynamics. New York: Harper &
Brothers.
– 16 –

Integralizm, birinchi navbatda, bilish nazariyasi sifatida shuni anglatadiki,
haqiqiy bilim empirik, ratsional va intuitiv bilish usullarining sintezidan kelib
chiqadi. Sorokin ta’kidlashicha, G‘arb sivilizatsiyasining inqirozi ko‘p jihatdan
sensate (sezgilar) madaniyatining bilish tamoyillariga – ya’ni faqat sezgi organlari
va tajriba orqali olingan bilimni tan olishga – haddan tashqari tayanib, ratsional-
intuitivistik bilish shakllarini inkor qilishidan kelib chiqadi.
Integralizm, ikkinchidan, ijtimoiy-madaniy nazariya sifatida uch turdagi
madaniy supertizimni – ideatsional, sezgilar va idealistik tiplarni – bir-birini
to‘ldiruvchi va muqobil shakllar sifatida ko‘radi. Sorokinning ta’kidlashicha, eng
mukammal madaniyat uchala bilish shakli va uchala madaniy tipning uyG‘un
integratsiyasiga asoslanadi. Pitirim Aleksandrovich Sorokinning ilmiy merosida
«sotsiologik integralizm» (yoki integral sotsiologiya) markaziy o‘rinni egallaydi.
Bu konsepsiya uning «Sotsial va madaniy dinamika» (1937–1941) asarida
shakllangan va keyingi asarlarida (xususan, Garvarddagi Ijodiy altruizm tadqiqot
markazi faoliyati davrida) yanada rivojlantirilgan. Integralizm nafaqat metodologik
yondashuv, balki Sorokinning butun falsafiy va sotsiologik tizimining asosini
tashkil etadi. U jamiyat, madaniyat va shaxsni yaxlit (integral) holda o‘rganishni,
inson bilimi va ijtimoiy taraqqiyotni tushunishda bir tomonlama yondashuvlarni
rad etishni talab qiladi.
Sorokin hayot yo‘li va ijodiy evolyutsiyasi integralizm shakllanishida
muhim rol o‘ynagan. Rossiyada tug‘ilib, inqilob va fuqarolik urushi davrida faol
siyosiy hayot kechirgan, keyinchalik AQShga emigratsiya qilgan olim dastlab
empirik sotsiologiya tarafdori bo‘lgan. Biroq «Sotsial va madaniy dinamika»
asarini yozish jarayonida u ijtimoiy-madaniy o‘zgarishlarning chuqur
qonuniyatlarini tahlil qilar ekan, faqat empirik yoki faqat ratsional yondashuv
yetarli emasligini angladi. Natijada u uch xil bilim manbaini uyg‘unlashtiruvchi
integral yondashuvni ishlab chiqdi. Bu yondashuv uning keyingi faoliyatida –
ijtimoiy inqirozlarni yengish, ijodiy altruizmni rivojlantirish va yangi madaniy
bosqichga o‘tish g‘oyalarida o‘z ifodasini topdi.
Integralizmning asosiy tamoyillari va mohiyati
– 17 –

Sorokinning integralizmi quyidagi asosiy g‘oyalarga asoslanadi:
1. Haqiqat va bilishning uch turi
Sorokin inson va jamiyat haqiqatini to‘liq anglash uchun uch xil bilim
manbai mavjud deb hisoblaydi:
- Hissiy-empirik (empirico-sensory) haqiqat – sezgi va tajriba orqali
olingan bilim (pozitivizm, tabiiy fanlar uslubi).
- Ratsional haqiqat – aql va mantiq orqali olingan bilim (falsafa,
matematika).
- G‘ayrihissiy (supersensory/superrational) yoki intuitiv/imoniy haqiqat –
ruhiy intuitsiya, imon, vahi yoki transsendent tajriba orqali olingan bilim.
Bu uch tur alohida emas, balki bir-birini to‘ldiradi. Ularning mexanik
yig‘indisi emas, balki uyg‘un sintezi – integral haqiqatni hosil qiladi. Sorokin
ta’kidlaganidek, integral haqiqat «ushbu uch turdan hech biri bilan aynan emas,
balki ularning barchasini o‘z ichiga oladi».
2. Logiko-ma’noli integratsiya usuli
«Sotsial va madaniy dinamika» asarida Sorokin madaniy tizimlarni tahlil
qilishda ikki asosiy integratsiya turini ajratadi: sababiy-funksional (empirik) va
logiko-ma’noli. Ikkinchisi madaniyatning markaziy «sabab» yoki printsipini
topishga qaratilgan bo‘lib, butun tizimning ichki uyg‘unligini ochib beradi. Bu usul
integralizm metodologiyasining muhim qismidir – u faqat faktlarni emas, ularning
ma’no va qadriyatlar tizimidagi o‘rnini tushunishni talab qiladi.
3. Madaniy super tizimlar (mentalitetlar) nazariyasi
Sorokin tarixiy tahlil asosida uch asosiy madaniy super tizimni aniqlaydi:
- Ideatsional madaniyat – ruhiy, g‘oyaviy, imoniy; haqiqat manbai –
g‘ayrihissiy bilim; asketizm, bu dunyodan voz kechish ustun.
- Hissiy (sensat) madaniyat – moddiy, hissiy; haqiqat manbai – sezgi va
fan; hedonizm, bu dunyoviy quvonchlar ustun.
- Idealistik madaniyat – ikkalasining uyg‘un sintezi; muvozanatli, ijodiy
bosqich.
Integralizmning ijtimoiy taraqqiyot nazariyasidagi o‘rni
– 18 –

Sorokinning ijtimoiy taraqqiyot nazariyasi chiziqli progress
(ma’rifatparvarlik yoki marksistik yondashuvlar kabi) emas, balki tsiklik
xarakterga ega. Integralizm bu tsiklni tushunish va undan chiqish yo‘lini
ko‘rsatadi. U jamiyatni faqat moddiy yoki faqat ma’naviy omillar bilan emas, balki
ularning sintezi orqali tushuntiradi. Insonni «integral mavjudot» (tana – hissiy, aql
– ratsional, ruh – g‘ayrihissiy) sifatida qarash ijtimoiy munosabatlarni,
madaniyatni va shaxsni yaxlit o‘rganish imkonini beradi.
Sorokin keyingi asarlarida integralizmni amaliy jihatdan rivojlantirdi: ijodiy
altruizm (creative altruism) g‘oyasini ilgari surdi. U altruistik sevgi va
hamjihatlikni ijtimoiy inqirozlarni yengishning asosiy vositasi deb hisobladi. Bu
g‘oya uning «The Ways and Power of Love» (1954) asarida batafsil yoritilgan.
Tarixiy jarayon – bu tizimlarning tsiklik fluktuatsiyasi (almashinuvi). Har
bir tizim o‘z ijodiy salohiyatini sarflab, ichki ziddiyatlarga duch keladi va yangi
bosqichga o‘tadi. Zamonaviy G‘arb madaniyati kech hissiy bosqichda deb
baholanadi – moddiy taraqqiyot yuqori, ammo ma’naviy inqiroz (urushlar, axloqiy
tanazzul, ekologik muammolar) kuzatiladi.
Yuqoridagi diagrammada integralizmning mohiyati vizuallashtirilgan: uch
xil haqiqat manbai markazdagi integral haqiqatga birlashadi, shu bilan birga
madaniy mentalitetlar tsikli ham ko‘rsatilgan.
Integralizm, uchinchidan, etika va ijtimoiy falsafa sifatida altruistik sevgi
tamoyilini insoniyatni qutqarishning asosiy vositasi sifatida ko‘radi. Sorokin
keyingi asarlarida insonda biologik, ijtimoiy va ma’naviy-kosmik tabiatning birligi
haqida yozdi. Bu nuqtai nazardan Sorokin sotsiologiyasi faqat ijtimoiy jarayonlarni
tavsiflovchi pozitiv fan darajasida qolmay, insoniyatning axloqiy-ma’naviy
taraqqiyoti haqida ham tashvishlanuvchi normativ ta’limotga aylanadi.
Integralizm G‘arb akademik sotsiologiyasida nisbatan past baho oldi –
Parsons kabi functsionalistlar uni ilmiylik talablarini buzadi deb tanqid qildi. Biroq
Sharq va ayniqsa Hindiston intellektual muhitida Sorokinning integralizmi
Vivekananda va Gandining G‘oyalari bilan rezonans topdi va katta ta’sir ko‘rsatdi.
Bugungi kunda esa «integral nazariya» yo‘nalishi – jumladan, amerikalik
– 19 –

mutafakkir Ken Uilberning (Ken Wilber) «Integral nazariyasi» – Sorokin
integralizmi an’anasini davom ettiradi. Sorokin keyingi asarlarida integralizmni
amaliy jihatdan rivojlantirdi: ijodiy altruizm (creative altruism) g‘oyasini ilgari
surdi. 6
U altruistik sevgi va hamjihatlikni ijtimoiy inqirozlarni yengishning asosiy
vositasi deb hisobladi. Bu g‘oya uning «The Ways and Power of Love» (1954)
asarida batafsil yoritilgan.
Jadval 1. Madaniy super tizimlarning qiyosiy tahlili
Madaniyat
turi Haqiqat
manbai Asosiy
qadriyatl
ar San’at
va bilim
xususiya
ti Ijtimoiy
munosabatl
ar Tarixiy
misol Zamona
viy
holat
Ideatsional G‘ayrihi
ssiy
(imon,
intuitsiy
a) Ruhiy
kamol,
asketizm Diniy,
simvolik Jamoaviy,
ierarxik O‘rta
asrlar
Yevropasi Kam
uchraydi
Hissiy
(Sensat) Hissiy-
empirik
(sezgi,
fan) Moddiy
farovonlik
,
hedonizm Realistik
, texnik Individualist
ik, raqobatli Zamonavi
y G‘arb
madaniyati Inqiroz
bosqichi
Idealistik Uchala
manbain
ing
sintezi Muvozana
t, ijodiy
altruizm Uyg‘un,
chuqur
ma’noli Hamkorlikka
asoslangan Uyg‘onish
davri
(qisman) Ideal
maqsad
Pitirim Sorokinning «sotsiologik integralizmi» uning «Sotsial va madaniy
dinamika» asarida ishlab chiqilgan va butun ilmiy merosining mohiyatini tashkil
etuvchi yaxlit nazariy-metodologik tizimdir. U ijtimoiy taraqqiyotni tsiklik, ammo
sifat jihatdan yangilanuvchi jarayon sifatida tushuntiradi va insoniyatni yangi,
muvozanatli – idealistik (integral) madaniy bosqichga o‘tishga chorlaydi. Bu
yondashuv nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki zamonaviy global inqirozlarni
yengish, ijtimoiy rekonstruksiya va ma’naviy yuksalish uchun amaliy yo‘l xaritasi
sifatida ham dolzarbdir.
6
Sorokin, P. A. (1957). Social and Cultural Dynamics (bir jildli qayta nashr). Boston: Porter Sargent.
– 20 –

II BOB. «SOTSIAL VA MADANIY DINAMIKA» ASARINING
ASOSIY G‘OYALARI
2.1. Madaniy supertizimlar nazariyasi
Sorokinning «Sotsial va madaniy dinamika» asarining markaziy nazariy
kontseptsiyasi – madaniy supertizimlar nazariyasi. Bu nazariyani to‘liq tushunish
uchun avvalo Sorokin «madaniy tizim» va «madaniy supertizim» tushunchalari
ostida nimani anglashini aniqlashtirish zarur. Pitirim Sorokinning «Sotsial va
madaniy dinamika» (1937–1941) asarining markaziy g‘oyalaridan biri madaniy
supertizimlar nazariyasi hisoblanadi. Bu nazariya asarning birinchi uch jildida
batafsil ishlab chiqilgan bo‘lib, to‘rtinchi jildda sotsiologik integralizm bilan
chambarchas bog‘lanadi (1.4-bo‘limda ko‘rib chiqilganidek). Sorokin jamiyat va
madaniyat taraqqiyotini tushunishda chiziqli progress g‘oyasini rad etib, tsiklik
fluktuatsiya (almashinuv) modelini taklif qiladi. Unga ko‘ra, ijtimoiy o‘zgarishlar
madaniyatning asosiy mentaliteti (supertizim) o‘zgarishi orqali sodir bo‘ladi.
Sorokinning ta’rifiga ko‘ra, madaniy tizim – bu umumiy asosiy G‘oya,
qadriyat yoki ma’no atrofida birlashgan va o‘zaro boG‘liq bo‘lgan madaniy
elementlarning yaxlit majmui. Masalan, Gotika arxitektura uslubi bir madaniy
tizimdir: unda muayyan diniy-ma’naviy G‘oyalar, estetik tamoyillar, qurilish
texnikasi va ijtimoiy funktsiyalar o‘zaro boG‘liq holda mavjud. Shekspir
dr а maturgyasi, ibtidoiy totemizm, Yevklid geometriyasi – bularning har biri
alohida madaniy tizimdir.
Biroq bu alohida tizimlar o‘z navbatida yanada kattaroq tizimlar –
«supertizimlar» – ning bir qismi bo‘lishi mumkin. Supertizim – bu juda keng
ko‘lamli madaniy birlik bo‘lib, u barcha asosiy madaniy sohalarda – san’at, falsafa,
din, fan, huquq, axloq, ijtimoiy munosabatlar – bir xil «hayot va olam haqidagi eng
muhim taxmin»ga asoslangan printsipni mujassamlashtiradi. Bu «eng muhim
taxmin» esa haqiqat nima, bilim qanday olinadi va reallik nima degan asosiy
falsafiy savollarga javob beradi.
Sorokin barcha yirik sivilizatsiyalar tarixida ikkita asosiy supertizimni
aniqladi: «ideatsional» (Ideational) va «sezgilar» (Sensate) tizimlari. Bu ikkisining
– 21 –

o‘rtasida esa ularga qaraganda kamroq tarqalgan «idealistik» (Idealistic) yoki
«integral» supertizim mavjud. Sorokinning ta’kidlashicha, insoniyat madaniyati
tarixiy tsikllar davomida ushbu supertizimlar o‘rtasida almashinib turadi – biri
yetuk rivojlanishiga erishib so‘ngan paytda ikkinchisi kuchayib boradi. Sorokin
madaniyatni oddiy elementlar yig‘indisi sifatida emas, balki tashkiliy tizim sifatida
qaraydi. U quyidagi farqlarni ajratadi: 7
- Madaniy skopleniyalar (congeries) — bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan,
ziddiyatli yoki neytral ma’no-qadriyatlar yig‘indisi (masalan, zamonaviy
madaniyatdagi ba’zi elementlarning uyg‘un emasligi).
- Madaniy tizimlar (cultural systems) — mantiqiy yoki estetik jihatdan izchil
ma’no-qadriyat-norma majmuasi (til, ilm-fan, din, san’at, axloq).
- Madaniy supertizimlar (cultural supersystems) — eng katta va eng
murakkab integratsiyalashgan butunliklar bo‘lib, ko‘plab quyi tizimlarni (san’at,
falsafa, din, huquq, iqtisodiyot, siyosat va h.k.) o‘z ichiga oladi. Ular butun jamiyat
mentalitetini belgilaydi.
Supertizimlarning mohiyati — ularning markaziy printsipi (logiko-ma’noli
integratsiya usuli orqali aniqlanadi) butun tizimning barcha elementlariga ma’no
va uyg‘unlik beradi. Sorokin bu printsipni «madaniyatning markaziy sababi» deb
ataydi.
Uch asosiy madaniy supertizim
Sorokin 2500 yillik (asosan G‘arb va Yunon-Rim sivilizatsiyasi) tarixiy
materialni tahlil qilib, uch asosiy supertizimni aniqlaydi. Har biri o‘ziga xos
haqiqat tizimi, dunyoqarash, san’at, axloq, ijtimoiy munosabatlar va shaxs tipiga
ega.
Ideatsional (g‘oyaviy-ruhiy) supertizim
Haqiqat manbai — g‘ayrihissiy (imon, intuitsiya, vahi). Dunyo ruhiy va
nomoddiy deb qaraladi. Asosiy qadriyatlar: asketizm, ma’naviy kamol, bu
dunyodan voz kechish. San’at — ramziy, diniy; falsafa — metafizik; axloq —
mutlaq (absolyut). Ijtimoiy tuzum — ierarxik, jamoaviy.
7
Johnston, B. V. (1995). Pitirim A. Sorokin: An Intellectual Biography. Lawrence: University Press of Kansas.
– 22 –

Misollar: Ilk nasroniylik davri, O‘rta asrlar Yevropasi (V–XIII asrlar).
Hissiy (sensat) supertizim
Haqiqat manbai — hissiy-empirik (sezgi, tajriba, fan). Dunyo moddiy va
o‘zgaruvchan deb qaraladi. Asosiy qadriyatlar: moddiy farovonlik, hedonizm, bu
dunyoviy quvonchlar. San’at — realistik, naturalistik; falsafa — empirik va
pozitivistik; axloq — nisbiy (relativistik). Ijtimoiy tuzum — individualistik,
raqobatga asoslangan.
Misollar: Ellinizm davridan keyingi davrlar, ayniqsa XVI–XX asr G‘arb
madaniyati (ayniqsa XIX–XX asr boshlari — zamonaviy sensat madaniyatining
cho‘qqisi).
Idealistik supertizim
Ikki qarama-qarshi supertizimning uyg‘un sintezi. Haqiqat manbai — hissiy,
ratsional va g‘ayrihissiy bilimlarning muvozanati. Dunyoqarash — uyg‘un va
ijodiy. San’at va falsafa — chuqur ma’noli, uyg‘un; axloq — mutlaq va nisbiy
elementlarning uyg‘unligi. Ijtimoiy munosabatlar — hamkorlikka asoslangan.
Misollar: Qadimgi Yunonistonning klassik davri (V–IV asrlar miloddan
avval), ba’zi Uyg‘onish davri elementlari.
Madaniy supertizimlarning asosiy xususiyati – ularning «mantiqiy-
mazmuniy integratsiya» (logico-meaningful integration) tamoyiliga asoslanishidir.
Bu integratsiya kauzal (sabab-natija) boG‘liqlikdan farqlanadi. Kauzal
integratsiyada elementlar bir-birini qonuniy zaruriyat bilan shartlashtiradi.
Mantiqiy-mazmuniy integratsiyada esa elementlar umumiy G‘oya, ma’no yoki
qadriyat atrofida birlashadi – ular bir-birini uyG‘unlashtiradi va bir-birini
to‘ldiradi, lekin bir-birini mexanik tarzda belgilamaydi.
Sorokin bu supertizimlar nazariyasini empirik ma’lumotlar bilan asoslash
uchun ulkan tadqiqot o‘tkazdi. U tasviriy san’at (rasm va haykaltaroshlik), musiqa,
adabiyot, me’morchilik, falsafa va fan sohasidagi 100 000 dan ortiq ko‘rsatkichni
to‘plab, ularni ma’lum tamoyillarga ko‘ra tasnif qildi va statistik tahlil qildi.
Natijada u turli davrlardagi yevroatlantik madaniyat supertizimlarining o‘zgarish
dinamikasini ko‘rsata oldi.
– 23 –

Sorokin ta’kidlashicha, madaniy supertizimlar faqat G‘arb yoki
Yevroatlantik sivilizatsiyasiga xos emas. Xitoy, Hindiston, Qadimgi Misr,
Mesopotamiya va boshqa yirik sivilizatsiyalarda ham o‘xshash dinamika
kuzatiladi. Garchi har bir sivilizatsiyaning o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lsa-da,
ideatsional va sezgilar supertizimlar o‘rtasidagi tebranish insoniy madaniyatning
umumiy qonuniyati deb ta’riflaydi u. Tarixiy fluktuatsiya va tsiklik xususiyat
Sorokin tarixni chiziqli taraqqiyot (ma’rifatparvarlik yoki marksistik
nazariyalardagi kabi) emas, balki tsiklik almashinuv sifatida ko‘radi. Har bir
supertizim o‘z ijodiy salohiyatini sarflab, ichki ziddiyatlarga duch keladi va
inqirozga olib keladi. Keyin yangi supertizim paydo bo‘ladi. O‘tish davrlari odatda
ijtimoiy buzilishlar, urushlar, inqiloblar bilan kechadi.
Misollar (Sorokinning tahliliga asosan):
- Qadimgi Yunoniston: Ideatsionaldan idealistikga o‘tish (klassik davr).
- O‘rta asrlar: Kuchli ideatsional.
- Yangi davr (XVI asrdan): Hissiy madaniyatning yuksalishi.
- XX asr: Hissiy madaniyatning kech bosqichi — inqiroz belgilari (urushlar,
axloqiy tanazzul, ma’naviy bo‘shliq).
Sorokin «Sotsial va madaniy dinamika» asarida minglab faktlarni (san’at
asarlari tahlili, falsafiy asarlar, huquqiy hujjatlar, urushlar statistikasi va h.k.)
qiyosiy tahlil qilgan va bu o‘zgarishlarni miqdoriy jihatdan ham tasdiqlagan.
Zamonaviy ahamiyati va integralizm bilan bog‘liqligi
Hozirgi G‘arb (va global) madaniyati kech hissiy bosqichda joylashgan deb
baholanadi. Bu bosqichning ijobiy tomonlari (texnika taraqqiyoti, farovonlik) bilan
birga salbiy oqibatlari ham bor: ma’naviy inqiroz, ekologik muammolar, urushlar,
ijtimoiy atomizatsiya. Sorokin bu inqirozdan chiqish yo‘lini integral (idealistik)
madaniyatga o‘tishda ko‘radi — ya’ni hissiy, ratsional va g‘ayrihissiy
elementlarning yangi sintezida. Bu g‘oya 1.4-bo‘limda batafsil yoritilgan
sotsiologik integralizmning asosini tashkil etadi.
Madaniy supertizimlar nazariyasi Sorokinning eng muhim ilmiy yutug‘idir.
U madaniyatni yaxlit holda o‘rganish imkonini beradi va ijtimoiy taraqqiyotni
– 24 –

faqat iqtisodiy yoki texnologik omillar bilan emas, balki madaniy mentalitet
o‘zgarishi orqali tushuntiradi. Nazariyaning kuchi — keng empirik bazada (2500
yillik ma’lumotlar) va logiko-ma’noli usulda. Tanqidchilar ba’zida uni «falsafiy»
deb hisoblashgan bo‘lsa-da, bugungi kunda madaniyatlararo muloqot, global
inqirozlar va ma’naviy tiklanish masalalarida dolzarb ahamiyatga ega.
2.2. Ideatsional, idealistik va sezgilar madaniyati tiplari
Sorokinning madaniy tipoloyasining markazida uchta asosiy supertip –
ideatsional, sezgilar va idealistik madaniyatlar – turadi. Bu tiplar birinchi navbatda
«real haqiqatning tabiati va bilishning asosiy usuli» haqidagi asosiy qadriyatlar va
taxminlar jihatidan farqlanadi.
Ideatsional (Ideational) madaniyat
Ideatsional madaniyat – haqiqiy real narsa sifatida G‘oyaviy, ma’naviy va
ilohiy mohiyatni tan oladigan madaniy supertizim. Bu madaniyatda haqiqatning
asosiy manbai – ruhiy, intuitivistik yoki ilohiy vahiy. Moddiy dunyo – sezgi
organlari orqali kuzatiladigan dunyo – nisbiy, o‘tkinchi yoki yanayam ko‘proq
ayyor va aldovchi deb qaraladi. Asosiy qadriyatlar – ruhiy, ilohiy, axloqiy va
estetik jihatdan sof bo‘lish; dunyoviy lazzatlar va moddiy boylikdan uzoqlik.
Ideatsional madaniyatning yaqqol namunasidir: G‘arb O‘rta asrlar Xristian
sivilizatsiyasi (taxminan V–XII asrlar), Qadimgi Hinduizm va Buddizm
madaniyati, Qadimgi Yunoniston arxaik davri madaniyati, islom sivilizatsiyasining
dastlabki klassik davri. Bu madaniyatlarda san’at – Gotika katedrallari, din
tasvirlari, diniy musiq а – ilohiy G‘oyalarni ifodalash vositasidir. Falsafa va ilm
teologiyaga bo‘ysunadi. Qahramon va ideal – muqaddas, zohid yoki ma’naviy
kamol topgan inson.
Sorokin ideatsional madaniyat ichida ikkita turni ajratadi: «asketik
ideatsional» – dunyo butunlay rad etiladi (buddist nirvana, xristian tasavvufi,
hind у izm yoga an’anasi) va «faol ideatsional» – dunyo ma’naviy tamoyillar
asosida o‘zgartirilishi kerak deb hisoblanadi (islomiy va xristianlik missionerlik
an’anasi, diniy islohotchilik).
– 25 –

Sezgilar (Sensate) madaniyati
Sezgilar madaniyati – haqiqiy reallik sifatida faqat sezgi organlari orqali
idrok etiladigan moddiy, empirik dunyoni tan oladigan madaniy supertizim. Bu
madaniyatda haqiqatning asosiy manbai – kuzatish, tajriba, eksperiment.
Ma’naviy, ilohiy yoki G‘ayritabiiy voqelik – faniy tushuntirishga ega bo‘lmagan
narsa – inkor etiladi yoki e’tibordan chetda qoldiriladi. Asosiy qadriyatlar –
moddiy farovonlik, hissiy lazzat, shaxsiy erkinlik, kuch va muvaffaqiyat.
Sezgilar madaniyatining yaqqol namunasidir: zamonaviy G‘arb
sivilizatsiyasi (XVII asr boshidan hozirgacha), So‘nggi Rim imperiyasi (III–IV
asrlar), Qadimgi Yunoniston «klassik» davri (V–IV asrlar miloddan avvalgi). Bu
madaniyatlarda san’at – realizm, naturalizm, erotika, psixologik chuqurlik – hissiy
haqiqatni ifodalashga xizmat qiladi. Falsafa empirizm va materializm yo‘nalishida
rivojlanadi. Qahramon va ideal – muvaffaqiyatli, kuchli, boyib ketgan,
lazzatlanuvchi inson. 8
Sorokin sezgilar madaniyati ichida ham ikkita turni ajratadi: «faol sezgilar»
madaniyati – tabiat va ijtimoiy muhitni o‘zgartirish, fath etish, ekspluatatsiya qilish
(G‘arb kapitalizmi va industrializmi tipik namunasi) va «passiv sezgilar»
madaniyati – o‘zgartirishga urinmasdan, moddiy dunyo ne’matlaridan qoniqish
qidirish (Gedonizm, o‘zidan o‘tmay yashash falsafasi).
Idealistik (Idealistic) madaniyat
Idealistik yoki integral madaniyat – ideatsional va sezgilar
madaniyatlarining eng yaxshi tomonlarini o‘zida mujassamlashtiruvchi va ular
o‘rtasidagi muvozanatni saqlaydigan supertizim. Bu madaniyatda ham ma’naviy,
ham moddiy reallik tan olinadi; haqiqat ham sezgi, ham aql, ham intuitsiya orqali
bilinadi; qadriyatlar ham ma’naviy, ham dunyoviy jihatdan muvozanatlangan.
Sorokin uchun idealistik madaniyatning eng yorqin namunasi – Qadimgi
Yunonistonning V asri (miloddan avvalgi V asr) – Perikl, Platon, Arastu, Fidiy
davri. Bu davrda ilm va falsafa, san’at va din, shaxsiy erkinlik va fuqarolik
mas’uliyati uyG‘un holda rivojlangan. Yana bir namuna – G‘arb O‘rta asrlarining
8
Ford, J. B., Richard, M. P., & Talbutt, P. C. (Eds.). (1996). Sorokin and Civilization: A Centennial Assessment.
New Brunswick: Transaction Publishers.
– 26 –

«uyG‘onish» davri, XII–XIII asrlar, xususan Foma Akvinskiy (Tomas Akvinsriy)
sintezi – unda xristianlik teologiyasi va Arastu falsafasi uyG‘unlashtirilgan.
Sorokin ta’kidlashicha, idealistik madaniyat eng barqaror va eng mukammal
bo‘lsa-da, uni erishish va saqlab turish eng qiyin. U ideatsional va sezgilar
supertizimlarining bir-birini almashtiradigan to‘lqinlari o‘rtasida nisbatan qisqa
vaqt mavjud bo‘ladi va ko‘pincha inqirozdan keyin yangilanish bosqichida paydo
bo‘ladi.
Sorokin madaniyat tiplarini faqat nazariy jihatdan ta’riflab qolmay, ularni
son-statistik ko‘rsatkichlar bilan ham asoslashga urindi. Masalan, u tasviriy san’at
asarlarini «diniy», «dunyoviy» va «aralash» kategoriyalarga bo‘lib, turli davrlarda
ularning nisbatini hisobladi. Miloddan avvalgi I asr – milodiy IV asr Rim san’atida
dunyoviy mavzular dominant bo‘lgani (sezgilar madaniyati), V–XI asrlarda esa
diniy mavzular ustunligi (ideatsional madaniyat) statistik tarzda ko‘rsatildi.
2.3. Madaniy dinamika va sivilizatsiyalarning davriy o‘zgarishi
Pitirim Sorokinning «Sotsial va madaniy dinamika» asarida madaniy
supertizimlar nazariyasi (2.1-bo‘lim) bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan eng
muhim g‘oyalardan biri — madaniy dinamika va sivilizatsiyalarning davriy
(tsiklik) o‘zgarishi konsepsiyasidir. Bu bo‘limda Sorokin madaniyat va jamiyat
taraqqiyotini chiziqli progress (ma’rifatparvarlik yoki marksistik nazariyalardagi
kabi) emas, balki ritmik, tsiklik fluktuatsiya sifatida tushuntiradi. Unga ko‘ra,
sivilizatsiyalar va madaniyatlar o‘zlarining asosiy mentaliteti (supertizim)
o‘zgarishi orqali davriy ravishda yuksaladi, cho‘qqiga chiqadi, tanazzulga uchraydi
va yangi bosqichga o‘tadi.«Sotsial va madaniy dinamika» asarining eng muhim va
eng munozarali qismlaridan biri – sivilizatsiyalarning davriy yoki tsiklik o‘zgarishi
haqidagi nazariya. Sorokin bu nazariya bilan bir qancha fundamental savollarga
javob beradi: Madaniy supertizimlar nima uchun o‘zgaradi? Bu o‘zgarish qanday
mexanizm orqali sodir bo‘ladi? Sivilizatsiyalar tarixida muayyan qonuniyatlar
bormi?
– 27 –

Sorokinning immanent o‘zgarish nazariyasiga ko‘ra, har bir madaniy tizim
o‘zining o‘zgarishining sababini o‘z ichida – o‘zining ontologik tabiatida va ichki
rivojlanish mantiqida – olib yuradi. Tashqi omillar (boshqa sivilizatsiyalar bilan
aloqa, iqlim o‘zgarishlari, iqtisodiy sharoitlar) o‘zgarish jarayonini tezlashtirishi
yoki sekinlashtirishi mumkin, lekin ular o‘zgarishning asosiy sababi emas.
Sorokin madaniy dinamikani quyidagi asosiy jarayonlar orqali tavsiflaydi:
- Har bir madaniy supertizim (ideatsional, idealistik, hissiy) o‘zining
markaziy printsipi asosida rivojlanadi.
- Bu printsip butun madaniyatning barcha sohalarini (san’at, falsafa, din,
axloq, huquq, iqtisodiyot, siyosat) belgilaydi.
- Supertizim o‘z ijodiy salohiyatini sarflab, ichki ziddiyatlarga duch
kelganda, uning integratsiyasi zaiflashadi va inqiroz yuzaga keladi.
- Inqiroz davrida eski supertizim tanazzulga uchraydi va yangi supertizim
shakllana boshlaydi. Bu o‘tish davrlari odatda ijtimoiy buzilishlar, urushlar,
inqiloblar va ma’naviy izlanishlar bilan kechadi.
Sorokin bu jarayonni 2500 yillik (asosan G‘arb sivilizatsiyasi) tarixiy
material asosida keng miqyosda tadqiq etgan. U san’at asarlari, falsafiy matnlar,
diniy hujjatlar, huquqiy me’yorlar, urushlar va inqiloblar statistikasini qiyosiy
tahlil qilgan va o‘z xulosalarini ham sifat, ham miqdoriy dalillar bilan asoslagan.
Sivilizatsiyalarning davriy o‘zgarishi
Sorokinning tahliliga ko‘ra, G‘arb sivilizatsiyasi tarixida uchta asosiy
madaniy supertizimning almashinuvi kuzatiladi:
- Qadimgi davr (miloddan avvalgi VI–IV asrlar): Ideatsionaldan idealistik
madaniyatga o‘tish (klassik Yunoniston — falsafa, san’at va axloqning
uyg‘unlashuvi).
- O‘rta asrlar (V–XIII asrlar): Kuchli ideatsional madaniyat ustunligi (ruhiy
qadriyatlar, diniy san’at, asketizm).
- Yangi davr (XVI asrdan boshlab, ayniqsa XVIII–XX asrlar): Hissiy
(sensat) madaniyatning yuksalishi va cho‘qqisi (moddiy taraqqiyot, fan-texnika,
individualizm, hedonizm).
– 28 –

- XX–XXI asrlar: Hissiy madaniyatning kech bosqichi — inqiroz davri
(urushlar, axloqiy tanazzul, ma’naviy bo‘shliq, ekologik muammolar).
Har bir supertizim o‘z davrida ijodiy kuchga ega bo‘ladi, lekin vaqt o‘tishi
bilan uning bir tomonlamaligi (masalan, hissiy madaniyatda moddiylikning haddan
tashqari ustunligi) ichki ziddiyatlarni keltirib chiqaradi. Natijada sivilizatsiya yangi
sifat bosqichiga — idealistik yoki integral madaniyatga o‘tish imkoniyatiga ega
bo‘ladi.Ideatsional supertizimning o‘zgarish mantiqini Sorokin quyidagicha
tushuntiradi: Ideatsional madaniyat o‘z rivojlanishida oliy nuqtaga erishib,
ma’naviy va ilohiy haqiqatning barcha imkoniyatlarini to‘liq ro‘yobga chiqqach,
endi yanada oshib bo‘lmaydigan chegaraga keladi. Aholining ma’lum qismi ushbu
madaniyatning bir tomonlamaliligidan – faqat ma’naviyatni ta’kidlab, moddiy va
hissiy ehtiyojlarni inkor qilishidan – to‘yib, moddiy dunyo ne’matlariga
mayllanadi. Natijada «sezgilar» madaniyatining uruG‘lari o‘sib chiqadi.
Sezgilar supertizimining o‘zgarish mantigi ham o‘xshash: Sezgilar
madaniyati o‘z rivojlanishida hissiy lazzat, moddiy boylik va empirik bilimni har
tomonlama rivojlantirgach, o‘zining ichki ziddiyatlariga duch keladi. Hissiy
ne’matlarning ortishi to‘yinganlik va ma’nosizlikka, moddiy boylikning kuchayishi
esa adolatsizlik va inqirozga olib keladi. Odamlar ma’naviy izlash, qadriyatlar va
ma’no izlashiga qaytsada, ideatsional madaniyatning yangi to‘lqini boshlanadi.
Bu tsiklik jarayon to‘G‘ri chiziqli emas – u spiral yoki to‘lqin shaklida
kechadi. Har bir yangi tsikl avvalgisining to‘liq takrori emas: u yangi madaniy
boylik, yangi tajriba va yangi imkoniyatlar asosida quriladi. Shu boisdan Sorokin
nazariyasi Shpengler yoki Toynbining qattiq tsiklik determinizmidan farqlanadi: u
insoniyat taraqqiyotining muayyan erkinligi va o‘zgarish imkoniyatini tan oladi.
Sorokin sivilizatsiyalar tarixida uchta katta tsiklni aniqladi. Birinchi tsikl:
Qadimgi Yunoniston va Rim. Miloddan avvalgi VIII–VI asrlarda ideatsional
madaniyat (Gomer eposi, arxaik diniy san’at); miloddan avvalgi V asrda idealistik
cho‘qqi (Perikl, Fidiy, Platon); miloddan avvalgi IV–III asrlardan milodiy III–IV
asrlargacha sezgilar madaniyatining kuchayishi va inqiroz. Ikkinchi tsikl: G‘arb
Xristian sivilizatsiyasi. Milodiy IV–XII asrlar: ideatsional madaniyat cho‘qqisi;
– 29 –

XII–XIII asrlar: idealistik o‘tish; XIV asrdan boshlab sezgilar madaniyatining
kuchayishi. Uchinchi tsikl: Yangi davr G‘arb. XV–XVI asrlarda sezgilar
madaniyatining kuchayib borishi; XIX–XX asrlarda cho‘qqi; XX asrdan boshlab
inqiroz belgilari.
Sorokinning ma’lumotlarga asoslangan xulosalaridan biri – sezgilar
madaniyati hukm surayotgan davrlarda urushlar soni va qurbonlar ko‘payadi,
ijtimoiy tartibsizliklar, jinoyatchilik va axloqiy inqiroz kuchayadi. U 2500 yillik
Yevropa tarixidagi urushlarni statistik tahlil qilib, bu korrelyatsiyani miqdoriy
jihatdan ko‘rsatdi. Bu xulosalar, albatta, munozarali bo‘lib qolmoqda, lekin
ularning empirik asosi metodologik jihatdan jiddiy. 9
Zamonaviy inqiroz va kelajak istiqbollari
Sorokin XX asr boshlarida yozgan asarida zamonaviy G‘arb madaniyatini
kech hissiy bosqich deb baholagan va uning inqirozini oldindan aytib bergan.
Uning fikricha, bu inqirozdan chiqishning yagona yo‘li — integral (idealistik)
madaniyatga o‘tishdir. Bu g‘oya 1.4-bo‘limda yoritilgan sotsiologik integralizm
bilan to‘liq uyg‘unlashadi: hissiy, ratsional va g‘ayrihissiy bilim manbalarining
yangi sintezi, ijodiy altruizmning rivojlanishi va ma’naviy tiklanish.
Ushbu nazariya ijtimoiy taraqqiyotni tushunishda muhim ahamiyatga ega:
- Jamiyatlar faqat iqtisodiy yoki texnologik omillar bilan emas, balki
madaniy mentalitet o‘zgarishi orqali rivojlanadi.
- Inqirozlar — bu faqat tanazzul emas, balki yangilanish imkoniyati.
- Tsiklik model kelajakni bashorat qilish va ijtimoiy siyosatni ishlab
chiqishda yordam beradi.Sorokinning madaniy dinamika va sivilizatsiyalarning
davriy o‘zgarishi nazariyasi uning butun ilmiy tizimining asosiy qismlaridan
biridir. U madaniyat va jamiyat taraqqiyotini chiziqli emas, balki ritmik va sifat
jihatdan yangilanuvchi jarayon sifatida ochib beradi.
9
Merton, R. K. (1975). Structural Analysis in Sociology. In P. M. Blau (Ed.), Approaches to the Study of Social
Structure. New York: Free Press.
– 30 –

Ijtimoiy-madaniy inqiroz va yangilanish nazariyasi
Sorokinning «Sotsial va madaniy dinamika» asarining to‘rtinchi jildi va
unga asoslangan «Bizning asrimiz inqirozi» (The Crisis of Our Age, 1941) asari
zamonaviy G‘arb sivilizatsiyasining haqiqiy inqiroz holatida ekanligini ta’kidlaydi.
Bu xulosaga kelib, Sorokin ijtimoiy-madaniy inqirozning mohiyatini, belgilarini va
undan chiqish yo‘lini tahlil qiladi.
Sorokin uchun zamonaviy G‘arb sivilizatsiyasi sezgilar madaniyatining
so‘nggi, haddan tashqari rivojlangan va shu boisdan inqirozga yuz tutgan
bosqichida turibdi. Bu inqirozning asosiy belgilari quyidagilardan iborat:
birinchidan, san’atda – realizmdan o‘ta shaxsiy, dekadent va ma’nosiz
«neopozitivistik» san’atga o‘tish; ikkinchidan, falsafada – agnostitsizm,
pragmatizm va nihilizmning hukmronligi; uchinchidan, fanda – texnikaviy
taraqqiyot bilan axloqiy jihatdan mas’ul foydalanishning uzilishi; to‘rtinchidan,
siyosatda – kuchning huquqdan ustun turishi, totalitarizm va urushlar;
beshinchidan, shaxsiy hayotda – ma’no izlash inqirozi, ruhiy kasalliklarning
ko‘payishi, oilaviy aloqalarning zaiflashuvi.
Sorokin ushbu inqiroz belgilarini XVIII–XX asrlar G‘arb madaniyatidan
aniq dalillar va statistik ko‘rsatkichlar bilan asoslashga harakat qildi. U san’at
asarlarining o‘zgarish yo‘nalishini, falsafiy maktablarning tarqalishini, urushlar
chastotasi va intensivligini, jinoyatchilik statistikasini – bularning barchasini
qamrab oluvchi ulkan empirik tahlil amalga oshirdi.
Inqirozdan chiqish yo‘li haqida Sorokin «yomon xabar – yaxshi xabar»
formulasini taklif etadi: yaxshi xabar shundaki, sezgilar madaniyatining inqirozi
yangi ideatsional yoki idealistik madaniyatning ko‘tarilishining boshlanishidir.
Insoniyat tarix davomida bunday inqirozlarni bir necha bor boshdan kechirgan va
har safar yangi madaniy uyG‘onish bilan chiqib ketgan. Yomon xabar esa
shundaki, bu o‘tish davri oG‘riqli, halokatli va uzoq davom etishi mumkin.
Sorokin uchun inqirozdan chiqishning asosiy sharti – «integral
madaniyat»ga qaytish: ya’ni sezgilar madaniyatining ilmiy-texnikaviy yutuqlari va
shaxsiy erkinligini ma’naviy, axloqiy va ilohiy qadriyatlar bilan uyG‘unlashtirish.
– 31 –

III BOB. SOROKIN NAZARIYASINING ZAMONAVIY
AHAMIYATI
3.1. Sorokin G‘oyalarining sotsiologiya faniga ta’siri
Pitirim Sorokinning sotsiologiya faniga qo‘shgan hissasi ko‘p qirrali bo‘lib,
u har jihatdan o‘z davrining eng yirik va ta’sirli sotsiologlaridan biri hisoblanadi.
Garchi uning «Sotsial va madaniy dinamika» asarida ilgari surilgan ba’zi G‘oyalar
tortishuvli bo‘lib qolsa-da, Sorokin sotsiologiya faniga kiritgan metodologik,
konseptual va empirik yutuqlar bugungi kunda ham o‘z qiymatini saqlab
kelmoqda.
Birinchidan, Sorokin «Ijtimoiy mobillik» (Social Mobility, 1927) asari bilan
ijtimoiy tabaqalanish va ijtimoiy mobillik nazariyasiga ulkan hissa qo‘shdi. Bu
asarda u vertikal va gorizontal ijtimoiy mobillikni, ularning mexanizmlarini,
«ijtimoiy lift» rolini o‘ynaydigan institutlarni – ta’lim, cherkov, armiya, siyosat,
iqtisodiyot – batafsil tahlil qildi. Mobillik nazariyasining zamonaviy
sotsiologiyadagi holati ko‘p jihatdan Sorokinning asosiy konseptual apparatiga
asoslanadi.
Ikkinchidan, Sorokin «Zamonaviy sotsiologik nazariyalar» (1928) va boshqa
asarlarida sotsiologiya tarixini va turli nazariy maktablarni tahlil qilishning keng
qamrovli ko‘rinishini yaratdi. Bu asar XX asrda sotsiologiya o‘quv adabiyotiga
kuchli ta’sir ko‘rsatdi va ko‘plab akademik avlodlar uchun «kompas» bo‘lib
xizmat qildi.
Uchinchidan, «Sotsial va madaniy dinamika» asarining metodologik
yondashuvi – ulkan hajmdagi tarixiy-qiyosiy ma’lumotlarni to‘plash va ularni
miqdoriy tahlil qilish – «kontent-tahlil» metodining rivojlanishiga muhim hissa
qo‘shdi. Garchi Sorokin terminologiyasi va klassifikatsiyasi hamma tomonidan
qabul qilinmagan bo‘lsa-da, uning madaniy mahsulotlarni tizimli kodlash va tahlil
qilish uslubi keyinchalik kommunikatsiyalar va media sotsiologiyasida keng
tarqaldi.
To‘rtinchidan, Sorokinning ijtimoiy-madaniy inqiroz nazariyasi «Bizning
asrimiz inqirozi» asarida ommabop tushuncha bo‘lib ketdi.
– 32 –

«Sezgilar madaniyati inqirozi» tushunchasi XX asr o‘rtalarida va ikkinchi
yarmida G‘arb sivilizatsiyasidagi ma’naviy inqirozni tushuntirish uchun keng
qo‘llanildi. Sorokin G‘oyalari qadriyatlar pluralizmi, madaniy nisbiyatchilik va
postmodernizm muammolariga doir munozaralarda doimiy ravishda tilga olinadi.
Beshinchidan, Sorokin Garvard universitetida sotsiologiya kafedrasi
mudirligi yillari (1930–1959) davomida ko‘plab yirik sotsiologlarni o‘qitdi va
ularning ilmiy shakllanishiga ta’sir ko‘rsatdi. Jumladan, Robert Merton – XX
asrning eng ta’sirli sotsiologlaridan biri – Sorokin shogirdi bo‘lgan. Merton
keyinchalik o‘z ustozi bilan jiddiy metodologik kelishmovchiliklarga ega bo‘lsa-
da, Sorokin ta’limining izlarini uning asarlarida topish mumkin. Pitirim
Sorokinning «Sotsial va madaniy dinamika» asari va uning integralizm nazariyasi
XX asr sotsiologiyasida muhim o‘rin egallagan bo‘lib, uning ta’siri bugungi kunda
ham sezilarli darajada saqlanib qolmoqda. Sorokin o‘z asarlarida nafaqat tarixiy
tahlil o‘tkazgan, balki sotsiologiya fanini yangi metodologik va nazariy
yo‘nalishlarga olib chiqqan. Uning g‘oyalari madaniyat sotsiologiyasi,
tsivilizatsiyalar nazariyasi, bilim sotsiologiyasi va ijtimoiy o‘zgarishlar
nazariyasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. 10
Sorokinning sotsiologiyadagi o‘rni va asosiy hissalari
Sorokin sotsiologiyani faqat empirik faktlarni yig‘ish bilan
cheklanmaydigan, balki madaniyat, qadriyatlar va inson ruhiyatini hisobga oluvchi
yaxlit (integral) fan sifatida qarashni taklif etgan. Uning asosiy hissalari
quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
1. Madaniy supertizimlar va tsiklik dinamika nazariyasi
Sorokin madaniyatni oddiy elementlar yig‘indisi emas, balki o‘zaro
bog‘liq supertizimlar sifatida o‘rgangan. Bu yondashuv keyinchalik madaniyat
sotsiologiyasi va tsivilizatsiyalar tahlilida (masalan, Arnold Toynbee va boshqa
tsivilizatsion maktab vakillari bilan qiyosiy tarzda) keng qo‘llanilgan. Uning tsiklik
o‘zgarish modeli chiziqli taraqqiyot g‘oyasiga muqobil sifatida qabul qilingan.
Sotsiologik integralizm
10
Huntington, S. P. (1996). The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order. New York: Simon &
Schuster.
– 33 –

Sorokin bilimning uch xil manbaini (hissiy-empirik, ratsional va
g‘ayrihissiy) uyg‘unlashtirish g‘oyasini ilgari surgan. Bu yondashuv pozitivizm va
sof empirizm hukmron bo‘lgan davrda sotsiologiyani yangi falsafiy asos bilan
boyitgan. Bugungi kunda integral yondashuv postpozitivistik va transdisiplinar
tadqiqotlarda qayta tiklanmoqda.
3. Madaniyat va shaxs o‘rtasidagi bog‘liqlik
Sorokin jamiyat, madaniyat va shaxsni yaxlit tizim sifatida qaragan. Bu
g‘oya keyinchalik struktura-agentlik munosabatlari, madaniy kapital va qadriyatlar
tadqiqotlarida o‘z aksini topgan.
Sorokinning Talcott Parsons bilan munosabati sotsiologiya tarixidagi eng
muhim intellektual munozaralardan biri edi. Parsons 1937-yilgi «Ijtimoiy harakat
tuzilishi» asarida Sorokinni e’tiborsiz qoldirish bilan uning ta’sirini cheklab
qo‘ymoqchi edi. Sorokin esa keyinchalik Parsonsning tuzilmaviy-funksionalizmini
jiddiy tanqid qildi, bu maktab «abstraktsiyadan abstraktsiya chiqarib», real ijtimoiy
muammolardan uzoqlanib ketganini ta’kidladi. Bu intellektual tortishuv XX asr
sotsiologiyasining ikki yirik yo‘nalishi o‘rtasidagi ziddiyatni yorqin aks ettirdi.
Zamonaviy sotsiologiyadagi ta’siri
XXI asrda Sorokin g‘oyalariga qiziqish yangi bosqichga chiqdi. Globalizatsiya,
madaniyatlar to‘qnashuvi, kech modernlik inqirozi va postsekulyar jamiyat
sharoitida uning tsiklik dinamika va integralizm nazariyalari dolzarb ahamiyat
kasb etmoqda. Quyidagi jadvalda uning ta’sirining asosiy yo‘nalishlari ko‘rsatilgan
Yo‘nalish Sorokin g‘oyalarining ta’siri Zamonaviy misollar /
olimlar
Madaniyat
sotsiologiyasi Madaniy supertizimlar va
mentalitet tahlili Jeffrey Alexander,
Ronald Inglehart
(qadriyatlar o‘zgarishi)
Tsivilizatsiyalar
nazariyasi Tsiklik o‘zgarish va
inqirozlar modeli Samuel Huntington,
Shmuel Eisenstadt
Integral va
transdisiplinar Bilimning uch xil manbaini
sintezi Ken Wilber (Integral
Theory), integral studies
– 34 –

yondashuv
Ijtimoiy o‘zgarishlar
nazariyasi Chiziqli emas, tsiklik va
sifat o‘zgarishlari modeli World-systems theory
bilan qiyosiy tahlillar
Altruizm va ijtimoiy
rekonstruksiya Ijodiy altruizm g‘oyasi Harvard Research Center
in Creative Altruism
merosi
O‘zbekiston va
Markaziy Osiyo
sotsiologiyasi Madaniy o‘zgarishlar va
ma’naviy tiklanish
masalalarida qo‘llanilishi Mahalliy tadqiqotlarda
tobora ortib borayotgan
qiziqish
Sorokinning g‘oyalari, ayniqsa, quyidagi zamonaviy muammolarni
tushunishda foydali:
- Global inqirozlar va madaniy tanazzul (kech hissiy madaniyatning
oqibatlari). 11
- Qadriyatlar inqilobi va postmaterialistik jamiyatga o‘tish.
- Din va ma’naviyatning jamiyatdagi o‘rni (postsekulyarizm).
- Barqaror rivojlanish va ijtimoiy hamjihatlikni ta’minlash.
Tanqidiy tahlil
Sorokin nazariyasining kuchi — uning yaxlitligi va keng empirik bazasida.
U sotsiologiyani faqat «faktlarni yig‘uvchi» fan emas, balki qadriyatlar va ma’no
masalalarini hal qiluvchi fan sifatida ko‘rishga undagan. Biroq ba’zi tanqidchilar
uning tsiklik modelini haddan tashqari deterministik deb hisoblaganlar va statistik
usullarini bahsli deb topganlar. Shunga qaramay, XXI asr boshlarida uning merosi
yangi avlod tadqiqotchilari tomonidan faol o‘rganilmoqda. Pitirim Sorokinning
g‘oyalari zamonaviy sotsiologiya faniga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. U madaniyatni
tizimli va dinamik hodisa sifatida o‘rganish, integral yondashuv va tsiklik
taraqqiyot modellari orqali fanni yangilagan. Bugungi global muammolar
sharoitida uning nazariyasi nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki amaliy tavsiyalar
beruvchi metodologik asos sifatida ham xizmat qilmoqda.
3.2. Sorokin nazariyasi va zamonaviy sivilizatsiya muammolari
11
Braudel, F. (1979). Civilisation matérielle, économie et capitalisme (3 jild). Paris: Armand Colin.
– 35 –

Sorokinning madaniy dinamika nazariyasi XX asrning ikkinchi yarmi va
XXI asr boshida global miqyosdagi madaniy-sivilizatsion muammolarni
tushunishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Bir qancha muhim
zamonaviy muammolar Sorokin nazariyasi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqilishi ilmiy
va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Birinchidan, Sorokin nazariyasi bilan zamonaviy «qadriyatlar inqirozi»
muammosi. G‘arb jamiyatlarida XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab
kuzatiladigan an’anaviy diniy va axloqiy qadriyatlarning zaiflashuvi,
sekulyarizatsiya, individualizm va konsumerizmning kuchayishi – bularning
barchasi Sorokin ta’riflagan «sezgilar madaniyatining so‘nggi bosqichi»
belgilariga to‘liq mos keladi. Sorokin bu belgilarni allaqachon 1937–1941 yillarda
aniq ko‘rsatib bergan va ularning keyingi kuchayishini bashorat qilgan edi.
Ikkinchidan, Sorokin nazariyasi va Samuel Xantingtonning «Sivilizatsiyalar
to‘qnashuvi» (The Clash of Civilizations, 1996) nazariyasi o‘rtasidagi munosabat
alohida ahamiyatga ega. Xantington Sorokin ta’sirini to‘G‘ridan-to‘G‘ri tan olmasa
ham, uning «G‘arb va qolgan dunyo» o‘rtasidagi madaniy-sivilizatsion ziddiyat
haqidagi G‘oyasi Sorokin ta’riflaydigan sezgilar va ideatsional supertizimlar
o‘rtasidagi to‘qnashuvga juda mos keladi. Islom va G‘arb o‘rtasidagi ziddiyatni
Sorokin doirasida ko‘rsak: Bu sezgilar (G‘arb) va ideatsional (islom
sivilizatsiyasining an’anaviy ko‘rinishi) madaniyatlar o‘rtasidagi to‘qnashuvdir.
Uchinchidan, Sorokin nazariyasi va ekologik inqiroz o‘rtasidagi boG‘liqlik.
Sorokinning ta’kidlashicha, sezgilar madaniyati tabiatni va uning boyliklarini
cheksiz ekspluatatsiya qilinishi kerak bo‘lgan resurs sifatida ko‘radi. Bu falsafiy-
madaniy asos zamonaviy ekologik inqirozning – global isish, biologik xilma-
xillikning kamayishi, resurslarning cheklanganligi – chuqur ildizini tushunishga
yordam beradi. Shu jihatdan Sorokinning «yangi idealizm» taklifini ekologik
barqarorlikka da’vat sifatida ham tushunish mumkin.
To‘rtinchidan, Sorokin nazariyasi va raqamli texnologiyalar eri. XXI asrda
sun’iy intellekt, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli madaniyatning tez rivojlanishi
sezgilar madaniyatining yangi ko‘rinishlarini yaratmoqda: ma’lumotlar torrenti,
– 36 –

diqqatni ushlab turish uchun raqobat, chuqur fikrlashdan yuzaki ko‘p ma’lumot
iste’moliga o‘tish – bularning barchasi Sorokin ta’riflagan sezgilar madaniyatining
o‘ta rivojlangan ko‘rinishidir. Ayni paytda, raqamli davrda ma’naviy va axloqiy
qadriyatlarni saqlab qolish muammosi Sorokin ko‘targan asosiy savol – «integral
madaniyat» qanday tashkil topishi kerak – ni yanada dolzarb qiladi.
Beshinchidan, Sorokin nazariyasi va «sivilizatsiyalarning qaytishi»
muammosi. XXI asrda Xitoy, Hindiston, islom dunyosi va boshqa noG‘arb
sivilizatsiyalarining global ahamiyatining oshishi Sorokin ta’riflagan G‘oyaga
mos: turli sivilizatsiyalar turli supertizim bosqichlarida bo‘lib, sezgilar
madaniyatining inqirozga yuz tutishi davrida ideatsional an’analarga tayangan
sivilizatsiyalar yangi kuch kasb etmoqda. Bu kuzatuv sivilizatsiyalararo
munosabatlar sohasidagi nazariy bahslarda muhim manbalardan biriga aylanib
bormoqda. 12
Sorokinning ijtimoiy-madaniy inqiroz va yangilanish haqidagi G‘oyalari
zamonaviy dunyo uchun bir nechta muhim xulosani o‘z ichiga oladi. Birinchi
xulosa: inqiroz – bu o‘lim emas, balki o‘zgarish va yangilanish imkonidir. Ikkinchi
xulosa: yangilanish faqat moddiy yoki texnikaviy taraqqiyot orqali emas, balki
ma’naviy-qadriyatlar o‘zgarishi orqali amalga oshadi. Uchinchi xulosa: «integral
madaniyat» – ilm va ma’naviyatning, erkinlik va mas’uliyatning, individual va
jamoa manfaatlarining uyG‘unligi – zamonaviy insoniyatning asosiy vazifasidir.
3.3. Sorokin merosi va O‘zbekistonda ijtimoiy-madaniy jarayonlar
Sorokinning «Sotsial va madaniy dinamika» asarida ishlab chiqilgan nazariy
vositalar O‘zbekiston va keng O‘rta Osiyo mintaqasining ijtimoiy-madaniy
jarayonlarini tahlil qilishda ham ilmiy ahamiyat kasb etishi mumkin. O‘zbekiston
ham o‘ziga xos «madaniy supertizimlar» va «madaniy dinamika» jarayonlaridan
o‘tib kelmoqda.
O‘zbekiston madaniyatining tarixiy evolyutsiyasiga Sorokin nazariyasi
nuqtai nazaridan qaralganda quyidagi katta bosqichlarni ajratish mumkin. Birinchi
katta bosqich – islom sivilizatsiyasining «ideatsional» davri (VII–XIX asrlar). Bu
12
Turner, J. H. (2003). The Structure of Sociological Theory (7th ed.). Belmont: Wadsworth.
– 37 –

davrda O‘rta Osiyo madaniyati islom dini va falsafasi atrofida uyushgan: al-
Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Navoiy, Jomiy kabi allomalar ilm va san’atni ilohiy
haqiqatga xizmat qilish ruhi bilan yo‘G‘irdilar. Me’morchilik – Registon, Shoh-i
Zinda, Bibixonim masjidi – ham ilohiy go‘zallikni moddiylashtirish maqsadida
qurilgan. Bu klassik «ideatsional» supertizimning yuksak namunasi edi.
Ikkinchi katta bosqich – sovet davrida «sezgilar» madaniyatining chetdan
kirib kelishi (1917–1991). Sovet siyosatida ateizm va «ilmiy materializm» rasmiiy
mafkura bo‘lib, an’anaviy diniy va ma’naviy qadriyatlar inkor etildi.
Sanoatlashtirish, kollektivlashtirish, texnikaviy taraqqiyotga urG‘u berish,
madaniyatni siyosiy maqsadlarga bo‘ysundirish – bularning barchasi sezgilar
madaniyatining totalitar ko‘rinishi edi. Bu davrda O‘zbek madaniyati Sorokin
tavsiflaydigan «sezgilar» madaniyatiga o‘xshash tashqi bosim ostida o‘zgartirildi.
Uchinchi katta bosqich – mustaqillik davri (1991–hozirgi payt). Bu davrda
O‘zbekiston ijtimoiy-madaniy hayotida bir necha muhim o‘zgarishlar sodir bo‘ldi.
Birinchidan, islom dini va milliy an’anaviy qadriyatlarning qayta tiklana boshlashi
– bu Sorokin tili bilan aytganda, «ideatsional» madaniyat tomonlariga qaytish.
Ikkinchidan, G‘arb sezgilar madaniyatining ta’siri – konsumerizm, individual
erkinlik, texnikaviy modernizatsiya – ning kuchayishi. Uchinchidan, o‘ziga xos
«o‘zbek yo‘li» izlash – milliy an’analar va zamonaviy taraqqiyot o‘rtasidagi
muvozanat topish urinishi. Bu Sorokin terminologiyasida «idealistik» yoki
«integral» madaniyat qidirishiga to‘G‘ri keladi. 13
O‘zbekistonda «Yangi O‘zbekiston» strategiyasi doirasidagi ijtimoiy-
madaniy o‘zgarishlar Sorokin nazariyasi nuqtai nazaridan ko‘rilganda qiziqarli
ko‘rinish kasb etadi. Bir tomondan, iqtisodiy modernizatsiya, texnologik
rivojlanish va xalqaro integratsiyaga intilish sezgilar madaniyatining ijobiy
tomonlariga mos: erkinlik, raqobat, yaratuvchilik. Ikkinchi tomondan, milliy
qadriyatlar, oila institutini mustahkamlash, ma’naviy tarbiya va diniy
baG‘rikenglikni saqlash ideatsional elementlarni saqlab qolishga intilish.
13
Collins, R. (1994). Four Sociological Traditions. New York: Oxford University Press.
– 38 –

Sorokinning «integral madaniyat» ideali O‘zbekiston uchun qo‘llanilsa, bu
shuni anglatadi: milliy ma’naviy va diniy qadriyatlarni zamonaviy ilm-fan,
texnologiya va iqtisodiy taraqqiyot bilan uyG‘unlashtirish. Bu vazifa ko‘p
millatlarda – Yaponiya, Janubiy Koreya, Singapur kabi mamlakatlarda –
muvaffaqiyatli hal qilingan: ular an’anaviy qadriyatlarni modernizatsiya bilan
mujassamlashtirdilar. O‘zbekiston ham o‘ziga xos «integral madaniyat» modelini
yaratishda ushbu tajribalardan va Sorokin nazariy merosidan foydalanishi mumkin.
Shuningdek, Sorokinning altruistik sevgi nazariyasi – uning «Insoniy
ma’naviyat va sevgining usullari va kuchi» asarida to‘liq ifodalangan – O‘zbek
jamiyatining an’anaviy qadriyatlari bilan ham rezonans topadi. O‘zbek
madaniyatidagi «Mehmon – Xudoning mehmondir», qo‘shnichilik munosabatlari,
jamoaviy tadbirlar va o‘zaro yordam an’analari – bularning barchasi Sorokin
ta’riflaydigan altruistik, jamoa-yo‘naltirilgan madaniy qadriyatlarga mos keladi.
Bu an’analar zamonaviy individualizm ta’sirida zaiflashmay saqlanib qolishi
O‘zbekiston jamiyatining muhim ijtimoiy kapitali hisoblanadi. 14
14
Toshmatov, N. A. va boshq. (2018). Sotsiologiya: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. Toshkent: O‘zbekiston.
– 39 –

XULOSA
Ushbu kurs ishi Pitirim Sorokinning «Sotsial va madaniy dinamika» asarini
– uning nazariy mazmunini, metodologik yondashuvini, zamonaviy sotsiologiyaga
ta’sirini va O‘zbekiston ijtimoiy-madaniy jarayonlari bilan aloqasini – kompleks
tahlil etishga baG‘ishlangan edi. Tadqiqot natijalari quyidagicha umumlashtirilishi
mumkin.
Birinchidan, Pitirim Sorokin shaxsi va ilmiy yo‘li o‘zi bir «ijtimoiy
dinamika» namunasini ifodalaydi: Rossiyadan deportatsiya qilinib, AQShda
Garvardning eng nufuzli sotsiologiga aylangan bu olim XX asrning eng murakkab
ijtimoiy jarayonlarini boshidan kechirdi va ularni ilmiy tafakkur orqali tushunishga
harakat qildi. Uning hayot tajribasi «Sotsial va madaniy dinamika» asarining
inqiroz va yangilanish haqidagi G‘oyalarini shaxsiy tajriba bilan boyitdi.
Ikkinchidan, «Sotsial va madaniy dinamika» asarining asosiy nazariy yutuqi
– madaniy supertizimlar va ularning davriy o‘zgarishi nazariyasi – sivilizatsiyalar
va madaniyatlarni o‘rganishning qimmatli metodologik vositasi bo‘lib qolmoqda.
Sorokinning uch supertip tasnifi – ideatsional, sezgilar va idealistik madaniyatlar –
keng ma’noda universal bo‘lib, turli davr va sivilizatsiyalar tahlilida qo‘llanishi
mumkin.
Uchinchidan, Sorokinning «immanent o‘zgarish» nazariyasi va «madaniy
tsikl» kontseptsiyasi sivilizatsiyalar dinamikasini tushunishda muhim. Shpengler
va Toynbidan farqli o‘laroq, Sorokin sivilizatsiyalar albatta o‘ladi deb
hisoblamaydi – u inqiroz va yangilanishning davriy almashinuvi konsepsiyasini
taklif qiladi. Bu optimistik, lekin ilmiy jihatdan asoslangan yondashuv zamonaviy
sotsiologik tafakkur uchun katta ahamiyat kasb etadi.
To‘rtinchidan, Sorokin «Sotsial va madaniy dinamika» asarida ko‘rsatgan
inqiroz belgilari – ma’naviy va axloqiy qadriyatlarning zaiflashuvi, hissiy lazzatlar
va moddiy boylikning absolyutlashuvi, urush va ijtimoiy tartibsizliklarning
kuchayishi – XXI asrda ham ko‘plab jamiyatlarda saqlanib qolmoqda yoki yangi
shaklda namoyon bo‘lmoqda. Bu esa Sorokin diagnostikasining – garchi uning
– 40 –

echimi haqidagi G‘oyalari munozarali bo‘lsa ham – asosiy to‘G‘riligini
tasdiqlaydi.
Beshinchidan, Sorokinning «integral madaniyat» ideali – ilm va
ma’naviyatning, erkinlik va mas’uliyatning, individual va jamoaviy
qadriyatlarning uyG‘unligi – O‘zbekiston jamiyati uchun ham amaliy ahamiyat
kasb etadi. O‘zbekiston an’anaviy qadriyatlar va zamonaviy taraqqiyot o‘rtasidagi
muvozanat izlash yo‘lida Sorokin ko‘rsatgan ideal model qo‘llanmasi sifatida
xizmat qilishi mumkin.
Oltinchidan, Sorokin merosi sotsiologiya fanida hali to‘liq o‘zlashtirilmagan
va baholash talab qiluvchi ulkan xazina bo‘lib qolmoqda. Uning «sotsiologik
integralizm» konsepsiyasi, altruizm va sevgi sotsiologiyasi, ijtimoiy mobillik va
tabaqalanish nazariyalari – bularning barchasi XXI asr sotsiologiyasida qayta
ko‘rib chiqish va rivojlantirishni talab qiladi. Bu jihatdan Sorokin nomiga qaytish –
nafaqat tarix, balki zamonaviy ilm-fan uchun ham zarur va foydali ishdir.
Xulosa qilib aytganda, Pitirim Sorokinning «Sotsial va madaniy dinamika»
asari sotsiologiya tarixidagi eng yirik va eng ta’sirli asarlardan biri bo‘lib, u
insoniyat madaniyatining ulkan panoramasini empirik ma’lumotlar va nazariy
chuqurlik bilan qamrab olgan. Sorokin o‘zi ham o‘ziga xos «ijtimoiy odam» edi –
sivilizatsiyalar to‘qnashuvini, inqirozni va yangilanishni shaxsan his qilgan va
bularni ilmiy tafakkur bilan tushunishga harakat qilgan buyuk olim. 15
15
Yusupov, E. Y. (2015). O‘zbekistonda sotsiologiya fanining rivojlanish tarixi. Toshkent: Fan.
– 41 –

ILOVALAR
1-ilova. Pitirim Sorokinning hayot yo ’ li va ilmiy faoliyati xronologiyasi
Yil Voqea Ilmiy ahamiyati
1889 Turiya qishloG‘ida (Komi
o’lkasi) tuG‘ildi Oddiy hunarmand oilasida
voyaga yetdi
1906–07 Inqilobiy faoliyat tufayli
qamoqqa olindi Ijtimoiy-siyosiy
dunyoqarashining shakllanishi
1909 Peterburg universitetiga kirdi Kovalevskiy va de Roberti
ta’siri
1914 Magistrlik dissertatsiyasini
himoya qildi «Jinoyat va jazo» mavzusida
ilk yirik asar
1919 Peterburg universitetida
sotsiologiya kafedrasini ochdi Rossiyada birinchi rasmiy
sotsiologiya kafedrasi
1922 «Faylasuflar kemasi» —
deportatsiya Berlin → Praga → AQSh
1923 AQShga ko’chdi, Minnesota
universiteti Amerikalik sotsiologiya
an’anasiga qo’shildi
1927 «Ijtimoiy mobillik» asari nashr
etildi Mobillik va stratifikatsiya
nazariyasining asosi
1930 Garvard universiteti sotsiologiya
kafedrasi mudiri Amerika sotsiologiyasining
markaziy shaxsiga aylandi
1937–41 «Sotsial va madaniy
dinamika» (4 jild) Asosiy ilmiy meros —
madaniy supertizimlar
nazariyasi
1941 «Bizning asrimiz inqirozi» asari Zamonaviy sezgilar
– 42 –

madaniyati inqirozining tahlili
1954 «Sevgining usullari va kuchi»
asari Altruizm va integral
sotsiologiyaning rivojlanishi
1964–65 Amerika sotsiologiya
assotsiatsiyasi prezidenti Ilmiy jamoat tomonidan
rasmiy tan olinishi
1968 Vafot etdi (Winchester,
Massachusetts) 40+ kitob, 400+ maqoladan
iborat ulkan meros
Manba: Johnston, B. V. (1995). Pitirim A. Sorokin: An Intellectual Biography.
Lawrence: University Press of Kansas asari asosida tuzildi.
– 43 –

2-ilova. Sorokin madaniyat tiplari: qiyosiy tahlil jadvali
Mezon Ideatsional
madaniyat Idealistik
madaniyat Sezgilar madaniyati
Haqiqat
manbai Ilohiy vahiy,
intuitsiya Aql + intuitsiya +
tajriba Sezgi organlari,
tajriba
Asosiy qadriyat Ma’naviyat,
ilohiylik, zohidlik Ma’naviylik va
dunyo
ne’matlarining
uyG‘unligi Moddiy boylik,
lazzat, kuch
San’at
xususiyati Diniy mavzular,
ramziylik,
bepardachilik Ideal go’zallik,
muvozanat Realizm, erotika,
psixologizm
Falsafiy
yo’nalish Teologiya,
mistitsizm,
idealizm Ratsionalizm +
idealizm sintezi Empirizm,
materializm,
pozitivizm
Ilmiy
yondashuv Diniy-teologik
tushuntirish Falsafa va fan
uyG‘unligi Tajriba va kuzatish,
statistika
Huquq va
axloq Ilohiy qonun,
mutlaq axloq Tabiiy huquq +
ma’naviy axloq Shartnomaviy
huquq, nisbiy axloq
Ijtimoiy
munosabat Jamoatchilik,
ibodatxona
markazliligi Shaxs va jamoa
muvozanati Individualizm,
raqobat, shaxsiy
manfaat
Ideal inson tipi Muqaddas, zohid,
ruhoniy Donishmand-
fuqaro, yetuk inson Tadbirkor,
muvaffaqiyatli,
boylik egasi
Tarixiy
namunalar O’rta asrlar Xristian
Yevropasi,
Dastlabki islom
sivilizatsiyasi Qad. Yunoniston V
asr (Perikl davri),
XIII asr G‘arb
UyG‘onishi So’nggi Rim,
XVII–XX asr G‘arb
sivilizatsiyasi
Inqiroz belgisi Moddiy
ne’matlarga
ortiqcha moyillik Muvozanat
saqlanib turiladi Ma’naviy bo’shliq,
nihilizm, urushlar
Manba: Sorokin, P. A. (1957). Social and Cultural Dynamics (bir jildli qayta
nashr) asari asosida muallif tomonidan tuzildi.
– 44 –

3-ilova. Sorokin madaniy dinamikasi: tsikl sxemasi va xarakteristika jadvali
3a-sxema. Madaniy supertizimlarning davriy almashinuvi
IDEATSIONAL
MADANIYAT
(Ma’naviy haqiqat
ustunligi) ► IDEALISTIK
MADANIYAT
(Ma’naviyat va
moddiyat muvozanati) ► SEZGILAR
MADANIYATI
(Moddiy haqiqat
ustunligi)
▲ Yangilanish tsikli ▲ ◄ Integral madaniyat
imkoniyati ► ▼ Inqiroz bosqichi ▼
3b-jadval. Madaniy dinamika bosqichlarining asosiy ko’rsatkichlari
Ko’rsatkich Ideatsional
bosqich O’tish (Idealistik) Sezgilar bosqichi
Davomiyligi Bir necha asr O’nlab yil – bir
asr Bir necha asr
Barqarorligi Yuqori O’rta Avvaliga yuqori,
so’ngra tushadi
Urushlar soni Kam (diniy
urushlar istisno) O’rtacha Ko’p (inqiroz
davrida eng ko’p)
O’tish sababi Moddiy
ehtiyojlarning
o’sishi Muvozanat
saqlanadi Ma’naviy bo’shliq
va inqiroz
Manba: Sorokin, P. A. (1937–1941). Social and Cultural Dynamics (4 jild) asari
asosida muallif tomonidan tuzildi.
– 46 –

4-ilova. Sorokin va zamonaviy sivilizatsiya nazariyotchilari: qiyosiy jadval
Mezon P. Sorokin O. Shpengler A. Toynbi S. Xantington
Yashagan
davri 1889–1968 1880–1936 1889–1975 1927–2008
Asosiy asari Sotsial va
Madaniy
Dinamika
(1937–41) G‘arbning
inqirozi (1918–
22) Tarix tadqiqi
(1934–61) Sivilizatsiyalar
to’qnashuvi
(1996)
Tahlil birligi Madaniy
supertizimlar Sivilizatsiyalar
(8 ta) Sivilizatsiyalar
(21 ta) Sivilizatsiyalar
(7–8 ta)
O’zgarish
modeli Tsiklik
(ideatsional
↔ sezgilar) Biologik tsikl
(tuG‘ilish →
o’lim) Chaqiriq va
javob qonuni Madaniy-diniy
to’qnashuv
G‘arb
kelajagi Yangilanish
mumkin
(optimizm) O’lim muqarrar
(pessimizm) Tanazzul,
lekin imkon
bor Boshqa
sivilizatsiyalar
bilan kurash
Empirik asos 100 000+
statistik
ko’rsatkich Metaforik-
falsafiy tahlil Keng tarixiy
ma’lumotlar Zamonaviy
siyosiy tahlil
Determinizm
darajasi O’rtacha
(immanent +
erkinlik) Qattiq (biologik
determinizm) O’rtacha
(iroda roli bor) Past (siyosiy
iroda muhim)
Asosiy hissa Integral
yondashuv,
madaniy
tipologiya «Sivilizatsiya»
tushunchasini
ommalashtirishи Sivilizatsiyalar
tarixini
tizimlashtirish XXI asr
geosiyosatini
bashorat qilish
– 47 –

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Pitirim Sorokin asarlari
1. Sorokin, P. A. (1927). Social Mobility. New York: Harper & Brothers.
2. Sorokin, P. A. (1928). Contemporary Sociological Theories. New York:
Harper & Brothers.
3. Sorokin, P. A. (1937). Social and Cultural Dynamics. Vol. I: Fluctuation of
Forms of Art. New York: American Book Company.
4. Sorokin, P. A. (1937). Social and Cultural Dynamics. Vol. II: Fluctuation of
Systems of Truth, Ethics, and Law. New York: American Book Company.
5. Sorokin, P. A. (1941). Social and Cultural Dynamics. Vol. III: Fluctuation of
Social Relationships, War, and Revolution. New York: American Book
Company.
6. Sorokin, P. A. (1941). Social and Cultural Dynamics. Vol. IV: Basic
Problems, Principles, and Methods. New York: American Book Company.
7. Sorokin, P. A. (1941). The Crisis of Our Age: The Social and Cultural
Outlook. New York: E.P. Dutton.
8. Sorokin, P. A. (1947). Society, Culture, and Personality: Their Structure and
Dynamics. New York: Harper & Brothers.
9. Sorokin, P. A. (1954). The Ways and Power of Love. Boston: Beacon Press.
10. Sorokin, P. A. (1957). Social and Cultural Dynamics (bir jildli qayta nashr).
Boston: Porter Sargent.
11. Sorokin, P. A. (1963). A Long Journey: The Autobiography of Pitirim A.
Sorokin. New Haven: College and University Press.
Sorokin ijodi haqida ilmiy adabiyotlar
12. Johnston, B. V. (1995). Pitirim A. Sorokin: An Intellectual Biography.
Lawrence: University Press of Kansas.
– 48 –

13. Ford, J. B., Richard, M. P., & Talbutt, P. C. (Eds.). (1996). Sorokin and
Civilization: A Centennial Assessment. New Brunswick: Transaction
Publishers.
14. Coser, L. A. (1977). Masters of Sociological Thought (2nd ed.). New York:
Harcourt Brace Jovanovich. (Sorokin bobini o‘z ichiga oladi)
15. Timaseff, N. S. (1957). Sociological Theory: Its Nature and Growth.
Garden City: Doubleday.
16. Merton, R. K. (1975). Structural Analysis in Sociology. In P. M. Blau (Ed.),
Approaches to the Study of Social Structure. New York: Free Press.
17. Allen, P. J. (Ed.). (1963). Pitirim A. Sorokin in Review. Durham: Duke
University Press.
Sivilizatsiyalar dinamikasi bo‘yicha qiyosiy adabiyotlar
18. Spengler, O. (1918–1922). Der Untergang des Abendlandes (2 jild).
München: C.H. Beck.
19. Toynbee, A. J. (1934–1961). A Study of History (12 jild). London: Oxford
University Press.
20. Huntington, S. P. (1996). The Clash of Civilizations and the Remaking of
World Order. New York: Simon & Schuster.
21. Fukuyama, F. (1992). The End of History and the Last Man. New York:
Free Press.
22. Braudel, F. (1979). Civilisation matérielle, économie et capitalisme (3 jild).
Paris: Armand Colin.
Sotsiologiya tarixi va nazariyasi bo‘yicha darslik va qo‘llanmalar
23. Ritzer, G. (2011). Sociological Theory (8th ed.). New York: McGraw-Hill.
24. Turner, J. H. (2003). The Structure of Sociological Theory (7th ed.).
Belmont: Wadsworth.
– 49 –

25. Collins, R. (1994). Four Sociological Traditions. New York: Oxford
University Press.
26. Aron, R. (1968). Main Currents in Sociological Thought. Vol. II. New
York: Basic Books.
27. Gofman, A. B. (2003). Klassicheskaya i sovremennaya sotsiologiya.
Moskva: Akademiya.
28. Kravchenko, A. I. (2009). Sotsiologiya: uchebnik dlya vuzov. Moskva:
Akademicheskiy proyekt.
29. Zborovsky, G. E. (2004). Istoriya sotsiologii. Moskva: Gardariki.
O‘zbek manbalari
30. Toshmatov, N. A. va boshq. (2018). Sotsiologiya: oliy o‘quv yurtlari uchun
darslik. Toshkent: O‘zbekiston.
31. Fattoyev, S. (2012). Sotsiologiya nazariyasi. Toshkent: Yangi asr avlodi.
32. Yusupov, E. Y. (2015). O‘zbekistonda sotsiologiya fanining rivojlanish
tarixi. Toshkent: Fan.
33. Aliyev, A. va boshq. (2020). Ijtimoiy-madaniy dinamika va O‘zbekiston.
Toshkent: O‘zMU nashriyoti.
Internet manbalar
34. Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2022). Pitirim Sorokin.
https://plato.stanford.edu/entries/sorokin/
35. International Sociological Association. (2023). Pitirim Sorokin Heritage.
https://www.isa-sociology.org
– 50 –

Купить