Polimerlarning tirik tabiatda roli
![Asosiy zanjirning tuzilishiga ko`ra barcha yuqori molekulyar birikmalar
gomozanjirli va geterozanjirli polimerlar guruhlariga bo`linadi:
Asosiy zanjiri bir xil atomlardan, masalan uglerod, oltingugurt, fosfor va h.k.
iborat bo`lsa gomozanjirli polimerlar hisoblanadi. Makromolekulaning asosiy
zanjiri faqat uglerod atomlaridan tuzilgan bo`lsa, karbozanjirli polimerlar deyiladi:
Asosiy zanjir har xil atomlardan iborat bo`lsa, geterozanjirli polimerlar deyiladi:
Polimerlarning olinishiga ko`ra sinflash.
1. Polimerlash – tarkibida qo`shbog’ tutgan to`yinmagan uglevodorodlar
(monomerlar)dan olish:
2. Polikondensatlash – strukturasida reaktsion qobiliyatli ikki va undan ortiq
funktsional guruhlar tutgan birikmalardan olish:
n NOOS – R - NH
2 HO [- OC – R – NH -]
n -H + n-1 H
2 O
3. Polimeranalogik reaktsiyalar orqali polimerlardan polimerlar olish:
Yuqorida ko`rsatib o`tilganidek polimerlarni makromolekulasining tuzilishiga
ko`ra organik, elementorganik va noorganik polimerlar guruhlariga ajratish
mumkin, ammo bunday aniq 3 guruhga ajratish birmuncha qiyin, chunki bu
guruhlar orasida turli xildagi oraliq birikmalar ham mavjud.
a)
vinil radikali tutgan monoalkilalmashgan etilen hosilalaridan olingan
polimerlar vinil polimerlar deb ataladi. Bu guruhga quyidagi polimerlarni kiritish
mumkin:
Polivinilftorid Poliviniltsianid Polivinil spirti
v) galoid almashgan polimerlar – bularning tarkibida galoid atomi bo`ladi.
Masalan: polivinilxlorid polivinilftorid
Agar polimerlar viniliden radikali CH
2 = C < tutgan 1,1 – dialmashgan
etilendan olingan bo`lsa, viniliden polimerlar deb ataladi. Bularga quyidagi
polimerlar misol bo`laoladi:
Polivinilidenxlorid polivinilidenftorid polivinilidentsianid
14](https://docx.uz/documents/4172d0a0-e533-454c-af84-80fe9279721b/page_14.png?v=1)
![g) oksibirikmalar:
Polispirtlar - masalan, polivinil spirti
Poliefirlar – bularga misol tariqasida polivinilbutil efirini keltirish mumkin:
Polikislotalar – polimerlaganda yuqori molekulyar moddalar hosil qiladigan
ko`plab to`yinmagan kislotalardan eng ko`p amaliy ahamiyatga ega bo`lgani akril
– va metakril kislotalari va ularning hosilalaridir.
Poliakril kislotasi Polimetakril kislotasi
Bulardan ion almashuvchi qatronlar olishda keng foydalaniladi.
Polial’degidlar – birinchi polial’degid akroleinni polimerlab olingan.
Poliatsetallar – bu sinf polimerlarning eng sodda vakili polimeti-
lenoksid [– O –
CH
2 –
]
n – dir. Poliatsetallarga tsellyuloza misolida eng to`liq
o`rganilgan polisaxaridlar ham kiradi.
To`yinmagan uglevodorodlar – bularning asosiy vakillari polibutadien va
poliizopren bo`lib rezina ishlab chiqarish sanoatining asosiy xomashyosi
kauchuklardir
Polibutadien Poliizopren
Poliamidlar polikondensatlash va bosqichli polimerlash usullari bilan olinadi.
Bulardan tashqari geterozanjirli polimerlarga oksidlar sinfiga kiruvchi
polietilenoksid va poliformal’degidni misol qilib keltirish mumkin:
Polietilenoksid kosmetik mahsulotlar ishlab chiqarishda juda ko`p ishlatiladi.
Poliformal’degid plastmassa olish sanoatida ishlatiladi.
Polimerlarning nomi odatda monomer nomidan kelib chiqib uning oldiga
“poli” qo`shimchasini qo`shish bilan ataladi. Masalan, etilenni polimerlash
mahsuloti polietilen, stirol – polistirol, metilmetakrilat – polimetilmetakrilat va h.k
deb nomlanadi.
Bir qator polimerlar ularning gipotetik monomerlari bo`yicha nomlanadi.
Masalan, polivinil spirti polivinilatsetatni gidroliz qilib olinadi:
U atsetal’degidning faqat enol shaklida mavjud bo`ladigan gipotetik monomer
– vinil spirti nomi bilan nomlangan.
15](https://docx.uz/documents/4172d0a0-e533-454c-af84-80fe9279721b/page_15.png?v=1)
![ma`lum nisbatlarida kuzatilishi mumkin. Yuqori elastik polimerlar eriganida
DH>0 va DS>0 bo`ladi. TDS>DH bo`lganligi uchun DG0. Agar [DH]>[TDS]
bo`lsa erish sodir bo`ladi (polistirol mo`l erituvchida, polimetilmetakrilat
dixloretanda). [DH]
Zanjirlari tartibli zich joylashgan shishasimon polimerlarda aksincha holat
kuzatiladi. Bunday polimerlar quyimolekulyar suyuqliklarda issiqlik yutish bilan
eriydilar (ya`ni DH>0). entropiya o`zgarishi ham juda oz bo`ladi. Shuning uchun
[TDS]0 bo`lganligi uchun erish o`z-o`zicha bormaydi va polimer chekli bo`kadi.
Bunday holat ayniqsa kristall polimerlarda yaqqol kuzatiladi va ular faqatgina
DH[TDS] bo`lgandagina erish qobiliyatiga ega bo`ladi. Undan tashqari,
molekulyar massa ortishi bilan yuqorielastik polimerlarda DH o`zgarmaydi, DS
esa kamayib boradi. SHishasimon polimerlarda esa erish jarayonida molekulyar
massa ortishi bilan DH va DS kamayishi ortadi, shuning uchun DS kamayishi tezro
sodir bo`ladi va DG ning kamayishi kamroq bo`ladi. Bu esa yuqorimolekulyar
polimergomologlarning erishi termodinamik jihatdan foydasizroq bo`lishini va
quyimolekulyar polimerlarning yuqorimolekulyar polimerlarga qaraganda osonroq
erishining sababini tushuntiradi va makromolekulalarni fraktsiyalash yordamida
ajratishga yordam beradi.
2.4. Polimerlarni bo’kishi va erishi.
Yuqori molekulyar birikmalar, xuddi quyi molekulyar moddalarga o`xshab,
xar qanday suyuqliklarda erimaydi. Ba`zi bir suyuqliklarda polimer o`z-o`zicha
erisa, ba`zilarida umuman erimasligi mumkin. Masalan, polistirol benzolda o`z-
o`zicha eriy oladi, lekin suvda erimaydi. Jelatin esa suvda yaxshi erib spirtda
erimaydi. Demak, birinchi ko`rsatilgan hollarda polimer va erituvchi orasida o`zaro
moyillik kuzatiladi, boshqa hollarda esa moyillik kuzatilmaydi.
Yuqori molekulyar birikmalarning erishi quyi molekulyar birikmalarning
erishidan farq qiladi. Polimerlar erishdan oldin bo`kadi, ya`ni bo`kish erishning
birinchi bosqichidir. Bo`kish davrida yuqori molekulyar modda suyuqlikni yutadi,
23](https://docx.uz/documents/4172d0a0-e533-454c-af84-80fe9279721b/page_23.png?v=1)
![To’rsimon tuzilishli polimerlar va ularning olinishi.
Ko’p miqdorda ishlab chiqarilayotgan polimer asosan chiziqli polimerlardir,
ularga-poliolefinlar [–CH
2 – CH
2 (R) –] n polivinilxlorid [–CH
2 – CHCl–] n,
polistrol [–CH
2 – CH-C
6 H
5 –] n kiradi.
Qisman tikilgan tuzilishli polimerlarga yuqori bosim usulida hosil qilingan
polietilen misol bo’ladi.
Yupqa qavat bo’lib tikilgan (parketsimon) polimerlarga grafit va slyudalarni
misol qilish mumkin. Grafitda uglerod atomi Sp 2
– gibridlangan bo’lib,
makromolekulalari yupqasimon tikilgan yoki (qavatsimon) parketsimon
konfiguratsiyaga ega. Grafit elektr tokini yaxshi o’tkazuvchi hisoblanadi. Bu
uglerodning R-elektronlarini tutashuvidandir. Fazoviy, ya`ni uch o’lchamli tikilgan
polimerga olmos misol bo’ladi. Olmosda uglerod atomi SP 3
– gibridlangan, ya`ni
har bir uglerod atomi to’rt tomonidan boshqa uglerod atomi bilan -bog’lar bilan
bog’langandir. Shuning uchun ham eng mustahkam polimer olmosdir. Grafit esa
yumshoq. Bu sinflanish makromolekulalarning skeletini tushuntiradi.
Reaktoplast polimerlarni qizdirilganda kimyoviy jarayon, ya`ni polimer
tarkibidagi reaktsion faol funktsional guruhlarning ta`sirlashuvi sodir bo’ladi.
Natijada kichikroq molekulyar massali polimerda tikilish sodir bo’ladi. Hosil
bo’lgan “Tikilgan” yoki “To’rsimon” polimerlarni qaytadan qizdirib biror-bir
mahsulotni hosil qilib bo’lmaydi.
To’rsimon tuzilishli polimerlarni radikal polimerlanidh reaksiyasi yordamida
ham hosil qilish mumkin. Buning uchun tikuvchi agtntlardan foydalaniladi.
Bundan tashqari tikuvchi agtntlarsiz ham to’rsimon tuzilishli polimerlarni radikal
polimerlanish reaksiyasi yordamida hosil qilish mumkin. Bunda reaksion faol
guruh tungan yoki reason faolligi yuqori bo’lgan, hatto initsiatorlarsiz ham
polimerlana oladigan monomerlar mavjud bo’lib, ularni polimerlanishi natijasida
hosil qilinadi. Hatto chiziqli tuzilishli polimerlarni qizdirish natijasida ham tikilgan
holatga o’tkazish mumkin. Bunday polimerlarga ko’pincha akril kislota, arilamid
hosilalarining polimerlari va sopolimerlari kiradi. Masalan, metilolakrilamidning
gomo va sopolimerlari juda faol bo’lib, tikuvchi agentlarsiz ham tikilgan polimer
28](https://docx.uz/documents/4172d0a0-e533-454c-af84-80fe9279721b/page_28.png?v=1)
Polimerlarning tirik tabiatda roli