Pedagogikada axloq va odobning muhim xususiyati bo'lgan dilkashlik - Pedagogika - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	32.6KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	17 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Pedagogika

Pedagogikada axloq va odobning muhim xususiyati bo'lgan dilkashlik

Sotib olish

Pedagogikada axloq va odobning muhim xususiyati
bo'lgan dilkashlik
MUNDARIJA
KIRISH
I.BOB. PEDAGOGIKADA AXLOQ VA ODOBNING MUHIM
XUSUSIYATI BO'LGAN DILKASHLIK
1.1. PEDAGOGIK TAKT VA PEDAGOGIK ODOB
1.2. PEDAGOGIK TAKT - О ' QITUVCHI KASBIY MAHORATINING
ASOSI.
II.BOB. HAMKORLIK PEDAGOGIKASI.
2.1. PEDAGOGIK ODOB ME'YORLARI VA OMILLARI.
2.2. O'QITUVCHINING DILKASHLIK XUSUSIYATI VA UNING
AHAMIYATI.
XULOSA
ADABIYOTLAR

KIRISH
Pedagogik takt - o'qituvchi kasbiy mahoratining asosi. Takt ahloqiy tushuncha
bo'lib, u insonlarning o'zaro munosabatlarini muvofiqlashtirish, tartibga solish,
insonparvarlik g'oyalariga asoslangan bo'lib, andishali xulq, har qanday ziddiyatli
vaziyatlarda ham inson hurmati saqlanib qolishini talab qiladi. Har bir insondan,
ayniqsa o'qituvchidan andishali bo'lish talab qilinadi.
Boshqacha qilib aytganda, pedagogik takt bu o'qituvchining talabalar oldida
o'zini tutishni bilishi, bolaning holatini, intilishlari, qiziqishlarini tushuna olishi va
eng samarali ta'sir yo'lini topa olishidir.
Shunday qilib, pedagogik takt bu o'qituvchining talabalarga nisbatan amalga
oshiradigan ta'sirining mezonidir.
Та kt va taktika
Taktika tanlash turli vaziyatlarda turli rollarni bajarish bilan bog'liq. Bu haqida
ma'lumotni psixolog A. B. Dobrovich kitoblaridan olish mumkin.
Bu to'rtta pozisiya bo'lib, ular quyidagicha:
«yuqoridan pastga», «pastdan yuqoriga», «yonma-yon» va «aralashmaslik
pozisiyasi».
«Yuqoridan pastga» pozisiyasi o'qituvchi mustaqilligini, barcha mas'uliyatni
o'z bo'yniga olishini namoyish etadi. Bu pozisiya "ota" pozisiyasi ham deb ataladi.
«Pastdan yuqoriga» pozisiyasida o'ziga ishonmaydigan, tobe' shaxs bo'ladi. A.
B. Dobrovich so'zi bilan aytganda, bu "bola" pozisiyasi.
«Yonma-yon» pozisiyasida farosatlilik va vazminlik, vaziyatga qarab ish
tutish, boshqalaming ham manfaatini o'ylash, o'zi va ular o'rtasida mas'uliyatni
to'g'ri taqsimlash ifoda etiladi. Bu "katta odam" pozisiyasi.
MS: Sizningcha, pedagog qanday pozisiyani qo'llagani ma'qul?
Har bir pozisiyaning qo'llanishi vaziyat talabiga mos tanlanadi. Muloqot ikki
tomonlama jarayon bo'lganligi uchun o'qituvchi talaba rolini ham inobatga olishi
shart.

I.BOB. PEDAGOGIKADA AXLOQ VA ODOBNING MUHIM
XUSUSIYATI BO'LGAN DILKASHLIK
1.1. PEDAGOGIK TAKT VA PEDAGOGIK ODOB
O'qituvchining odatiy pozisiyasi bu hamkorlikda ish olib borayotgan katta
odamning, ishga aloqador (rasmiy) darajani talab qiluvchi pozisiyasi. Bu pozisiya
talabada teng huquqli sherikni shakllantiradi, o'zaro ishonch muhitini yaratadi.
Bunda shunday uslublarni qo'llash mumkin: «Sizlar bilan maslahatlashmoqchi
edim», «Kelinglar, o'ylab ko'raylik...» va ho kazo.
Pedagogik ta'sirning etakchi usullaridan bin - pedagogik talabdir. Pedagogik
talab iltimos, rag'batlantirish, ma'qullash, faoliyatga undash, talabaga nisbatan
ishonchni namoyish qilish va boshqa shakllarda ifodalanadi.
Pedagogik taktni shakllantirish omillari.
Insonparvarlik g'oyalariga asoslangan pedagogikada pedagog quyidagi
tamoyillarga amal qilishi lozim, deyiladi:
Tarbiyalanuvchilarga mehrli bo'lish, mehrini ko'rsata olisbi;
Talabalar hatti-harakatlarining "ichki prajinalarini" ko'ra olish;
Vaziyatni to'g'ri baholay olish;
Maqsadga muvofiq ta'sir usulini tanlash;
Talabalar bilan samarali muloqot qura olish.
Pedagog va talaba pozisiyalarining to'g'ri kelmasligi ko'p konfliktlarga sabab
bo'ladi, shuning uchun konflikt vaziyatlarda qo'llaniladigan sinalgan QOID
ALARM bilish kerak.
Birinchi qoida. Konflikt vaziyatini o'z qo'liga olish bu emosional taranglikni
bartaraf etishni anglatadi. Buning uchun ortiqcha jismoniy zo'riqishdan, ortiqcha
hatti-harakatlardan halos bo'lish. Mimika, poza, jestlar faqatgina odamning ichki
kechinmalarini ifodalab qolmay, unga ta'sir ham ko'rsatadi. Shunday qilib, tashqi
vazminlik va hotirjamlik!
Ikkinchi qoida. O'z hatti-harakatlari bilan sherigiga ta'sir ko'rsatish. Bunda
ishtirokchining yuzini diqqat bilan o'rganib chiqish yordam beradi, fikrni jamlaydi
va uning holatini aniqlashga imkon yaratadi.

Uchinchi qoida. Hamsuhbatning hatti-harkatlari motivlarini tushunishga
harakat qilish. Aqliy tahlilning ishga solinishi emosional qizishni pasaytiradi.
Yaxshisi holatning mraakkabligini tushunganligini ifoda etish (Men sizning
holatingizni tushunib turibman...), o'z holatini tushuntirish (Shu meni
o'yiantiryapti...) Ya'ni hatti-harakatni darrov baholamang, oldin tug'ilgan vaziyatga
bo'lgan munosabatingizni bildirishga harakat qiling.
To'rtinchi qoida. Maqsadni muvofiqlashtirish. Talaba bilan sizni
birlashtiruvchi narsani tezroq anglash va uni ko'rsatish.
Beshinchi qoida. Samarali echim borligiga ishonishingizni namoyish qiling.
Va nihoyat, konflikt hal qilinganidan so'ng uni tahlil qilib chiqing (sababi va oldini
olish yo'llari).
Muloqot qoidalariga rioya qilish o'qituvchiga har bir talaba uchun
muvafaqqiyat vaziyatini yaratishga va u bilan samarali hamkorlikni o'rnatishga,
talabaning barcha qobiliyatlarini ochib berishga imkoniyat yaratadi.
Har bir pedagogik vaziyatning o'ziga hos qator omillari mavjud bo'ladiki,
ularning barchalarini echish uchun universal "resepf'ni o'ylab topib bo'lmaydi. Har
bir aniq pedagogik vaziyatni o'qiruvchi o'zida mavjud psixologiya-pedagogika
fanlariga oid nazariy bilimlari, hayotiy tajribasi, pedagogik qobiliyatlariga tayangan
holda echadi. Birinchi o'rinda u o'z hissiyotlarini boshqara olishi, xushmuomalalik
qoidalariga rioya qilishi, talabaga nisbatan xayrixohlikni namoyish qilishi kerak.
O'qituvchining rejissyorlik va aktyorlik ko'nikmalari.
Pedagogik va aktyorlikning o'zaro o'xshashliklari ko'p. Bu ushbu faoliyatlar
mohiyatidan kelib chiqadi. Har ikkala faoliyat negizida insonlar ongiga ta'sir etish
masalasi yotadi. Aktyor sahnadagi rol orqali, pedagog turli pedagogik ta'sir
vositalari yordamida inson ongida oldindan ko'zlangan o'zgarishlarni amalga
oshirishga harakat qiladilar. Bu kasblarni bir-biriga yaqinlashtiruvchi yana bir
narsa - bu har ikkalasi ham ommaga qaratilib, omma nigohida amalga
oshirilishidir.

O'qituvchining o'quv-tarbiyaviy mashg'ulot, tadbirlarini "ssenariy"sini ishlab
chiqishi, unda o'quvchilar faoliyatini boshqarishi bu kasbni rejissyor kasbiga
yaqinlashtiradi.
O'qituvchilar talabalar diqqatini jamlash, e'tiborini vaqt davomida yo'naltirib
turish qanchalik qiyinligini yaxshi biladilar. Shunda o'qituvchilarga aktyorlik mahorati
katta yordam beradi. Buyuk ras dramaturgi K.S.Stanislavskiyning aktyorlar bilan
ishlash sistemasi pedagogning aktyorlik mahoratini oshirishga katta imkon beradi.
Ushbu sistemaning asosiy maqsadi - aktyorning bor qobiliyatlarini ос hib berishdir.
Bu o'qituvchi uchun ham zarur. K.S.Stanislavskiy sistemasining birinchi tamoyili
hayot haqiqatidir. Sahnada yolg'on bo'lishi mumkin emas (o'qituvchi harakatlarida
samimiyatsizlik, ikkiyuzlamachilikka o'rin yo'q).
Ikkinchi tamoyil - buyuk masala tamoyili. Buyuk masala bu artistning asosiy
maqsadi - ya'ni insonlar ongiga muayan g'oyani singdirishning asosiy maqsadi.
O'qituvchi ham o'z faoliyatida pedagogue buyuk masalani doimo yodda tutishi kerak:
nima uchun mehnat qilyapmiz? Pirovard natijamiz nima?
Uchinchi tamoyil - faollik va harakat tamoyili. Aynan harakatda insonning jismoniy
va psixik mohiyatining birligi namoyon bo'ladi. Pedagogik harakat o'qituvchining ma'lum
maqsadga yo'naltirilgan ongli harakatidir. Ushbu harakatda jismoniy va psixik
mohiyat birligi mavjud bo'lsa, o'qituvchi yuqori natijalarga erishadi. Pedagog shaxsi
harakatda namoyon bo'lar ekan, harakat asoslangan, maqsadlashgan va mahsuldor
bo'lishi kerak.
O'qituvchi ijodkordir. Uning ijodi talabalarga bevosita amalga oshirilayotgan
emosional ta'sirda, jonli nutq, jonli harakatda namoyon bo'ladi.
Pedagog ham aktyor kabi o'zining psixik-jismoniy yaxlitlik holatida farliyat vositasi
rolini o'ynaydi. Shuning uchun u o'z organizmini sozlashi, uni zarur paytda to'g'ri
harakatni amalga oshira olishini ta'minlashi kerak.
Boshqaruv uslublari.
Psixologiyada turli tipdagi boshqaruvchilarning ijtimoiy psixologik portreti
ishlab chiqilgan - bunda ularning boshqaruvida bo'lgan jamoa bilan muloqoti texnikasi
tahlil qilinadi. O'qituvchi ham pedagogik jarayonda boshqaruvchi fiinksiyasini

bajaradi. Boshqaruv uslublarining uchta asosiy turini o'zaro ta'sir qilish nuqtai
nazaridan ko'rib chiqamiz.
Avtoritar uslub. Talabalar faoliyatiga tegishli barcha masalalarni, hattoki kim
qaerda o'tirishigacha o'qituvchi yakka o'zi hal qiladi, talabalar tomonidan chiqadigan
barcha tashabbusni taqiqlaydi!
Bu uslubni qo'llovchi o'qituvchining muloqot usullari buyruq, ko'rsatma,
instruksiya, tanbeh.
Demokratik uslub. Bunda o'qituvchi jamoa fikriga tayangan holda ish tutadi,
faoliyat maqsadini barcha talabaga etkazishga harakat qiladi, faoliyatning kechishini
muhokama qilishga barchani jalb etadi; o'z vazifasini faqat nazorat va
munofiqlashtirish deb bilmay, tarbiya bilan ham shug'ullanadi; barcha talabani
rahbatlantiradi va ularda o'z-o'ziga ishonchni shakllantiradi; jamoada o'z-o'zini
boshqarish rivojlanadi. Bu uslubni qo'llovchi o'qituvchi barcha jamoa a'zolarining
individual xususiyatlarini inobatga olgan holda ular o'rtasida vazifalarni teng
bo'lishga harakat qiladi; tashabbus va faollikni rag'batlantiradi. Bunday o'qituvchi
muloqotda qo'llaydigan usullari iltimos, maslahat, axborot berishdir.
Liberal uslub — boshqacha qilib aytganda, anarxik. O'qituvchi jamoa hayotiga
umuman aralashmaslikka harakat qiladi, faolligi sust, muammolarni yuzaki ko'rib
chiqadi, boshqalarning ta'siriga oson tushib qoladi. Ma'suliyatdan o'zini olib qochadi va
o'z avtoritetini yo'qotadi.
MS: Siz ta'lim jarayonida ko'proq qaysi uslubni qo'llagan bo'lar edingiz?

1.2. PEDAGOGIK TAKT - О ' QITUVCHI KASBIY
MAHORATINING ASOSI.
Hamkorlikda o'qitish texnologiyalari pedagogik jarayonni takomillashtirish va
uni o'quvchi shaxsiga yo'naltirishga aoslangan. Bu texnologiyalar ijodkor shaxsni
shakllantirishga yo'naltirildgan ijodiy muhitni yaratish ta'lim sifati va
samaradorligin oshirishga xizmat qiladi.
Hamkorlikda o'qitish mashg'ulotlarining asosiy jarayonlari: hamkorlikda fikr
almashish, suhbat, tahlil, munozara, muzokara, amaliy vazifalar bajarish, biror
narsani qurish, yasash, masalalar yechish va boshqalarni o'z ichiga oladi.
Hamkorlikda o'qitish mashg'ulotlarini tashkil qilishda: o'qituvchi-sinf,
o'qituvchi-kichik guruh, o'qituvchi-katta guruh, o'qituvchi-o'quvchi, o'quvchi-
o'quvchi (juftlikda ishlash), kichik guruh-kichik-guruh, kichik guruh-sinf va
boshqa tashkiliy shakllar qo'llaniladi.
Hamkorlikda o'qitish-bu o'qituvchining ta'lim-tarbiya jarayonida o'quvchilar
guruhi, yakka o'quvchi hamda butun sinf bilan o'zaro samarali hamkorlikni tashkil
qilishi bilan birgalikda, o'quvchilaming ham o'zaro qo'llab-quvvatlovchi
hamkorligini amalga oshirishdagi instrugtaj va interfaol jarayonlarni ifodalovchi
ommalashdan iboratdir. O'quvchilar hamkorlikda akademik topshiriqlar ustida,
kichik guruhlarda ishlashadi va o'zlariga hamda o'z guruhlaridagi o'rtoqlariga
birgalikda yordam berishadi.
Umuman, hamkorlikda o'qitish metodlari quyidagi beshta xususiyatga ega:
1. O ' quvchilar birgalikda , umumiy topshiriq yoki o ' qitilayotgan faoliyat
ustida ishlashadi , bu guruhiy ish orqali yaxshi o ' zlashtiriladi .
2. O'quvchilar 2-5 a'zodan iborat tarkibda kichik guruhlarda birgalikda
ishlashadi.
3. o'quvchilar umumiy vazifalarning yechimini topishga erishish yoki
o'rganish faoliyatini amalga oshirish uchun guruh tomonidan ishlab chiqilgan
hamda ijtimoiy qabul qilingan hulq-atvor mezonlariga rioya qilishadi.
4. o'quvchilar ijobiy va mustaqil bo'lishadi. Umumiy vazifalarning yechimini
topishga erishish yoki o'rganish faoliyati bo'yicha ishlarni tashkil etish,

o'quvchilaming bir-birlariga ko'maklashishlari talab etilishini hisobga olgan holda
tuzilgan bo'ladi.
5. o'quvchila o'z ishlari natijasiga yoki boshqacha aytganda, o'qishga, ta'lim
olishga, shaxsan mas'uliyatli va javobgardirlar.
Hamkorlikda o'qitish nima uchun kerak?
Hamkorlikda o'qitish quyidagi natijalarga erishish imkonini beradi:
- o' quvchining о ' rganish j arayonini bo' yitadi;
- o'quvchilarga ular o'rtasida taqsim qilinib, o'zlashtirilgan kognitiv
axborotlar to'plamini beradi;
- o'quvchilarda materialni o'rganishga ishtiyoq uyg'otadi;
- o'quvchilaming o'z shaxsiy bilim va dunyoqarashlarini shakllantirish
imkoniyatlarini kengaytiradi;
- axborotlarni ikki tomonlama almashish samaradorligini oshiradi;
- o'quvchilarga mustaqil hayotga tayyorlanishlari uchun zarur bilimlarni
beradi;
- turli xil madaniyat va ijtimoiy-iqtisodiy guruhlar o'rtasida ijobiy o'zaro
munosabatlami oldinga suradi.
- Hamkorlikda o'qitish texnologiyasiga asoslangan mashg'ulotlarni o'ziga
xos turlarga ajratish va ularni amalda qo'llash tizimi mavjud bo'kb, quyida shu
mashg'ulotlardan ayrim namunalami ko'rsatib o'tamiz:
uch pog'onali intervyu;
davra suhbati;
ro'yxat tuzish;
muammolar yechishni tashkil qilish;
bir daqiqali ishlar;
juftlik izohlari;
muammom jo'natish;
baholash chizig'i;
kam uchraydigan birlik
jamoa kutuvi; ikki qismli kundalik; o'zaro savol yo'llash.

Bu mashg'ulot turlarining ko'pida o'quvchilarni kichik guruhlarga bo'lish,
ularga rollar va vazifalar taqsim qilish ko'zda tutiladi.
2.Pedagogik odob me'yorlari va omillari.
O'qituvchining o'quvchilar muhitiga uzviy ravishda qo'shilib keta olishi
nihoyatda qiyin jarayon. Lekin uning pedagogik faoliyat i bevosita o'quvchilar
orasida olib boriiadi. O'zaro munosabatlami ishonch va do'stlik tuyg'ular i bilan
mustahkamlab borish o'qituvchidan jiddiy psixologik tayyorgarlikni talab qiladi.
Buning uchun o'qituvchi avvalo, turli xarakterdagi o'quvchilardan iborat bo'lgan,
sinf jamoasida tez-tez o'zgarib turadigan pedagogik vaziyatlarga darhol o'z
munosabatini bildirishi va unga odilona baho berishi kerak. U o'quvchilar xatti-
harakatini to'g'ri idrok etishi, vaziyatlarni oldindan ko'ra bilishi, tarbiyaviy
metodlari o'z o'mida qo'llasbi, o'quvchilar bilan muomalada bosiqlik, sabr, milliy
an'ana va turmush tarzidan kelib chiqqan muruvvat va himmat odamiylik va mehr-
oqibat tuyg'ularini ko'rsata olishi shart. Bu vazifalar o'qituvchining zimmasiga
yuklanadigan va u rioya qilishi lozim bo'lgan pedagogik nazokat deb atalmish
faoliyatning zarur shartidir.
Pedagogik nazokat - o'qituvchi axloqiy-ma'naviy qiyofasini namoyon etuvchi
me'yor tuyg'usi yoki xulq va odob qoidalariga rioya qilishi demakdir. Pedagogik
nazokat o'qituvchining o'quvchilar bilan o'zaro munosabatini tashkil qilish vositasi.
Psixologik til bilan aytilganda, nazokat insonning bir qolipdagi barqaror
tasavvurlarida mujassamlashgan shaxsiy insoniy hislatlarining yig'indisidir.
Pedagogik nazokat me'yorlari o'qituvchidan avvalo yuksak insoniy
fazilatlarga ega bo'lishni talab qiladi. Zero, ta'lim-tarbiyatizimini isloh
Qilishning asosiy maqsadlaridan biri komil inson tarbiyasi bo'lib, u davlat
siyosatining ustuvor yo'nalishi deb e'lon qilingan. Ongi yuksak, mustaqil fikrlay
oladigan, xulq-atvori bilan o'zgalarga ibrat bo'ladigan bilimli, ma'rifatli yoshlarm"
tarbiyalab voyaga etkazish o'qituvchi zimmasida.
Shunday ekan, hozirgi demokratik jamiyat o'qituvchisining o'zi avvalo
barkamol inson bo'lishi, mukammal bilimlar sohibi, o'zkasbining yetuk egasi
bo'lishi zarur. O'qituvchi xulq-atvorida pedagogik nazokat ma'lum bir muddatda

shakllanib tugaydigan jarayon emas, uning omillari ham jamiyat taraqqiyoti
natijasidauzluksiz sayqallanib boradi.
Pedagogik nazokatning uzluksizligini ta'minlovchi omillar:
• pedagogik nazokat o'qituvchTning butun pedagogik faoliyatida
sayqallanib takomillashib boruvchi jarayon;
• pedagogik nazokat odatda tugallangan shaklga ega bo'lmay, insoniy
fazilatlar evaziga uzluksiz boyib boradi;
• o'qituvchi pedagogik nazokatning tarkibiy qismlarini ijtimoiy muhitga va
odamlarning yashash tarziga, urf-odatiga qarab o'zgartirishi mumkin;
• pedagogik nazokatni o'qituvchi har bir o'quvchi bilan o'zaro munosabatda
o'zi uchun eng qulay shaklga keltirib, ma'lum bir muvozanatda saqlaydi
• o'z kasbini sidqidildan sevishi, halolligi, rostgo'yligi, axloqiy pokligi,
odamiyligi, kamtarligi, samimiy muomalasi pedagogik nazokatning zarur
talablaridir;
• pedagogik nazokat asosida o'qituvchining mehribonligida tarbiyada
talabchanlik va qattiqqo'llik hislatlari mujassamlashgan bo'ladi;
• pedagogik nazokat asosida o'qituvchi pedagogik odob va axloq
normalarini o'zining dunyoqarashi va axloqiy tajribasi bilan boyitib boradi;
O'qituvchi pedagogik nazokatga ta'lim va tarbiya jarayonidagi har bir
vaziyatga adolatli baho berishi, o'quvchilarning xatti-harakatini to'g'ri idrok etishi,
sabot va matonat, o'zini tuta bilish, sabr-toqat, sezgirlik, vijdon, oriyat kabi
xususiyatlarni o'zida mujassamlashtirishi bilan erishadi. Pedagogik faoliyatda o'z
kasbini sevgan o'qituvchigina butun kuch g'ayratini, qalb nuri va dil haroratini shu
ishga bag'ishlaydi va o'z faoliyatida yaxshi natijalarga erishadi. Bolalarni sevish,
ularga mehr-muhabbatli bo'lish o'qituvchi axloqiy qiyofasini namoyon etuvchi muhim
fazilatlardir.

II.BOB. HAMKORLIK PEDAGOGIKASI.
2.1. PEDAGOGIK ODOB ME'YORLARI VA OMILLARI.
O'qituvchi deyarli har kuni o'quvchilar bilan uchrashadi, savol-javob qiladi,
ularning yaxshi xulq va ezgu ishlarini ma'qullaydi, bilimlarini baholaydi, nojo'ya xatti-
harakatlari uchun tanbeh berib, lozim bo'lganda tarbiyaviy metodlarni qo'llaydi.
Pedagogik nazokat doimiy izlanishni, ijodkorlikni talab qiladi. Doimiy ijodiy
izlanishda bo'lgan o'qituvchi tadqiqotchilik ko'nikma va malakalariga ega bo'ladi, ilm-
fan muammolani, tarbiya etikasi va psixologiyasi yuzasidan erkin fikr yurita oladi.
O'qituvchi o'quvchilarning kattalar bilan muloqotga kirishish tizimiga ma'lum
darajada kirib borib, ularning ichki qoidalarini o'rganishga harakat qilishi kerak. Bu
narsa o'quvchilar bilan suhbatlashish orqali, fe'1-atvorini o'rganish, tengdoshlari va
kattalar bilan munosabatlarini kuzatish, o'quvchilar hayotidagi turli voqealar va
muammolarni birgalikda tahlil qilish, ular muhitida ro'y berayotgan hodisalarga
nisbatan fikr-mulohazalarini bilish asosida amalga oshiriladi. Bunda u o'quvchilar
jamoasida ro'y berib turadigan, tashqi tomondan kuzatganda aslo bilib bo'lmaydigan
yasbirin hodisalar va voqealarni o'rganish imkoniyatiga ega bo'ladi.
Natijada o'qituvchi ta'lim-tarbiyaviy jarayonda o'z oldida turgan vazifalarni hal
etishda o'quvchilarning o'zlarini ham jalb qila oladi.
Ijobiy natijalarga erishish uchun, o'qituvchi o'quvchilarning ishonchini qozona
olishi shart. Yosh o'quvchi "do'stlar" ishonchini qozonish yoki ishonchiga kirishi uchun
o'qituvchi pedagogik nazokat imkoniyatlarini o'z o'mida qo'llay olishi lozim. O'zaro
ishonch munosabatlan o'rnatilgach, o'quvchilar og'ir damlarda o'qituvchidan yordam
so'rab murojaat qiladilar, o'z mulohazalarini u bilan baham ko'radilar. O'zaro ishonch
norasmiy munosabatlarda ham o'qituvchiga o'quvchilarning ba'zan anglab
bo'lmaydigan ichki dunyosini ko'rish imkoniyatini beradi.
O'quvchilar bilan munosabatlarda pedagogik nazokatni qo'llash natijasida:
• • o'qituvchi o'quvchilarning xarakterini, ichki dunyosini yaxshi bilib
oladi, o'quvchilar bilan munosabatda do'stona muloqot qilish imkoniyatlari paydo
bo'ladi;
• • o'qituvchi o'quvchilar bilan chin ko'ngildan bir-biriga yaqin bo'ladi,

ba'zan eshitmasligi kerak bo'lgan o'quvchilarning o'zaro sirli gaplarini eshitmasdan
o'tib ketishi mumkin, negaki o'zgalar gapini tinglash odobsizlikdir;
• o'qituvchi ba'zan o'quvchilar jamoasining kundalik ishlariga aralashmasligi,
jamoada ro'yberadigan ba'zi ko'ngilsiz hodisalarni ijobiy hal etishni jamoa faollari
zimmasiga havola etishi mumkin.
Bularning hammasi o'qituvchining o'quvchilar bilan bo'ladigan ixtiloflariga,
kelishmovchilik vaziddiyatlariga barham beradi.
Mamlakatimizda har qanday kasb egasi avvalo odob va axloq namunalariga ega
bo'lishi tabiiy, lekin pedagogik nazokat va odoblilik mutlaqo o'zgacha harakatni va
muomalani talab qiladigan o'qituvchilar uchun chinakam mahoratdir. Chunki bu
hislatlar faqatgina pedagogik qobiliyat va iste'dodga ega bo'lgan o'qituvchida yillar
davomida shakllanadi. O'qituvchining pedagogik nazokati mohiyatida avvalo
etnopedagogik tuyg'ular, milliy qadriyatlar, urf-odat va an'analar, o'zbekona tavoze va
muomala madaniyati, o'quvchilar jamoasiga singib keta oladigan har qanday ijtimoiy
muhitga moslashuvchi individual qobiliyatlar, kasbiy bilim, ko'nikma va malakalar
mujassamlashgan bo'ladi.
Hozirgi kunda informatsion jarayorming jadal rivojlanishi o'quvchi ruhiyatiga
keskin ta'sir qiladi. Ularning psixologik xususiyatlarini, ruhiy holatini bir maromda
ushlab turish uchun o'qituvchidan kuchli iroda, muomala madaniyati va bosiqlik,
pedagogik mahoratning keng imkoniyatlaridan foydalanish talab qilinadi. Yosh avlod
t arbiyas ida o'qitu vchi e ng qiyin v aziyatlarda ham pedagogik nazokatning quyidagi
holatlarig Trioya qilishi va ushbuTaoKyatga o'zini moslashtirishi lozim:
• emotsional his-tuyg'ular va kechinmalarda, stress va affekt holatlarida o'zini
boshqara olish qoidalariga rioya qilish;
• o'zining xulq-atvor xususiyatlarini doimiy bir muvozanatda saqlagan holda
qo'llash;
• bachkana qiliqlar, ortiqcha xatti-harakatlar, pedagogik etikaga to'g'ri
kelmaydigan
bema'tii so'zlardan o'zini qat'iy tiyish;
• o'qituvchiga xos notiqlik san'ati sirlarini puxta egallash, o'quvchi shaxsiga

to'g'ri ta'sir etadigan, uning rubiyatini jarohatlaydigan iboralarni ishlatmaslik,
muomalada, jazo metodlaridan foydalanishda qo'pol va dag'al so'zlar qo'llamaslik;
• dars jarayonida hissiy, aqliy bilim berishda belgilangan muayan psixologik va
fiziologik me'yorlarga asoslanish, manmanlikka yo'l qo'ymaslik, o'z holatidan boshqa
holatga o'tishdan saqlanish;
• o'qituvchilar jamoasi va o'quvchilar bilan, ota-onalar hamda notanish kishilar
bilan munosabatda kommunikativ qobiliyatning rasmiy va qat'iy muomala hamda
ishbilarmonlik uslublariga asoslanish.
Pedagogik nazokat pedagogik mahorat bilan birga yillar davomida ustozlar
tajribasini o'rgangan holda va o'z hayotiy hamda kasbiy faoliyati tajribalaridan kelib
chiqib shakllantirilib boriladi. O'qituvchining ma'naviy yetuklik darajasi, nazokat
sirlarini o'rganishda o'quvchilar bilan muloqot qilish ko'nikma va malakalarini
egallashi, maxsus psixologik bilimiarga ega bo'lishida, o'z ustida tinimsiz mehnat
qilishi natijasida erishiladi. Avvalo bu bilimlar o'quvchilar yosh xususiyati
psixologiyasini va bolalaming individual xarakterini bilish bilan bog'liq.
Axloq asoslarini bilish, xatti-harakatlarda axloqiy ma'noni kasb ettirish ham
katta ahamiyatga ega. Shu bilan birga o'quvchi ruhiyatiga ijobiy-tarbiyayiy.ta'sir etish
yo'llarini bilish o'qituvchilarning kundalik faoliyatiga aylanishi lozim:
- o’quvchilarni chin ko'ngildan sevish, o'z muhabbatini o'zaro munosabatda
ko'rsata olish;
- o'quvchilar xulqi va ruhiyatidagi yashirin ichki tuyg'ularini anglashga harakat
qilish, ko'rish va kuzatish;
- sinf jamoasidagi har qanday sharoit va muhitga moslashish;
- sinf jamoasi bilan o'zaro hamkorlikni ta'lim-tarbiyaviy maqsadga muvofiq
yo'lini tanlash;
- o'quvchilar bilan norasmiy suhbatlarda o'z ichki hissiyotini sezdirmaslik,
aksincha ular ishonchini qozonish.
Pedagogik nazokatning asosiy xususiyati shundan iboratki, o'qituvchiga muloqotni
ijobiy hissiyotlar asosida qurishga, o'quvchilar bilan psixologik kontaktga kirishish
uslublarini saqlashga yordam beradi.

Pedagogik nazokatning quyidagi xususiyatlari hozirgi kunda muvaffaqiyat poydevori
hisoblanadi:
• o'qituvchi pedagogik nazokat talablariga amal qilib, o'zida muloqotning
erkin demokratik asosini shakllantiradi;
• sinf jamoasida ongli intizonim vujudga keltiradi; o'quvchilar bilan haqiqiy
muloqot madaniyatiga erishadi:
• o'qituvchi sinfda yakka (avtoritar) hukmronlikdan, erkin muloqotga o'tib,
demokratik prinsiplar asosida pedagogik faoliyatga kirishish shaklini qo'llaydi;
• o'quvchilarni ongli ravishda tartib-intizomga muloqot asosida o'rgatadi.
Pedagogik nazokat asosida o'qituvchi o'quvchilar bilan muloqotda qarama-
qarshilikka yo'l qo'ymasligi o'zaro munosabatni to'g'ri tashkil etishga yordam beradi.
Bizga ma'lumki, o'qituvchining fikr-mulohazalarida nisbiylik va subyetivlik alomatlari
ham mavjud. U hammaga birdek, to'g'ri munosabatda bo'la olmasligi tabiiy holdir, lekin
u mohiyatan barcha o'quvchilarga holis niyatli, yaxshilik qilishga intiluvchi, adolatli
kishi ekanligiga ishonch uyg'otishi kerak. Bu holat pedagogik nazokatning muhim
xususiyatlaridan biridir.

4. O'qituvchining dilkashlik xususiyati va uning ahamiyati.
Pedagogikada axloq va odobning muhim xususiyatlaridan biri bo'lmish
dilkashlik insonning atrofdagi odamlar bilan barqaror, yaqin munosabatda bo'lishga
intilishi deb ta'riflanadi. Bu intilish o'qituvchining o'quvchilar va atrofidagi kishilar
bilan tez aloqa o'rnata olishi va belgilangan maqsadga erishishini ta'minlaydi.
Albatta bu jarayon birdaniga sodir bo'lmaydi, ayniqsa yosh o'qituvchilardan
psixologik bilim, kishilar bilan muloqotda xushmuomalalik, ehtiyotkorlik talab
qilinadi.

2.2. O'QITUVCHINING DILKASHLIK XUSUSIYATI VA UNING
AHAMIYATI.
Psixologlar o'qituvchilaming dilkashlik xususiyat iikki toifadagi odamiar
xarakterida mujassamlashgan deb ta'kidlaydilar:
Birinchisi. ekstravert shaxslar: Ular barcha ishlarda faol, jiddiy va vazmin,
osoyishtalikka va tashqi ta'sirchanlikka moyil kishilardir.
Ikkinchisi. introvert shaxslar: Ular faqat o'z ichki olamiga beriluvchan,
atrofidagi odamlarga aralashmaydigan, o'z-o'zini nazorat qilishga, doimo ichki
xavotirga moyil kishilardir.
Pedagog olimlar o'qituvchining dilkashligi ekstravert yoki introvert
xususiyatlarga ega bo'lgan shaxslar xarakterining birlashuvida paydo bo'lishini
ta'kidlaydilar. Biroq, ko'pincha, pedagogikada ekstravert tipdagi shaxslar dilkash
insonlar sifatida e'tirof yetilganlar. O'qituvchida ushbu hislatlarning mavjudligi,
uning pedagogik nazokat qoidalariga rioya qilib dilkashlik xususiyatlarini
rivojlantirishi pedagogik mahorat sirlarini takomillashtirish zamini va shartidir.
Dilkashlik munosabatini doimiy ravishda o'z kasbiy faoliyatida
mujassamlashtirgan o'qituvchi quyidagilami unutmasligi kerak:
• sinf jamoasiga nisbatan bir qolipdagi fikrlarning muayyan tizimiga ega
bo'lishi;
• o'quvchilar bilan doimo erkin muloqot qila olishi, har bir o'quvchisiga
individual shaxs sifatida yondashishi;
• birorta ham o'quvchisining yompn bo'lishiga, ularning hurmat e'tiborini
qozonmasligi mumkin emasligiga ishonch hosil qilishi;
• biror o'quvchiga nisbatan ishonchsizlik, salbiy munosabat sinf jamoasi
bilan o'zaro yaxshi munosabatni yo'lga qo'yilishiga xalaqit qilishini bilishi;
• o'quvchilar bilan muloqotda haddan tashqari masofani (subardinatsiya)
saqlash mumkin emasligi;
• sinf jamoasida sodir boladigan kulgili vaziyatlarda o'qituvchining o'ta
jiddiy va qat'iy bo'lishi jamoadagi qaltis ahvolni murakkablashtirib yuborishini
unutmasligi;

• har bir o'quvchiga beriladigan xolisona va adolatli baho (ijobiy yoki salbiy)
o'qituvchi va o'quvchi orasidagi munosabatni mustahkamlaydigan ko'prik
ekanligini unutmaslik.
O'qituvchining kasbiy pedagogik faoliyatida dilkashlik fazilati o'quvchilar
jamoasi bilan qizg'in, muvaffaqiyatli muloqotga kirishib ketishida namoyon
bo'ladi. Avvalo, o'qituvchi o'zining kasbiy-pedagogik dilkashlik fazilati haqida va
uning nima ekanligini va tarkibiy qismlari nimalardan iboratlig to'g'risida aniq
ma'lumotga ega bo'lishi lozim.
Shu bilan birga, o'qituvchi o'zining kasbiga xos bo'lgan shaxsiy fazilatlari
nuqtai nazaridan ye'tibor berib, dilkashlikning qanday jihatlarmi o'zida
shakllantirish lozimligini aniqlashi va o'z-o'zida kommunikativ hislatlarni
tarbiyalashning shaxsiy rejasini tuzishi kerak.
Pedagogik kommunikatsiyaning o'qituvchi kasbiy faoliyatidagi ahamiyati
shundan iboratki, unda o'qitovchining yuksak kommunikativ madaniyati qay
darajada ekanligi nmoyon bo'ladi. O'qituvchining kommunikativ madaniyati o'z
navbatida turli pedagogik vaziyatlarda paydo bo'ladigan oddiy insoniy dilkashlik
xususiyatiga tayanadi. Har birimizda, o'z shaxsiy muloqotimizning va o'zgalaming
biz bilan olib boradigan shirin xushmuomalali muloqotidan ko'plab ajoyib
taassurotlar xotiramizda saqlanadi. O'zaro muomala dadilkashlik fazilatlarini
namoyish yetadigan ko'plab pedagog ustozlarni bilamiz. Ular har qanday
vaziyatlarda kishilar bilan bemalol muloqotga kirishib keta oladilar.
Biroq, muloqotda butun suhbat jarayonini faqat o'ziga qaratib,
kommunikatsiyaning qoq markazida faoliyat ko'rsatishni istovchi o'qituvchilar ham
bor . Hayotda ana shunday o'qituvchilar uchraydiki, ular muloqotda kamgap,
suhbatda istar istamas ishtirok etishadi, muttaqo faol kommunikativ rolni
bajarishmaydi. Faqat kommunikativ xulqi bilan suhbatdoshini qo'llab turadi.
Ba'zan hech kim bilan umuman muloqotga kirisha olmaydigan tund toifali
o'qituvchilar ham uchraydi. Ammo, pedagogik faoliyatda muloqotdagi
xushmuomalalilik nafaqat insoniy fazilat sifatida, balki o'qituvchilik kasbini
tanlagan har bir kishining kasbidagi yuksak shaxsiy fazilati sifatida namoyon

bo'ladi. Xushmuomalalilik, Sharq mutafakkirlari ijodida yuksak odob namunasi
sifatida tasvirlangan. Dilkashlik, o'qituvchi uchun ajoyib bezak hisoblanadi va
munosabat odobi sifatida talqin qilinib, o'quvchilar ongiga singdirilgan.
O'qituvchining xushmuomalaligi va dilkashligi o'zida butun bir global
insonparvarlik jarayonini qamrab oluvchi, ko'plab tarkibiy qismlardan iborat
bo'lgan ajoyib fazilatlaridan biridir. O'z pedagogik kasbidan voz kechgan sobiq
o'qituvchilar bilan suhbat jarayonida shu narsa ma'him bo'ldiki, ulaming ko'pchiligi
qo'pol, muloqotda nazokatsiz kishilar. Odamlar bilan muloqotga kirishish, ular
uchun qiziqarli emas.
Shu sababli o'qituvchi sifatida kasbiy hislatlari ham shakllanmagan.
Muloqot jarayoni-doimiy, uzoq vaqt davomida shakllanuvchi, keng qamrovli
jarayon. Zero, shuning uchun pedagogik faoliyat - muomalada qo'pol, nazokatsiz
o'qituvchilarni charchatadi, ish jarayoni uning g'ashiga va asabiga tegadi, ta'lim
muassasasidagi faotiyatiga putur yetkazadi.
Xushmuomalalilik va dilkashlik shaxsning insoniy fazilati sifatida
o'qituvchilarning ham kasbiy faoliyatidagi yuksak fazilatlaridan biriga aylanib,
o'qituvchining pedagogik muloqoti unumdorligni ta'minlaydi.
Pedagogika oliy ta'lim muassasalarida bo'lajak o'qituvchilarni kasbga
yo'naltirishda, xushmuomalalilik va dilkashlikni shakllantirish uchun maxsus
tayyorgarlikdan o'tishni taqozo etadi.
O'qituvchining dil kashligi -u chta tarkibiy qismni birlashtiruvchi jarayondir:
• muloqotda zarariyatning mavjudiigi;
• muloqotdan keyin, muloqot paytida, muloqotgacha yaxshi kayfiyat
• kommunikativ ko'nikma va malakalarga ega bo'lish.
Ushbu ta'rifda muloqotning o'qituvchi kasbiy faoliyatidagi ijodiy jihatlari
ko'rsatilgan. Biroq, muloqot uchun zaruriyat harmisha mavjudiigi - umuminsoniy
xususiyat bo'lib, u barcha kasb egalariga taalluqlidir.

XULOSA
Rus olimi A.V.Mudrik o'z ilmiy tadqiqotlarida o'qituvchining
xushmuomalalilik bilan muloqotga kirishishi va unga ko'nikma hosil qilishga
nisbatan qobiliyatini aniqlaydigan quyidagi mezonlarni ajratib ko'rsatadi:
Inson tafakkurining o'ziga xos xususiyatlarga muvofiqligi;
• notiqlik san'atini mukammal egallaganlik yoki nutqda erkinlik;
• xushmuomalalilik va shirinsuxanlik;
• empatiya vao ' z - o ' zidan paydo bo ' ladigan o ' tkir zehnga ega bo ' lish ;
• ma ' lum bir maqsadga qaratilgan aniq ijtimoiy munosabat ( masalan ,
muloqot jarayonining natijalariga emas , balki o ' ziga nisbatan qiziquvchanlik );
• kommunikativ mahoratda - vaqtni , suhbatdosh ichki dunyosini ,
munosabatni , vaziyatni aniq mo ' ljalga olish .
Ushbu nuqtai nazardan ta ' kidlash joizki , o ' qituvchining kasbiy faoliyatida
mavjud bo ' lgan pedagogik dilk ashlik ham o ' ziga xos mazmunga ega va uning
quyidagi tarkibiy qismlarini ajratib ko ' rsatish munikin : "
• ta ' lim va tarbiyaning turli sharoitlarida o ' quvchilar bilan doimiy muloqotda
bo ' lish uchun barqaror zaruriyatning mavjudiigi ;
• o ' qituvchining shaxsiy va kasbiy jihatdan dilkashlik va xushmuomalalik
fazilatlarini namoyon qilishda uzviylikning doimiyligi ;
• dilkashlik va xushmuomalalikning barcha bosqichlarida ruhiy
xotirjamlikni his etish :
• muloqotning samaradorligi va pedagogik faoliyatning turli tarkibiy
qismlariga ijobiy ta ' sir etishi ;
• pedagogik kommunikatsiya jarayonini amalga oshirishda qobiliyatning
mavjudiigi ;
• o'qituvchining pedagogik kommunikativ ko'nikma va malakalarni doimiy
egallab borishi.
Hozirgi kunda ta'lim-tarbiyaning insonparvar, demokratik xarakterda ekanligi,
o'quvchilarni erkin, mustaqil fikr yuritishga va ongli intizomga o'rgatish,
intellektual va ma'naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash, o'qituvchidan chuqur

bilimga, kasbiy malaka va ko'nikmalarga, yuksak axloqiy fazilatlarga ega bo'lishni
talab qiladi.

ADABIYOTLAR
1. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. - Qarshi.: Nasaf, 2000.
2. Tolipov O'., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalaming tadbiqiy asoslari.
- Т .: 2005.
3. Avliyakulov N. X., Musayeva N. N. Pedagogik texnologiya. Oliy o'quv
yurtlari uchun darslik.
4. Azizxodjayeva N.N. Pedagogicheskiye texnologii i pedagogicheskoye
masterstvo. -Tashkent: Moliya, 2002.
5. Azizxodjayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat - Т .: Fan,
2006.
6. Yo'ldoshev J.G'., Usmonov S. Ilg'or pedagogik texnologiyalar. — Т .:
O'qituvchi, 2004.

Pedagogikada axloq va odobning muhim xususiyati bo'lgan dilkashlik

Sotib olish