Polimerlarning molekulyar massasi va ularni aniqlash usullari

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	572.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Polimerlarning molekulyar massasi va ularni aniqlash usullari

Купить

MUNDARIJA KIRISH .......................................................................................................................3 I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. Polimerlarning molekulyar massasini aniqlash usullari ……………………6 1.2. Polimerlarni fraksiyalash usullari …………………………………….........18 1.3. Polimer eritmalari nazariyasi ......…………………………………….........21 1.4. Polimerlarning bo’kishi...............................…………………………..........24 1.5. Polielektrolitlarning tuzilishi va xossalari.....................................................28 II BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI 2.1.Polielektrolitlar qovushqoqligining o’ziga xos jihatlari.................................33 2.2. Reologik usullarning polielektrolitlarni tadqiq qilishda qo’llanishi..............39 2.3. Viskozimet

Hurmatli prezidentimiz Islom Karimov O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlis qonunchilik palatasi va Senatning qo’shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish ustivor maqsadimizdir” mavzusida fikrlarini bayon etdilar. Oliy Majlisning qonun ijodkorligi faoliyatida mamlakatimizda iqtisodiy sohada amalga oshirilayotgan tarkibiy o’zgarishlarni, qulay investitsion muhitni shakllantirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlash, bank moliya tizimini rivojlantirishni normativ huquqiy jihatdan ta’minlash masalalari alohida o’rin egallaydi [1]. Iqtisodiy islohotlarni qonuniy jihatdan ta’minlashga yo’naltirilgan bir qator tadbirlar 2009-2012 yillarga mo’ljallangan, jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozning salbiy oqibatlarini imkon

2011 yilda mamlakatimizni ijtimoiy - iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim ustivor yo’nalishlarining belgilab olishdan iboratdir. Inqirozga qarashli choralar dasturi doirasida amalga oshirilgan yana bir yo’nalish mamlakatimizdagi mahsulot eksport qiladigan korxonalarni qo’llab- quvvatlash va rag’batlantirish, eksport salohiyatini mustahkamlash bo’yicha qabul qilingan amaliy choralar muhim ahamiyatga ega bo’ladi.[3]. 2010-yilda o’z oldimizga qo’yilayotgan yuksak maqsad, vazifa va rejalar qanday og’ir bo’lmasin, bularning barchasi avvalo mamlakatimizning taraqqiy topgan davlatlar qatoriga chiqishi yangi qadamdir. Mavzuning dolzarbligi. Hozirgi kunda xalq xo’jaligining turli sohalarini polimerlarsiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Sanoatning eng yirik tarmoqlari, rezina, plastmassa, kimyoviy tolal

Bitiruv malakaviy ishning ilmiyligi. Bitiruv malakaviy ishning ilmiyligi shundaki, polimer yoki sopolimerlarni mustahkamligi, haroratga, kislotali yoki ishqoriy muhitlarga chidamliligi ko’proq molekulyar massasiga bog’liqdir. Molekulyar massa qancha katta bo’lsa, u shunchalik mustahkam va chidamli bo’ladi. Bundan tashqari har qanday yangi polimer yoki sopolimer moddasi sintez qilingandan so’ng, uning ko’pgina fizik-kimyoviy xossalari o’rganiladi. Bitiruv malakaviy ishda ham vinil xloridni vinilasetat bilan sopolimerini fizik- kimyoviy xossalari fizik tadqiqot usullari yordamida o’rganilgan. Bu esa, ilmiy jihatda katta ahamiyatga egadir. I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. Polimerlarning molekulyar massasini aniqlash usullari 5

Polimerlarning sintez bo’lishida polimerlanish darajasi har xil bo’lgan makromolekulalarning vujudga kelishi ularning hosil bo’lish mexanizmiga bevosita bog’liq bo’ladi, hatto tabiiy polimerlar ham (ba’zi oqsillardan tashqari) molekulyar massa bo’yicha ko’p jinsli bo’ladi. Shuning uchun polimerlarning molekulyar massasi o’rtacha statisti k qiymatga ega. O’rtachalashtirish usuliga ko’ra, o’rtacha molekulyar massa o’rtacha arifmetik (raqamiy), o’rtacha vazniy (massaviy) va o’rtacha hajmiy molekulyar massalarga bo’linadi. O’rtacha raqamiy molekulyar massa – Mn polimer namunasi umumiy massasining umumiy makromolekulalar soniga nisbati bilan aniqlanadi: _ N 1 M 1 +N 2 M 2 + N 3 M 3 + … ∑N 1 M 1 M n = ----------------------------------- = ----------- = ∑n i M i N 1 +N 2 +N 3 +… ∑N i Bu erda N 1

Polimerlarning molekulyar massasini tavsiflash uchun o’rtacha gidrodinamik molekulyar massalardan keng foydalaniladi. Ularni viskozimetrik (M η ), sedimentasion (M s ) va diffusion (M d ) usullar bilan aniqlanadi [4]. _ ∑N i M i 1+ α M η = [------------] 1/ α [ η ] = K M α - Mark-Kun-Xaunk tenglamasi ∑N i M i Amalda M η qiymati jihatidan M w dan katta farq qilmaydi. Odatda bu farq 20% atrofida bo’ladi. α =1 ga teng bo’lganda M η = M w bo’ladi. Har xil makromolekulalardan iborat polimerlar uchun o’rtacha molekulyar massalar quyidagi tartibda joylashadi: M z ≥ M w ˃ M n . Molekulyar massa bo’yicha bir jinsli bo’lgan polimerlar uchun M w = M η ˃ M n , molekulyar massa bo’yicha bir jinsli bo’lmagan, ya’ni polidispers polimerlar uchun esa, M w ˃ M η ˃ M n bo’ladi. Termodinamik usullar. Polimerl

RT 1 2 ∆T= ------- . N 2 ∆H Bu ifodada R–gaz doimiyligi; T 1 –erituvchining qaynash (yoki muzlash) harorati; ∆H – yashirin qaynash (yoki muzlash) issiqligi; N – erigan moddaning molyar qismi. Polidespers polimerlar real eritmalarining qaynash (yoki muzlash) haroratining o’zgarishi quyidagi ifoda bilan topiladi: ∆T/C = K / M n K = M 1 RT 1 2 /1000*∆H Bu erda M 1 – erituvchining molekulyar massasi; K – ebulioskopik yoki krioskopik konstanta. Odatda K ning qiymatini topish uchun toza erituvchida bir necha konsentrasiyali molekulyar massasi ma’lum bo’lgan moddadan eritmalar tayyorlanib ∆T/C topiladi. So’ngra yuqoridagi ifodadan K hisoblanadi. Standart moddalar sifatida naftalin (mol.massasi 128), saxaroza (mol.massasi 342) va boshqalar olinishi mumkin. Bu usul bilan (2 - 2,5) . 10 5 dan (Bekm

π/c ning qiymati tajriba yo’li bilan eritmaning osmotik bosimini bir necha konsentrasiyada o’lchab, π/C=f(C) grafigidagi to’g’ri chiziqni cheksiz suyultirilgan konsentrasiya (C=0) gacha ekstrapolyasiya qilib topiladi. Polimer molekulyar massasi quyidagi formuladan hisoblanadi: _ RT M n = ------ π/c Bu usul o’rtacha arifmetik (raqamiy) molekulyar massani (3 . 10 4 – 2 . 10 6 gacha) topish imkonini beradi, chunki osmotik bosim polimer molekulalari soniga bog’liq. Osmometrik usul krioskopik va ebulioskopik usullarga qaraganda ancha aniq, ammo yarim o’tkazgich pardalar tayyorlash etarlicha takomillashmaganligi tufayli aniqlik bir muncha pasayadi. Molekulyar massani yorug’lik sochilishi usuli yordamida aniqlash. Yorug’lik nuri yorug’lik to’lqininig 0.1 qismiga teng o’lchamli zarrachalar bilan t

qiymati ham har xil bo’ladi. Bunday molekulyar massaning yoyilish burchagiga bog’liqligini P(ϴ) funksiya yordamida hisobga olib molekulyar massani quyidagi tenglama orqali aniqlash mumkin: HC/τ* P(ϴ)=1/M Loyqalanish odatda, fotoelektrik nefelometrda har xil burchak ostida yoyilgan nurning intensivligini o’lchash orqali aniqlanadi. Yorug’lik manbai sifatida simob spektrining faqat yashil nurlarini o’tkazuvchi svetofiltr bilan moslangan simob chirog’i qo’llanadi. Nur yoyish usulining boshqa usullardan farqi shundaki, unda o’lchashlar tez amalga oshiriladi. Bu usul o’rtacha massaviy molekulyar massani beradi, chunki umumiy loyqalanish har bir fraksiyaning loyqalanish yig’indisidan iborat. Molekulyar massani diffuzion usul bilan aniqlash. Makromolekulaning eritmadagi diffuziyasi ularning o’lch

zichliklarining (ρ 0 va ρ) farqiga va muhit qovushqoqligi (η) ga bog’liq. Stoks qonuni bo’yicha sferik zarrachalarning cho’kish tezligi: dx 2 r 2 (ρ - ρ 0 )g V = ----- = ---- . -------------- ga teng bo’ladi. dt 9 η Bu erda x–tushayotgan zarrachaning t–vaqt ichida yurib o’tgan masofasi; g– og’irlik kuchining tezlanishi. Bu tenglamaga asosan zarrachaning radiusi r – kichrayishi bilan V – cho’kish tezligi kamayib boradi. Agar suspenziyalarda cho’kish tezligi katta bo’lib va u oson o’zgarsa, maydaroq zarrachalarga o’tganda u shunchalik kamayib ketadiki, uni amalda aniqlash juda qiyin bo’ladi. Makromolekulalar o’lchamiga teng bo’lgan zarrachalarga bunday cho’kish uchun ko’p yillar kerak bo’lar edi. Bu esa molekulyar massani amalda sedimentasiya usuli bilan aniqlash mumkin emasligini ko’rsatadi

hosil bo’layotgan markazdan qochuvchi kuchning qiymatidan iborat. Markazdan qochuvchi kuch muvozanaatli ul’trasentrafugada og’irlik kuchidan 20000 marta, tezkor ul’trasentrafugada esa bir necha yuz marta ortiq bo’ladi [10]. Molekulyar massani muvozanatli ul’trasentrafuga yordamida aniqlashda eritmadagi polimer makromolekulalari bilan sedimentasiya tezligi orasida muvozanat qaror topguncha sentrafugalanadi. Sedimentasion muvozanat qaror topgach kuzatilayotgan konsentrasiya gradienti (aylanish o’qidan turli masofadagi polimer eritmasi konsentrasiyasining o’zgarishi) monoxromatik yorug’likning yutilishi yoki nur sinish ko’rsatkichining o’zgarishi bilan o’lchanadi. Birinchi usulda o’rtacha molekulyar massa quyidagi tenglama bilan hisoblanadi: _ 2 RT ln C 2 /C 1 M ὼ =----------------------- (1

Bunda, T – absolyut temperatura; R – universal gaz doimiyligi; ρ 0 - muhitning zichligi; V–erigan birikmaning parsial solishtirma hajmi; S 0 -sedimentasion konstanta; D 0 – diffuziya konstantasi. Diffuziya konstantasi D 0 boshqa asbobda aniqlanadi. Bu tenglamadan foydalanganda S 0 va D 0 ning konsentrasiyaga bog’liqligini hisobga olish shart. Shuning uchun bu qiymatlar eritmaning turli konsentrasiyalarida o’lchanadi va qolgan qiymatlari aniqlangan qiymatlarni nolgacha ekstrapolyasiya qilib topiladi. Viskozimetriya usuli (Eritma qovushoqligini aniqlash usuli bilan molekulyar massani topish). Suyultirilgan eritmalarning qovushoqligini o’lchash orqali polimerlarning molekulyar massasini topish oddiy va keng tarqalgan usul hisoblanadi. Shtaudinger polimer molekulyar massasi bilan suyultirilgan

Tajribadan qoniqarli natijalar olish maqsadida Shtaudinger tenglamasiga o’zgarishlar kiritish taklif qilingan. Tenglamadagi η sol o’rniga qovushoqlik haddi η ishlatiladi: Qovushoqlik haddi quyidagi formuladan topiladi: η col [ η ] lim C → 0 = ——— C Bu eritma cheksiz suyultirilgandagi ( ya‘ni C nolga intilgandagi ) qovushoqlikning haddi (so’ngi chegarasi). Qovushoqlik haddi polimer cheksiz suyultirilib alohida-alohida makromolekulagacha disperslangan eritmasining qovushoqligini ko’rsatadi. Shuning uchun K M ning qiymati alohida makromolekulaning oqimga ko’rsatilgan gidrodinamik qarshiligini belgilaydi deb hisoblash mumkin. Makromolekulada qancha uzun bo’lsa, uning oqimga ko’rsatuvchi gidrodinamik qarshiligi shuncha ko’p bo’ladi. Bundan shu narsa kelib chiqadiki, qovushoqlik bilan erigan pol

Bunda: K - polimergomologik qatordagi polimerlarning ma‘lum erituvchidagi eritmasi uchun doimiy koeffitsient, uni krioskopik usul bilan tajribadan topish mumkin; α - eritmadagi makromolekula shaklini xarakterlovchi qiymat bo’lib, polimer zanjirining egiluvchanligiga va erituvchining tabiatiga bog’liq [13]. Agar α = 1 bo’lsa, tenglama Shtaudinger tenglamasi ko’rinishiga o’tadi. Polimerlar molekulyar massasini [ η ] = K M · M α tenglama yordamida aniqlash uchun ham polimerning biror erituvchidagi eritmalari uchun K m va α ning qiymatini bilish zarur. To’g’ri chiziqli viskozimetrik tenglama tarkibiga kiruvchi bu koeffitsientlarning qiymati ko’pchilik polimerlar uchun ma‘lum. Birinchi kontsentratsiyadagi eritmaning nisbiy qovushoqligini katta rezervuarli Ubbelode viskozimetrida o’lchash qulay.

mumkin. Bunda zanjir uzilish mexanizmi va monomerga zanjir uzatilish imkoniyatlarini hisobga olish kerak, chunki ular makromolekulaga to’g’ri keluvchi guruhlar sonini va polimerni olish va tozalash jarayonida zanjir uchlaridagi guruhlar tavsifining o’zgarish imkoniyatlariga ta’sir o’tkazadi. Makromolekula uchlaridagi guruhlar ulushi zanjirlarda kam bo’lganligi sababli, ularni juda aniq usullar yrdamida aniqlanadi. Ularni kimyoviy va fizikaviy (spektroskopik, kalorimetrik, radiometrik va h.k.) usullar bilan aniqlanadi. Polimerning molekulyar massasi ortishi bilan makromolekula uchlaridagi guruhlarning zanjirdagi ulushi kamayib boradi va kimyoviy usulning aniqligi pasayadi. Kimyoviy usul bilan M ≤ 5 . 10 4 bo’lgan molekulyar massani aniqlash mumkin [14], [15]. Zanjir uchlarida guruhlarning t

karboksil gruppalar yig’indisini aniqlab, ularning molekulyar og’irligini topish usuli ishonchliroq usuldir: 56 . 2 . 1000 M = --------------- k.s. + g.s. bu formulada; k.s. – kislota soni; g.s. – gidroksil soni. Kislota sonini aniqlash. Har birining sig’imi 250 ml bo’lgan konussimon ikkita kolbaga kaliy gidroksidning spirtdagi 0.1 N li eritmasidan 25 ml va 1 gr polimer solinadi. Shu bilan bir vaqtda, polimer solinmagan kontrol tajriba ham o’tkaziladi. 2 soatdan keyin aralashma xlorid kislotaning 0.1N li eritmasi bilan titrlanadi (indikator sifatida fenolftalein olinadi). Kislota soni quyidagi formuladan topiladi: k.s. = (a – b) . T . 1000/g Bu formulada: a – xlorid kislotaning kontrol tajribada titrlashga sarf bo’lgan 0.1N li eritmasi hajmi, ml hisobida; b–xlorid kislotaning asosiy tajrib

Zanjirning rekombinasiya usuli bo’yicha uzilishi 5) Zanjirning disproporsiya usuli bo’yicha uzilishi kabi sabablarga ko’ra YuMB lar polidispers holatda bo’ladi. Polidesperslik tajribada polimerlarni fraksiyalarga ajratib aniqlanadi. Fraksiyalarga ajratish ikki xil bo’ladi: 1) preparativ fraksiyalash , bunda fraksiyalar alohida ajratib olinib, ularning xossalari maxsus usullar bilan o’rganiladi; 2) analitik fraksiyalash , bunda fraksiyalar alohida ajratib olinmay tajribalar orqali taqsimlanish egri chizig’i chiziladi. Fraksiyalab cho’ktirish, fraksiyalab eritish, fraksiyalab taqsimlash va shu kabilar preparativ fraksiyalash deyiladi. Turbidimetrik titrlash, ultrasentrafugada sedimentasion muvozanatni aniqlash, yorug’lik sochilishini o’rganish kabi usullar analitik fraksiyalashning eng muhim

xossalariga ta’sir etadi. Shuning uchun polidesperslikni aniqlash, har bir fraksiyani fizik-mexanik hamda kimyoviy xossalarini o’rganish katta ahamiyatga egadir. Fraksiyalash deb, polimerni tashkil etgan har xil uzunlikdagi polimergomologlarini bir-biridan ajratishga aytiladi. Fraksiyalash laboratoriya sharoitida har xil usullardan; masalan, cho’ktirib ajratish, ekstraksiyalash, erituvchini bug’latish, haroratni pasaytirish, ikkita aralashmaydigan suyuqlik orasida taqsimlanish, adsorbsion xromatografiya, ultrafil’trasiya, turbidimetrik titrlash hamda termodiffuziyalardan foydalanish mumkin [19]. Polimerlarni eritish yo’li bilan ham fraksiyalarga ajratish mumkin. Buning uchun polimer namunasi ketma-ket erituvchi va cho’ktiruvchi har xil nisbatda olingan aralashmasi bilan ishlanadi. Aralashm

ajraladi. 3 Ikkita aralashmaydigan suyuqlik orasida taqsimlanish Taqsimlanish koeffisienti molekulyar massaga bog’liq. 4 Adsorbsion xromatografiya Katta molekulalar yaxshiroq adsorbsiyalanadi. 5 Ultrafil’trasiya Elash (fil’trlash) samarasiga asoslangan. 6 Ultrasentrifugalash Sedimentasiya tezligi molekulyar massasi ortishi bilan ortadi. 7 Turbidimetrik titrlash Cho’kish ostonasi, molekulyar massa va konsentrasiyaga bog’liq. 8 Termodiffuziya Diffuziya va termodiffuziya koeffisentlarining nisbatlari molekulyar massaga bog’liq. Ko’rilgan usullardan har birining afzal va kamchilik tomonlari bor. Cho’ktirish bilan fraksiyalashning asosiy kamchiliklaridan biri, cho’kish jarayonida boshqa molekulyar massali fraksiyalarning mexanik ravishda aralashib chokishidir. Eritish usulida bunday kamchilikla

Chin eritma va kolloid sistemaning o’ziga xos belgilari № Chin eritmalar Kolloid sistemalar 1 Komponentlari orasida o’zaro moyillik bor. Komponentlari orasida moyillik yo’q. 2 O’z-o’zidan hosil bo’la oladi. O’z-o’zidan hosil bo’la olmaydi. 3 Dispersligi molekula va ion darajasida. Kolloid disperslikga ega. 4 Termodinamik barqaror. Termodinamik beqaror. 5 Disperslik darajasi vaqt o’tishi bilan o’sadi. Disperslik darajasi vaqt o’tishi bilan kamayadi. 6 Agregat holati barqaror. Agregativ beqaror. 7 Bir fazali. Ikki fazali. 8 Ajralgan sirti yo’q. Ayrim sirti va sirtlari orasida chegara bor. Yuqori molekulyar birikmalar eritmasi quyi molekulyar moddalar eritmasi kabi ionlarga ajraladigan elektrolitga hamda ionlarga ajralmaydigan elektrolitmas eritmalarga bo’linadi. Hozirgi vaqtda bir qator ionl

v) polimer zanjirining qayishqoqligiga; g) makromolekula tarkibiy qismlarining zichligiga; d) polimerning fazoviy holatiga; e) zanjirning kimyoviy tarkibi bir xil emasligi; y) haroratga va boshqa faktorlarga bog’liq bo’ladi. Yuqori molekulyar birikmalar eritmasi termodinamik barqaror sistemadir. Ular istalgan muddatgacha o’z barqarorligini saqlab qola oladi. Yuqorida takidlanganidek yuqori molekulyar birikmalar eritmalarining asosiy xususiyatlaridan biri uning qaytarligidir. Boshqacha aytganda, eritma muvozanatga har tomonlama kela oladi va bu holat muvozanat sodir bo’lishi usuliga bog’liq emas. Shu sababdan ham eritmalarning muvozanat holati tenglamasi – Gibbsning fazalar qoidasini yuqori molekulyar birikmalar eritmalariga ham qo’llash mumkin [21], [22]. Ma’lumki, ko’p fazali va ko’p komp

bosimning juda pastligi, diffuziya harakatining kichikligi, yarim o’tkazgich membranalardan makromolekulaning o’ta olmasligi) kolloid eritmalarni eslatadi. Bunday o’xshashlikning sababi shundan iboratki, ikkala xil eritmadagi zarrachalarning o’lchami bir-biriga yaqin bo’lib, oddiy makromolekulalarda buning aksidir. Lekin polimer eritmalari kolloid eritmalaridan tubdan farq qiladi. Kolloid eritmalardagi harakatchan zarrachalar misella shaklida, ya’ni Van-der-Val’s kuchlari yordamida bog’langan molekulalar yig’indisi shaklida bo’ladi, polimerlarda esa, harakatchan zarrachalar juda katta o’lchamga ega bo’lgan mustaqil molekulalardir. Shunday qilib, polimer eritmalari kolloid sistemalardan farq qiladi va oddiy eritmalarga o`xshab bir jinsli va termodinamik barqaror bo`lib, stabilizatorsiz ham

makromolekulani tuzilishi o’zgarib, u yumshoq, qovushoq va cho’ziluvchan bo’lib qoladi. Laboratoriya sharoitida bo’kish jarayoni nabuxametr yordamida, yuqori molekulyar birikmalarning quyi molekulyar suyuqliklarni o’ziga yutish (yoki singdirish) jarayoni natijasida polimerlarning hajmiy o’zgarish hodisasiga bo’kish deyiladi. Yuqori molekulyar birikmalar sirtidagi g’avak bo’shliqlar va naychalarning suyuqlik bilan to’lishi va makromolekulaning harakatchan qismlarining suyuqlik molekulalari bilan o’zaro ta’siri natijasida ham sirtqi molekulyar va ichki molekulyar qismlarida bo’kish kuzatiladi. Chunki, yuqori molekulyar birikmalar quyi molekulyar suyuqliklar bilan to’qnashganda suyuqlik molekulalari polimer makromolekulasiga nisbatan ko’proq harakatchan bo’lganligidan ularning makromolekulala

– polimerning bo’kishgacha bo’lgan massasi; m – polimerning bo’kishdan keyingi massasi. Namunaning bo’kish darajasini uning hajm o’zgarishi orqali ham aniqlash mumkin. Bu holda tenglama Q = V – V o / V o ko’rinishida bo’ladi. Makromolekulaning o’lchami katta bo’lganidan polimerning bo’kish va erish jarayonlari uzoq vaqtga cho’ziladi. Polimerni ma’lum vaqt oralig’ida tarozida tortish yoki uning hajm o’zgarishini maxsus asbobda o’lchash yo’li bilan polimerning bo’kish jarayoni knetikasini o’rganish mumkin. Quyidagi grafikda har xil turdagi bo’kish knetikasini ifodalovchi chiziqlar ko’rsatilgan. Qaysi polimer mahsuloti qaysi erituvchida bo’kishi yoki erishini bilishimiz zarur. Shunga qarab ulardan qayerda va qaysi erituvchilardan foydalangan holda ishlatish mumkinligini bilamiz [24]. Q 4 Quyi

potensialning (Gel’m-Gol’s erkin energiyasining v=const bo’lgan taqdirda) kamayishi bilan boradi. Aytilgan bu ikki funksiyaning o’zgarishi quyidagi tenglamalar bilan ifodalanadi: ∆G = ∆H - T∆S ∆F = ∆U - T∆S bunda; ∆G – Gibbsning erkin energiyasi yoki izobarik potensialining o’zgarishi; ∆H – Ental’piya o’zgarishi; T – Absolyut temperatura; ∆S – Entropiya o’zgarishi; F – Izoxor potensial o’zgarishi ( Gel’m – Gol’sning erkin energiyasi); ∆U – Ichki energiyaning o’zgarishi [25], [27]. 1. Agar sistemada borayotgan jarayon uchun ∆H˂O va ∆S˃O bo`lsa, erish davrida issiqlik ajralib chiqadi va sistema entropiyasining qiymati ortib boradi, yani sistemada bir xildagi molekulalarning o`zaro tasir etishida kamayadigan energiyasidan ko`ra turli xildagi molekulalarning o`zaro tasir etish energiyasining k

Polimerlar erishdan oldin bo’kadi, ya’ni bo’kish erishning birinchi bosqichidir. Bo’kish davrida yuqori molekulyar moddalar suyuqlikni yutadi, og’irligi ortadi, yumshoq va cho’ziluvchan bo’lib qoladi, hajmi hatto 10 – 15 marta ortadi. Bo’kish vaqtida erituvchi molekulalari asosan amorf polimerlarning makromolekulalari orasidagi g’avaklarga joylashadi va asta – sekin makromolekulalarni bir – biridan ajrata boshlaydi. Vaqt o’tishi bilan makromolekulalar orasidagi bog’lanish susayadi va makromolekulalar asta – sekin erituvchi molekulalari orasida tarqaladi, natijada chin eritma hosil bo’ladi [26], [28]. Bo’kish chekli va cheksiz bo’ladi. Cheksiz bo’kish – erishning birinchi bosqichi bo’ladi, so’ngra polimer zanjirlari bir-biridan ajraydi va quyi molekulyar erituvchi molekulalari bilan aralas

makromol е kula) d е b aytiladi. Ionog е n guruhlarning tabiatiga bog`liq holda poliel е ktrolitlar kuchli va kuchsiz polikislota va poliasos toifalarga bo`linadi. Kuchli polikislotalar guruhiga misol sifatida quyidagi birikmalarni k е lishtirish mumkin: polivinilsulfon kislota polistirolsulfon kislota Kuchsiz polikislotalar guruhi: poliakril kislota polim е takril kislota Shuningd е k kuchli poliasoslarga quyidagilarni misol qilish mumkin: polivinil-n-tolil- politrim е tilammoniy m е tilammoniy etilm е takrilat Kuchsiz poliasoslarga esa, quyidagi moddalar misol bo`ladi: Poli-n-aminostirol Poli-4-vinilpiridin 2 8

Polikislota va poliasoslar tuzlari, odatda, kuchli poliel е ktrolitlar hisoblanadi. Poliel е ktrolitlar zanjirlarida ham polikislota ham poliasos guruhlar bo`lsa, ular amfot е r yoki poliamfolit makromol е kulalar d е yiladi. Misol sifatida 2-m е til-5-vinil- piridin va akril kislota sopolim е rini k е ltirish mumkin: Poliel е ktrolitlarga biologik muhim yuqori mol е kulyar birikmalar, jumladan, oqsillar, nukl е in kislotalar kiradi. Poliel е ktrolitlar, o`ziga xos ravishda ionog е n polim е rlar va past mol е kulyar el е ktrolitlarning xususiyatlarini mujassam etadi. Poliel е ktrolit eritmalar, boshqa polim е r eritmalar kabi anomal yuqori qovushoqlikga ega bo`ladi. Shuningd е k, oddiy el е ktrolitlar kabi samarali ravishda el е ktr tokini o`tkazadi [29]. Eng e'tiborli tomoni shuki, p

Poliel е ktrolitlar suvli eritmalarda el е ktrolitik dissotsiatsiya hodisasini namoyon qiladi. Bu hodisa mol е kulyar zanjir tarkibiga kiruvchi funktsional guruhlar hisobiga amalga oshadi. Shuning uchun ham poliel е ktrolitlarning suvli eritmalarini o`rganish katta qiziqish uyg`otadi. Bunday polielektrolitlar guruhiga tabiiy polisaxaridlar hosilalari misol bo’ladi, jumladan bular sarasiga sellyulozaning suvda eruvchan hosilasi bo’lmish natriy karboksimetilsellyulozani (Na-KMS) va tabiiy xitindan deatsetillash reaksiyasi bilan olinadigan xitozan (XZ) hosilasini kiritish o’rinlidir. Ushbu polisaxaridlar hosilalarini eritmada polielektrolitik xossalarni namoyon qilishi, ularni amaliyotda biologik faol tizimlar sifatida qo’llanishi uchun katta umkoniyatlar ochib beradi. Natriy karboksimetilsel

Ko’pincha, urug’larni ekishdan oldin qayta ishlashda biologik faol birikmalar preparativ shakllari ishlatiladi. Preparativ shakl minimal ekologik havf mavjud bo’lganda yuqori samara berishi, preparatning ma’lum miqdordagi ta’sir etuvchi meyorini urug’larga etkazishi, preparatni urug’ sirtida bir tekis taqsimlanishi kabi amallarning bajarilishini ta’minlashi lozim. Preparatning tarkibiy komponentlari sifatida deyarli barcha suvda eriydigan polimerlar ( polivinil spirt, polivinilpirrolidon, poliakril kislota, uning tuzlari va boshqalar) amaliy jihatdan qo’llanilishi mumkin. Tabiiy polimarlardan esa, polisaxaridlar va ularning hosilalari jumladan Na-karboksimetilsellyuloza (Na-KMS) va xitozan (XZ) larni qollanilishi maqsadga muvofiqdir. Qishloq ho’jalik ekinlari urug’larini ekishdan avval qay

II BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI 2.1. Polielektrolitlar qovushoqligining o’ziga xos jihatlari Qovushqoqlikni o’lchash usuli hozirgi vaqtda eng ko’p tarqalgan usul bo’lib, chiziqli polimerlarning molekulyar massasini o’lchashda yaxshi natijalar beradi. Shtaudinger polimerning molekulyar massasi bilan eritmasining qovushqoqligi orasida bog’lanish borligini topdi:С h K M sol m   1 bu tenglamada: M -molekulyar massa; m K -polimer va erituvchi tabiatiga bog’liq konstanta; h sol - eritmaning solishtirma qovushqoqligi; C – eritmaning konsentrasiyasi. Shuning uchun polimerning nisbiy qovushqoqligini o’lchab, undan solishtirma va xarakteristik qovushqoqlikning qiymatlari hisoblab topiladi. Polimer eritmasining nisbiy qovushqoqligi viskozimetr yordamida o’lchanadi (1  rasm). Viskozim

1  rasm. Viskozimetrlar: a  Osvald viskozimetri; b  Osvald  Pinkevich viskozimetri Polimer eritmasining nisbiy qovushqoqligini aniqlash uchun dastavval toza erituvchining viskozimetr kapillyardan oqib tushish vaqti o’lchanadi. Buning uchun viskozimetrga 5 ml erituvchi olinib, termostatda 20 minut saqlanadi. So’ngra erituvchi rezina nay orqali so’rilib, sharning ustki belgisi (A) dan oshguncha ko’tariladi. So’rish to’xtatilgandan keyin, erituvchi kapillyar orqali oqib tusha boshlaydi. U sharning ustki (A) belgisiga kelganda, sekundomer yurgizib yuboriladi, erituvchi sharning ostki (V) belgisidan o’tib ketguncha kutiladi. Erituvchi ostki belgidan o’tganda sekundomer to’xtatiladi va erituvchining ustki belgidan ostki belgigacha tushish vaqti yozib quyiladi [31]. Bu jarayon 3-4 marta takro

С h K M sol m   1bu tenglamada: m K - konstanta (uning qiymati jadvallardan olinadi); C – eritmaning molyar kontsentratsiyasi. Molekulyar massa xarakteristik qovushqoqlikni aniqlash yuli bilan ham topilishi mumkin. Xarakteristik qovushqoqlikni aniqlash uchun polimerning 0,05; 0,1; 0,2; 0,5; 0,8 g / 100 ml kontsentratsiyali eritmalari tayyorlanib, ularning nisbiy va solishtirma qovushqoqligi aniqlanadi. Olingan natijalar asosida solishtirma qovushqoqlikning eritma kontsentratsiyasiga nisbati bilan kontsentratsiya orasidagi bog’lanish grafigi chiziladi (2  rasm). Grafik ordinata o’qini kesib o’tguncha davom ettiriladi. 2  rasm. Xarakteristik qovushqoqlikni aniqlash grafigi + + + + sol C C, gr/100ml 0,1 0,2 0,3 0,4 0 - - n 0,5 1,0 Xarakteristik qovushqoqlikning qiymati grafik bilan ordina

Bu tenglamalarda:  h - xarakteristik qovushqoqlik, u - empirik konstanta,  - makromolekula va erituvchining xossalariga hamda ularning o’zaro ta’siriga bog’liq son. Ba’zi polimerlar uchun m K va  ning qiymatlari, ishlatiladigan erituvchilar 2- jadvalda keltirilgan. Polimer eritmasining absolyut qovushqoqligi eritma kontsentratsiyasiga bog’liq bo’lganligdan molekulyar massasini hisoblashda solishtirma va xarakteristik qovushqoqliklardan foydalaniladi [8]. 3 -jadval Ba’zi polimerlar va erituvchilar uchun m K va  ning qiymatlari Polimerlarning nomi Formulasi Erituvchi Harorat, 0 C K m  Poliakrilonitril  CH 2  CH  n  CN Dimetilfor - mamid 20 1,75  10 - 4 0,66 Polibutadien (-CH 2 -CH=CH-CH 2 -) n Toluol 25 1, 1  10 -4 0,62 Polivinilasetat  CH 2  CH  n  OCOCH 3 A t seton 50 2

4 Etil t sellyuloza  C 6 H 7 (OC 2 H 5 ) 3  n A t seton 20 6,9  10 -4 0,71 Qovushqoq suyuqlikning ichki ishqalanishi suyuqlik orasida harakat vaqtida yuzaga keladi. Ishqalanish qancha katta bo ’ lsa , xarakatni ( siljishni ) yuzaga keltirish uchun shuncha katta kuch qo ’ yish kerak . Siljish fizik ko ’ chish yoki suyuqlik buzilishida yuzaga kelib quyilishi , to ’ kilishi , aralashishi va hokazo yuqori qovushqoqlikka ega suyuqliklar siljishi uchun kam qovushqoqliklariga nisbatan ko ’ proq kuch qo ’ yish kerak . Suyuqlik oqimining xarakteriga qarab nyuton va nyutonniki bo ’ lmagan suyuqliklar farqlanib , vaqt bo ’ yicha xossasiga ko ’ ra toksitrop va reopekst turlari mavjud . Reologik metodlar gidrodinamiklardan farqli ravishda eritmalar deformatsion oqimini generatsiyalanishiga asoslanga

makromolekulaga ta ’ sir qiluvchi kuchning kattaligi har xil bo ’ ladi va makromolekula ilgarilanma va aylanma harakat qiladi . Suyuqlikning ichki ishqalanishi qancha katta bo ’ lsa , oqishning tezligini doimiy saqlash uchun shuncha katta kuch bilan ta ’ sir qilish kerak . Buni quyidagi N ’ yuton formulasi bilan ifodalash mumkin :g r  g - tezlikning gradienti . Proportsionallik koeffitsienti  ( etta ) qovushqoqlik koeffitsienti yoki qovushqoqlik deyiladi .  qiymati g ga bog ’ liq bo ’ lmagan suyuqliklar N ’ yuton suyuqliklari deyiladi . Suyuqlikning oqish tezligini doimiy saqlash uchun energiya sarf qilish kerak ; 2g E  Agar suyuqlikning ichida biror modda bo ’ lsa , u suyuqlikning oqish tezligini o ’ zgartiradi va uni doimiy saqlash uchun qo ’ shimcha energiya sarflash kerak bo ’ la

Qovushqoqliklar va ularni aniqlash formulalari Yozilish va aytilishi Belgisi Ani q lovchi teglama Nisbiy qovushqoqlik  nis нис = 0t t t - eritmani oqish vaqti t 0 - erituvchining oqish vaqti Solishtirma qovushqoqlik  сол  нис - 1 Keltirilgan qovushqoqlik с сол с нис 1  Xarakteristik qovushqoqlik [  ] [  ] =KM α Logarifmik keltirilgan qovushqoqlik с от ln 0 ) lim( c кел c  2.2. Reologik usullarning polielektrolitlarni tadqiq qilishda qo’llanilishi Reologiya turli jismlar deformatsiyasi va oqishi haqidagi fandir. “Reologiya” so’zi yunoncha “  ” so’zidan olinib “oqaman” ma’nosini anglatadi. Moddalarni reologik xossalar asosida ham sinflarga bo’lish mumkin. Shunga ko’ra, barcha haqiqiy jismlar suyuqsimon (ya’ni oqishi uchun berilishi kerak bo’lgan kuchlanishning chegara qiymati

o’zgarmaydi; nostasionar suyuqliklarning reologik xossalari vaqt o’tishi bilan o’zgarib ketadi. Deformatsiya deb moddiy jism o’zining uzluksizligi buzilmaydigan tarzdagi zarrachalarning bir-biriga nisbatan ko’chishidir. Agar chekli kuchlar ta’sirida jismning deformatsiyasining vaqt bo’yicha ortishi uzluksiz va ko’chmas bo’lsa bu material oqayotgan bo’ladi. Deformatsiyada odatda mazkur jismning shakli va o’lchami o’zgaradi. Lekin bunday holatlar yuz bermaydigan hodisalar ham kuzatilgan. Masalan, rotatsion viskozimetrning tirqishidagi laminar oqimida ko’rish mumkin. Turli deformatsiya ko’rinishlarini ularni yuzaga keltiruvchi kuchlanishlariga bog’liq holda o’rganish reologiyaning predmetlarini tashkil etadi. Umumiy holda yo’nalishiga ko’ra uch turga ajratiladi fenomenologik reologiya, mikror

nomoyon qiladi. Shu sababli birinchi navbatda tadqiq qilayotgan deformatsiya sharoitlarida materialning qanday hususiyatlari asosiy, belgilovchi bo’lishini anglab olish zarur [34]. Polimer sistemalar orasida shunday materiallar uchraydiki ularning reologik xususiyatlari xilma-xildir. Texnalogik qayta ishlov jarayonida bitta mahsulotning o’zi bir reologik holatdan boshqasiga o’tish holatlari ma’lum, bunday xususiyatlarning birinchisi ikkinchisiga zid bo’lishi ham mumkin. Masalan, polimer qotishmalar shaklga quyilishda, sovitilishda qaynoq (oquvchan) holatdan qattiq (mo’rt) holatga o’tib, xuddi shunday holat polimer tolalarini, pliyonkalarini, plastikli va hokazo ishlab chiqarishda yuz beradi. Tashqi kuchlar ta’siri ostida jismning shakli va o’lchamlari o’zgaradi. Deformatsiyada jism zarrach

bu yerda  i - ma’lum bir konsentratsiyali (C i ) eritmaning va  o – erituvchining viskozimetr kapillyari orqali oqib o’tish vaqti. Odatda tanlangan viskozimetrda erituvchining oqib o’tish vaqti 50–150 sekund oralg’ida bo’lishi talab etiladi. Shunungdek, eritmaning dastlabki konsentratsiyasi (C 1 ) ni oqib o’tish vaqti (  1 ) erituvchinikiga nisbatan kamida 2 marta katta bo’lishi lozim, yani  1 = 2  o . Solishtirma qovushoqlik  sol =  nis - 1 kabi aniqlab, uni konsentratsiya (C) ga nisbatini hisoblasak, keltirilgan qovushoqlikni  kel =  sol /C topamiz [35]. Suyultirilgan eritmalar sohasida keltirilgan qovushoqlikni konsentratsiyaga bog’liqligi Xaggins formulasi orqali ifodalanadi, ya’ni  sol /C = [  ] + k[  ] 2 C bu yerda k – Xaggins koeffisenti; [  ] – tavsifli (xarakteristik)

Demak, Mark-Kun-Xaunk tenglamasi yordamida Na-KMS va xitozanning molekulyar masssalari aniqlash mumkin. Reologik usulni qo’llanishi. Reologik tadqiqotlar “Reotest-2” (Germany) qurilmasida olib bo’rildi [36]. a b 3 - rasm. “Reotest-2” qurulmasi (a) va uning yacheykalari (b). Qurilma ikki turdagi ishchi bo’g’inlarga ega bo’lib, birinchisi termostatik kamera va ikkinchisi konus tekislik qurilmasidan iborat. Termostatik kamera bu koaktsial silindrlar sistemasi, va konus tekislik esa, siljish tezliklarining ishchi diapozoni bo’lib 0,2 - 4,86*10 3 s -1 ni tashkil etadi. O’lchanadigan qovushqoqlik kattaligi 1 dan 4 . 10 7 MPa . s gacha. Reologiya materiallar deformatsiyasi va oqishini o’rganish elastik, qovushqoq va plastik hususiyatlarni ham o’z ichiga oladi. Ko‘rish sohasi va ultrabinafsha yoru

4 - rasm. Koaksial “silindr-silindr” yachiykaning kesimlari chizmasi: a - yon tomondan; b - ust tomonidan Ushbu usul yordamida turli konsentratsiyasili polimer eritmasining siljitma oqimi amalga oshiriladi va unda makromolekulalar deformatsion tartiblanadi hamda nonyoton oqim kuzatiladi. Bunda siljish kuchlanishi ( ) va siljish tezligi (  - tezlik gradienti) M. Reyner formulasi bilan aniqlanishi mumkin:   M/2 π R 1 2 h   2 π  R/(R 2 – R 1 ) Bu yerda М – aylanish momenti; R = (R 2 + R 1 )/2 – o’rtacha radius; h – ichki silindrdagi suyuqlik balandligi. Nyuton qonuniga muvofiq siljish kuchlanishini tezlik gradientiga nisbati bo’yicha samarali qovushoshlik (  эфф ) aniqlanadi:  /   эфф 4 3Siljish deformatsiyasi

“Reotest-2” qurilmasida  miqdori 12 holatda  ning 0,5 dan 1320 s -1 gacha diapazonida indikator ko’rsatgichi  ni miqorini silindr doimiysi z ga ko’paytirish orqali aniqlanadi:    z ln  эфф ni  ga bog’lanish grafida   0 intiltirish orqali dinamik qovushoqlik (  ) miqdori aniqlanadi [37]. Odatda  ni miqdori turli haroratlarda (T) aniqlanadi va Frenkel – Eyring formulasiga muvofiq qovushoq oquvchanlik faollik energiyasi ( E a ) hisoblanadi ln   ln А + E a R/T bu yerda; А – koeffisent, R=8,31 – universal gaz doimiysi. III BOB. TAJRIBA QISMI 3.1. Vinilxloridni vinilasetat bilan sopolimerini fraksiyalarga ajratish 4 4

Polimerlarni fraksiyalarga ajratish ular eruvchanligining molekulyar og`irligiga bog`liq ekanligiga asoslangan, chunki molekulyar og`irligi katta bo`lgan gomologlar oz, kichik bo`lganlari esa, ko`p eriydi hatto polimer eritmasiga cho`ktiruvchi qo`shilganda ham kattaroq makromolekulalar oldin cho`kadi. Lekin polimerlarning fraksiyalarga ajratishda ham og`irligi bir xil bo`lgan molekulalarni ajratib bo`lmaydi. Chunki erituvchilardan og`irligi jihatdan bir-biridan kam farq qiladigan moddalarni alohida-alohida eritish xususiyati bo`lmaydi. Natijada fraksiyalarga ajralgan polimer hamda aralashmadan iborat bo`lib, polidisperslik darajasi avvalgiga qaraganda ancha kamaygan bo`ladi. [13]. Fraksiyalarga ajratish 2 xil bo`ladi: 1. Preparativ fraksiyalash - bunda polimer yoki sopolimer fraksiyalarga

eritma tiniydi. Ajratgich voronkaning ostgi qismidagi 1-franksiyani ajratib oldik. Keyin eritma loyqalanguncha DMFA ya’ni cho`ktiruvchi qo`shib, tindirib 2- fraksiyani ajratib oldik. Shu tartibda sopolimer eritmasini 5 ta fraksiyaga ajratib oldik. Sopolimerni fraksiyalarga ajratishdan asosiy maqsad shu sopolimer uchun erituvchisi va cho`ktiruvchisini tanlash, hamda, har bir fraksiyani xarakteristik qovushqoqligini [η] aniqlash orqali molekulyar massasini hamda polimerlanish darajasini hisoblab topishdan iboratdir. 3.2. Sopolimerning bo`kish tezligi va darajasini o’rganish Yuqori molekulyar birikmalarning quyi molekulyar suyuqliklarni o`ziga yutishi (yoki singdirish) jarayoni natijasida polimerni hajmiy o`zgarishi hodisasiga bo`kish deyiladi. Bo`kish jarayonida polimer makromolekulasi suyuq

tetroxlormetan soldik. Har 2-3 soatda namunaning massasi ortishi bo`yicha bo`kish darajasini o`lchab bordik, 10-soatdan keyin massasi o`zgarmay qoldi. Natijalar deyarli bir xil chiqdi. Olingan 10 gramm tetraxlormetandan 9,13 gramm qoldi. Olingan sopolimer namunasining massasi esa, 1,87 gramm ekanligi aniqlandi. Demak, tetraxlormetanning 0.87 gramm miqdori sopolimerga yutilgan bo’lib, bo’kish darajasini quyidagicha aniqlash mumkin:= Q = m - m o m o 100% 1,87 - 1 1 100% = 87% Olingan natijalarga asoslangan holda sopolimer tetraxlormetanda yaxshi bo`kadi, hatto ozgina qizdirilganda erishi ham mumkin degan xulosaga kelish mumkin. 3.3. Sopolimer eritmasining qovushqoqligini vizkozimetr yordamida aniqlash Odatda polimer yoki sopolimer eritmalari qovushqoqligini o`lchash uchun vizkozimetrlardan f

η nis = t / t o Bu yerda: t 1 - polimer eritmasini, t o - erituvchini viskozimetr kapilyari orqali oqib o`tish vaqti, Solishtirma qovushqoqlik esa, quyidagi formula yordamida topiladi: η sol = η nis -1= t 1 -t o /t o η sol /C ni sopolimer eritmasi konsentrasiya (C) ga bog’liqlik grafigini chizib, xarakteristik qovushqoqlik [ η ] ni aniqlanadi. + + + +s o l C C , g r / 1 0 0 m l 0 , 1 0 , 2 0 , 3 0 , 40 --n 0 , 51 , 0 5-rasm. Vinilxloridning vinilatsetat bilan sopolimerini toluoldagi η sol /C ni C ga bog’liqlik grafigi. Mark-Kun-Xaunk tenglamasidan [ ] = K m ·M α foydalanib, sopolimerni molekulyar massasi hisoblab chiq iladi [14] . 3.4. Sopolimer ning molekulyar massasi ni viskozimetriya usulida aniqlash Ishning maqsadi: T urli konsentratsiyali so polimer eritmalar i ning qovushoqligini an

Qurilma va jihozlar: Ubbelode kapillyarli viskozimetri ( 6 -rasm), shisha termostat, pipetkalar ( 1 – 5 sm 3 ), sekundomer, rezina grusha . Tadqiqot bajarish usuli. Sopolimerni molekulyar massasini viskozimetriya yordamida aniqlashda erituvchi va harorat jadvaldan Mark-Kun-Xauvink tenglamasi koeffitsientlarini inobatga olgan tarzda tanlanadi. Dastlab, erituvchini oqib tushish vaqti (t o ) aniqlanadi. Buning uchun V o = 10 ml erituvchi viskzimetrni (1) rezervuariga (2) nayi orqali solinadi va 10 – 15 min termostatda (T) belgilangan (25 o C) haroratda tutib turiladi. So‘ngra (6) nay yuqoridan yopiladi va (3) nayga grusha (yoki suv-oqimli nasos) ulanadi hamda vakuum ostida erituvchi kapillyar (5) orqali A belgidan yuqoridagi sharcha to‘lguncha ko‘tariladi. Keyin (3) naydan grusha (yoki suv- o

o‘lchanadi. Bunda eritmaning oqib tushish vaqti erituvchinikidan t i /t o =2÷3 marta katta bo‘lishi maqsadga muvofiqdir. Viskozimetrik o‘lchashlarda eritmani oqish vaqti ( t i ) erituvchi oqib tushish vaqti ( t o ) ga nisbati eritma qovushoqligi ( η i ) ni erituvchi qovushoqligi ( η o ) ga nisbatiga proporsionallik prinsipi mavjud bo‘lib, unga muvofiq nisbiy qovushoqlik ( η nis ) quyidagicha topiladi: t i /t o ≈ η i / η o = η nis Bundan solishtirma qovushoqlik ( η sol ) quyidagicha aniqlanadi: η sol = η nis – 1 Polimer eritmaning qovushoqligi konsentratsiyasiga bog‘liqligidan uning oqib tushish vaqti ( t i ) ni eritmasini suyultirib borib o‘lchanadi. Suyultirishlar bevosita viskozimetrdagi eritmaga erituvchini V i = 2 ml; 2 ml; 4 ml; 4 ml; 8 ml hajmlarda ketma-ket qo‘shib borish orqali ama

sol /S = [ η ] + k[ η ] 2 C bu erda k – Xaggins doimiysi; [ η ] – xarakteristik qovushoqlik, dl/g . binoan grafikdan C  0 ekstrapolyasiya qilish orqali η sol /C = [ η ] tengligi, ya’ni xarakteristik qovushoqlik miqdori topiladi. + + + + sol C C, gr/100m l 0,1 0,2 0,3 0,4 0 - - n 0,5 1,0 7-rasm. Vinilxloridning vinilatsetat bilan sopolimerini toluoldagi η sol /C ni C ga bog’liqlik grafigi. Demak, uchinchi fraksiya uchun xarakteristik qovushqoqlik [ η ] = 0,32 teng ekan. Ajratib olingan 5 ta fraksiyalarning ham η nis. , η sol. qovushqoqliklari aniqlangandan so’ng, η sol /C ni Cga bog’liqlik grafigini chizib, xarakteristik qovushqoqlikning qiymatlarini aniqladik. + + + + sol C C, gr/100m l 0,1 0,2 0,3 0,4 0 - - n 0,5 1,0 8-rasm. Sopolimer fraksiyalarini toluoldagi η sol /C ni C ga bog’liqli

Biz adabiyotlardan foydalangan holda α = 0,75; K=2,54 . 10 -4 va tajriba natijalari ga asoslangan holda, [ ] = 0,22; 0,28; 0,32; 0,36; 0,38 ekanligini aniqladik. Mark-Kunn-Xauvink tenglamasi bo‘yicha xarakteristik qovushoqlik [ η ] polimer molekulyar massasi ( M  ) ga bog‘liqdir, ya’ni [ η ] = KM  a bu erda K = 2,54 . 10 -4 ml/g va a = 0,75 koeffitsientlar, uning miqdorlari tadqiqot qilinayotgan sopolimer eritmasi uchun adabiyotlardagi jadvaldan olingan. 3.5. Mark-Kun-Xaunk tenglamasidan foydalanib, sopolimerning molekulyar massasini va sopolimerlanish darajasini hisoblash [  ] = K m ·M α tenglamadan foydalanib, sopolimerni molekulyar massasini hisoblab chiqdik. Ushbu tenglamadan sopolimerni molekulyar massasi (M  ) quyidagi formula yordamida hisoblanadi; M  = ([ η ]/K) 1/a Suyultiri

036912 0 0,2 0,4 0,6 0,8 1 1,2 С, 10 3 , g/mlsol/C, 10-2, ml/l 9-rasm. Sopolimerni uchinchi fraksiyasining toluoldagi η sol /C ni C ga bog’liqlik grafigi. Xaggins formulasiga  sol /C = [  ] + k[  ] 2 C asosan  sol /C =  kel ni C ga bog’lanish grafigini tuzib, C  0 bo’lganda  kel  [  ] tengligidan uchunchi fraksiya uchun xarakteristik qovushqoqlik qiymati [  ]  0,32 dl/g ekanligini aniqladik : M v = ([  ]/K) 1/a = (320/2,54 . 10 -2 ) 1/0,75 = (12598) 1,33 = 284000 u.b. Shu usulda sopolimerning qolgan fraksiyalarini ham molekulyar massalari hisoblab chiqildi: Fraksiyalar 1 2 3 4 5 [η] 0,38 0,36 0,32 0,28 0,22 M v 359513 332241 284000 237843 172570 Har bir fraksiyalarning molekulyar massalarini yig’indisini fraksiyalar soniga bo’lib, o’rtacha molekulyar massani aniqladik: 359513+

Har bir fraksiyaning og’irligini zvenoning og’irligiga bo’lib, har bir fraksiyaning polimerlanish darajasini hisoblab topish mumkin: 359513 332241 P 1 = ------------- = 2420,9 P 2 = ------------ = 2237,3 148,5 148,5 284000 237843 P 3 = ------------- = 1912,4 P 4 = ------------ 1601,6 148,5 148,5 172570 P 5 = ------------- = 1162,0 148,5 277233 O’rtacha polimerlanish darajasi esa, P o’rtacha = ------------- = 1866,8 ga teng ekan- 148,5 ligi hisoblab topildi. XULOSA 1. Vinilxloridni vinilasetat bilan sopolimerini eruvchanligi o’rganilib, eng yaxshi erituvchisi toluol va cho’ktiruvchisi esa, DMFA ekanligi aniqlandi. 2. Sopolimerni tetraxlormetandagi bo’kish vaqti (10 soat) va bo’kish darajasi (87% ekanligi) aniqlanib, qizdirilsa hatto erishi ham mumkin degan xulosaga kelindi. 5 4

3. Cho’ktirish usuli bilan sopolimer beshta fraksiyaga ajratildi. 4. Ubbelode viskozimetridan foydalanib, ajratilgan har fraksiyaning  nis. ,  sol. va [  ] - xarakteristik qovushqoqliklari aniqlandi. 5. Adabiyotlar 0,5≤ α ≤1 dan foydalangan holda, olingan natijalarga ([  ] = 0,32; α = 0,75; K=2,54 . 10 -2 ) asoslanib, bukiluvchan zanjirli sopolimerlar sinfiga kirishi o’rganildi. 6. Mark-Kun-Xaunk tenglamasidan foydalanib, sopolimerning o’rtacha molekulyar massasi M=277233 u.b. ga teng ekanligi hisoblab topildi. 7. Har bir fraksiyaning molekulyar massasini zveno og’irligiga bo’lib, o’rtacha polimerlanish darajasi P o’rtacha = 1866,8 ga teng ekanligi aniqlandi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. I.A.Karimov ”Bizning asosiy vazifamiz vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksal

3. I.A.Karimov ”Jahon moliyaviy – iqtisodiy inqirozi O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari.” Toshkent, ”O’zbekiston” 2009. 4. M.Asqarov, O.Yoriyev ”Polimerlar fizikasi va kimyosi” Toshkent, ”O’qituvchi” 1993. – 248 b. 5. M.A.Asqarov, B.I.Oyxo’jayev, A.B.Alovuddinov ”Sintetik polimerlar kimyosi” Toshkent, ”O’qituvchi” 1981. 3 11 b. 6. U.N.Musayev, T.M.Bobyev, B.Sh.Hakimjonov “Polimerlarning fizik-kimyosi” Toshkent, ”ToshDU” 1994. - 108 b. 7. Sh.A.Qurbonov, U.N.Musayev ”Polimerlarning kimyoviy xossasi va destruksiyasi” Toshkent, ”ToshDU” 1998. – 98 - 112 b. 8. U.N.Musayev ”Yuqori molekulyar birikmalar kimyosi” Ma’ruzalar matni. Toshkent, ”O’zMU” 1999. – 24 - 36 b. 9. У.А.Мусаев, А.Каримов, С.С.Хамидов «Некоторые аспекты синтеза полимеров медицинского назначения»

15. Ю.Э.Кирш «Поливинил пирролидон и другие поли- N -виниламиды» Москва, «Наука» 1998. - 238с. 16. И.Э.Сулейменов, Е.А.Бектуров «Полимерные гидрогени» Алма-Аты, Гылым, 1998. 1 4 c. 17. Г.М.Бартенев, У.В.Зеленов «Физика и механика полимеров» Москва, «Высшая школа» 1983. – 104 – 120 c . 18. A . M . Шур ”Высокомолекульярный соединения” Москва, «Высшая школа» 1981. 144 – 148 c . 19. В.Р.Говарнер, В.Н.Висванатхан «Полимеры» Москва, «Наука» 1990. -396с. 20. A . A . Ta гер ”Физика-химия полимеров” Учебник, Москва, «Высшая школа» 1978. – 128 - 156 c . 21. У.К.Годовский «Теплофизика полимеров» Москва, «Химия» 1982. – 280 с. 22. А.А.Стрепихеев, В.А.Деревицкая «Основы химии высокомолекул ь ярных соеддинений» Москва, «Химия» 1976. – 48 -56 c . 23. Бектуров Е.А., Кудайберганов С.Е., Шаяметов Ш. Физичес

$29. Мамадалимов А.Т., Рашидова С.Ш., Холмуминов А.А. Полимер толалар физикаси. – Тошкент. :Университет. – 2009. -124 с. 30. www.ioffe.ru/journals/jtf/1999/01/p 104-108.pdt 31. www.polymerbranch.com 32. www.pms.ru/himiya/118.html 33. xxt2006.chtd.ptu/ru/uploads/pdf\\759-818.pdf 3 4 . www.macro.ru/rus/pade5.html . 35. http//www.chem.msu.ru 36. http//www.rtis.him.ru 37. http//www.hemi.nsu.ru 5 8$

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari

Информация о документе

Продавец

Polimerlarning molekulyar massasi va ularni aniqlash usullari

Похожие документы