Parrandalarda parazitlik qiluvchi gelmintlar (sestoda, trematoda, nematoda) faunasi, bioekologiyasi va gelmintozlarga qarshi optimallashtirilgan kurash choralari - Biologiya - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	401.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Biologiya

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Parrandalarda parazitlik qiluvchi gelmintlar (sestoda, trematoda, nematoda) faunasi, bioekologiyasi va gelmintozlarga qarshi optimallashtirilgan kurash choralari

Sotib olish

“Parrandalarda parazitlik qiluvchi gelmintlar
(sestoda, trematoda, nematoda) faunasi,
bioekologiyasi va gelmintozlarga qarshi
optimallashtirilgan kurash choralari”
mavzusidagi
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
1

MUNDARIJA
Kirish 3-7 ……………………………………………………………………
1. Parrandalarda parazitlik qiluvchi gelmеntlarning faunistik va sistematik
tahlili ………………………………………… ………………… 8-32
1.1 Sestodalar sinfi vakillari bioekologiyasi
1.2. Gelmintlarning sistematik taxlili
2. Parrandalar gelmentlari bioekologik xususiyatlari va gelmentozlarga qarshi
optimallashtirilgan kurash choralari ............ ....33
………… …………
2.1. Tovuq va kurka gelmintlari ... ..............34-52
…… …………………
2.2. O rdak va g oz gelmintlari ..................53-62
‘ ‘ ………………………
Xulosa ..63-64
……………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
‘ ……………………………………………… 65-66
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Parrandachilik respublikamizning yetakchi
tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Parranda boqish O zbekiston hududining 60%ini‘
egallaydigan va barcha mintaqalarda keng tarqalgan tarmoq hisoblanadi.
Ma lumki parrandachilikning rivojlanishiga turli xildagi yuqumli kasalliklar oz
’
bo lsa-da zarar keltiradi. Bunday kasalliklarni ko proq parazit hasharotlar,
‘ ‘
pashshalar va boshqa ko pgina bo g imoyoqlilarning vakillari keltirib
‘ ‘ ‘
chiqaradi. Respublikamiz bo yicha har yili turli xildagi parazit kasalliklar bilan
‘
ko plab parranda zotlari nobud bo ladi. Uy va qishloq xo jaligi hayvonlarini
‘ ‘ ‘
parazitlar bilan kurashishni keng yo lga qo ymay turib ulardan mo l va sifatli
‘ ‘ ‘
mahsulot yetishtirib bo lmaydi. Shu kunlarda respublikamizning ko pgina
‘ ‘
fermer xo jaliklarida va shaxsiy xo jaliklarida parrandalar soni jadal ravishda
‘ ‘
ko paytirilmoqda va boqilmoqda.
‘
Xususan, hozirgi kunda parrandachilikka qishloq xo jaligining eng
‘
serdaromad soxasi sifatida katta e tibor qaratilmoqda. Undan olinadigan
’
mahsulotlar aholi turmush darajasini yaxshilashda alohida ahamiyat kasb etishi
bilan birga, yengil sanoat uchun qimmatbaho xom ashyo, parranda go ngi
‘ –
qimmatli organik o g it hamdir.
‘ ‘
Respublikamiz Qishlok va suv xo jaligi vazirligining chiqargan qator
‘
qarorlarida, qishloq xo jalik hayvonlarini zooveterinariya qoidalari asosida boqib
‘
ulardan yuqori sifatli go sht, tuxum, sut, jun mahsulotlarini yetishtirib
‘
xalqimizning talabi va ehtiyojlarini qondirish, jahon bozori talablariga mos
keladigan oziq-ovqat hamda sanoat mahsulotlarini tayyorlash alohida qayd etilgan.
Yuqorida ta kidlanganidek, parrandachilik qishloq xo jaligining daromad
’ ‘
manbai va yuqori sifatli mahsulot beradigan tarmog idir. Parranda go shti
‘ ‘
mazaliligi va to yimliligi bilan boshqa chorva mollari go shtidan ajralib turadi.
‘ ‘
Tovuq tuxumi esa hamma yoshdagi kishilar uchun zarur oziq hisoblanadi. Oziq-
ovqat sanoatida, turli-tuman qandolatchilik mahsulotlarining ta mini va sifatini
’
oshirish, tashqi ko rinishini yaxshilash uchun tovuq tuxumidan foydalaniladi.
‘
3

Tibbiyotda ayrim shifobaxsh dorilarni tayyorlashda ham tovuq tuxumlari
ishlatiladi.
Tovuqlarning par va patlaridan esa turli soxalarda foydalaniladi. Tovuq tuxumi
tarkibida 5 gr yog , 7,5 gr oqsil, A, V, D, YE, D, S vitaminlar va mineral‘
moddalar; go shtining tarkibida esa 20% gacha oqsil, 7-8% yog va 1% mineral
‘ ‘
moddalar mavjud.
Xonaki parrandalar inson ehtiyojlari uchun zarur bo lgan xususiyatlariga
‘
qarab bir-birlaridan farq qiladigan zotlarga ajratiladi. Zot xonaki parrandalarning
odamlar tomonidan sun iy tanlash asosida yaratilgan turi hisoblanadi. Xususan,
’
tuxum yo nalishidagi zotlar rus oq tovug i va lekgorn tovuqlaridir. Ular nisbatan
‘ ‘
kichik bo lib, massasi 1,6-2,4 kg keladi, lekin tez voyaga yetadi va har qaysisi
‘
yiliga 200-300 donadan yoki undan ham ko proq tuxum qiladi. Bunday tovuqlar
‘
5-6 oyda tuxumga kiradi, tuxumlari yirik, 50-65 gr keladi.
Chorvachilikning boshqa tarmoqlaridan parrandachilikning afzalligi
shundaki, parranda mahsulotlarini qisqa muddatda ko p yetishtirish imkoniyati
‘
bor. Ixtisoslashtirilgan yangi xo jaliklar barpo etish va mavjudlarini kengaytirish
‘
esa tuxum tannarxini kamaytirish va parranda mahsulotini ko paytirish imkonini
‘
beradi.
Tuxum yetishtirish yo nalishi bo yicha ishlab chiqarish korxonalarida
‘ ‘
serpusht tovuq zotlari boqilib, tuxum olinmoqda. Bunday xo jaliklarda
‘
yetishtirilgan parranda go shti qo shimcha mahsulot hisoblanadi.
‘ ‘
Go sht yetishtirish yo nalishida respublikamizda 25 ta ixtisoslashtirilgan
‘ ‘
xo jaliklarda go shtdor parrandalar broyler, plimutrok, kornuel zotlari
‘ ‘ –
boqilmoqda. Bu xo jaliklarda esa tuxum qo shimcha mahsulotdir.
‘ ‘
Respublikada parrandachilikni yuksaltirish borasidagi hukumatimiz qarorlarini
to laqonli amalga oshirish uchun muntazam ravishda parrandalar zot tarkibini
‘
yaxshilab borish hamda hayvonlarni turli infeksion va invazion kasalliklardan
saqlashning ilmiy asoslangan tadbirlarini ishlab chiqish zarurdir. Chunki aynan
4

shunday kasalliklar parrandalarning mahsuldorligiga va zot tarkibiga salbiy ta sir’
ko rsatadi.
‘
Binobarin, parazitar kasalliklar qo zg atuvchilarining ekologik
‘ ‘
xususiyatlariga asoslangan profilaktika chora-tadbirlarining metodlari va
vositalarini ishlab chiqish ham nazariy, ham amaliy zoologiyaning ahamiyatga
molik masalalaridan biridir. Bunday profilaktika tadbirlari albatta, kelgusida
hayvonlarning bosh sonini va mahsuldorligini maksimal darajada oshirish
imkonini beradi.
Ilmiy manbaalarda ta kidlanishicha hozirgi vaqtda suv qushlarida gelmintlarning
’
137 turi parazitlik qilishi aniqlangan. Jumladan, o rdaklarda parazit
‘
chuvalchanglarning 124 turi, g ozlarda esa 58 turi qayd etilgan. Shundan 43 turi
‘
sestodalarga, 61 turi trematodalarga, 28 turi nematodalarga va 5 turi
akantotsefallarga tegishlidir. Tovuqlarda gelmintlarning 80 ga yaqin turi parazitlik
qilishi aniqlangan bo lib, bu turlar parazit chuvalchanglarning sinflari bo yicha
‘ ‘
quyidagicha taqsimlangan: sestodalar 18 tur, trematodalar 32, nematodalar
– – –
28 va akantotsefallar 1 tur.
–
Hozirgi kunda parrandalarni ko paytirish va ularning mahsuldorligini
‘
oshirishning zaruriy shartlaridan biri, bu ularni turli parazitar kasalliklardan,
chunonchi gelmintozlardan saqlashdir. Gelmintozlar tufayli parranda
mahsulotlarining sifati va miqdori kamayib ketishi, ko pchilik xollarda esa,
‘
ayniqsa, yosh jo jalarning qirilib ketishi kuzatiladi.
‘
Parrandalar gelmintlarini majmuali o rganish, ya ni ularning tur tarkibini
‘ ’
aniqlash, tarqalishi, mavsumiy dinamikasi va gelmintlar faunasining shakllanish
qonuniyatlarini o rganish zamonaviy zoologiyaning dolzarb masalalaridan
‘
bo lib, bu orqali ushbu parazitar kasalliklarning oldini olish va ularga qarshi
‘
samarali kurash metodlarini ishlab chiqish mumkin bo ladi.
‘
Ishning maqsadi. Tadqiqot ishlarining maqsadi parrandalarning
gelmintlarini o rganish va ushbu gelmintozlarga qarshi kurashning ilmiy
‘
5

asoslangan optimal usullarini ishlab chiqishdan iborat bo lib, maqsadga muvofiq‘
quyidagi vazifalar belgilab olindi:
parrandalar gelmintlari faunasi tur tarkibini aniqlash;
–
parranda gelmintlarini sistematik taxlil qilish;
–
parranda gelmintlarining bio-ekologik xususiyatlarini o rganish;
– ‘
parranda gelmintozlariga qarshi kurashning optimal usullarini ishlab
–
chiqish.
Ilmiy yangiligi va ahamiyati . Parrandalar gelmintlari faunasining tur tarkibi
aniqlanib, gelmintotsenozning faunistik majmualari taxlil qilindi. Parrandalarning
(tovuq, kurka, o rdak, g oz) gelmintlari faunasi taqqoslanib, gelmintlarning
‘ ‘
spetsifiklik darajasi aniqlandi. Suv muhiti parrandalarida (o rdak, g oz)
‘ ‘
biogelmintlar dominantligi, tovuq va kurkalarda esa geogelmintlar dominant gruppa
ekanligi aniqlandi. Gelmintozlarga qarshi kurashning optimal usullari ishlab
chiqildi.
Shuningdek, ushbu materiallardan zoologiya, ekologiya, parazitologiya,
gelmintologiya fanlaridan tegishli ma ruza va amaliy mashg ulotlarda ham
’ ‘
foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishining materiallari Kitob tumani Surum MFY
Gulgumpo sht qishlog ida joylashgan Parrandachilikka ixtisoslashgan
‘ ‘
xo jalikda kuzatuv va tajriba ishlari olib borildi. Xo jalik raxbari Ibodullayev
‘ ‘
Laziz Nabiyevich tovuqchilik fermasi 2017 yil 14 yanvar kuni ishga tushirilgan.
Bugungi kunda 20000 dona tovuq boqiladi .maydoni 1 gektar bo lib 5 ta binoda
‘
tovuq boqiladi. Har bir binoda 4000-5000 donagacha tovuq boqiladi. Hozirgi
kunda 14000 bosh tuxum uchun va 6000 jo jalardan iborat. Ikki turdagi Oq
‘ “
loman va Seni lomon zotli tovuqlar boqiladi.
” “ ”
Bu tovuq zotlari Samarqand viloyatida yetishtiriladigan tovuqchilik
fermalaridan olib kelinadi. Tuxum berish samaradorligi 18 oyni tashkil etadi 300
kundan keyin tuxum berish samaradorligi 70-75% ga pasayadi. 1 yilda 1 bosh
tovuqdan 340-360 tagacha tuxum olish mumkin. Tovuqlar kuniga 3 mahal granula
6

(bug doy doni, makkajuxori. soya yog i. kungaboqar yog i. baliq uni, o simlik‘ ‘ ‘ ‘
yog i.ozuqa ohagi) bilan oziqlantiriladi.Jo jalar olib kelinishidan oldin
‘ ‘
dizenfeksiya ishlari olib boriladi va jo ja kelgan kundan boshlab vaksinatsiya
‘
ishlari olib boriladi. Har kuni veterinar nazoratida bo ladi. Parazitar kasalliklarga
‘
qarshi ozuqa ratsioniga lizin,metionin, osh tuzi, monokalsiy preparatlar qo shib
‘
beriladi
Ishning hajmi va tarkibi . Bitiruv malakaviy ishi 2 ta bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlardan iborat.
7

1. PARRANDALARDA PARAZITLIK QILUVCHI GELMINTLARINING FAUNISTIK
VA SISTEMATIK TAHLILI.
Parrandalarning gelmintofaunasini o rganish maqsadida 2017-2018 yillar‘
mobaynida ilmiy kuzatuvlar olib borildi. Bunda yil fasllarini, yoshini va jinsini
inobatga olgan holda parrandalarning bir nechta turi K.I.Skryabin (1928) uslubi
bo yicha gelmintologik tekshiruvdan o tkazildi.
‘ ‘
Gelmintologik material asosan Qashqadaryo viloyatining Kitob tumanidagi
parrandachilikka ixtisoslashgan xo jaliklaridan va shaxsiy xo jaliklardan
‘ ‘
to plandi.
‘
To plangan materialni qayta ishlash, turlarni aniqlash va boshqalar
‘
biologiya kafedrasida amalga oshirildi.
Topilgan gelmintlar gelmintologiyada umumiy qabul qilingan metodikaga
muvofiq fiksatsiya qilindi. Sestodalar va trematodalar 700 spirtda saqlandi.
Gelmintlarni aniqlashda akademik K.I.Skryabinning umumiy tahriri ostida
chop etilgan «Osnovi trematodologii», «Osnovi sestodologii» va «Osnovi
nematodologii» monografiyalaridan va M.A.Sultonovning fundamental asarlari va
boshqalardan foydalanildi.
1.1. Sestodalar sinfi vakillari bioekologiyasi.
To plangan gelmintologik materialni taxlil qilish natijasida parrandalarda
‘
gelmintlarning 3 sinfiga mansub 12 turi qayd etildi. Ular quyidagilar:
1. Cestoda sinfi
1.1. Drepanidotaenia lanceolata (Bloch, 1782)
1.2. Davainea proglottina (Davaine, 1860)
1.3. Raillietina echinobothrida (Megnin, 1880)
2. Trematoda sinfi
2.1. Echinostoma revolutum (Rud., 1809)
8

2.2. Echinoparyphium recurvatum (Dietz, 1909)
2.3. Hypodaereum conoideum (Dietz, 1909)
2.4. Prosthogonimus ovatus (Rud., 1803)
2.5. Prosthogonimus cuneatus (Rud., 1908)
2.6. Bilharziella polonica (Kowalewsky, 1899)
3. Nematoda sinfi
3.1. Ascaridia galli (Schrank, 1788)
3.2. Porrocoecum crassum (Deslongchamps, 1824)
3.3. Syngamus trachea (Montagn, 1811)
Parrandalar gelmintlarining faunistik majmualari strukturasi uch gruppadan
iborat bo lib, ular parazit chuvalchanglarning tegishli sinflari bo yicha‘ ‘
quyidagicha taqsimlangan: sestodalar 3 tur, trematodalar 6 tur va nematodalar
– –
3 tur.
–
Taxlil natijalari mazkur gelmintlar faunistik majmualarining asosiy yadrosini
trematodalar sinfi vakillari tashkil etishini e tirof etish imkonini beradi.
’
Binobarin, ushbu gelmintlar nafaqat tur soni jihatidan, balki boshqa sistematik
taksonlar bo yicha ham gelmintotsenozda dominant hisoblanadi.
‘
Shunday qilib, parrandalar gelmintofaunistik majmuasining asosiy yadrosini
trematodalar sinfi vakillari tashkil etadi. Bunday xolatni ushbu sinf vakillarining
bio-ekologik xususiyatlari va ularning taraqqiyot siklidagi o ziga xos
‘
xususisiyatlar bilan izohlash mumkin. Binobarin, qayd etilgan trematoda
turlarining barchasi biogelmintlar bo lib, taraqqiyot sikli ikki yoki uch xo jayin
‘ ‘
organizmida o tadi.
‘
Exinostomatidlarning (Echinostoma revolutum, Echinoparyphium
recurvatum, Hypodaereum conoideum) taraqqiyot siklida Lymnaeaidae oilasiga
mansub suv mollyuskalari oraliq xo jayin bo lib xizmat qilsa, shu
‘ ‘
mollyuskalarning o zlari va baqalar qo shimcha xo jayin vazifasini o taydi.
‘ ‘ ‘ ‘
9

Prostogonimuslar (Prosthogonimus ovatus, P.cuneatus) ning rivojlanishida
ham Planorbidae oilasiga mansub chuchuk suv mollyuskalari oraliq xo jayin,‘
ninachilar esa qo shimcha xo jayin vazifasini o taydi.
‘ ‘ ‘
Bilgarsiyalarning (Bilharziella polonica, Trichobilharzia ocellata) taraqqiyot
sikli esa faqat ikki: definitiv (suv parrandalari) va oraliq (Lymnaeaidae,
Planorbidae va Melanoididae oilalariga mansub suv mollyuskalari) xo jayinlar
‘
ishtirokida boradi.
Sestodalar sinfidan qayd etilgan turlarning ham barchasi biogelmintlar
bo lib, ularning taraqqiyot sikli ikki xo jayin ishtirokida o tadi.
‘ ‘ ‘
Drepanidotaenia lanceolata ning rivojlanishida sikloplar oraliq xo jayin vazifasini
‘
bajarsa, Davainea proglottina ning taraqqiyotida bu vazifani quruqlik
mollyuskalari o taydi. Raillietina echinobothrida va R. tetragona larning
‘
taraqqiyot sikli chumolilar ishtirokida boradi.
Darhaqiqat, biogelmintlarning ko payishi, rivojlanishi va tarqalishi mazkur
‘
biogeotsenozda xo jayin populyatsiyalarining bor yoki yo qligiga ko p jihatdan
‘ ‘ ‘
bog liq bo ladi.
‘ ‘
Nematodalar sinfi vakillaridan Porrocoecum crassum biogelmint bo lib,
‘
uning taraqqiyot sikli oraliq xo jayin (yomg ir chuvalchangi) ishtirokida boradi.
‘ ‘
Nematodalarning qolgan ikki turi esa (Ascaridia galli, Syngamus trachea)
geogelmintlar bo lib, taraqqiyot sikli faqat bitta definitiv xo jayin (parrandalar)
‘ ‘
organizmida o tadi. Ular ontogenezida xo jayin almashtirmaydilar. Bundan
‘ ‘
tashqari ushbu gelmintlarning invazion elementlari (tuxumlari, turli bosqichdagi
lichinkalari) tashqi muhit omillariga juda chidamli.
Shunday qilib, parrandalar gelmintofaunasida biogelmintlar (14 turdan 12
tur yoki 85,7%) geogelmintlarga nisbatan dominant ekanligini e tirof etish
’
mumkin. Biroq, bu geogelmintlar (Ascaridia galli, Syngamus trachea) parrandalar
gelmintofaunasida ozchilikni tashkil etsada, ular o ta patogen turlar bo lib,
‘ ‘
tovuqlar va kurkalar gelmintofaunasining dominant turlaridir.
10

Yuqorida keltirilgan gelmintlarning faunistik majmualari ekosistemalarning
muhim komponentlaridir. Binobarin, «parazit-xo jayin» sistemasining‘
funksiyalanishida parazit organizmlardan tashqari parrandalar, suv va quruqlik
ekosistemalarining bir qator umurtqasiz hamda umurtqali hayvonlari ham ishtirok
etadi.
1.2. Gelmintlarning sistematik taxlili
Parrandalarning gelmintlari hayvonot olamining ikki tipi Plathelminthes
–
va Nemathelminthes vakillaridir. Ushbu tiplarning har biri o z navbatida tegishli
‘
sistematik taksonlarni o z ichiga oladi.
‘
Bu bo limida mazkur tiplarning tarkibiga kiruvchi yirik sistematik
‘
taksonlarni axborot uchun keltirishni maqsadga muvofiq deb topdik.
Darhaqiqat, parrandalar gelmintofaunasi 12 turdan iborat bo lib, ular
‘
sistematik jihatdan hayvonot olamining 12 avlodi, 8 oilasi, 5 kenja turkumi, 5
turkumi, 3 sinfi va 2 tipiga mansubdir.
Ushbu sistemaga muvofiq quyida aniqlangan har bir gelmint turining
sistematik holati, definitiv va oraliq xo jayinlari, hamda xo jayin organizmidagi
‘ ‘
lokalizatsiyasi keltiriladi. Shuningdek, aniqlangan turlar to g risida to liq
‘ ‘ ‘
ma lumot berish maqsadida parazit chuvalchanglarning sinflariga ham qisqacha
’
ta rif berishni lozim topdik.
’
Sestodalar yoki lentasimon chuvalchanglar endoparazitlar bo lib, jinsiy
‘
voyaga yetgan formalari har xil umurtqali hayvonlar va odam ichagida yashaydi.
Gavdasi dorzal va ventral tomondan yassilangan.
Hozirgi vaqtda ularning 3500 dan ortiq turi fanga ma lum bo lib, odam va
’ ‘
har xil umurtqali hayvonlar uchun eng havfli parazitlar hisoblanadi. Sestodalar
ham boshqa yassi chuvalchanglar singari parenximatoz hayvonlardir. Ularda tana
bo shlig i bo lmaydi. Tana
‘ ‘ ‘ si parenxima bilan to lgan. ‘
Ular parazitlik bilan hayot kechirishga ixtisoslashgan bo lib, ko pgina
‘ ‘
moslanishlarga ega: boshi skoleks va yopishuv organlari o ziga xos tuzilgan;
– ‘
gavda bo g inlar proglottidlarga bo lingan; har bir bo g inda
‘ ‘ – ‘ ‘ ‘
11

takrorlanadigan jinsiy apparat bor; ovqat hazm qilish sistemasi reduksiyalangan;
nihoyat hayot sikllari murakkablashgan bo lib, xo jayin almashtirish yo li bilan‘ ‘ ‘
o tadi.
‘
Sestodalar gavdasining uzunligi 2-8 mm dan (alveokokk, exinokokk)
o rtacha 6-15 m (ho kiz va cho chqa solityorlari, keng lentets), ba zan 30 m
‘ ‘ ‘ ’
gacha (Polygonorus giganticus) bo ladi. Gavdasi uch qismdan bosh (skoleks),
‘ –
bo yin va bo g inli tanadan iborat. Sestodariya kenja sinfiga kiruvchilarning
‘ ‘ ‘
gavdasi yaxlit bitta bo g indan tashkil topgan. Sestodalar gavdasini bir butun
‘ ‘
xolda strobila deb ham ataladi. Gavdaning oldingi qismi ingichka ipsimon
ko rinishda bo lib, uning uchida skokels va bo yin joylashgan.
‘ ‘ ‘
Skoleks sestodalarning yopishuv organi hisoblana di. Undan ixtisoslashgan
har xil yopishuv organlari so rg ichlar, botridiylar va xitinli ilmoqlar bo ladi.
– ‘ ‘ ‘
Parazit skoleks yordamida o z xo jayinining ichak devoriga yopishib, uzun
‘ ‘
gavdasini tutib turadi. Hamma jinsiy voyaga yetgan lentasimon chuvalchanglar
o z xo jayini
‘ ‘ ning oshqozon-ichak sistemasida yashaydi.
Skolekslar quyidagi tiplarda tuzilgan:
a) to rtta muskulli so rg ichi bor skoleks. So rg ichlari odatda yumaloq
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
yoki tuxumsimon shaklda bo ladi. Ilmoqlari yo q;
‘ ‘
b) yopishuvchi tirqish yoki botriy skoleksining ikki yonida so rg ichlar
‘ ‘
joylashgan;
v) botridin muskuli kuchli, juda qattiq yopishadigan maxsus organdir;
–
g) ilmoq va ilmoqchalar har xil tuzilgan skoleks lar.
Skoleksdan keyingi qismi parazitning bo yni bo
‘ ‘ lib, o sish zonasi ‘
hisoblanadi. U yerdan sekin-sekin yangi-yangi proglottidlar shakllanadi.
Sestodalarning bo g inlari har xil: to rtburchak, silindrsimon, bodring urug iga
‘ ‘ ‘ ‘
o xshash va boshqa shakllarda bo lishi mum
‘ ‘ kin. Proglottidlarning eni va bo yi ‘
sestodalarning turlari va hatto bitta individning o zida ham har xil shaklda
‘
bo ladi.
‘
12

Teri muskul xaltasi. Sestodalarda ovqat hazm qilish organlari
reduksiyalanganligi tufayli, teri mus kul xaltasi gavdani qoplab turishidan tashqari
orga nizmni ovqat bilan ta minlash vazifasini ham bajaradi. U yarim’
o tkazuvchanlik xususiyatiga ega. Teri muskul xaltasi murakkab tuzilishga ega
‘
bo lib, u kutikula yoki tegument, bazal membrana va subkutikulyar qavatdan
‘
iborat. O z navbatida subkutikulyar qavat ostida xalqali va bo ylama muskullar
‘ ‘
joylashgan. Tana bo shlig i, hamma yassi chuvalchanglardagi ka
‘ ‘ bi, parenxima
hujayralari bilan qoplangan.
Kutikula (tegument) sestodalar gavdasini sirtqi tomondan qoplab turadi.
Tegumentning tashqi tomonida juda ko p o simtalar mikrotrixiyalar va
‘ ‘ –
mikrovorsinkalar joylashgan. Ana shular orqali mikrotrixiyalar va
mikrovorsinkalar oziqni qabul qiladi. Subkutikulyar qavatda esa «ohakli»
hujayralar uchrab (ayniqsa lichinkalarda), unda oqsillar, uglevodlar, lipidlar, kalsiy
va magniyli karbonatlar hamda boshqa moddalar ko p bo ladi. Bu «ohakli»
‘ ‘
hujayralardagi mod dalar parazit xo jayini organizmiga kirganda, u yerdagi
‘
ishqorli va kislotali muhitni neytrallab (oshqozon va ichakda), parazitni keyingi
rivojlanishi uchun zarur sharoit yaratishda ishtirok etadi.
Ayirish sistemasi. Sestodalarning ayirish sistemasi protonefridial tipda
bo ladi. Xilpirovchi terminal kiprikli hujayralar parenximada tarqalgan. Bu
‘
hujayralardan juda ingichka kanalchalar chiqadi, ular bir-biri bilan tutashgan va
tananing ikki yoni bo ylab joylashgan bo lib, bir proglottiddan ikkinchi
‘ ‘
proglottidga o tadigan yirik yon chiqaruv kanallari bilan qo shiladi. Yon
‘ ‘
kanallar har qaysi proglottidning chetki qismida ko ndalang kanallar orqali bir-
‘
biri bilan ulanadi. Proglottidlar voyaga yetib, uzilib tashqariga chiqib turishi
natijasida yon kanallari ochilib qoladi. Ana shu kanallar orqali ekskretlar
tashqariga chiqarilib turadi.
Nerv sistemasi. Skoleksda nerv gangliyalari joy lashgan bo lib, ular bir-biri
‘
bilan komissuralar orqali tutashgan. Gangliyalardan o z navbatida gavdaning
‘
bosh va opqa qismi tomon har xil sondagi nerv tolalari chiqadi. Ko pchilik
‘
13

sestodalarda butun tana bo y‘ lab 10 ta yirik nerv tolalari ketib, ular strobilaning
yon tomonlariga o rnashgan. Har bir proglottidda komissuralar orqali tutashgan
‘
yirik nerv tolalari o z navbatida mayda tolachalarga shoxlanib, barcha organlarga
‘
yetib boradi va sestodalarning bir butun faoliyatini boshqarib turadi.
Jinsiy organlar sistemasi. Sestodalar ning jinsiy organlar sistemasi juda
o ziga xos tuzilgan bo lib, jinsiy organlar sistemasi har bir proglottidda
‘ ‘
takrorlanadi, ya ni tanada 1000 ta proglottidlar bo lsa, o shancha sonda
’ ‘ ‘
erkaklik va urg ochilik jinsiy organlari sistemasi mavjud. Ba zi sestodalarda esa
‘ ’
(moneziya) har bir bo g inda ikkita erkaklik va ikkita urg ochilik jinsiy
‘ ‘ ‘
organlar komplekti bo ladi. Sestodalar germafroditdir. Jinsiy organlar sistemasini
‘
qay darajada rivojlanganligi proglottidlarni stro bilaning qayerida joylashganligiga
bog liq.
‘
Bo yin qismiga yaqin gavdaning oldingi uchida joylashgan
‘ –
bo g inlarda jinsiy organlar sistemasi hali shakllanmagan, gavdaning o rtasida
‘ ‘ ‘
joylashgan bo g inlarda erkaklik va urg ochilik jinsiy organlari rivojlangan,
‘ ‘ ‘
gavdaning eng oxirida uchraydiganlari yetilgan (tuxum bilan to lib turgani uchun)
‘
hisoblanadi.
Erkaklik va urg ochilik jinsiy teshiklari umumiy bitta teshik kloaka
‘ –
orqali proglottidlarning yon tomonidan tashqariga ochiladi.
Erkaklik jinsiy organlari bir yoki yuzlab urug donlar, urug yo llari va
‘ ‘ ‘
sirrusdan iborat.
Urg ochilik jinsiy ogranlari ancha murakkab tuzilgan bo lib, ikki bo lakli
‘ ‘ ‘
tuxumdon, tuxum yo li, urug qabul qiluvchi xalta, qin, sarig lik bezi, melis
‘ ‘ ‘
tanachasi, ootip va bachadondan tashkil topgan. Bir gruppa sestodalarda sarig lik
‘
juda ko p bo ladi. Bachadonning tuzilishi, shakli va katta-kichikligi parazitning
‘ ‘
yoshi hamda turiga qarab har xil bo ladi.
‘
Sestodalarning ko payishi va rivojlanish sikli.
‘ Sestodalar biogelmint.
Rivojlanish siklida defi nitiv xo jayindan tashqari bir yoki ikkita oraliq
‘
xo jayinlar ishtirok etadi. Jinsiy qo shilish vaqtida germafrodit proglottidlar bir-
‘ ‘
14

biriga spermatazoid almashishadi. Kopulyatsiya quyidagicha kechadi: xo jayin‘
organizmida ikki yoki bir nechta individlar bo lsa, ular bir-birini urug lantiradi;
‘ ‘
bitta individdagi proglottidlar o zaro qo shilishadi; hatto bitta proglottid o zini-
‘ ‘ ‘
o zi urug lantira oladi.
‘ ‘
Sestodalarda tuxumning shakllanishi ootipda amalga oshadi. Tuxumdondagi
yetilgan tuxum hujayralari tuxumdon yo lidan o tayotgan urug pufagidagi
‘ ‘ ‘
spermatazoidlar bilan qo shiladi va urug langan xolda ootipga keladi. Sarig lik
‘ ‘ ‘
moddasidan tuxumning po sti shakllanadi. Yetilgan tuxumlarda ikki yoki uch
‘
qavatdan iborat po st bo ladi. Ikki qavat po sti bor tuxumlarda tashqi qavat juda
‘ ‘ ‘
yupqa, ichki qavat esa zich va qalin tuzilishga ega. Uch qavatli tuxumlarda
–
tashqi va ichki qavatlar yupqa, o rta qavat qalin bo ladi.
‘ ‘
Sestodalarning tuxumlari asosan yumaloq va ovalsimon shaklda bo ladi.
‘
Lekin ba zi lentasimonlarning tuxumlarida qutblaridan birida kichkina
’
qopqoqchasi yoki yon tomonlarida o simtalari bo ladi.
‘ ‘
Sarig lik moddasini ko p saqlovchi tuxumlarda embrion tashqi muhitda
‘ ‘
voyaga yetadi, aksincha sarig lik moddasi oz bo lgan tuxumlarda embrion
‘ ‘
tuxumda ona organizmidan chiqmasdanoq shakllangan bo ladi. Sestodalarning
‘
tuxumlari xo jayini organizmidan tezaklar, har xil chiqindilar va proglottidlar
‘
bilan birga tashqi muhitga chiqib turadi.
Tuxum tezak va namli tuproqda tiriklik xususiyatini uzoq vakt saqlay oladi.
Unda uch juft ilmoqchalari bor embrion, ya ni onkosfera deb nomlanuvchi
’
lichinka bo ladi. Tuxumlar turli yo llar (suv, oziq moddalar va boshqalar) bilan
‘ ‘
oraliq xo jayinga o tadi. Oraliq xo jayin hazm organlarida tuxumning po sti
‘ ‘ ‘ ‘
erib ketadi. Undan ozod bo lgan olti ilmoqli onkosfera lichinkasi ichak devoridagi
‘
qon tomirlari orqali qon aylanish sistemasiga o tadi. Ma lum vaqt qonda suzib
‘ ’
yurgach, biror organga (jigar, o pka, yurak, miya, muskullar) yopishib
‘
rivojlanishini davom ettiradi. Sestodalar oraliq xo jayinda, lichinkalik davrining
‘
yangi stadiyalarini o tadi va bu stadiyalar larvotsistlar deb ataladi. Onkosferadan
‘
vujudga kelgan larvotsistlar sestodalarning turlarida bir-birlaridan katta-kichikligi
15

va shakllari bilan tubdan farqlanadi hamda morfo-anatomik tuzilishlariga ko ra‘
quyidagi tiplarga bo linadi: sistitserk, sistetserkoid, senur, exinokokk,
‘
strobilotserk va plerotserkoid.
Sistitserk yoki finna yumaloq shakldagi pufakcha bo lib, tiniq suyuqlik bilan
‘
to lgan va pufak devori biriktiruvchi to qimadan tuzilgan. Devorning bir qismi pufak
‘ ‘
ichiga qayrilib botadi va o zida bittagina skoleksni saqlaydi. Finna odatda tariq
‘
donidan kattaroq, no xatdek va tovuq tuxumi kattaligida bo lishi mumkin.
‘ ‘
Sistitserkoidning oldingi qismi keng va yumaloq, orqa qismi esa dumsimon va
uzun bo lib, oldingi qismida ichkariga qarab buralib turgan skoleksi bo ladi.
‘ ‘
Moneziyalarning onkosferasidan sistitserkoid hosil bo ladi.
‘
Senur tuzilishi jihatdan sistitserkka o xshab ketadi. Lekin ular pufagining ichki
‘
devorida skolekslar soni 100 tadan 600-700 tagacha bo ladi
‘ . Senur qo ylarning ‘
bosh va orqa miyalarida parazitlik qiladi. Ular Multiceps multiceps ning
lichinkasidir.
Exinokokk barcha sestodalar lichinkalarn ichida murakkab tuzilgan yirik
shakldagi pufakdir. Exi nokokk pufaklari no xatdek, tovuq tuxumi, hatto odam
‘
boshi kattaligida bo lishi mumkin. Pufak suyuqlik bilan to lgan bo ladi. Pufak
‘ ‘ ‘
uch qavatli parda bilan o ralgan, tashqi birinchi qavat biriktiruvchi to qima,
‘ ‘
ikkinchisi kutikulyar xitinlashgan va eng ichki uchinchi qavat germinativ,
– –
ya ni embrion qavat deb yuritiladi. Exinokokk pufagining ichida juda ko p
’ ‘
sondagi skolekslar va pufakchalar erkin suzib yuradi. Embri on qavati devoridan
kurtaklanish yo li bilan yangi-yangi skolekslar va pufakchalar yetishib turadi.
‘
Shunday qilib, exinokokk pufaklari ichida ikkinchi va uni ichida uchinchi
pufakchalari va skoleksli lichinkalar bo ladi. Agar ana shu skoleksli lichinkalar
‘
defini tiv xo jayiniga o tsa, ularning har biridan mustaqil individlar yetishadi.
‘ ‘
Plerotserkoid uzun chuvalchangsimon ko rinishda. Gavdasining oldingi
‘
uchida jo yaksimon skoleksi joylashgan. U keng lentetsda uchraydi.
‘
Parrandalarda Cestoda sinfining bitta turkumi, 2 kenja turkumi, 2 oilasi va 3
avlodiga tegishli 4 ta turi parazitlik qilishi qayd etildi.
16

Синф Cestoda Rudolphi, 1808
Туркум Cyclophyllidea Braun, 1900
Кенжа туркум Anoplocephalata Skrjabin, 1933
Оила Hymenolepididae Fuhrmann, 1907
Авлод Drepanidotaenia Bloch, 1782
1. Drepanidotaenia lanceolata (Bloch, 1782)
Definitiv xo‘jayin: o‘rdak va g‘oz
Lokalizatsiyasi: ingichka ichak
Oraliq xo‘jayin: Copepoda turkumiga mansub sikloplar
Кенжа туркум Davaineata Skrjabin , 19 4 0
Оила Davaineidae Fuhrmann, 1907
Авлод Davainea Davaine, 1860
2. Davainea proglottina (Davaine, 1860)
Definitiv xo‘jayin: tovuq va kurka
Lokalizatsiyasi: ingichka ichak
Oraliq xo‘jayin: quruqlik mollyuskalari
Авлод Raillietina Molin, 1858
Mazkur avlodning ikki turi aniqlandi.
3. Raillietina echinobothrida (Megnin, 1880)
4. Raillietina tetragona (Molin, 1858)
Definitiv xo jayin: tovuq va kurka‘
Lokalizatsiyasi: ingichka ichak
Oraliq xo jayin: chumolilar
‘
Trematodalar haqida dastlabki ma lumotlar XVII asrning o rtalarida paydo
’ ‘
bo lgan. Taniqli italiyalik olim Redi birinchi marta qoramollar jigaridan jigar qurtini
‘
topdi va uning tuzilishini o rgandi. Shved olimi Linney trema
‘ todalarning 40 dan
ortiq turini o rganib, ularni yagona Fasciola avlodiga birlashtirdi. 1819 yili mashhur
‘
gelmin tolog olim K.A.Rudolfi 220 dan ortiq trematodalar turini tekshirib, birinchi
marta trematodalar sinfiga asos soldi. XIX asrning ikkinchi yarmida trematodalarni
17

o rganish yanada kuchaydi. R.Leykart fanda birinchi bo lib ji‘ ‘ gar qurti (Fasciola
hepatica) ning rivojlanish siklini o rgandi.
‘
Keyinchalik trematodalarning tur tarkibini, morfologiyasi, fiziologiyasi,
rivojlanish sikli va trematodoz kasalliklarini o rganish borasida keng ko lamli
‘ ‘
tadqiqotlar olib borildi. Akademik K.I.Skryabin faqat trematodalar bo yicha
‘
«Trematodi ji votnix i cheloveka» mavzuida 26 tomlik kapital asar yozgan.
Hozirgi vaqtda trematodalar yoki ikki so rg ichlilarning 4000 dan ortiq turi
‘ ‘
fanga ma lum bo lib, ular odam va hayvonlarning turli to qima va organlarida
’ ‘ ‘
parazitlik qiladi. Gavdasi yelka va qorin tomondan yas silangan, shakli yap roqsimon,
lansetsimon, noksimon, uzunligi 0,1 mm dan 10-15 sm gacha. Trematodalarda ikkita
so rg ich mavjud, ulardan bittasi gavdaning oldingi uchida o rnashgan bo lib,
‘ ‘ ‘ ‘
uning ichida og iz joylashgan. Shuning uchun bu so rg ich og iz so rg ichi
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ham deb yuritiladi. Og iz so rg ichi so rish, oziqlanish va ayirish vazifalarini
‘ ‘ ‘ ‘
bajaradi. Ikkinchisi gavdaning o rta yoki orqa qismida joylashgan bo lib, qorin
‘ ‘
so rg ichi deb aytiladi va faqat yopishib turuvchi organ vazifasini bajaradi.
‘ ‘
So rg ichlarning qanchalik rivojlanganligi ularning qaysi organ yoki
‘ ‘
to qimada yashashiga bog liq. Oshqozon-ichak sistemasida yashovchi
‘ ‘
trematodalarning so rg ichlari sermuskul, yirik va kuchli rivojlangan. Shunga
‘ ‘
ko ra u ichak devorida mahkam o rnashib, ichak va undan o tayotgan oziq
‘ ‘ ‘
moddalar harakatlari qarshiligini yengib turadi. Aksincha qonda yoki tana
bo shlig ida uchraydigan trematodalarda so rg ichlari kam ri
‘ ‘ ‘ ‘ vojlangan yoki
butunlay bo lmaydi.
‘
Teri muskul xaltasi. Tuzilishiga ko ra ular yassi chuvalchanglar tipiga
‘
xos belgilarni saqlab qolgan. Ularda gavda ichida joylashgan organlar atrofini
fiziologik jihatdan muhim rolni o ynaydigan parenxima hujayralari to ldirib
‘ ‘
turadi. Parenxima avvalo tayanch to qima sifatida xizmat qiladi. Elektron
‘
mikroskop yordamida parenxima hujayralarining psevdopodiyasimon o simtalari
‘
tegument, ichak epiteliyasi va ayirish naylarining ichigacha o sib kirganligi
‘
aniqlangan. Shuningdek, hujayralararo oraliq moddalar ham borligi topildi.
18

Shularga ko‘ ra parenxima hujayralari ichakda hazm bo lgan oziq moddalarni ‘
boshqa to qima va organlarga yetkazib berish, keraksiz moddalarni esa ekskretor
‘
sistemasiga o tkazish vazifalarini bajaradi. Shu bilan birga parenxima hujayralari
‘
zapas oziq moddalarni o zida saqlaydi.
‘
Ovqat hazm qilish sistemasi. Trematodalarda ovqat hazm qilish sistemasi
yaxshi rivojlangan. U og iz so rg ichi asosida joylashgan og iz teshigi, tomoq,
‘ ‘ ‘ ‘
qisqa qizilo ngach va ko r o simta bilan tugallanuvchi ikkita shoxlangan
‘ ‘ ‘
ichakdan iborat. Hamma yassi chuvalchanglardagi kabi trematodalarda ham orqa
chiqarish (anal) teshigi bo lmaydi. Hazm bo lmagan oziq qoldiqlari og iz
‘ ‘ ‘
teshigi orqali tashqariga chiqarib turiladi. Yirik hajmdagi trematodalarda (masalan,
jigar qurtida) ichak gavda yuzasi bo ylab shoxlangan. Ular
‘ da qon aylanish
sistemasi yo qligi tufayli hazm bo l
‘ ‘ gan oziq moddalar to qima va organlarga ‘
bevosita ichakning o zidan so riladi.
‘ ‘
Ba zi juda mayda trema
’ todalarda ichak rudiment holda saqlanib qolgan
yoki butunlay bo lmaydi. Trematodalar ichakdagi oziq moddalar, shiralar, qattiq
‘
to qimalar va qon bilan ozshlanadi. Oziq moddasini gavda yuzasi orqali ham
‘
qabul qilinishi to g risida juda ko p ilmiy ma lumotlar bor. Ayirish organlar
‘ ‘ ‘ ’
sistemasi protonefridiya tipida tuzilgan.
Nerv sistemasi. To moq atrofida ikkita yirik nerv gangliyalari bo lib, ulardan
‘
gav da bo ylab uch juft nerv tolalari o tadi. By nerv tolalari ham o z navbatida
‘ ‘ ‘
shoxlanib, tananing eng chekka qismlarigacha yetib boradi. Endoparazitlik bilan
yashash trematodalarda nerv sistemasining ancha soddalashuviga olib kelgan.
Jinsiy organlar sistemasi. Trematodalar (shistosomidlar oilasiga kiruvchi
vakillaridan tashqari) germafrodit hayvonlar hisoblanadi. Ularda jinsiy organlar
sistemasi murakkab tuzilishga ega, ya ni u juda ko p organlardan tashkil topgan.
’ ‘
Erkak va ypg ochi jinsiy teshiklar qorin so rg ichi yonida alohida-alohida xolda
‘ ‘ ‘
joylashgan. Ko pincha jinsiy teshiklar bitta umumiy teshik kloaka orqali
‘ –
tashqariga ochiladi.
19

Erkaklik jinsiy organlar sistemasi asosan ikki ta urug don, urug yo llari,‘ ‘ ‘
sirrus xaltasi va sirrusdan iborat.
Urg ochilik jinsiy organlari sistemasi tuxumdon, tuxum yo li, sariqlik bezi
‘ ‘
va uning chiqarish yo llari, urug qabul qiluvchi xalta, melis tanachasi, ootip,
‘ ‘
laurerov kanali va bachadondan tuzilgan. Ootipga tuxumdon, sariqlik bezi, melis
tanachasi, urug xal
‘ tasi ochiladi. O z navbatida bachadon va laurerov kana ‘ li
ootipdan boshlanib tashqariga ochiladi.
Urchishi. Trematodalar jinsiy qo shilishda ikki individ bir-biri bilan
‘
birlashadi. Bunda birinchi individning sirrusi ikkinchi individning urg ochilik
‘
jinsiy teshigiga kirib spermatozoidini to kadi. Spermatozoidlar yosh bachadon
‘
orqali urug pufagida to planadi va u yerda tiriklik xususiyatini yo qotmagan
‘ ‘ ‘
xolda uzoq saqlanadi. Ba zan bitta individ o zini o zi urug lantirishi ham
’ ‘ ‘ ‘
mumkin.
Urug lanish va tuxumning shakllanish jarayoni juda murakkab bo lib, u
‘ ‘
to lig icha ootipda amalga oshadi, ya ni bunda tuxumdonda yetishgan tuxum
‘ ‘ ’
hujayralari ootipga chiqadi va bu yerda urug xaltasidan tushib turuvchi
‘
spermatozoidlar bilan o zaro qo shiladi. Keyinchalik urug langan tuxum
‘ ‘ ‘
hujayra (zigota) sariqlik bezlaridan ootipga kelib turuvchi sariqlik moddasi
(bo lajak embrion uchun oziq) bilan o raladi. Xuddi shu vaqtda ana shu
‘ ‘
moddadan tuxumning oqsil qavati vujudga keladi. Tuxumning to liq
‘
shakllanishida me lis bezi ham aktiv ishtirok etadi. Jumladan, bu bez mahsulotidan
tuxum po stlaridan biri hosil bo ladi. Shu bilan birga melis bezida tuxumning
‘ ‘
harakatini yengillashtiruvchi kleysimon modda ham ishlanib turadi. To liq
‘
shakllangan tuxumlar ootipdan bachadonga va undan tashqariga chiqadi. Laurerov
kanalining vazifasi yaqin-yaqingacha aniqlanmagan edi. Keyingi ilmiy tekshirish
ma lumotlariga ko ra, bu organ ootipda to planib qolgan ortiqcha sariqlik
’ ‘ ‘
moddasi va spermatozoidlarni tashqariga chiqarib tashlash vazifasini bajaradi.
Trematodalarning tuxumlari ovalsimon, yumaloq, rangi sarg ish-qo ng ir
‘ ‘ ‘
va tilla rang tusda bo ladi. Ko pchilik turlarida tuxumning qutblaridan birida
‘ ‘
20

kichkina qopqoqchasi ham bo ladi. Voyaga yetgan lichinka ana shu qopqoqcha‘
orqali tashqariga chiqadi. Ikkinchi grup pa trematodalarning tuxumlarida
qopqoqcha bo lmaydi, qutblarida faqat mayda o simtalarni ko rish mum
‘ ‘ ‘ kin.
Shuningdek, tuxumlar katta-kichikligiga ko ra ham farqlanadi. Tuxumlari
‘
morfologik tuzilishi va fiziologik xossalariga ko ra farqlanuvchi to rt qavatli
‘ ‘
po st bilan o ralgan: tashqi birinchi qavat po st juda yupqa va rangsiz; ikkinchi
‘ ‘ ‘
qavat qora-qo ng ir yoki sarg ish-oltin rangida bo lib, ancha qalin; uchinchi
‘ ‘ ‘ ‘
qavat ham yupqa tuzilgan va eng ichki to rtinchi qavat protoplazmaga yopishib
‘
turadi. Uchta tashqi qavatlar embrionni har xil mexanik ta sirlardan, to rtinchi
’ ‘
ichki qavati esa ximiyaviy ta sirlardan caqlaydi. Bundan tashqari to rtinchi qavat
’ ‘
yarim o tkazuvchanlik vazifasini ham bajaradi.
‘
Trematodalar tuxumi suv yoki sernam tuproqqa tushsa, unda embrion
voyaga yetadi. Ma lum vaqtdan keyin tuxumdan usti mayda kiprikchalar bilan
’
qoplangan lichinka miratsidiy chiqadi.
–
Miratsidiylar. Ularning shakli cho ziq va kattaligi 0,02-0,34 mm keladi.
‘
Gavdasining oldingi uchi bir oz kengaygan, orqa qismi esa toraygan. Oldingi
uchida harakatchan muskulli xartumi joylashgan bo ladi. Uning yordamida
‘
xo jayini (mollyuska) to qimasini teshib ichkariga kiradi. Ustki tomoni kiprikli
‘ ‘
epiteliya qavati bilan qoplangan. Shuning dek, oldingi uchida turli funksiyalarni
bajaruvchi har xil bezlar joylashgan. Bezlar mahsulotidan miratsidiyning
mollyuska ichiga kirishida foydalaniladi. Ikki yoki to rttadan iborat kiprikli
‘
ayirish bezlari uzun naylar hosil qilib, gavdaning orqa uchidan tashqariga ochiladi.
Nerv gangliyalari va nerv tolalari tana bo ylab tarqalgan. Ko pchilik
‘ ‘
miratsidiylarda maxsus ko zchalari bo ladi. Gavdaning ikkinchi yarmida har xil
‘ ‘
kattalikdagi embrion hujayralar joylashgan.
Miratsidiy fiziologiyasi va ekologiyasiga ko ra xo jayinni axtarib topish
‘ ‘
va uning ichiga kirishga muvofiqlashgan. Bir gruppa trematodalarda miratsidiy lar
umuman tuxumdan tashqariga chiqmaydi. Mollyuskalar miratsidiyli tuxumlarni
yeyish bilan ularni o ziga yuqtiradi. Miratsidiylar suvda kipriklari yordamida
‘
21

harakat qiladi. Temperaturaning ko tarilishi miratsidiyning harakatini tezlashtirsa,‘
past tempe ratura esa aksincha, sekinlashtiradi. Miratsidiylar umuman
oziqlanmaydi. Energiya manbai bo lib to qimalardagi glikogen moddasi xizmat
‘ ‘
qiladi. Shuning uchun miratsidiylar uzog i bilan 2-3 sutka yashay oladi. Agar bu
‘
orada oraliq xo jayin mollyuska ichiga kirishga ulgura olmasa, undagi energiya
‘ –
tugab halok bo ladi.
‘
Miratsidiylar trematodalarning tarqalishida asosiy manba hisoblanadi.
Ularda ta sirlanish (taksis) yaxshi rivojlangan. Shunga ko ra mollyuskalarni
’ ‘
ximiyaviy moddalar orqali izlab topib, ularga xartumlari yordamida yopishib oladi.
Shundan keyin bezlar ishlab chiqargan fermentlar mollyuska to qimasini yemiradi
‘
va miratsidiy mollyuska ichiga kirib oladi. Mollyuska organizmida lichinka
sirtidagi kiprikli qavatini tashlab yuboradi va navbatdagi lichinkalik stadiyasi
sporotsistaga aylanadi.
Trematodalar lichinkasi partenogenetik yo l bilan ko payib, bir necha
‘ ‘
avlod beradi.
Sporotsista. Miratsidiy mollyuska ichiga kirgach metamorfozga uchraydi:
ikki-uch kun davomida kiprikli qavati tushib ketib, yumaloq yoki cho ziq
‘
formaga ay lanadi; bezlar, nerv organlari va ko zlar reduksiyalanib, faqat ayirish
‘
organlari va embrion hujayralari o zgarishsiz saqlanib qoladi. To liq shakllangan
‘ ‘
sporotsista gemotselda joylashib, tobora rivojlanadi va 2-3 mm dan 8-10 mm gacha
o sadi. Sporotsista partenogenetik yo l bilan ko payadi. Undagi embrion
‘ ‘ ‘
hujayralar soni bir necha martaga oshadi. Masalan, shistosomidlar miratsidiysida
5-100 ta embrion sharlari bo lsa, sporotsistada ularning soni 200-400 tagacha
‘
yetadi. Sporotsistada navbatdagi avlod rediya yetishadi. Shakllangan rediyalar
–
sporo sista po stini teshib undan chiqadi va mollyuska jigariga o tib rivojlanishni
‘ ‘
davom ettiradi.
Rediya. Cho ziq xaltasimon shaklda bo lib, sporotsistaga nistaban yuqori
‘ ‘
tuzilishga ega. Ularda teri-muskul xaltasi, og iz, tomoq, ko r o simtali ichak,
‘ ‘ ‘
nerv sistemasi va ayirish organlari ancha rivojlangan. Gavda bo shlig ida
‘ ‘
22

embrion hujayralari joylashgan. Rediyalar mollyuska ichida 2-2,5 oy yashab, aktiv
hayot kechiradi. Ularning partenogenetik ko payishidan keyingi avlod ‘ –
serkariya hosil bo ladi. Voyaga yetgan serkariyalar aktiv harakat qilib mollyuska
‘
tanasidan tashqariga chiqadi.
Serkariya. Serkariya serharakat, 0,1-0,8 mm kattalikdagi lichinka bo lib,
‘
trematodalarning tarqalishida muhim rol o ynaydi. Gavdasining orqa uchida
‘
harakat organi muskulli dum joylashgan. Trematodalardagi serkariyalar
–
morfologiyasiga ko ra turli-tumandir. Ba zilarida dum ayrisimon, ikkiga
‘ ’
shoxlangan bo lsa, boshqalarida kipriklar bilan qoplangan bo ladi. Serkariyalar
‘ ‘
tuzilishiga ko ra voyaga yetgan avlodlariga o xshaydi. Jumladan, ularda og iz
‘ ‘ ‘
va qorin so rg ichlari, tomoq, qizilo ngach va ichak shakl
‘ ‘ ‘ langan; ayirish va
nerv sistemasi yaxshi rivojlangan. Serkariyalarda juda ko p sonli va turli
‘
vazifalarni bajaruvchi bezlarning bo lishligi eng xarakterli belgilaridan
‘
hisoblanadi. Sistogenli bezlar ishlab chiqargan sekretdan sista po sti hosil
‘
bo ladi. Ikkinchi oraliq xo jayinga kiruvchi serkariyalarda to qimani
‘ ‘ ‘
yemiruvchi bezlar ancha rivojlangan. Shakllangan serkariyalarning mollyuskadan
tashqariga chiqishi yorug lik va temperaturaga bog liq xolda kechadi. Bir gruppa
‘ ‘
serkariyalar mollyuskalardan faqat yorug likda tashqariga chiqqani xolda ikkinchi
‘
gruppasi qorong i vaqtda chiqadi. Bu hodisa serkariyalarning keyingi
‘
xo jayinning biologik aktivligi bilan bog liq. Chunki suvga chiqqan serkariyalar
‘ ‘
faqat 24-48 soat yashay oladi. Agar shu vaqt ichida u o z xo jayini tanasiga kira
‘ ‘
olmasa (ikkinchi oraliq xo jayinga kiruvchilar) gliko
‘ gen zapasi tugab halok
bo ladi.
‘
Serkariyalar oziqlanmaydi, lekin suvda erigan kislorodni ko p iste mol
‘ ’
qiladi. Bir gruppa serkariyalarda ma lum vaqtdan keyin dum tushib ketadi va
’
qalin po st sistaga o raladi. Trematodalar lichinkasining navbatdagi bu
‘ – ‘
stadiyasi adoleskariya deb ataladi. Adoleskariya harakatsiz lichinka bo lib, suv
‘
o tlari va boshqa substratlarga yopishib uzoq vaqt yashay oladi. Adoleskariya
‘
invazion yuqumli stadiya hisoblanadi. Odam va hayvonlar suv hamda boshqa
23

yo llar bilan adoleskariyani o zlariga yuqtirsalar, trematoda‘ ‘ lar bilan
kasallanadilar.
Metatserkariya. Ko pchilik trematodalarning lichinkalari o z taraqqiyotini
‘ ‘
ikkinchi oraliq xo jayinga kirib davom ettiradi. Shu orada serkariya
‘
metamorfozga uchrab, qaytadan yangi organlar shakllanadi. Gavdasi ancha
kattalashib, ma lum vaqtdan keyin u invazion stadiyaga aylanadi.
’
Adoleskariya va metatserkariya har xil yo llar bilan definitiv xo jayinga
‘ ‘
o tadi va rivojlanib, jinsiy jihatdan voyaga yetadi. Jinsiy voyaga yetgan
‘
trematodalarni maritlar ham deb yuritiladi.
Trematodalar odam va hayvonlarning eng havfli parazitlaridan bo lib,
‘
jinsiy voyaga yetgan formalari jigar, o‘t yo‘llari, oshqozon va ichaklarda,
oshqozon osti bezi, qon va boshqa organlarda parazitlik qiladi.
Parrandalarda Trematoda sinfining 6 avlodi, 3 oilasi va 2 turkumiga tegishli
7 tur so‘rg‘ichlilar uchrashligi qayd etildi.
Синф Trematoda Rudolphi, 1808
Туркум Plagiorchiida La Rue,1957
Оила Echinostomatidae Dietz, 1909
Авлод Echinostoma Rud., 1809
5 . Echinostoma revolutum (Rud., 1809)
Definitiv xo‘jayin: asosan o‘rdak va g‘ozlar, ba’zan tovuq va kurkalar
Lokalizatsiyasi: ingichka va yo‘g‘on ichak
Oraliq xo‘jayin: Lymnaea avlodiga mansub suv mollyuskalari
Qo‘shimcha xo‘jayin: Lymnaea avlodiga mansub suv mollyuskalari va baqa
lichinkalari (itbaliq)
Авлод Echinoparyphium Dietz, 1909
6. Echinoparyphium recurvatum (Dietz, 1909)
Definitiv xojayin: asosan ordak va gozlar, bazan tovuq va kurkalar
‘ ‘ ‘ ’
Lokalizatsiyasi: ingichka va yo g on ichak
‘ ‘
Oraliq xo jayin: Lymnaea avlodiga mansub suv mollyuskalari
‘
24

Qo shimcha xo jayin: Lymnaea avlodiga mansub suv mollyuskalari va‘ ‘
baqa lichinkalari (itbaliq)
Avlod
Hypodaereum
Dietz, 1909
7. Hypodaereum conoideum (Dietz, 1909)
Definitiv xo jayin: asosan o rdak va g ozlar, ba zan tovuq va kurkalar
‘ ‘ ‘ ’
Lokalizatsiyasi: ingichka va yo g on ichak
‘ ‘
Oraliq xo jayin: Lymnaea avlodiga mansub suv mollyuskalari
‘
Qo shimcha xo jayin: Lymnaea avlodiga mansub suv mollyuskalari va
‘ ‘
baqa lichinkalari (itbaliq)
Oila
Prosthogonimidae
Nicoll, 1924
Avlod
Prosthogonimus
Lühe, 1899
Parrandalarda mazkur avlodning 2 turi parazitlik qilishi qayd etildi
8. Prosthogonimus ovatus (Rud., 1803)
9. Prosthogonimus cuneatus (Rud., 1908)
Definitiv xo jayin: asosan tovuq, o rdak, g ozlar va ba zan kurkalar
‘ ‘ ‘ ’
Lokalizatsiyasi: jinsiy organlar: fabritsiyev xaltasi va tuxum yo llari
‘
Oraliq xo jayin: Planorbidae oilasiga mansub suv mollyuskalari
‘
Qo shimcha xo jayin: Libellula, Anax va Cordulia avlodlariga mansub
‘ ‘
ninachilar.
Turkum
25

Schistosomatida
(Skrjabin et Schulz, 1951) Azimov, 1970
Oila
Bilharziellidae
Azimov, 1970
Avlod
Bilharziella
Rud., 1809
10. Bilharziella polonica (Kowalewsky, 1899)
Definitiv xo jayin: o rdak va g ozlar‘ ‘ ‘
Lokalizatsiyasi: jinsiy organlar: hazm, nafas, qon aylanish, ayirish va jinsiy
organlar
Oraliq xo jayin: Limnaeidae, Planorbidae va Melanoididae oilalariga
‘
mansub suv mollyuskalari
Avlod
Trichobilharzia
La Valetta, 1854
11. Trichobilharzia ocellata (La Valetta, 1854)
Definitiv xo jayin: o rdak va g ozlar
‘ ‘ ‘
Lokalizatsiyasi: jinsiy organlar: hazm, nafas, qon aylanish, ayirish va jinsiy
organlar
Oraliq xo jayin: Limnaeidae, Planorbidae va Melanoididae oilalariga
‘
mansub suv mollyuskalari
26

Shunday qilib, olib borilgan ilmiy-tadqiqot ishlarining natijalariga ko ra,‘
parrandalar gelmintofaunasida trematodalar sinfi vakillari ko pchilikni tashkil
‘
qilishini (7 tur yoki 50%) ta kidlash mumkin.
’
Nematodalar gavdasi yumaloq va ipsimon ko rinishda, ba zan spiralga
‘ ’
o xshash o ralgan bo ladi. Uzunligi bir necha mm dan 6-8 metrgacha.
‘ ‘ ‘
Ko pchilik nematodalarda jinsiy demorfizm aniq ifodalangan.
‘ Odatda,
erkaklari urg ochilariga nisbatan ancha kichik va ingichka bo ladi. Bundan
‘ ‘
tashqari ko pchilik erkaklarining dum qismida, jinsiy qo shilishida ak
‘ ‘ tiv ishtirok
etuvchi bursa joylashgan.
Teri-muskul xaltasi. Nematodalarda teri-muskul xaltasi yaxlit bo lib, jami
‘
funksiyani bajaradi. Mikroanatomik tuzilishi kutikula, gipoderma va muskulli
qavatlardan iborat. Nema todalarda kutikula qavatining oz yoki ko p bo lishi ular
‘ ‘
o z xo jayinining qaysi organida parazitlik qilishiga bog liq. Masalan, ichakda
‘ ‘ ‘
yashovchi nematodalar da kutikula 8-10 qavat, o pkada yashovchilarda esa 5-7
‘
qavat bo ladi. Kutikulaning tarkibida albumin, karotin, glyukoproteid va lipidlar
‘
kabi turli ximiyaviy moddalar uchraydi. Nematodalar hayotida kutikula xilma-xil
vazifalarni bajarib, ximiyaviy moddalarni tashqaridan ichkariga kirishiga yo l
‘
qo ymaydi, oziq moddalarini qabul qilishda ishtirok etadi hamda tayanch skelet
‘
funksiyasini bajaradi.
Qoplovchi to qima gipoderma kutikula qavatining asosida joylashgan
‘ –
bo lib, butun gavda bo ylab tarqalgan va yelka (dorzal), qorin (ventral) va ikki
‘ ‘
yon tomonda (lateral) maxsus valiklarni hosil qiladi. Ikki yon tomondagi
valiklardan ayirish sistemasi kanallari, ustki va ostki tomondagi valiklar dan asosiy
nerv tolalari o tadi. Gipoderma qavatida zapas oziq moddalar (yog lar va
‘ ‘
glikogen) saqlanadi. Undan kutikula yetishib turadi. Bu qavat ham, asosan, himoya
vazifasini bajaradi.
Bir qavatdan iborat muskul hujayralari gipodermadan keyin joylashgan
bo lib, gipoderma bilan o zaro tutashib turadi. Nematodalarda bo ylama
‘ ‘ ‘
muskullar ham uchraydi. Ular miofibrillar, sitoplazmatik xalta va o simtalardan
‘
27

tuzilgan. Muskullar harakat funksiyasini bajaradi, ularning ichida turli vazi falarni
bajaruvchi bez hujayralari joylashgan.
Nematodalarda teri-muskul xaltasidan keyin gav da bo shlig i keladi va u‘ ‘
sxizotsel deb ataladi. Sxizotselda ichki organlar joylashgan va doimo suyuqlik
bilan to la bo ladi. Shuning uchun ham nematodalarda ta
‘ ‘ na doimo tarang xolda
turadi. Bo shliqdagi suyuqlik orqali ichakda hazm bo lgan oziq moddalar boshqa
‘ ‘
to qima va hujayralarga o tadi. Shuningdek, bu suyuqlik ayirish protsessida ham
‘ ‘
ishtirok etadi.
Ovqat hazm qilish sistemasi. Nematodalarda ovqat hazm qilish organlari
sistemasi yaxshi rivojlangan va oldingi, o rta va orqa ichaklardan iborat. Oldingi
‘
va orqa ichaklar ektodermik, o rta ichak esa entodermik kelib chiqqan.
‘
Erkin yashovchi, shuningdek parazit nematodalarning oziqlanish usullari
nihoyatda xilma-xildir, shunga ko ra nematodalar ichagining oldingi qismi har xil
‘
tuzilishga ega. Og iz teshigi tanasining oldingi uchida joylashgan bo lib,
‘ ‘
ko pchilik nematodalarda og iz bo shlig i maxsus lablar bilan (3-6 ta) yopilib
‘ ‘ ‘ ‘
turadi. Bir gruppa nematodalarda (trixostringilidlar) lablar reduksiyalangan,
og izni kutikulasimon bo rtma vezikula yopib turadi. Og iz bo shlig ida
‘ ‘ – ‘ ‘ ‘
katta-kichikligi, shakli va soniga qarab farqlanuvchi xitinli tishchalar, ilmoqlar va
plastinkalar joylashgan. Nematodalar ular yordamida o z xo jayini to qima va
‘ ‘ ‘
organlariga yopishib oladi. Shu ningdek to qimalarni kesib, oziq hozirlashga
‘
ishtirok etadi. Og iz atrofida sezgi organi vazifasini bajaruvchi nerv tugunchalari
‘
joylashgan. Og iz bo shlig i naysimon tuzilishdagi qizilo ngach bilan tutash.
‘ ‘ ‘ ‘
Qizilo ngachning tuzilishi nematodalarni klassifikatsiyalashda muhim sistematik
‘
belgi sifatida katta rol o ynaydi, ya ni ba zi nematodalarda qizilo ngachning
‘ ’ ’ ‘
ichakka tutashuvchi uchi piyozboshga o xshagan bo ladi va u bulbus deb ataladi.
‘ ‘
Qizilo ngachdan keyin o rta ichak boshlanadi, o rta ichak burama hosil
‘ ‘ ‘
qilmasdan tana bo shlig ida erkin joylashadi. Nihoyat, kalta orqa ichak anal
‘ ‘
teshigi bilan tugaydi.
28

Ayirish organlari. Nematodalarda ayirish organlari o ziga xos tuzilishga‘
ega. Ular butunligicha gipodermada joylashgan. Gipodermaning yon valiklari
bo ylab ikkita kanal o tadi. Orqa uchi berk bo lgan kanallar tananing oldingi
‘ ‘ ‘
uchiga borib, ostki tomonga qarab buriladi va bir-biri bi lan qo shilib, bitta qisqa
‘
kanal hosil qiladi hamda ostki tomondagi teshik orqali tashqariga ochiladi.
Umuman, bu organ bitta juda katta hujayradan iborat.
Jinsiy organlar sistemasi. Nematodalar ayrim jinsli bo lishi bilan
‘
trematodalar va sestodalardan tubdan farq qiladi. Bularda jinsiy organlar siste masi
oddiy tuzilishda va naysimon kanallardan iborat.
Erkaklik jinsiy organlar sistemasi: bitta urug don, urug yo li, urug
‘ ‘ ‘ ‘
pufagi, muskulli ypyg sochuvchi kanal, spikula va yordamchi organlar rulek,
‘ –
bursadan iborat bo ladi. Xitinli spikula ko pincha bir juft, shakli, katta-kichikligi
‘ ‘
va tuzilishiga ko ra tuplicha bo ladi. Shuning uchun bu organ sistematik belgi
‘ ‘
sifatida muhim ahamiyatga ega. Erkagi urg ochisi bilan
‘
qo shilganda spikula qinga kiradi va u orqali spermatozoidlar urg ochi
‘ ‘
organizmga o tadi. Rulek deb nomlanuvchi organ spikula harakatini boshqaradi.
‘
Bursa esa jinsiy qo shilish paytida urg ochisini ushlab turish vazifasini bajaradi.
‘ ‘
Lekin ko pchilik nematodalarda bursa bo lmaydi.
‘ ‘
Urg ochilik jinsiy organlar sistemasi, asosan juft sonda bo lib, u ipsimon
‘ ‘
ko rinishdagi ikkita tuxumdon, tuxum yo llari, bachadon va qindan iboratdir.
‘ ‘
Urg ochilik jinsiy teshigi gavdaning ventral qismidan tashqariga ochiladi.
‘
Bachadon devorida ko p sonda muskul va bez hujayralari bo ladi. Tuxum
‘ ‘
hujayraning urug lanishi va tuxum po stining shakllanishi bachadonda amalga
‘ ‘
oshadi. Nematodalarning tuxumlari har xil shaklda bo lib, katta-kichikligi,
‘
po stining qavatlari soniga qarab farqlanadi. Tuxumda ko pi bilan 5 qavat po st
‘ ‘ ‘
bo ladi (askaridalarda).
‘
Tuxumning po sti har xil fiziologik funksiyalarni bajaradi va uni turli-
‘
tuman salbiy faktorlardan (qurib qolish, yuqori issiq va sovuqdan, har xil me xanik
ta sirlar, ximiyaviy moddalar va quyosh nurlaridan) himoya qiladi. Qalin po stli
’ ‘
29

tuxumlarda embri on uzoq vaqtgacha (masalan, askaridalarda 7 yilgacha) o zining‘
tiriklik xususiyatini saqlab qoladi. Nemato dalarning tuxumlari tashqi muhitga
chiqib turadi.
Nematodalarning spermatazoidlari boshqa hayvonlardagi kabi ipsimon
shaklda bo lmay, asosan yumaloq, bulavkasimon va amyobasimon ko rinishda
‘ ‘
bo ladi.
‘
Nematodalarning ko payishi va rivojlanish sikli. Nematodalarning jinsiy
‘
qo shilishi o z xo jayini organizmida amalga oshadi. Urg ochilik jinsiy
‘ ‘ ‘ ‘
sistemaga tushgan spermatazoidlar amyobasimon harakat qilib bachadonga o tadi
‘
va u yerda tuxum hujayra bilan qo shiladi. Urug langan tuxum hujayrada asta-
‘ ‘
sekin po st qavatlari shakllanadi. Nematodalar tuxum qo yadi yoki tirik tug adi.
‘ ‘ ‘
Shunga ko ra ular ikki gruppaga bo linadi:
‘ ‘
1. Tuxum qo yuvchi nematodalar (askaridalar, trixostrongilidlar).
‘
2. Tirik tug uvchi nematodalar (trixinella, spiruratlar).
‘
Tashqi muhitga chiqqan nematodalar tuxumida, qulay sharoitda lichinkalar
taraqqiy etadi. Ba zi ne
’ matodalarda (masalan, askaridalar, ostritsa) lichinka
invazion stadiyasigacha tuxumda rivojlanadi va umuman tashqariga chiqmaydi.
Odam yoki hayvonlar suv, oziq moddalar orqali lichinkalik tuxumni o zlariga
‘
yuqtiradi. Shakllangan lichinkalarning tuxumdan tashqariga chiqishi hamma
nematodalarda bir xil emas. Bir gruppa nematodalarda, masalan, gemonx,
ostertagiya, bunostomda lichinka birinchi stadiyasidayoq (L-1) tuxumdan
tashqariga chiqadi va ikki marta po st tashlab (linka), invazion stadiyasiga
‘
aylanadi. Ikkinchi gruppada, masalan, marshallagiyalarda lichinka ikkinchi
stadiyasida (L-2), uchinchi gruppa nematodalarda esa, masalan nematodirus va
nematodirellalarda lichinka faqat uchinchi stadiyasida (L-3) tashqariga chiqadi.
Lichinkalarni qaysi vaqtda tashqariga chiqishi tuxumdagi oziq moddasining ko p-
‘
ozligiga bog liq. Agar oziq moddasi qanchalik oz bo lsa, tuxumdan tashqariga
‘ ‘
lichinka shunchalik tez chiqadi.
30

Umuman, nematodalarning individual taraqqiyoti, ya ni ontogenezi 4 ta’
linka (po st tashlash) va 5 ta yoshdan iborat.
‘
Bir yoshdan ikkinchi yoshga o tish po st tashlash orqali bo ladi. Shundan
‘ ‘ ‘
I-II-III-IV stadiyalar lichinkalik, V stadiya esa jinsiy voyaga yetgan (imago) davri
hisoblanadi. Deyarli ko pchilik nematodalarda I-II-III lichinkalik stadiyalari
‘
tashqi muhitda erkin yashash bilan o tadi. III stadiyadagi lichinkalar invazion
‘
hisoblanadi. Faqat ana shu yoshdagi lichinkalar o z xo jayini organizmiga
‘ ‘
o tgach, keyingi taraqqiyotini davom ettira oladi.
‘
Nematodalar ikki xil yo l bilan rivojlanadi.
‘
1. Rivojlanish siklida oraliq xo jayin ishtirok etadi (filariatlar). Bu gruppa
‘
nematodalar bionematodalar deyiladi.
2. Rivojlanish siklida oraliq xo jayin qatnashmaydi (askaridalar,
‘
trixostrongilidlar), bunday nematodalar geonematodalar deb ataladi.
Nematoda lichinkalari umumiy ko rinishiga ko ra jinsiy voyaga yetgan
‘ ‘
avlodlariga o xshaydi. Lekin ular morfologik tuzilishi va fiziologik
‘
xususiyatlariga ko
‘ ra farqlanadi: jumladan, lichinkalarda ovqat hazm qilish va
jinsiy organlar sistemasi deyarli shakllanmagan, shuningdek turli faktorlarga
to liq muvofiqlashmagan bo ladi.
‘ ‘
Tuxumdan chiqqan lichinka voyaga yetgan nematodaga o xshash bo ladi,
‘ ‘
uning bundan keyingi rivojlanishi o zgarishsiz, lekin tullash (po st tashlash)
‘ ‘
orqali bo ladi.
‘
Tashqi muhitda nematoda lichinkalari temperatu ra, namlik, yorug lik,
‘
bosim, radiatsiya, ximiyaviy moddalar va biotik faktorlarga nihoyatda sezgir
hamda adaptatsiyalangan bo ladi.
‘
Parazit iyematodalarning rivojlanish sikli nihoyatda xilma-xil. Buning
sababi ularning turli vaqtda parazitizmga o tishligi va har xil hayvonlarda
‘
yashashga muvofiqlashganligidadir.
Nematodalarning 7000 dan ortiq turi odam, hayvon va o simliklarda
‘
parazitlik qiladi. Ular keltirib chiqaradigan kasalliklar nematodozlar deb ataladi.
31

Nematodozlar, ayniqsa chorvachilikka va parrandachilikka katta iqtisodiy zarar
yetkazish bilan birga, kishilar salomatligi uchun ham eng havfli kasallik
hisoblanadn.
Parrandalarda Nematoda sinfining 3 turi parazitlik qilishi qayd etildi. Ular
sistematik jihatdan sinfning 3 avlodi, 3 oilasi, 2 kenja turkumi va 2 turkumiga
birlashtirilgan.
Синф Nematoda Rudolphi, 1808
Туркум Ascaridida Skrjabin et Schulz, 1940
Кенжа туркум Ascaridata Skrjabin, 1915
Оила Ascaridiidae Skrjabin et Mosgovoy, 1953
Авлод Ascaridia Dujardin, 1845
12 . Ascaridia galli (Schrank, 1788)
Definitiv xo‘jayin: tovuq va kurka
Lokalizatsiyasi: ichak sistemasi
Оила Anisakidae Skrjabin et Karokhin, 1945
Авлод Porrocoecum Deslongchamps, 1824
1 3. Porrocoecum crassum (Deslongchamps, 1824)
Definitiv xo‘jayin: o‘rdak
Lokalizatsiyasi: muskulli oshqozon va ingichka ichak
Oraliq xo‘jayin: yomg‘ir chuvalchangi
Туркум Rhabditida Chitwood, 1933
Кенжа туркум Strongylata Railliet et Henry, 1913
Оила Syngamidae Leiper, 1912
Авлод Syngamus Siebold, 1836
14. Syngamus trachea (Montagn, 1811)
Definitiv xo‘jayin: tovuq va kurka
Lokalizatsiyasi: traxeya
32

Xulosa tariqasida parrandalar gelmintofaunasida aynan biogelmintlarni
dominantlik qilishini qayd etish mumkin. Bunday xolat, avvalambor, mazkur
gelmintlarning o ziga xos bio-ekologik xususisiyatlari, hamda‘
biogeotsenozlardagi mavjud biotik va abiotik faktorlar bilan izohlanadi. Binobarin,
muayyan parazit chuvalchanglar guruhining ma lum bir biogeotsenozlarga mos
’
kelishi evolyutsiya jarayonida tasdiqlangan hodisadir. Bu esa o z navbatida
‘
mazkur organizmlarning «parazit-xo jayin» sistemasida normal funksiyalanishiga
‘
imkoniyat yaratadi.
2. Parrandalar gelmintlari bioekologik xususiyatlari va gelmintozlarga qarshi
optimallashtirilgan kurash choralari.
Muayyan tor yoki keng doiradagi xo jayinlarga nisbatan o ziga xoslik har
‘ ‘
bir parazitning o ziga xos xususiyati bo lib, bunday o ziga xoslik parazitlarda
‘ ‘ ‘
juda kuchli namoyon bo ladi. Chunki, xo jayin organizmi parazit uchun nafaqat
‘ ‘
ozuqa manbai, balki, doimiy yoki uzoq vaqt parazitlik qilishi mobaynida unga
yashash muhiti bo lib ham xizmat qiladi. Bu muhitning fizikaviy, ximiyaviy va
‘
biologik xususiyatlari nafaqat har xil xo jayin organizmlarida turlicha, balki bir
‘
xo jayin organizmining o zida ham, ya ni ma lum bir organning o zida ham
‘ ‘ ’ ’ ‘
turli-tumandir (Kirshenblatt, 1941).
Gelmintlarning xo jayinlariga nisbatan spetsifikligining tub mohiyati
‘
shundaki, evolyutsiya jarayonida har bir parazit muayyan bir biologik, fizikaviy,
ximiyaviy muhitda yashashga moslashgan bo lib, bunday muhitni ma lum bir tur
‘ ’
organizmdagina topa oladi.
Olib borgan ilmiy kuzatuvlarimiz natijasida har bir parranda turi
gelmintlarning muayyan turi bilan zararlanishini qayd etdik (3-jadval).
Tovuqlarda parazit chuvalchanglarning 10 turi qayd etilgan bo lib, shundan
‘
7 tasi o ta patogen va spetsifik turlardir. Kurkalarda ham gelmintlarning 10 turi
‘
parazitlik qilib, shundan 3 tasi patogen turlar. Mazkur parranda turlarida
drepanidoteniyalar, bilgarsiyalar va porrotsekumlar qayd etilmadi.
33

O rdak va g ozlarning gelmintofaunasi 10 turdan iborat bo lib, ularning‘ ‘ ‘
barchasi o ta patogen va spetsifik turlar hisoblanadi (g ozlarda Porrocoecum
‘ ‘
crassum kamroq uchraydi). Ushbu parranda turlarida davainidlar, askaridiidlar va
singamuslar qayd etilmadi.
Echinostoma revolutum, Echinoparyphium recurvatum, Hypodaereum
conoideum, Prosthogonimus ovatus va P. cuneatus kabi turlar parrandalarning
barcha turlari uchun umumiydir. (1-жадвал)
Parranda gelmintlarining
o‘ziga xosligi
1-jadval
№ Gelmint
turlari Parrandalar
tovuq kurka o‘rdak g‘oz
1. Drepanidotaenia lanceolata - - ++ ++
2. Davainea proglottina ++ ++ - -
3. Raillietina echinobothrida ++ ++ - -
4. Raillietina tetragona ++ ++ - -
5. Echinostoma revolutum + + ++ ++
6. Echinoparyphium recurvatum + + ++ ++
7. Hypodaereum conoideum + + ++ ++
8. Prosthogonimus ovatus ++ + ++ ++
9. Prosthogonimus cuneatus ++ + ++ ++
10. Bilharziella polonica - - ++ ++
11. Trichobilharzia ocellata - - ++ ++
12. Ascaridia galli ++ + - -
13. Porrocoecum crassum - - ++ +
14. Syngamus trachea ++ + - -
Izoh: ++ - o ta patogen va o ziga xos
‘ ‘
+ - kam uchraydi
34

Gelmintologik tekshiruvdan o tkazilgan parrandalarning gelmintlar bilan‘
zararlanish darajasi 82,5% ni tashkil etdi. Tovuqlar gelmintlar bilan 80%
zararlangan bo lsa, kurkalarda bu ko rsatkich 50%, o rdak va g ozlarda esa
‘ ‘ ‘ ‘
100% dan iborat.
2.1. Tovuq va kurka gelmintlari.
Tovuq va kurkalarda parazit chuvalchanglarning 10 turi qayd etildi. Bu
turlardan Davainea proglottina, Raillietina echinobothrida, R. tetragona,
Prosthogonimus ovatus, P. cuneatus, Ascaridia galli va Syngamus trachea kabilar
mazkur parrandalar uchun o ta patogen turlardir.
‘
Davainea proglottina, Raillietina echinobothrida, R. tetragona, Ascaridia
galli va Syngamus trachea turlari esa spetsifik turlar bo lib, g ozsimonlar
‘ ‘
turkumi vakillarida uchramaydi.
Prostogonimlar (Prosthogonimus ovatus, P. cuneatus) yuqori darajadagi
spetsifiklikka ega bo lib, tovuqlar, o rdaklar va g ozlar uchun birdek o ta
‘ ‘ ‘ ‘
patogendir.
Olib borilgan ilmiy kuzatuvlarimiz va ilmiy manbaalarga tayangan xolda
tovuq va kurkalar uchun spetsifik bo lgan gelmintlarning bio-ekologik
‘
xususiyatlarini o rgandik va shu asosida ularga qarshi kurashning optimal
‘
usullarini ishlab chiqdik.
Davainea proglottina, Raillietina echinobothrida, R. tetragona turlari keltirib
chiqaradigan kasalliklarni umumiy nom davainidozlar yoki tovuq sestodozlari
–
deyiladi. Yuqorida ta kidlanganidek, bu gelmintlar bitta oilaga mansub bo lib,
’ ‘
ular morfologik jihatdan bir-biridan farq qilsada, bio-ekologik xususiyatlari juda
o xshash. Ularning barchasi tovuqlarning ingichka ichagida parazitlik qiladi.
‘
Qo zg atuvchilarning morfologiyasi.
‘ ‘ Davainea proglottina 2-5 –
bo g inli qisqa tanali sestoda. Tanasining uzunligi 0,5-3,0 mm, eni 0,15-0,18
‘ ‘
mm keladi. To rtburchak shakldagi skoleksining xartumida 60 dan 95 gacha
‘
mayda ilmoqlari bor va bu ilmoqlar bilan 4 ta so rg ichi ham bekitilgan bo ladi.
‘ ‘ ‘
35

Jinsiy teshigi bo g inning oldingi qismida uning o ng yoki chap tomonida‘ ‘ ‘
joylashgan.
Erkaklik jinsiy bursasi juda uzun va bo g inning uchdan ikki qismigacha
‘ ‘
cho ziladi. Odatda 12-15 donadan iborat urug don bo g inining orqasida ikki
‘ ‘ ‘ ‘
qator bo lib joylashgan. Tuxumning diametri 0,35-0,40 mm bo lib, yetilgan
‘ ‘
bo g inda alohida-alohida joylashadi.
‘ ‘
Raillietina echinobothrida strobilasining uzunligi 250 mm, eni 1-4 mm,
boshcha, bo yin va ko pgina bo g indan tashkil topgan. Skoleksi 8-10
‘ ‘ ‘ ‘
qatordan iborat ilmoq bilan qurollangan 4 ta so rg ich va ikki qator joylashgan
‘ ‘
200 ga yaqin ilmoqli xartumdan iborat.
Hamma jinsiy teshiklari bo g inlarning bir tomonida joylashgan.
‘ ‘
Urug donlari 20-30 dona bo lib, bo g inlarining o rtasida joylashadi. Jinsiy
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
bursa uzunroq 0,13-0,18 mm keladi. Tuxumdoni ham bo g inning o rta
– ‘ ‘ ‘
qismida to plangan va uning orqasida sariqlik tanachalari joylashgan.
‘ Yetilgan
bo g indagi bachadon bir necha kapsulaga bo linib, ularning har birida 6-12
‘ ‘ ‘
dona tuxum bo ladi.
‘
Raillietina tetragona strobilasining uzunligi 10-250 mm, eni esa 1-4 mm
–
keladi. Skoleksining diametri 0,10-0,25 mm, 4 ta so rg ichida 8-10 qator
‘ ‘
joylashgan ilmoqlari bilan xartumi, bir qatorda joylashgan 100 ga yaqin ilmog i
‘
bo ladi.
‘
Hamma jinsiy teshiklari bo g inlarning bir tomonida joylashgan. 20-30
‘ ‘
donadan iborat urug donlari bo g inning o rtasida joylashadi. Nok shaklidagi
‘ ‘ ‘ ‘
jinsiy bursaning uzunligi 0,076-0,1 mm keladi. Bo g inning o rtasida tuxumdon
‘ ‘ ‘
va uning orqasida buyrak shak lidagi sariqlik tanachasi joylash gan. Yetilgan
bo g indagi bachadon kapsulalarga bo linib, ularning ichida 6-12 ta tuxum
‘ ‘ ‘
bo ladi. Onkosferasining diametri 0,01-0,014 mm.
‘
Biologiyasi. Tovuq sestodozlarini qo zg atuvchilarning barchasi
‘ ‘
biogelmintlar bo lib, oraliq xo jayin ishtirokida rivojlanadi.
‘ ‘
36

Davainea proglottina uchun oraliq xo jayin quruqlikda yashaydigan‘
mollyuskalar hisoblanadi. Ularning tanasida invazion sistitserkoid 20-22 sutkada
rivojlanib yetishadi va mollyuska bilan tovuq organizmiga tushgan sistitserkoid
12-16 kunda jinsiy voyaga yetadi.
Raillietina echinobothrida va R.tetragona larning oraliq xo jayini
‘
chumolilardir. Asosan, chumolilarning lichinkalari invaziyalanadi va ular voyaga
yetib, yetuk chumoliga aylanishi bilan chumoli tanasidagi sistitserkoid ham
rivojlanishdan to xtaydi.
‘
Chumoli bilan tovuqlar yutgan sistitserkoidlar 19-23 kunda jinsiy voyaga
yetgan sestodaga aylanadi. Parrandalar asosan, kasallikni yilning ikkinchi yarmida
yuqtiradi.
Epizootologiyasi. Davainea proglottina har kuni bittadan bo g in
‘ ‘
(proglotid) ajratadi. U tezak bilan tashqi muhitga tushib, o tlarga yopishgan xolda
‘
sudralib yuradi. Tovuqlarning och qolishi sestodalarda bo g in ajralishini
‘ ‘
sekinlashtirishi yoki butunlay to xtatib qo yishi mumkin.
‘ ‘
Mazkur sestodalarning onkosferasi quruqlikka va sovuqqa chidamsiz (00S
harorat ham halokatli ta sir etadi). O rtacha namlikda onkosfera 5 kungacha
’ ‘
yashay oladi. Shuning uchun ham zaxkash va soya joylarda tovuqxonalar qurish
tavsiya etilmaydi.
Sestodozlar asosan jo jalarda ko proq uchraydi, tovuqlar nisbatan kam
‘ ‘
zararlanadi. Tovuqlar yaxshi boqilmaydigan xo jaliklarda ses
‘ todozlar juda ko p ‘
jo jalarni halok qiladi. Aksincha, to yimli oziqlar bilan parvarishlanadigan va
‘ ‘
yaxshi tovuqxonalarda saqlanadigan tovuqlar sestodoz bilan kam kasallanadi.
Patogenezi va patologo-anatomik o zgarishlar.
‘ Ushbu sestodalar
parranda ichagining shiliq pardalarini skoleks so rg ichlari bilan qattiq
‘ ‘
jarohatlaydi. Ular ko p miqdorda to planib, ichakning tiqilib qolishiga va hatto
‘ ‘
yorilib, peretonit kasalining rivojlanishiga sabab bo ladi. Modda almashinuvi
‘
natijasida hosil bo lgan toksinlar tovuq organizmini zaharlab holdan toydiradi.
‘
37

O lgan tovuq ozg in bo ladi. Ichakning shiliq par‘ ‘ ‘ dalari qalinlashib, nuqta
shaklida qon quyilganligi aniqlanadi. Ichakda shiliq modda ko p to plangan
‘ ‘
bo lib, qo lansa hid beradi. Ko rinarli shiliq pardalari rangsiz va sarg aygan
‘ ‘ ‘ ‘
bo ladi. Rayiteniyalar bilan kasallanganda tariq doni kattaligida tugunlar paydo
‘
bo lib, u ichakni zararlaydi. Tugunning o rtasi chuqurroq bo lib, u yerda
‘ ‘ ‘
sestoda yoki so galsimon sarg ish-qo ng ir probka joylashadi. Keyinchalik bu
‘ ‘ ‘ ‘
chuqurcha so gal kattaligidagi yaraga aylanadi.
‘
Klinik belgilari. Sestodalar bilan zararlangan tovuqlarning hazm funksiyasi
buziladi, ozib ketadi, ishtahasi pasayadi, chanqaydi, ichi ketadi yoki qotadi.
Parranda iloji boricha sekin harakat qiladi. Patlari xurpayib, qanotlari shalviraydi.
Ayrim vaqtlarda eritro sit bilan gemoglobin miqdori juda kamayib ketadi. Shiliq
pardalari kasallikning boshlanishidayoq sarg ayadi, keyinchalik ko karadi. Nafas
‘ ‘
olishi tezlashadi.
Kasallikni aniqlash. Kasallikni aniqlashda uning klinik belgilarini
o rganib, tovuq ichagidagi ko p sestodalarning borligi bilan tasdiqlash aniqroq
‘ ‘
bo ladi. Tovuq ichagida sestodalarning bor-yo qligini aniqlash uchun kasal
‘ ‘
tovuqlarning tezagidan gelmint bo g inlarini izlash kerak. Buning uchun tovuq
‘ ‘
ahlatini bir necha marta takror yuvib, so ngra idish tagida qolgan cho kma lupa
‘ ‘
os tida ko zdan kechiriladi. Lekin sestodlarning bo g inlari uzluksiz bo
‘ ‘ ‘ ‘ linib
turmaydi. Shuning uchun o lgan yoki majburiy so yilgan tovuqni yorib
‘ ‘
kasallikni aniqlash maqsadga muvofiqdir.
Davolash. Tovuqlarni davolash uchun vodorod bromidli arekolinning
suvdagi (1:1000) eritmasi ishlatiladi. Tovuqning 1 kg tirik vazniga 0,003 g kukun
shaklidagi preparat olinadi.
Eritma rezina naychaning bir uchiga kiritilgap ignasiz shprits bilan tovuq
jig ildoniga yuboriladi. Gruppa usulida filiksan preparatini qushlarning 1 kg tirik
‘
vazniga 0,5 g dan yemga aralashtirib yetti kun davomida berish juda yaxshi foyda
beradi. Bu preparatning yuqorida ko rsatilgan dozasi oziqqa in
‘ dividual ravishda
qo shib berilsa ham bo ladi.
‘ ‘
38

Profilaktikasi. Jo jalarni sestodozlarning yuqishidan saqlash kerak. Buning‘
uchun ularga alohida bino, hovli va maydon ajratilishi kerak. Tovuqxonalar iloji
boricha tez-tez tozalanib qaynoq suv bilan dezinvaziyalanishi kerak. Tovuqlarni
sestodalardan to liq tozalash uchun qishda gelmintsizlantiriladi.
‘
Oraliq xo jayinlar mollyuska, chumoli va boshqalarning sestoda tuxumi
‘ –
bilan invaziyalanishiga yo l qo ymaslik; Tovuq tezagi to planib biotermik
‘ ‘ ‘
usulda zararsizlantirilishi zarur. Parrandalarni parazit rivojlanishidan oldin
gelmintsizlantirish katta ahamiyatga ega. Misol uchun Davainea proglottina
yuqqan xo jalikda parrandalarni birinchi marta yaylovga haydab 10 kun o tgach
‘ ‘
gelmintsizlantiriladi. Hatto 12 kun o tib ketsa parazit jinsiy voyaga yetib
‘
bo g inlarini ajrata boshlaydi. Tovuqlarni ma lum yaylovlarda boqish kerak.
‘ ‘ ’
Shuningdek, sestodalarning lichinkalari oraliq xo jayin tanasida invazion
‘
sistitserkoid davriga yetmasdan yaylovni ko rsatilgan muddatda almashtirib turish
‘
katta ahamiyatga ega.
Trematodalar sinfi vakillaridan Prosthogonimus ovatus va Prosthogonimus
cuneatus lar parazitlik qilishi qayd qilindi. Ushbu gelmintlar spetsifik trematodalar
bo lib, ham tovuqsimonlar turkumi, ham g ozsimonlar turkumi vakillari uchun
‘ ‘
o ta patogen gelmintlardir. Ular prostogonimoz kasalligini keltirib chiqaradi.
‘
Prostogonimoz tovuq, kurka, o rdak va boshqa yovvoyi qushlarning havfli
‘
gelmintoz kasalligi bo lib, Prosthogonimus avlodiga mansub trematodalarning
‘
parrandalar jinsiy organlarida (fabritsiyev xaltasi va tuxum yo llari) parazitlik
‘
qilishidan kelib chiqadi. Kasallik tuxum qo yishning buzilishi, po choqsiz tuxum
‘ ‘
shakllanishi bilan xarakterlanadi.
Qo zg atuvchilarining morfologiyasi.
‘ ‘ Prosthogonimus ovatus va
Prosthogonimus cuneatus mayda oval shakldagi trematodalar bo lib, tanasi
‘
dorzo-ventral tomondan yassilangan, nok shaklida, uzunligi 3-7 mm, eni 2-5 mm,
tanasi tukchalar bilan qoplangan, jo jalarning fabritsiyev xaltasida, katta yoshdagi
‘
parrandalarning tuxum yo lida parazitlik qiladi.
‘
39

Biologiyasi. Prostogonimuslar biogelmintlar. Oraliq xo jayin vazifasini‘
Planorbidae oilasiga mansub chuchuk suv mollyuskalari, qo shimcha xo jayin
‘ ‘
vazifasini Libellula, Anax, Cordulia avlodiga mansub ninachilar bajaradi.
Trematodalar parrandalarning tuxum yo llarida yoki fabritsiyev xaltasiga
‘
joylashib, shu yerga o z tuxumlarini qo yadi va keyinchalik tezak bilan
‘ ‘
tashqariga chiqariladi. Agarda tuxumlar suvga tushsa, uning ichida 8-14 kun ichida
miratsidiylar shakllanadi va tuxumdan tashqi muhitga chiqadi. U tashqi muhitda
faol xolda o zining birinchi oraliq xo jayini mollyuska organizmiga kiradi.
‘ ‘ –
Mollyus ka jigarida miratsidiy sporotsistaga aylanadi, undan esa o z navbatida
‘
serkariylar paydo bo ladi. Serkariy mollyuska tanasidan suvga chiqib, suza
‘
boshlaydi va uni qo shimcha xo jayin ninachining lichinkasi yutib yuboradi.
‘ ‘ –
Ninachi lichinkasi organizmida 70 kun ichida yuqumli metatserkariy paydo
bo ladi. Tovuqlar va boshqa parrandalar metatserkariy bilan zararlangan ninachi
‘
yoki uning lichinkasini yeyishi orqali prostogonimoz bilan kasallanadi. Par randa
ichagida ninachi hazm bo ladi, metatserkariy tuxum yo liga va fabritsiyev
‘ ‘
xaltasiga o tib, ikki hafta ichida tuxum qiladigan, jinsiy voyaga yetgan
‘
prostogonimusga aylanadi (2-rasm).
Epizootologiyasi. Invaziya manbai bo lib yovvoyi qushlar chug urchiq,
‘ – ‘
go ngqarg a, qarg a va chumchuqlar hisoblanadi. Ular suv havzalarida
‘ ‘ ‘
prostogonimus tuxumlarini tarqatadi. Invazion elementlarni tarqatishda
ninachilarning ham roli katta. Ular katta masofalarga uchib, prostogonimozning
yangi o choqlarini hosil qiladi. Shuningdek, kasallikning keng tarqalishida
‘
yovvoyi, suvda suzuvchi qushlar muhim rol o ynaydi.
‘
Prostogonimoz odatda suv manbalariga yaqin joylashgan xo jaliklarda ko p
‘ ‘
uchraydi. Suv bo ylarida yurgan qushlar ninachi lichinkalarini yutib kasallanadi.
‘
Tovuq va kurkalar ertalab yoki yomg ir yoqqan paytlarda ucholmaydigan
‘
ninachilarni yeb kasallanadi.
40

Parrandalar prostogonimoz bilan erta bahor va yoz boshlarida, ya ni ninachi ’
lichinkalari jinsiy voyaga yetganda kasallanadi, chunki bu davrda ninachi
lichinkalari ko payib ketadi va ularni parrandalar ko plab tutib yeydi.
‘ ‘
Prosthogonimus авлодига мансуб трематодаларнинг
ривожланиши.
41

Patogenezi va patologo-anatomik o‘zgarishlar . Prostogonimlar so‘rg‘ichi
va tukchalari bilan tuxum yo‘llari, uning oqsil qismining shiliq pardasini qitiqlaydi.
Natijada bezlarning funksiyasi buziladi – avvalo po stloq hosil qiluvchi qismining ish‘
faoliyati buzilib, ohak moddasini ajratish tezlashadi yoki butunlay to xtaydi, keyinchalik
‘
tuxum yo lidagi oqsil paydo qiluvchi qism ko p oqsil chiqaradi. Parazitlarning
‘ ‘
qitiqlashi natijasida tuxum yo llarida oqsil moddalari ko plab to planadi. Natijada
‘ ‘ ‘
tuxum yo llari notekis qisqarib, tuxumning shakli o zgaradi va tovuq yumshoq yoki
‘ ‘
po stloqsiz tuxum qo yadi.
‘ ‘
Prostogonimoz uchun tuxumdon yo lining yallig lanishi ahamiyatli bo lib,
‘ ‘ ‘
uning shilliq pardasi kattalashadi va tuxumdonning ayrim joylari qizaradi. Tuxumdon
yo lining kloakaga yaqin qismi gemorragik yallig lanadi.
‘ ‘
Klinik belgilari. Bu kasallik bir necha davrda o tadi. Kasallikning birinchi
‘
davrida klinik belgilari sezilmaydi. Keyinchalik parrandalar mutlaqo po stloqsiz
‘
tuxum qo yadi.
‘
Kasallikning ikkinchi davri bir hafta davom etadi. Bu davr da
parrandalarning ahvoli yomonlashib zaiflashadi, ishtahasi yo qoladi. Par va
‘
patlari hurpayadi, bo ynini cho zib havo yutadi, toji ko karadi.
‘ ‘ ‘
Tovuqlar uzoq vaqt yotadi, biroq tuxum qo ymaydi, kloakasidan quyuq va
‘
ohak eritmasiga o xshash suyuqlik ajraladi, qorni kattalashadi, yaxshi
‘
yurolmaydi.
Kasallikning uchinchi davri da parrandaning umumiy ahvoli juda
og irlashadi, harorati ko tariladi, tez-tez suv ichadi. Tovuqning qornini
‘ ‘
ushlaganda, u bezillaydi. Bu davrda tovuqning juda sekin, o rdakka o xshab
‘ ‘
yurishi kasallikning xarakterli belgilaridan hisoblanadi. Ko pgina tovuqlarning
‘
ichi ketadi, kloakasi atrofi va qorinning orqa tomoni najasi bilan ifloslanadi. Bu
42

davr ikki-uch kun, uzog i bilan bir hafta davom etadi, ko pincha parranda nobud‘ ‘
bo ladi.
‘
Kasallikni aniqlash. Kasallikning belgilari, epizootologik ma lumotlar,
’
gelmintologik va ovoskopik tekshirishlar asosida tashxis qo yiladi. Agarda xo jalikda
‘ ‘
ko pchilik tovuqlar po choqsiz tuxumlar ajrata boshlasa, keyinchalik umuman tuxum
‘ ‘
qo ymay qo ysa, tovuqxonalar suv havzalariga yaqin joylashgan bo lsa
‘ ‘ ‘
prostogonimozga gumon qilishga asos bo ladi.
‘
Parranda o lgandan keyin tuxum yo llari va fabritsiyev xaltasini tekshirib,
‘ ‘
diagnoz tasdiqdanadi.
Davolash. Alben granulasi va tabletkasi qo llaniladi. Alben granulasi 0,5 g/10
‘
kg tirik vaznga bir kunda bir marta, ikki kun qatorasiga beriladi. 1 ta alben tabletkasi 36
kg tirik vaznga bir kunda bir marta, ikki kun qatorasiga beriladi. Hozirgi vaqtda
mutaxassislar bitionol, atsemidofen, ursovermit, politrem va boshqa preparatlarni
parranda prostogonimozida qo llashni tavsiya etishmoqda.
‘
Profilaktikasi. Mazkur kasallikning oldini olish uchun tovuq va boshqa
parrandachilik ferma binolari suvga yaqin joyga qurilmasligi kerak va tovuqlarni
ko llar, botqoqliklar yaqinida ushlash qatiy man etilmog i lozim. Prostogonimoz
‘ ‘
bo yicha nosog lom xo jaliklarda yomg ir yog ayotganda va yoqqandan so ng
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
2-5 soat davomida tong sahardan parrandalarni binodan chiqarmaslik lozim. Chunki
bu vaqtda ninachilar hali yerda bo lib, invaziyaning keng tarqalishiga sababchi
‘
bo lishi mumkin. Tovuqxonalarga yovvoyi qushlarning kelishining oldi olinishi
‘
lozim.
Nematodalar sinfi vakillaridan tovuqsimonlar turkumi vakillari uchun Ascaridia
galli va Syngamus trachea turlari o ta patogen va spetsifik hisoblanadi.
‘
Ascaridia galli tovuqlarda parazitlik qiluvchi nematodalarning eng yirigi
bo lib, ingichka ichakda yashaydi. Bu nematoda qo zg atadigan kasallik tovuq
‘ ‘ ‘
askaridiozi deb atalib, asosan, jo jalarga xos gelmintoz kasallik hisoblanadi.
‘
Mazkur gelmint tovuqlardan tashqari kurka, tovus, tustovuq va sesarkalarda ham
uchraydi.
43

Askaridioz hamma tovuqchilik xo jaliklarida keng tarqalgan bo lib,‘ ‘
ko pincha jo jalarni o sishdan va rivojlanishdan qoldiradi, ko pchilik xollarda
‘ ‘ ‘ ‘
esa nobud qiladi. Tovuqlarda tuxum tug ishni 20% gacha kamaytiradi.
‘
Qo zg atuvchining morfologiyasi.
‘ ‘ Tovuqlarda parazitlik qiladigan
nematodalarning ichida eng yirigi hisoblanib, rangi oq-sarg ish, urg ochilarining
‘ ‘
kattaligi 6,5-12 sm gacha, erkaklari esa 2,5-7sm gacha bo ladi. Gelmintning boshi
‘
uchta katta lab bilan o ralgan, oldida tishchalari joylashgan. Jinsiy dimorfizm
‘
yaqqol ko rinadi.
‘
Erkaklari kalta va ingichka, dum qismida bir necha juft nerv tugunchalari,
qanot, hamda 0,65-1,95 mm uzunlikda ikki dona spikulasi bo ladi. Bundan
‘
tashqari dumida dumaloq yoki birmuncha oval shaklida xitinlashgan jinsiy
so rg ichi bo lib, uning diametri 0,17- 0, 23 mm ga teng.
‘ ‘ ‘
Urg ochi askaridalar ancha yirik, vulva (jinsiy teshik) gavdaning oldingi
‘
yarmida joylashgan.
Tuxumi oval shaklda, qalin tekis po st bilan qoplangan. O rtacha
‘ ‘
kattalikda: uzunligi 0,070-0,086 mm, eni 0,047-0,051mm.
Biologiyasi. Tovuq askaridasi geogelmint bo lib, uning taraqqiyoti oraliq
‘
xo jayin ishtirokisiz o tadi va quyidagi sxemada amalga oshadi. Urug langan
‘ ‘ ‘
urg ochi askaridalar ko p sonda tuxum qo ya boshlaydi va tuxumlar axlat bilan
‘ ‘ ‘
tashqi muhitga chiqib, qulay sharoitga tushishi bilan rivojlanishini davom ettiradi.
Tuxumdagi invazion lichinkaning yetilish muddati temperatura va namlikka
bog liq. Temperatura 200S bo lganda 18-20 kundan keyin tuxumdagi lichinka
‘ ‘
invazion darajasiga yetadi. Temperatura 250S bo lganda esa 9 kun, 300Sda 7
‘ –
kun va 35-400Sda 5 kunda yetiladi.
Tovuqlar askarida bilan alimentar yo l bilan, ya ni oziq va suv orqali
‘ ’
invazion tuxumlarni yutib yuborib zararlanadi. Tovuqning muskulli oshqozonida
tuxumning po sti erib ketadi. Undan chiqqan lichinkalar ingichka ichakning
‘
birinchi yarmidagi vorsinkalari, undan keyin shilliq qavat ichiga kirib
rivojlanishini davom ettiradi va 18-20 kundan so ng ingichka ichak
‘
44

bo shlig iga chiqadi hamda shu yerda jinsiy voyaga yetadi (3-rasm).‘ ‘
Askaridaning invazion tuxumini tovuq yutgandan boshlab uning ingichka ichagida
jinsiy voyaga yetgan gelmintga aylangunga qadar 30-56 kun o tadi. Askaridalar
‘
tovuq organizmida o rtacha 9-14 oy yashaydi.
‘
45

Epizootologiyasi. Askaridioz bilan asosan 2 oylikdan 8-10 oylikkacha
bo lgan jo jalar kasallanadi. Bir yoshdan o tgan tovuqlar odatda kasallanmaydi‘ ‘ ‘
yoki jo jalar singari qattiq zararlanmaydi, lekin askaridalarni tarqatuvchi manba
‘
rolini o ynaydi.
‘
Shunday qilib, jo jalarga askaridioz kasalligini yuqtiradigan asosiy manba
‘
bo lib u bilan zararlangan tovuqlar hisoblanadi. O zbekiston sharoitida
‘ ‘
invaziyaning ko tarilib borishi apreldan to oktabrgacha kuzatiladi. So ngra
‘ ‘
dekabr oyigacha kamayadi. Dekabr oyidan to mart oyigacha askaridiy tuxumlari
o lmaydi va rivojlanmaydi. Lekin ungacha ichida lichinkasi rivojlanib yetishgan
‘
tuxumlar qish faslida o lib ketadi.
‘
Patogenezi va patologo-anotomik o zgarishlari.
‘ Askaridiy lichinkalari
ichak shilimshiq pardalarini teshib, ichak so rg ichlarini ta sirlantiradi va
‘ ‘ ’
liberkyun bezlarini jarohatlaydi. Natijada ichak devorlarida qon quyiladi,
yallig lanadi, patogen mikrob va viruslar uchun yo l ochiladi. Voyaga yetgan
‘ ‘
askaridiylar ko p miqdorda ichakka tiqilib, ichak devorini yorib tashlashi ham
‘
mumkin.
Askaridiylar modda almashish davrida keraksiz toksik moddalar ajratib
chiqaradi, u tovuq organizmini surunkali zaharlab, jo jalarning o sishi va
‘ ‘
rivojlanishini sekinlashtiradi, tovuqlar kam tuxum qiladi. Askaridiylar tuxumlarini
tovuqlar yutgandan keyin lichinkalari ichak devorlarini jarohatlab, shilimshiq
pardasini yallig lantiradi. Ayni vaqtning o zida atrofik va degeneratik protsesslar
‘ ‘
rivojlanadi. Lichinkalarning ko p miqdorda joylashgan joylarida biriktiruvchi
‘
to qimalar o sadi. Ichki parenximatoz organlarida, ayniqsa jigarda qon
‘ ‘
turg unligi rivojlanadi.
‘
Ichakning shilimshiq pardasi va muskul qatlamlaridagi gangliya
tugunlarining hujayralarida va nerv tolalarida ham o zgarishlar bo ladi. Bunday
‘ ‘
o zgarishlar tolalarning varikoz kengayishi bilan ifodalanib, ichki gangliyada
‘
ko pincha nerv tolalari tirishib, ularning o zagi piknotik o zgarib ketadi.
‘ ‘ ‘
46

Klinik belgilari. Kasal jo jalarning tojisi oqarib, shilimshiq pardalari‘
qonsizlanadi, ichi ketadi yoki qotadi, parlari xurpayadi, juda ham ozib ketadi.
Odatda tovuqlar ichagidagi askaridiy soni oz bo ladi.
‘ Shuning uchun
kasallikning klinik belgilari bo lmaydi.
‘
Kasallikni aniqlash. Kasallik askaridioz kasalining klinik belgilariga hamda
kasal tovuq organizmidagi askaridiy soniga qarab aniqlanadi. Askaridiy
tuxumlarini topish uchun Fyulleborn yoki Darling usullaridan foydalanish
mumkin.
Fyulleborn usuli eng keng tarqalgan usul bo lib quyidagicha amalga
– ‘
oshiriladi. 50-100 ml li shisha yoki yelim stakanchaga 3-5 gr fekaliy solinib unga
osh tuzini to yingan eritmasi qo shiladi (1 qism fekaliyga 15-20 qism eritma) va
‘ ‘
shisha tayoqcha yordamida aralashtiriladi. Bir necha daqiqa aralashtirilgandan
so ng aralashma metall sitalar orqali boshqa stakanga quyiladi va uni 40-60 minut
‘
tindiriladi. Askaridalar tuxumining solishtirma og irligi yengil bo lganligi tufayli
‘ ‘
ular aralashmaning yuza qismiga qalqib chiqadi. Shuning uchun ma lum vaqt
’
o tgandan so ng aralashmaning yuza qismidan metall ilmoqcha yordamida 2-3
‘ ‘
tomchi olib buyum oynasiga qo yiladi va mikroskop ostida tekshiriladi.
‘
Osh tuzining to yingan eritmasini tayyorlash uchun 1 l qaynoq suvga 380
‘
gr osh tuzi qo shiladi. Eritmani doka yoki paxta orqali filtrlab, sovutilgan xolda
‘
ishlatiladi.
Darling usuli. Shisha stakanchaga 3-5 gr fekaliy solinib 20-30 ml suv bilan
aralashtiriladi. Aralashmani sentrifuga probirkalariga solib, 1-2 minut davomida
sentrifuga qilinadi. Shundan so ng aralashmaning ustki qismi to kib tashlanib,
‘ ‘
cho kmaga teng miqdorda glitserin va osh tuzi qo shiladi va yaxshilab
‘ ‘
aralashtirilib ikkinchi marta sentrifuga qilinadi. Keyin aralashmaning ustki
qismidan metall ilmoqcha yordamida 2-3 tomchi olinib buyum oynasiga qo yiladi
‘
va mikroskop ostida tekshiriladi.
To liq gelmintologik tekshiruvdan o tkazilganda esa tovuq ingichka
‘ ‘
ichagida askaridalarning bor yo qligi hisobga olinadi.
‘
47

Davolash. Askaridiozga qarshi tovuqlarni degelmintizatsiya qilish uchun
piperazin tuzlari (adinipat sulfat, geksagidrat), to rt xlorli uglerod va fenotiazin‘
ishlatiladi.
Piperazin tuzlari har bir tovuqqa 1,0 gr dan, 2-3 oylik jo jalarga 0,3-0,5 gr dan
‘
oziqqa aralashtirib ikki kun beriladi. Preparatning mo ljallangan dozasini to liq
‘ ‘
yeyishi uchun kundalik ratsion 25% ga kamaytiriladi. Piperazin tuzlarini bir litr
issiq suvga 5 gr dan eritib ham tovuqlarga ichirish mumkin. Piperazin tuzlarining
samaradorligi yuqori bo lishi bilan birga (askaridani 100% haydaydi), u xo jayin
‘ ‘
organizmiga kuchli toksinli ta sir ko rsatmaydi.
’ ‘
Fenotiazin. Tovuqlarni askaridiozdan tozalash uchun yoz oylari fenotiazin oz
miqdorda namlangan oziqqa aralashtirib beriladi. May oyidan boshlab to oktabr
oyigacha haftasiga bir marta hamma tovuqlarga har 10 kg kepak ko rinishidagi
‘
oziqqa 25 gr fenotiazin aralashtirib yoki tovuqning 1 kg og irligiga 0,1 gr dan
‘
beriladi.
To rt xlorli uglerodning quyidagi dozasi: 2-10 oylik jo jalarga 1ml, katta
‘ ‘
tovuqlarga 2-5 ml miqdorida og izdan ingichka rezina naycha orqali jig ildonga
‘ ‘
yuboriladi. Buning uchun rezina naychaning bir uchi jig ildonga yuboriladi,
‘
ikkinchi uchiga ignasiz to rt xlorli uglerod olingan shprits ulanib, kerakli dozasi
‘
yuboriladi. To rt xlorli uglerodni ignali shprits bilan to g ridan-to g ri
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
jig ildonga yuborish ham qulay. Jig ildonni oson topish uchun tovuqqa 10-15
‘ ‘
dona don beriladi. To rt xlorli uglerodning salbiy tomoni ham bor, ya ni
‘ ’
birinchidan tovuqlar 10-15 kungacha kam tuxum qiladi, ikkinchidan
degelmintizatsiya individual usulda o tkazilganligi uchun juda ko p ishchi
‘ ‘
kuchini talab qiladi.
Bundan tashqari natriy kremneftorid bilan piperazin tuzlarining aralashmasi ham
eng yaxshi dori hisoblanadi. Ushbu preparat bilan davolash usuli M.G.Jdanova va
J.Shopo latovlar tomonidan o rganilib, O zbekistonning ko pgina
‘ ‘ ‘ ‘
parrandachilik xo jaliklarida tekshirilgan va hamma parrandachilik xo jaliklarida
‘ ‘
qo llanish tavsiya etilgan. Aralashma har bir tovuq uchun 0,06 gr natriy
‘
48

kremneftorid va 0,25 gr piperazin sulfatdan tayyorlanib kuniga ikki marta –
ertalab va kechqurun oziqqa qo shib beriladi. Bu aralashma bilan
‘
degelmintizatsiya qilingach, 1-2 soat o tgandan keyin askaridiy ajralib chiqa
‘
boshlaydi. Ikkinchi dozasi berilgandan so ng 100% askaridiygina emas, balki
‘
boshqa nematodalar (geterakslar) ham ajralib chiqib ketadi.
Tovuqlar har qanday antgelmintik bilan degelmintizatsiya qilinganda ham 2 sutka
tashqariga chiqarilmaydi. Bu vaqt mobaynida ajralgan fekaliy va askaridalarni
yig ib olib yoqib yuboriladi yoki biotermik usulda zararsizlantiriladi. Shundan
‘
so ng tovuqlar yangi yayratish maydonlariga chiqariladi.
‘
Profilaktikasi. Askaridiozga qarshi kurash degelmintizatsiya va jo jalarni
‘
zararlanishidan saqlashga qaratilgan profilaktik tadbirlardan iboratdir. Buning
uchun noyabr-dekabr oylaridan boshlab hamma tovuqlar degelmintazatsiyadan
o tkaziladi. Tovuqxonalar har kuni tozalanib najas biotermik usulda
‘
zararsizlantiriladi. Yoz oylarida tovuq boqiladigan maydonchalar haydab
qo yiladi va vaqti-vaqti bilan dezinfeksiya qilinib turiladi.
‘
O zbekistonning janubiy rayonlarida parrandalar yayratiladigan maydonlar may
‘
oyida 15 kundan, iyunda 10, iyul va avgust oylarida 7-8 kundan, sentabrda 10
kundan keyin almashtiriladi. Ushbu yayratish maydonlaridan, ya ni maydagisi 24
’
iyundan, iyundagisi 8 avgustdan, iyul oyida almashtirilgan yaylovdan 8 sentabrdan
boshlab takror foydalanish mumkin.
Jo jalar katta tovuqlardan ajratilgan xolda boqiladi. Tovuqlar uchun ajratilgan
‘
yayratish maydoni va yaylov o tlari past qilib o riladi va u yer tabiiy quyosh nuri
‘ ‘
ta sirida zararsizlantiriladi.
’
Tovuqxona, yayratiladigan maydon, katak, oxur va boshqa asbob-uskunalar
mexanik usulda yaxshilab tozalangandan keyin, qaynoq suv yoki kavshar
lampasida tabiiy gaz olovi bilan kuydiriladi. Bu jarayon yilning issiq fasllarida har
10 kunda o tkazib turiladi. Qish vaqtlarida mexanik tozalash bilan
‘
chegaralanilanadi xolos. Oziq faqat oxurlarda beriladi.
49

Bulardan tashqari, askaridiozga gumon qilingan xo jaliklarda ikkita antgelmintik:‘
piperazin va fenotiazin berish tavsiya etilgan. Tovuqlarga har oyda ikki kun 0,25 gr
piperazin va 0,5 gr fenotiazin, jo jalarga esa 2-3 oyligidan boshlab har ikki kun
‘
piperazin (0,1 gr) va fenotiazin (0,5 gr) oziqqa qo shib berish taklif etilgan.
‘
O zbekiston sharoitida har oyda bir kun ertalab va kechqurun kasallikning oldini
‘
olish maqsadida maxalliy natriy kremneftorid (0,06) bilan piperazin (0,25)
aralashmasi, berilsa, gelmintlar voyaga yetmasdan tovuq organizmidan chiqib
ketadi. Parazitning bachadonida tuxum bo lmaganligi uchun tashqi muhit
‘
zararlanmaydi va xo jalikni qisqa muddatda askaridiozdan tozalash mumkin.
‘
Syngamus trachea tovuq, kurka, sesarka va shu kabi yovvoyi parrandalar nafas
–
yo llarida parazitlik qiluvchi gelmint bo lib, asosan tovuqsimonlarda singamoz
‘ ‘
kasalligini qo zg aydi.
‘ ‘
Singamuslar tovuq, kur ka, sesarka, qirg ovul va boshqa ko pgina
‘ ‘
parrandalarning kekirdagida va bronxlarida parazitlik qiladi. Singamoz bilan
asosan jo jalar kasallanadi va kasallik en
‘ zootiya ko rinishida o tib, ‘ ‘
parrandalarning ko pchiligi nobud bo ladi.
‘ ‘
Qo zg atuvchining morfologiyasi. Parrandalarning kekirdagidan yangigina
‘ ‘
olingan singamuslar och qizil rangda, qon so rganlari esa jigar rangda bo lib,
‘ ‘
ularning rangi oziqlanganligiga bog liqdir.
‘
Jinsiy jihatdan yetilgai erkak va urg ochi singamus
‘ lar hamma vaqt bir-biriga
birikkan xolda bo ladi.
‘
Erkaklari urg ochilaridan bir-muncha kichik, og iz kapsulasi yarim
‘ ‘
sharsimon xitinlashgan bo lib, juda yaxshi rivojlangan. Erkaklarining uzunligi 2-4
‘
mm, bursa va bir-biriga teng ikkita spikulasi bor.
Urg ochilarining uzunligi 7-20 mm, jinsiy teshigi tanasining oldingi
‘
qismida joylashgan.
Tu xumlari noto g ri oval shaklda bo
‘ ‘ ‘ lib, uzunligi 0,070-0,095 mm, eni
0,039-0,044 mm, ikkala uchida tiqini bor.
50

Biologiyasi. Urg ochi singamuslar parrandalarning kekirdagiga tuxum‘
qo yadi, so ngra ularni tebranuvchi epitelial hujayralar og izga qarab suradi va
‘ ‘ ‘
yutilib oshqozonga tushadi. Tuxumlar oshqozonda hech qanday o zgarmaydi,
‘
invazion davrga yetmasdan turib tashqi muhitga chiqarib tashlanadi.
Tashqi muhitda harorat +270S bo lsa, 8-9 kun ichida tuxumdagi lichinka
‘
ikki mar ta tullab, o zining invazion davriga yetadi. Tovuqlar yutgan
‘
gelmintlarning invazion tuxumlari oshqozon shiralari ta sirida erib, undan
’
lichinkalar ajralib chiqadi va ichak qon tomirlariga o tib, qon bilan o pkaga
‘ ‘
boradi. O pka alveolalarida lichinkalar yana ikki marta tullaydi, so ngra
‘ ‘
bronxlarga tushadi.
Bir qancha vaqtdan keyin erkak singamuslar urg ochilarini jinsiy organlari
‘
to liq rivojlanmagan holda urug lantiradi. Parazitlik qilishning yettinchi
‘ ‘
sutkasida singamuslar parranda kekirdagiga o tadi va yerda juda tez o sib
‘ ‘
rivojlanadi, hamda 3-7 kun davomida jinsiy voyaga yetadi. Tovuq zararlanganidan
17-20 kun o tgach, singamus tuxumlari axlat bilan chiqa boshlaydi.
‘
Singamidlar tuxum qo yib bo lgandan keyin yana 5-7 kun yashaydi va
‘ ‘
so ng nobud bo ladi. Singamuslarning invazion tuxumlarini tashqi muhitda
‘ ‘
ayrim umurtqasiz hayvonlar yutib, shu yerda lichinkalar paydo bo ladi va uzoq
‘
vaqtgacha (o sha hayvonning butun hayoti davomida) hech qanday o zgarishsiz
‘ ‘
yashaydi.
Ayrim turdagi yomg ir chuvalchanglari, quruqlik va suv mollyuskalari, uy
‘
chivinlari singamuslar uchun shunday rezervuar xo jayin vazifasini o taydilar.
‘ ‘
Demak, parrandalar singamoz bilan birinchidan, invazion tuxumlarni to g ridan-
‘ ‘
to g ri yutib yuborishi va ikkinchidan singamidlar bilan zararlangan rezervuar
‘ ‘
xo jayinlarni yutib yuborishi orqali zararlanadi.
‘
Epizootologiyasi. Singamozning statsionar manbai asosan, janubiy
viloyatlar hisoblanadi. Mamlakatimizning boshqa viloyatlarida esa u epizootik
tarqalgandir. Singamozlarning tarqalishi definitiv (parrandalarning 15 turi) va
51

rezervuar xo jayinlarning (14 turdagi umurtqasiz hayvonlar) haddan tashqari‘
ko p bo lishiga bog liqdir.
‘ ‘ ‘
Singamuslarning definitiv xo jayin organizmida yashash muddati
‘
(yuqqandan boshlab tuxum qo ygunga qadar) 46-61 kunligi e tiborga olinadigan
‘ ’
bo lsa, parrandalarni qish oylarida invaziyadan to liq tozalangan deb hisoblash
‘ ‘
mumkin. Chunki, fermalarda parazit tuxumlari rivojlanmaydi, rezervuar xo jayin
‘
esa bo lmaydi. Shu sababli, parrandalar qishda singamuslar bilan zararlanmaydi.
‘
Faqat bahordan boshlab qishdan tirik chiqqan rezervuar xo jayinlarni
‘ –
ko pincha yomg ir chuvalchanglarini yeb kasallanadi. Bunday zararlangan
‘ ‘
jo jalar tanasidagi gelmintlar rivojlanib tuxum qo ya boshlaydi, keyinchalik
‘ ‘
parrandalar invazion tuxumlarni yutib yuborishi va rezervuar xo jayinlarni yeyish
‘
yo li bilan zararlanadi.
‘
Singamoz bilan chug urchiqlar odatda intensiv invaziyalanadi, shu sababli
‘
ular tovuq fermalariga qo nganda singamus tuxumlarini ajratib jo jalarni va
‘ ‘
rezervuar xo jayinlarni zararlab, kasallikning yangi manbaini yaratadi. Singamoz
‘
bilan inkubatsiyadan yangi chiqqan jo jalar ko p zararlanadi.
‘ ‘
Patogenezi va patologo-anotomik o zgarishlari.
‘ Singamuslar kekirdakda
lokalizatsiyalanadi. Ular juda ko p bo lganida nafas olish yo llarini bekitib,
‘ ‘ ‘
o pkaga havo o tishini qiyinlashtiradi. Shuningdek, keng va kuchli kapsulasi
‘ ‘
yordamida kekirdak devorlariga yopishib, uni og ir shikastlaydi. Odatda
‘
urg ochilariga qaraganda erkaklari mahkamroq yopishadi. U kapsulasi bilan
‘
kekirdakning shiliq pardasidan o tib tog ay qismigacha yetadi vash u yerda
‘ ‘
suyak to qimalarining reaktiv o sishiga sabab bo ladi. Natijada parazitning
‘ ‘ ‘
bosh qismi reaktiv o sgan to qimaga o ralgan xolda bo ladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Urg ochilari esa og iz kapsulasi bilan kekirdak ichki pardasining faqat
‘ ‘
yumshoq qatlamiga yopishib, shiliq pardaning epitelial qatlamini jarohatlaydi.
Kekirdak devorini shimib yotgan bir juft parazit ajralayotgan paytda
urg ochilarining boshi jarohatlanmaydi, erkaklarining boshi esa uzilib kekirdak
‘
52

to qimalarida qoladi. Parranda yorib ko rilganda kekirdak shiliq pardasida,‘ ‘
ba zan jig ildonda ivigan qon borligi aniqlanadi.
’ ‘
Klinik belgilari. Jo jalar kuchli invaziyalanganda bo ynini cho zadi,
‘ ‘ ‘
og zini katta ochib, esnashga o xshash harakat qiladi.
‘ ‘ Parrandalarning og iz ‘
bo shlig i shiliq pushti rangga bo yaladi. Singamoz bilan kasallangan tovuqlar
‘ ‘ ‘
qisqa hushtakli yo tal tovush chiqaradi. Ayni vaqtda nafas olish yo llarida tiqilib
‘ ‘
qolgan biror jismni chiqarib tashlashga harakat qilganday boshini chayqatadi. Bu
«aksirish» singamoz kasalligidagi eng xarakterli belgilardan hisoblanadi.
Kasallik boshlanishida jo jalar ishtahasi yo qolmaydi, hatto jo ja xo ra
‘ ‘ ‘ ‘
bo ladi, biroq bir qancha vatq o tgach, butunlay ovqat yemay qo yadi,
‘ ‘ ‘
yurolmaydi, patlari xurpayib qanotlari shalviraydi.
Haddan tashqari ozg inlik va as
‘ fiksiya hodisalaridan jo jalar halok ‘
bo ladi. Ayniqsa yosh vaqtida kasallangan jo jalar kamdan-kam xollarda tuzalib
‘ ‘
ketadi.
Kasallikni aniqlash. Kekirdakda singamuslarning borligiga ishonch hosil
qilish uchun kekirdakni ko rish kerak. Bunda bitta qo l bilan bo yinning kranial
‘ ‘ ‘
qismi yuqoriga ko tariladi, ikkinchi qo l bilan esa bo yin terisi oldinga tortiladi.
‘ ‘ ‘
Yorug lik kekirdak orqali o tganda parazitlar juda yaxshi ko rinadi. Agar
‘ ‘ ‘
parazitlar kekirdak devorining oldiga yopishgan bo lsa juda aniq va ular orqa
‘
devorga yopishgan bo lsa birmuncha xiraroq ko rinadi. Sinchiklab kuzatilganda
‘ ‘
hatto pa razitlar harakatini ham payqash mumkin. Shu bilan birga nafas olish yo l
‘ -
larida gelmintlarning bo lishi tovuq tezaklarida mavjud bo lgan pa
‘ ‘ razit
tuxumlari bilan tasdiqlanadi.
Davolash. Davolash uchun yodning suvdagi eritmasi (1,0 g kristall yod, 1,5
g yodit va 2 l qaynagan suv) o tmas uzun ignali shprits yordamida og iz va
‘ ‘
xiqildoq orqali kekirdakka yuboriladi. Eritma filtr qog ozi yoki paxta orqali
‘
filtrlanadi, 5 oylikkacha bo lgan jo jalarga 1,0-1,5 ml eritma bir marta yubori
‘ ‘ -
ladi.
53

Jo jalar gelmintsizlantirilganidan keyin parrandaxonalarda yoki maxsus‘
ajratilgan yayratish maydonlarida 3-5 kun boqiladi, chunki
gelmintsizlantirilgandan keyin invaziya tuxumlari tezak bilan yig ib olinishi va
‘
yo qotilishi ke
‘ rak.
Profilaktikasi. Singa moz yuqqan xo jaliklarda inkubatorda ochirilgan
‘
jo jalar uchun bir necha yildan buyon parranda boqilmagan yayratish maydonlari
‘
ajratiladi. Yog ingarchilikdan keyin issiq havoda parrandalarni yayratish tavsiya
‘
qilinmaydi. Bu vaqtda yomg ir chuvalchanglari yer yuziga o rmalab chiqadi va
‘ ‘
jo jalarning oson o ljasi bo lib qoladi. Jo jalar uchun yaxshisi yomg ir
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
chuvalchanglari kam, qum tuproqli yoki loyli maydonlarni ajratish kerak.
Yayratiladigan maydonlarda tezak uyumlari va boshqa chirigan organik moddalar
bo lmasligi kerak, chunki jo jalar singamidlarning rezervuar xo jayinlari
‘ ‘ ‘
bo lgan mayda umurtqasizlarni qidirib titkilab tashlaydi. Parrandachilik fermalari
‘
qarg a, quzg unlar makonidan uzoqroq yerga joylashtiriladi. Ferma atrofidagi
‘ ‘
chug urchiqlarni yo qotish kerak. Xonaki parrandalar boqiladigan joylarga
‘ ‘
yovvoyi parrandalar kelmasligi lozim.
Singamoz paydo bo lgan xollarda kasallangan parrandalarni tezda aniqlab
‘
va ajratib olib, jamiki oldini olish qoidalariga amal qilgan xolda davolash kerak.
2.2. O rdak va g oz gelmintlari
‘ ‘
O rdak va g ozlarda 10 turga mansub gelmintlar parazitlik qilishi qayd
‘ ‘
etildi . Sestodalardan Drepanidotaenia lanceolata mazkur parrandalar uchun
spetsifik tur bo lib, tovuqsimonlar vakillarida uchramaydi. Shuningdek,
‘
trematodalardan bilgarsiyalar (Bilharziella polonica, Trichobilharzia ocellata) ,
nematodalardan Porrocoecum crassum ham o rdak va g ozlar
‘ ‘
gelmintofaunasining spetsifik turlaridir.
Э xinostomatidlar (Echinostoma revolutum, Echinoparyphium recurvatum,
Hypodaereum conoideum) tovuq va kurkalarda ham qayd etilgan bo‘lsada, ular
aynan g‘ozsimonlar turkumi vakillari uchun o‘ta patogen va spetsifik hisoblanadi.
Bu gelmintlar qo‘zg‘atadigan kasallik umumiy nom exinostomatidozlar deyilib,
–
54

ushbu trematodalarning parrandalar ichak sistemasining ingichka va yo g on‘ ‘
bo limlarida parazitlik qilishidan kelib chiqadi.
‘
O zbekiston sharoitida ushbu trematodalarning uch turi keng tarqalgan:
‘
Echinostoma revolutum, Echinoparyphium recurvatum, Hypoderaeum conoideum.
Qo zg atuvchilarining morfologiyasi.
‘ ‘ Echinostoma revolutum uzunligi
6,8-12,0 mm, eni 0,88-2,0 mm. Adoral diskida 35-37 ta ilmoqchalari mavjud.
Tuxumlari, oval shaklida, uzunligi 0,099-0,132 mm va eni 0,05-0,073 mm,
sarg ish-tilla rangda.
‘
Echinoparyphium recurvatum uzunligi 2-5 mm, eni 0,85 mm. Adoral
diskida ikki qator bo lib joylashgan 45 ta ilmoqchalari mavjud. Tuxumlari oval
‘
shaklda bo lib, o lchami 0,08-0,11x0,051-0,084 mm, sarg ish-tilla rangda.
‘ ‘ ‘
Hypoderaeum conoideum tanasi cho zinchoq-oval shaklda, uzun
‘ ligi 8,0-
13,3 mm, eni 1,36 mm. Kuchsiz rivojlangan adoral disk 49 ta mayda
ilmokchalarga ega. Tuxumining o lchami 0,09-0,11x0,055-0,066 mm, oval
‘
shaklda, sarg ish-tilla rangda.
‘
Biologiyasi. Bu trematodalar rivojlanishida oraliq va qo shimcha
‘
xo jayinlar ishtirok etadi. Oraliq xo jayin vazifasiii Lymnaea avlodiga mansub
‘ ‘
chuchuk suv mollyuskalari, qo shimcha xo jayin vazifasini ham mazkur
‘ ‘
mollyuskalarning o zlari hamda baqalar bajaradi.
‘
Trematodalarning tuxumlari tezak bilan tashqi muhitga chiqadi. Suvga
tushgan tuxumlardan miratsidiylar chiqib, mollyuskalar organizmiga faol yo l
‘
bilan kirib oladi va sporotsistalarga aylanadi. Har bir sporotsistadan bir necha
rediylar, ulardan esa serkariylar paydo bo ladi. Oraliq xo jayin organizmida
‘ ‘
rivojlanish 2-3 oy davom etadi. Mollyuska organizmidan chiqqan serkariy lar
qo shimcha xo jayin organizmiga kirib, 15 kun davomida metatserkariyga
‘ ‘
aylanadi.
Parrandalar metatserkariylar bilan zararlangan mollyuskalar va baqalarni
yeyishi orqali kasallikni o ziga yuqtiradi.
‘
55

Epizootologiyasi. Parrandalarning exinostomatidlar bilan zararlanishi,
yilning issiq vaqtlarida, bahordan to kuzgacha, botqoqga aylangan joylarda ro y‘
beradi. Bahorda par randalar qishlab chiqqan qo shimcha xo jayinlar
‘ ‘
organizmidagi metatserkariyalar bilan zararlanadi. Qishda ko pchilik parrandalar
‘
organizmi exinostomatidlardan xoli bo ladi.
‘
Exinostomatidozlar O zbekistonning shimoliy-g arbiy, shimoliy sharqiy
‘ ‘
va janubiy hududlarida qayd etilgan. Invaziya ekstensivligi 3-23% ni, invaziya
intensivligi esa 1-1000 tagacha nusxani tashkil etadi.
Patogenezi va patologo-anotomik o zgarishlari.
‘ Exinostomatidlar
so rg ich va ilmoqlari bilan parrandalarning ichak pardalarini jarohatlab, turli
‘ ‘
mikroblarga yo l ochib beradi. Shuningdek, toksin ajratib parranda-larni surunkali
‘
zaharlab boradi. Invaziyaning intensivligiga qarab, ichak shilliq pardasida kataral
yoki gemorragik yallig lanish kuzatiladi.
‘
Klinik belgilari. Uchala tur trematodalar chaqiradigan kasalliklarda klinik
o zgarishlar deyarli bir xil bo ladi. Kasallangan parrandalarda ishtaxa
‘ ‘
yo qoladi, hazm jarayoni buziladi, ich ketadi. Tez oza boshlaydi, jo jalar o sish
‘ ‘ ‘
va rivojlanishdan orqada qoladi. Tovuqlarning tuxum tug ishi kamayadi. Par
‘ -
randalar oriqlash va umumiy intoksikatsiya oqibatida nobud bo‘ladi.
56

Echinostomatidae oilasiga mansub trematodalar ning
rivojlanish sikli.
1 . гельминтнинг бош
қ исми (адорал диск); 5 - реди я ;
6 - церкарий;
2 - тухум; 7 - моллюска;
3 - мирацидий; 8 - итбалик;
4 - спороцита; 9 - метацеркарийга эга моллюска.
57

Kasallikni aniqlash. Parrandalar tiriklik vaqtida tezakni ketma-ket yuvish
usuli natijalariga qarab tashxis qo‘yiladi. Parranda o‘lgandan keyin yorib ko‘riladi,
ichak shilliq pardasidan qirma olinib, lupa yoki mikroskop yordamida tekshiriladi.
Davolash. Alben granulasi 0,5 g/10 kg tirik vaznga bir kunda bir marta, ikki
kun qatorasiga beriladi. 1 ta alben tabletkasi 36 kg tirik vaznga bir kunda bir marta,
ikki kun qatorasiga beriladi. Undan tashqari fenasal, bitionol, filiksan va uglerod
tetroxlorid kabi preparatlarni ham qo llash mumkin.‘
Profilaktikasi. Exinostomatidozlarning oldini olish uchun yosh jo jalar
‘
katta yoshdagi parrandalardan alohida suv havzalarida boqiladi. Yaylov mavsumi
oxirida parrandalar o rtasida gelmintsizlantirish o tkaziladi. Parrandalar va suv
‘ ‘
havzalari rejali ravishda exinostomatidoz invaziyalariga tekshirib turilishi kerak.
Trematodalardan bilgarsiyalar (Bilharziella polonica, Trichobilharzia
ocellata) ham o rdak va g ozlar gelmintofaunasining spetsifik turlari bo lib,
‘ ‘ ‘
ushbu parrandalarda bilgarsioz kasalligini keltirib chiqaradi.
Bilgarsioz suvda yashaydigan (gidrofil) parrandalarning trematodoz
–
kasalligi bo lib, uni Bilharziellidae oilasiga mansub ayrim jinsli trematodalar
‘
qo zg aydi. Mazkur trematodalar suv parrandalarining ichak tutqichi, jigar,
‘ ‘
oshqozoi osti bezi, buyrak, o pka, yurak, taloq, burun bo shlig i, urug donlar
‘ ‘ ‘ ‘
va tuxumdonlar qon tomirlarida parazitlik qiladi.
Qo zg atuvchilari morfologiyasi.
‘ ‘ Bilharziella polonica tanasi va so rg ichlari ‘ ‘
tukchalar bilan qoplangan. Erkaklari tanasi 3,2-4,0x0,55 mm o lchamga ega.
‘
Urug donlari 60-110 tagacha. Urg ochilari 2,0-2,78x0,15-0,25 mm o lchamga ega.
‘ ‘ ‘
Tuxumlarining o lchami 0,385-0,40x0,40-0,10 mm, kolbasimon shaklda.
‘
Trichobilharzia ocellata erkaklari uzunligi 7,0-8,0 mm, oldingi qismi uzunligi 1,1-
1,5 mm, orqa qismi uzunligi 5,9-6,5 mm. Eni qorin so rg ichi soxasida 0,08-0,095 mm,
‘ ‘
ginekofor kanal soxasida 0,11-0,12 mm, orqa qismida 0,05 mm. Urg ochilari uzunligi
‘
3,0 mm dan ko p emas, oldingi qismi uzunligi 1,2 mm, eni 0,08 mm, orqa qismi eni 0,06
‘
mm. Tuxumlari qayiqsimon shaklda, ikkala qutbida ham ilmoqlari mavjud, och-sariq
rangda, 0,21-0,32x0,05 -0,06 mm o lchamga ega.
‘
58

Biologiyasi. Bu trematodalar rivojlanishida oraliq xo jayinlar ishtirok etadi.‘
Oraliq xo jayin vazifasini Lymnaeidae, Planorbidae va Melanoididae oilalariga
‘
mansub chuchuk suv mollyuskalari bajaradi. Mollyuskalar trematoda miratsidiylari
bilan zararlangandan so ng, 22-26 kunga kelib, ular organizmidan serkariylar
‘
ajralib chiqa boshlaydi. Trematodalarning definitiv xo jayin organizmida voyaga
‘
yetishi 35-42 kunni tashkil etadi. Binobarin, biogeotsenozlarda invaziya
sirkulyatsiyasi chuchuk suv mollyuskalari va suvda yashovchi parrandalar
o rtasida amalga oshadi.
‘
Epizootologiyasi. Bilgarsiozlar Andijon, Farg ona, Namangan, Toshkent,
‘
Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo, Xorazm viloyatlari va
Qoraqalpog iston Respublikasi hududida xonaki o rdak, g ozlar va ov
‘ ‘ ‘
qilinadigan yovvoyi suvda yashovchi qushlarda topilgan. Invaziya ekstensivligi 2-
14% ni, invaziya intensivligi esa 560-8500 tagacha nusxani tashkil etadi. Oraliq
xo jayinlarning zararlanishi 0,5-5,5% ni tashkil etadi. Bilgarsioz
‘
qo zg atuvchilarining serkariylari bahorning oxiri (may) dan kuz (oktabr) gacha
‘ ‘
qayd etiladi. Mollyuskalar yozda (iyul-avgust) va kuz boshida (sen tabr) eng ko p
‘
zararlangan bo ladi.
‘
Shuni ta kidlash kerakki, parranda bilgarsiozi qo zg atuvchilarining
’ ‘ ‘
serkariylari odamlar uchun ham havflidir. Ular odamlar o rtasida shistosomatid
‘
«serkariozi» yoki «dermatiti» kasalligini keltirib chiqaradi. Cho milish yoki
‘
suvda ishlash paytida teriga kirib olgan trematoda serkariylari odam terisini
kasallantiradi. Bunda terining suvga botgan qismida qizarish, 4-5 soatdan keyin
kuchli qichishish kuzatiladi. Qichishish ayniqsa tunda kuchayishi mumkin.
Keyingi kun tana haroratining ko tarilishi, loxaslik va umumiy kuchsizlanish
‘
kuzatiladi. Bunday holatlar invaziyaning yirik manbalarida sholikorlar, ovchilar va
boshqa suvda ishlovchi kishilar o rtasida uchrab turadi.
‘
Klinik belgilari. Parazitlar uncha yirik bo lmasada, juda patogenli
‘
hisoblanadi. Qon tomirlarida parazitlik qilib, ularning tonusini izdan chiqaradi,
toliqtirib qo yadi, oqibatda organ va to qimalar ancha patologik o zgarishlarga
‘ ‘ ‘
59

duch keladi. Tuxumlar migratsiyasi vaqtida qon tomirlarini shikastlantiradi,
tuxumlar to planadigan joylarda, ya ni jigar, oshqozon osti bezi va boshqa‘ ’
organlarda patologik o zgarishlar keltirib chiqaradi. Qon aralash ich ketishi,
‘
oriqlash, shilliq pardalarning oqarishi kuzatiladi. Kasallangan parrandalar o sish
‘
va rivojlanishdan orqada qoladi. Kuchli zararlangan jo jalar nobud bo lishi
‘ ‘
mumkin.
Kasallikni aniqlash. Parrandalar tiriklik vaqtida tezakni ketma-ket yuvish
usuli natijalariga qarab tashxis qo yiladi. Undan tashqari miratsidioskopiya
‘
usulidan ham foydalanish mumkin. Bu usul zararlangan parranda tezagida
miratsidiyalarni topishga asoslangan. Buning uchun 10-15 g tezak namunasi toza
dokaga o raladi va stakanga joylanadi. Ustidan 25-300S haroratdagi suvdan 150
‘
ml quyi ladi va tabiiy yorug joyga qo yiladi. Oradan bir soat o tgandan keyin
‘ ‘ ‘
suvning ustki qismiga qaralsa, miratsidiylarning suvdagi harakatini ko rish
‘
mumkin. Agarda ko z bilan ko rish qiyin bo lsa, binokulyar ostida tekshiriladi.
‘ ‘ ‘
Parranda o lgandan keyin ularning qon tomirlari yorib ko‘riladи. Unda
‘
cho‘ziq, oq rangdagi trematodalar topilsa, tashxis tasdiqlanadi.
Даволаш. Альбен грану л аси ва таблеткаси қў лланилади. Альбен
гранул ас и 0,5 г/10 кг тирик вазнга бир кунда бир марта, икки кун қ аторасига
берилади. 1 та альбен таблеткаси 36 кг тирик вазнга бир кунда бир марта,
икки кун қ аторасига берилади. Ундан таш қ ари дронцит 5-10 мг/кг дозада
касалланган паррандаларга берилса, 100% самара беради.
Profilaktikasi. O‘rdak va g‘ozlar mollyuskalarni ishtaha bilan yeydi, shu
boisdan ular boqiladigan ko l, hovuzlarda chuchuk suv mollyuskalari bo lmaydi.
‘ ‘
Parrandalar zararlanadigan asosiy manbalar kichik ko l, hovuz, ariq va boshqa
‘
irrigatsiya shoxobchalaridir. Xo jaliklar yaqinida joylashgan bunday manbalarni
‘
yo qotish yo li bilan o rdak va g ozlarning bilgarsioz bilan zararlanishining
‘ ‘ ‘ ‘
oldi olinadi.
Suv havzalari mollyuskalarning bor-yo qligiga tekshirib turiladi va ularga
‘
qarshi kurash tadbirlari amalga oshiriladi.
60

Bilgarsioz kasalligini bartaraf etishda parrandalarning yoshini kattalaridan
alohida ajratgan xolda (havfsiz ko llarda) boqish eng yaxshi samara beradigan‘
tadbir hisoblanadi.
Nematodalar sinfidan Porrocoecum crassum o rdaklarning spetsifik
‘
turlaridan bo lib, mazkur qushlar uchun o ta patogen hisoblanadi.
‘ ‘
Porrocoecum crassum o rdaklarda parazitlik qilib, o rdak porrotsekozi
‘ ‘
kasalligini keltirib chiqaradi. Rivojlanishining lichinkalik stadiyasida o rdakning
‘
muskulli oshqozonining kutikulasi ostida, jinsiy voyaga yetganda esa ingichka
ichakda parazitlik qiladi. O rdaklardan tashqari yovvoyi suv qushlarida (yovvoyi
‘
o rdak, kryakva) ham uchraydi.
‘
Qo zg atuvchining morfologiyasi.
‘ ‘ Porrotsekum urchuqsimon yirik
nematoda bo lib, tashqi ko rinishidan tovuq askaridasiga o xshab ketadi.
‘ ‘ ‘
Og zi uchta asosiy lab va uchta oraliq lab bilan o ralgan. Jinsiy dimorfizm
‘ ‘
yaqqol ko rinadi.
‘
Erkagining uzunligi 30-45 mm, eni 1,6-1,8 mm, dum qismi bir oz
o tkirlashgan va dum qanotchalari yo q. Spikulasi shamshirsimon, bir oz
‘ ‘
qayrilgan.
Urg ochisining uzunligi 51-58 mm, eni 2-2,1 mm.
‘
Tuxumlari ovalsimon, 0,091-0,118x0,068-0,091 mm. Tashqi po sti qalin va
‘
notekis g adir-budir.
‘
Biologiyasi. Porrotsekum biogelmint bo lib, definitiv xo jayin (o rdak) va
‘ ‘ ‘
oraliq xo jayin (yomg ir chuvalchangi) ishtirokida rivojlanadi. U quyidagicha
‘ ‘
amalga oshadi.
Urg ochi porrotsekumlar tashqariga ko p miqdorda yetilmagan tuxum
‘ ‘
chiqaradi. Bu tuxumlar tashqi muhitda qulay sharoit bo lganida, ya ni yetarli
‘ ’
miqdorda kislorod, namlik va temperatura 22-320S bo lganda 5-7 kunda yetiladi,
‘
hamda ichida lichinkasi bo lgan invazion tuxumga aylanadi. Bunday tuxum oraliq
‘
xo jayin yomg ir chuvalchangi tomonidan yutib yuboriladi. Lichinka
‘ – ‘
61

rivojlanishining keyingi stadiyalari yomg ir chuvalchangi organizmida o tadi. ‘ ‘
Yomg ir chuvalchangida lichinka ikki oy davomida invazion xolatga yetadi
‘
O rdaklar porrotsekum bilan o zlarida invazion lichinkalarni saqlagan yomg ir
‘ ‘ ‘
chuvalchangini yeb zararlanadilar. O rdak organizmida yomg ir chuvalchangi
‘ ‘
hazm bo lib ketadi, undagi porrotsekum lichinkalari esa muskulli oshqozon
‘
kutikulasi ostiga o tib oladilar. U yerda 7-9 kun yashab, so ng ingichka ichakka
‘ ‘
migratsiya qiladilar va shu yerda jinsiy voyaga yetgunga qadar parazitlik qilib
yashaydilar.
Porrotsekum lichinkalari definitiv xo jayin organizmiga tushgandan so ng
‘ ‘
20-25 kundan keyin jinsiy voyaga yetgan porrotsekumga aylanadi.
Epizootologiyasi. Porrotsekoz kasalligining asosiy manbai porrotsekum bilan
zararlangan o rdaklar va yomg ir chuvalchanglari hisoblanadi. Porrotsekum
‘ ‘
bilan asosan 1-3 oylik jo jalar kasallanadilar. Ovqat ratsioni past va yaxshi
‘
oziqlanmaydigan katta yoshdagi o rdaklar ham porrotsekoz bilan kasallanishi
‘
mumkin. Porrotsekoz invaziyasining ko tarilishi may oyidan avgust oyigacha
‘
davom etadi. Invaziyaning yuqori nuqtasi yozning o rtalariga to g ri keladi.
‘ ‘ ‘
Qishda o rdaklarning porrotsekoz bilan kasallanishi kuzatilmaydi. Seryog in
‘ ‘
yillarda porrotsekum bilan zararlanish yalpi tus oladi. Chunki bunday paytda
ko plab oqmas va juda sekin oqadigan suv havzalari, ko lmakchalar hosil
‘ ‘
bo lib, ularda yomg ir chuvalchangi yashashi uchun qulay sharoit tug iladi.
‘ ‘ ‘
Patogenezi va patalogo-anotomik o zgarishlari.
‘ Porrotsekumlar
xo jayin organizmiga ham toksinli ham mexanik ta sir ko rsatadi. Parazit
‘ ’ ‘
lichinkalari o rdak muskulli oshqozonining kutikulasida lokalizatsiyalanib,
‘
kutikulasi qalinlashib qotib qoladi va kutikula nekrozini keltirib chiqaradi. Voyaga
yetgan porrotsekumlar esa ingichka ichakning shilimshiq qavatini yallig lanishiga
‘
sabab bo ladi. Ba zi xollarda esa ingichka ichakda ko plab porrotsekumlar
‘ ’ ‘
yig ilib qolib, ichak devori yorilib ketishi mumkin.
‘
62

Kasallangan jo jalarning o sishi va rivojlanishi keskin pasayadi. Hazm‘ ‘
organlarining faoliyati buziladi, ichi ketib ishtaha yo qoladi. Bosh,
‘
bel va qanotdagi patlar to kiladi. Ba zan esa nerv sistemasi faoliyatining
‘ ’
buzilishi orqasida tutqanoqlar sodir bo lishi mumkin. Jo jalar boshlarini
‘ ‘
ixtiyorsiz ravishda har tomonga osiltirib yurishlari yoki bir joyda qunishib
qolishlari mumkin.
Invaziya intensivligi yuqori bo lganda katta yoshdagi o rdaklar ham
‘ ‘
oriqlab, tana massasi kamayib ketadi va tuxum tug ishi pasayadi. Bunday
‘
o rdaklar go shtga chiqarilganda ham ularning go shtining sifati juda past
‘ ‘ ‘
bo ladi.
‘
Kasallikni aniqlash. Kasallik porrotsekoz kasalligining klinik belgilariga
qarab aniqlanadi. Porrotsekum tuxumlarini topish uchun Fyulleborn usulidan
foydalaniladi.
Katta o rdaklar to liq gelmintologik tekshiruvdan o tkazilganda ingichka
‘ ‘ ‘
ichakda porrotsekumlar bor-yo qligi hisobga olinadi. Jo jalar yorib ko rilganda
‘ ‘ ‘
esa muskulli oshqozoni yaxshilab tekshiriladi va unda porrotsekum lichinkalari
bor-yo qligi e tiborga olinadi.
‘ ’
Davolash. O rdak porrotsekozida eng samarali antgelmint piperazinning
‘
tuzlari va to rt xlorli uglerod hisoblanadi. Piperazin- sulfat va piperazin-adipinat
‘
kasallangan o rdaklarga 1kg vazniga 0,5-0,7 gr preparatni xo llangan kepakka
‘ ‘
aralashtirib beriladi.
To rt xlorli uglerodni o rdakning 1 kg vazniga 2 ml dozada jig ildoniga
‘ ‘ ‘
yuboriladi. Buning uchun ingichka rezina naychadan yoki shpritsdan foydalanish
mumkin.
Profilaktikasi. Asosiy kurash qo zg atuvchining rivojlanishidagi
‘ ‘
«biologik zanjir» ni uzishdan iborat. Buning uchun jo jalar alohida,
‘
porrotsekumning invazion elementlari bo lmagan yaylov va havzalarda boqiladi.
‘
Shuningdek, o rdak jo jalarini tuxumdan chiqqach, uch oygacha suvga
‘ ‘
tushirmasdan quruqlikda boqish ham maqsadga muvofiq bo ladi. Porrotsekoz
‘
63

tarqalgan suv havzalariga o rdaklarni haydash ham uch yilgacha man etiladi.‘
O rdak fermalari yaqinidagi havzalarga porrotsekum tashuvchi yovvoyi
‘
o rdaklarni keltirmaslik kerak. Yaylov mavsumi tugagandan keyin katta yoshdagi
‘
o‘rdaklar gelmintsizlantiriladi.
64

ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Абуладзе К.И. и др. Паразитология и инвазионные болезни
сельско хозяйственных животных. Москва:
Агропромиздат, 1990.
2. Азимов Д.А. Шистосоматиды животных и человека. Ташкент: ФАН,
1975.
3. Азимов Д.А. Методические указания по лечению и профилактике
ориентобильгарциоза животных. Ташкент, 1983.
4 . Азимов Д.А. Трематоды – паразиты животных и человека. Ташкент:
Мехнат, 1986.
5 . Азимов Д.А, Давлетмендов Ф.Х., Меркутов Е.Н., Исакова Д.Т.
Краткий справочник по болезням птиц. Ташкент:
Мехнат, 1987.
6. Азимов Ж.А., Шакарбоев Э.Б. ва б. Қишлоқ хўжалик ҳайвонлари ва
паррандаларнинг трематодозларига қарши кураш
чора-тадбирлари бўйича тавсиялар. Тошкент, 2006.
7. Акбаев М.Ш. и др. Паразитология и инвазионные болезни животных.
Москва: Колос, 2000.
8 . Боев С.Н. Основы нематодологии. Простронгилиды // Москва:
«Наtа», 1975.
9 . Дадаев С, Азимов Д.А. Методы сбора и исследования
паразитических червей животных и человека.
Ташкент, 1995.
1 0 . Демидов Н.В. Гельминтозы животных: Справочник. Москва:
Агропромиздат, 1987.
65

1 1 . Кабилов Т.К. Жизненные циклы гельминтов животных
Узбекистана, развивающиеся с участием насекомых
// Ташкент: «Фан», 1985 .
12. Мавлонов О., Хуррамов Ш. Умуртқасизлар зоологияси. Тошкент:
Меҳнат, 1998. .
1 3 . Матчанов Н.М., Азимов Д.А. и др. Рекомендации по борьбе с
фасциолезом, ориентобильгарциозом и
стронгилятозами и меры их профилактики у
жвачных животных. Ташкент, 1990.
1 4 . Шопулатов Ж. Ветеринария справочниги. Тошкент, «Мехнат»,
1989.
1 5 . Шопулатов Ж. Ветеринария асослари. Тошкент, «Мехнат», 1993.
1 6 . Шульц Р.С., Гвоздев Е.В. Основы общей гельминтологии // Москва:
«Наtа», 1970. Т. 1-2. с. 128-491.15. Шопулатов Ж.
Ветеринария асослари. Тошкент, «Мехнат», 1993.
17 . Қулмаматов А. Умуртқасиз паразит ҳайвонлар. Тошкент: Ўқитувчи,
1988.
18 . Эргашев Э., Матчанов Н. ва бошқалар Ветеринария асослари //
Ўқув қўлланма. Тошкент, «Ўқитувчи», 1974 й.
19 . Эргашев Э., Шопўлатов Ж. Паразитология // Тошкент, «Ўқитувчи»,
1981 й.
20. Isakova D.T., Shakarbovev E.B. Parazitologiya. Toshkent : Talqin . 2004.

66

Biz quyidagi ma’lumotlarimizda parrandachilikni asrab avaylash, ulardan
sermahsul mahsulotlar yetishtirsh ular orasida sodir bo‘ladigan ko‘pgina
kasalliklarni oldini olish borasida ma’lumotlar va maslahatlar tavsiya qildik.
Parrandachilik – chorvachilikning eng serdaromad tarmoqlaridan biri bo‘lib,
aholini parhez go‘shti va tuxum bilan ta’minlashda katta ahamiyatga ega.
So‘nggi yillarda, iqtisodiy islohotlar sharoitida faoliyat ko‘rsata boshlagan
fermer va dehqon ho‘jaliklari hamda oilaviy tadbirkorlar ham mazkur sohani afzal
ko‘rmoqdalar. Chunki tuxum yo‘nalishidagi bir bosh tovuq bir yilda 220-250
donagacha tuxum berishi evaziga tadbirkor uchun yaxshigina daromad keltiradi.
Biz quyida mazkur yumushlarni umumlashtirgan holda qisqacha ommabop tilda
ban etishni lozim topdik.
Inkubatsion tuxumdan jo‘ja ochib chiqish jarayoni 21 kun. Inkubatsion
shkafdan jo‘ja tushirilishi bilan jo‘jalar saralanadi, chaqqon, baquvvat,
sezuvchanligi yuqori bo‘lganlari ajratib olinadi. Bu ajratib olingan jo‘jalar Mareka
kasalligiga qarshi emlanadi. Inkubatsioya binosida jo‘jalar 8 soatdan ortiq turib
qolmasligi lozim.
Jo‘jalar o‘stirish uchun tayyorlangan bino ta’mirlanishi, oqlanishi,
dizenfeksiya o‘tkazilib, isitish, shamollatish va yetarli yoritish, yerga to‘shama
(10-12 sm, apilka, somon) qalinlikda to‘shab kataklarga bo‘lib mikroiqlim
me’yorini saqlash lozim.
Jo‘jalarni inkubatoriyadan olib kelgandan keyin eng avval suv beriladi,
bunda suvga glyukoza (shakar) 2 kun davomida qo‘shib beriladi. Suv shisha
bankada ya’ni suvdonlarda berilishi lozim. Keyin 3 kun davomida 1 litr suvga 1 gr
miqdorida enrofloks qo‘shib beriladi, jo‘jalarni asrashda xona harorati 33-350S
bo‘lishi kerak.
Jo‘jalarga suv berilgandan so‘ng ularga yem aralashmasi beriladi. Jo‘jalarni
1-5 kunlik yoshida quyidagi tartibda oziqlantirish tavsiya qilinadi: bug‘doy-33,5,
makka-30, soya shroti-26,2, baliq uni-2, quruq sut-5%, yog‘-0,8, izvestyak-2%,
67

tuz-0,2%, soda-0,1, metianin-0,1% yuqoridagi 100 kg aralashmaga 200 gr primeks
qo‘shiladi.
Jo‘jalarni 8 kunligida Gamboro kasalligiga qarshi emlanadi. Parrandalarni
oziqlantirish mutaxassis maslahatiga binoan 5-21, 22-56, 57-112, 113-133
kunligida va 5% tuxumdorlik boshlangunga qadar o‘zgartirib boriladi. Har bir bosh
jo‘jalarga yoshiga qarab 5 gr dan 20 gr gacha ko‘k beda tavsiya qilinadi.
Jo‘jalarni 12-13 kunligida birinchi marta o‘lat kasalligiga qarshi burniga ikki
tomchi tomizish yo‘li bilan emlanadi. 18 kunligida ikkinchi marotaba Gamboro
kasalligiga qarshi emlanadi.
22-27 kunligida 5 kun davomida Koksidioz kasalligiga qarshi Koksidiostatik
(anprolium, anprosol, norsulfazol) dorilarini qo‘llab muolaja o‘tkazish zarur.
Jo‘jalarni 30 kunligida ikkinchi marotaba o‘lat va bronxit kasalligiga qarshi
ikki valentli “La-Sota” bilan emlash shart. O‘lat va bronxit kasalligiga qarshi 60-90
kunligida ham emlash lozi.
Parrandalarni 45-50 kunligida birinchi marotaba yuqumli Larengotraxeit
kasalligiga qarshi emlanadi, bunda jo‘jani ko‘ziga bir tomchi tomizish yo‘li bilan
o‘tkaziladi. Ikkinchi marotaba 80-81 kunligida emlanadi.67-70 kunligida
parrandalarni kolibakterioz, mikoplozmoz va boshqa ba’zi kasalliklarga qarshi
profilaktika uchun 1 litr suvga 1 gr dan enrofloks ichirish zarur.Jo‘jalarni 115
kunligida “Chechak” kasalliklariga qarshi qanoti ostiga emlanadi va shu shida
SSYA emlamasi bilan to‘shiga ukol qilib chiqiladi.Hurmatli parrandaboqarlar
yuqorida nomlari keltirilgan kasalliklarni dori-darmon bilan davolab bo‘lmaydi,
shuning uchun ko‘rsatilgan emlamalarni o‘z vaqtida o‘tkazib borsangiz
parrandalaringiz sog‘lom va baquvvat bo‘lib, ko‘zlagan maxsulotni olishga
muyassar bo‘lasiz.
68

Sotib olish

O'xshash dokumentlar
Mitoxondriyalarda Са2+-transport sistemalarining tuzilishi, funksiyasi va ularga biologik faol moddalarning ta`siri
O`zbekistonga o`simliklarni introduksiya qilish tarixi va istiqbollari
Hujayradagi hayotiy jarayonlarning kechishida biomembranalarning roli
Nishon tumani Ch.Begimqulov jamoa xo`jaligiga qarashli maydonlardagi ihotazorlarning ahamiyati va bugungi ahvoli
O`simlikshunоslik vа chоrvаchilikdа gеn vа hujаyrа muxаndisligi yutuqlаrining qo`llаnilish istiqbоllаri