Polizdagi vitaminlar - Химия - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	4.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	03 Сентябрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Химия

Polizdagi vitaminlar

Купить

KURS ISHI
Mavzu: Polizdagi vitaminlar

1

Reja:
Kirish
I. Adabiyotlar sharxi
1.1 Vitaminlar to’g’risida umumiy xarakteristika, ularning klassifikatsiyasi
1.2 Polizda o’sadigan vitaminli o’simliklar
II. Tajriba qismi .
2.1 Karam tarkibidagi askorbin kislotani xromatografik usulda aniqlash
2.2 Sabzi tarkibidagi karotinoidlarni xromatografik usulda aniqlash
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
Mundarija .
2

KIRISH
Istiqlol yillarida yaratib berilgan keng imkoniyatlar boshqa sohalar qatori
farmatsevtika sanoatini rivojlantirishda ham muhim omil bo‘ldi. Aytish joizki,
sobiq tuzum davrida mazkur yo‘nalish faoliyati talabga mutlaqo javob bermasdi.
Ushbu soha mustaqillikning dastlabki yillaridayoq, ya’ni Prezidentimizning 1993
yildagi “O’zbekiston farmatsevtika sanoati (“O’zfarmsanoat”) davlat-aksionerlik
konsernini tashkil etish to‘g‘risida”gi Farmoni tufayli iqtisodiyotning alohida
tarmog‘i sifatida shakllana boshladi.
Bu yurtimizda aholi salomatligini muhofaza qilishga qaratilgan ezgu
islohotlarning yorqin ifodasi edi. Binobarin, respublikamizda sog‘liqni saqlash
tizimi hamda dori-darmon ta’minotini yanada yaxshilash masalasiga yuksak e’tibor
berilayotgani fikrimiz isbotidir. Dastlab mamlakatimizdagi mavjud 2 ta ishlab
chiqarish korxonasida, bor-yo‘g‘i, yigirma turga yaqin dori vositalari va tibbiy
buyumlar tayyorlangan, shuningdek, 2 ta ilmiy-tadqiqot instituti faoliyat yuritgan
bo‘lsa, bugungi kunga kelib ularning soni 150 tadan oshdi.[8]
Hozirgi paytda O’zbekistonda farmatsevtika faoliyatini amalga oshirish
huquqini beruvchi litsenziyaga ega bo‘lgan 130 ta korxona bor. Ushbu faoliyat dori
vositalari hamda tibbiy ehtiyojdagi buyumlarni va diagnostika vositalarini ishlab
chiqarishga yo‘naltirilgan. Ayni paytda “O’zfarmsanoat” AK o‘z tarkibida 132 ta
korxonani birlashtirgan. Bular — uchta ilmiy-tadqiqot instituti, birlashma,
aksiyadorlik jamiyati, mulkchilikning barcha shaklidagi ishlab chiqarish
korxonalari, shu jumladan, qo‘shma hamda chet el korxonalari, xususiy mas’uliyati
cheklangan jamiyatlardir.
Yurtimizda dori vositalarini ishlab chiqarish va ular bilan aholi hamda
davolash-profilaktika muassasalarini ta’minlash maqsadida mazkur sohadagi
ishlarni tashkil etishning mustahkam huquqiy asoslari yaratildi. Yigirmadan ortiq
qonun, bir yuz yigirmadan ziyod me’yoriy-huquqiy hujjatlar bu yo‘nalishdagi
vazifalarni hayotga izchil tatbiq qilishda muhim huquqiy asos bo‘lmoqda. Ayniqsa,
3

2016 yilning 4 yanvarida “Dori vositalari va farmatsevtika faoliyati to‘g‘risida”gi
O’zbekiston Respublikasi Qonunining yangi tahrirda qabul qilinishi soha
yuksalishining keyingi bosqichini boshlab berdi.[8,15]
Sohamiz kadrlar, shu jumladan, ilmiy kadrlar tarkibi bilan ta’minlangan,
yuqori investitsion salohiyatga ega. Xususan, kimyo texnologi, biotexnolog,
muhandis, farmatsevt kabi mutaxassislar tayyorlash bo‘yicha qator sa’y-harakatlar
amalga oshirilayotir. Qolaversa, respublikamizda klinik tadqiqotlarning
rivojlangan bazasi mavjud bo‘lib, yangi dori vositalari va faol ta’sir qiluvchi
moddalarni yaratish borasida izlanishlar olib boruvchi 8 ta ilmiy-tadqiqot instituti
hamda markazlar faoliyat ko‘rsatayapti. Oxirgi 5 yil mobaynida bu tadqiqotlar
asosida 15 nomdagi dorivor substansiyalarning, shu jumladan, 10 ta original tayyor
dori vositaning (alseum, fitogalen, triogalen, ferulong, fitopassit, gepaprot neo,
pulmostim, apilon, glitsitrinat va boshqalar) mahalliy texnologiyasi ishlab
chiqilgan. O’z navbatida, mahalliy dorivor substansiyalar hamda preparatlar ishlab
chiqarilishida qo‘llaniladigan sun’iy, o‘simlik, biotexnologik, noorganik va
mineral kabi boy xom ashyo manbalari mavjud. Kimyo industriyasi hamda turdosh
ilmiy muassasalarning eksperimental-ishlab chiqarish bazalari tomonidan
ko‘rsatilayotgan yordam sohamiz rivojida muhim omil bo‘lmoqda.
Mamlakatimizda yaratilgan qulay investitsiya muhiti zamonaviy, yuqori
texnologiyalarga asoslangan korxonalarni barpo etish bo‘yicha loyihalarni amalga
oshirish tarmoqni yanada rivojlantirish masalalarini tezkor hal qilishda g‘oyat
muhim ahamiyat kasb etayotir. Xususan, Buyuk Britaniya, Hindiston, Germaniya,
Rosciya, Bangladesh, Polsha va boshqa chet ellik hamkorlar ishtirokida tashkil
etilgan “Jurabek Laboratories”, “Asia Trade”, “Uzgermedpharm”, “Remedy
Group”, “Codepharm” qo‘shma korxonalari, “Nobel Pharmsanoat” chet el
korxonasi bunga yorqin misol bo‘la oladi.[15]
4

I. ADABIYOTLAR SHARXI
1.1 Vitaminlar to’g’risida umumiy xarakteristika, ularning klassifikatsiyasi
Vitamin - so’zi lotincha bo’lib, vita - hayot, ya'ni hayot amini ma'noni
anglatadi. L е kin o’sha davrda vitaminlarni hammasini kimyoviy tarkibi noma'lum
bo’lib, barcha vitaminlar tarkibida amin gruppasi bor d е b o’ylab shunday nom
b е rilgan. K е yinchalik vitaminlarni tuzilishi ma'lum bo’lgandan k е yin bu fikr
noto’g’ri ekanligi ma'lum bo’lib qoldi, l е kin vitamin d е gan ibora saqlanib qoldi.
Vitaminlarsiz odam va hayvon organizmi uzoq vaqt yashay olmaydi,
avitaminoz yoki gipovitaminoz kasalligida uchraydilar.
Vitaminlar odam yoki hayvon organizmida sint е z qilinmaydi, ular
tashqaridan o’simlik mahsulotlari bilan birga ist е 'mol qilinadilar. Organizm uchun
kam miqdorda talab qilinadigan vitaminlar f е rm е ntlar mol е kulasi tarkibiga kirib,
to’qimalardagi modda almashinuvida ishtirok etadilar. Vitaminlardan A va D
o’simliklarda - provitaminlar holida bo’lib, hayvon organizmiga o’tganidan so’ng
o’z vitaminiga aylanadilar. [10]
Vitaminlarni o’simlik to’qimalaridagi biog е n е zi to’la tasdiqlangan emas.
L е kin vitamin C (askorbin kislotasi) 6 ta ugl е rod atomi g е ksozalarning
oksidlanishidan h osil bo’lishi aniqlangan. Bu r е aktsiya o’simlik to’qimasida
f е rm е ntlar ishtirokida boradi.
Vitamin P ta'siriga ega bo’lgan asosiy birikmalar flavononlar, flavonlar
hamda kat е xinlar o’simlik to’qimasida shimik kislota, oraliq birikma pr е f е n kislota
va ats е til qoldiqlari orqali hosil bo’lishi mumkin.
Vitamin B
1 o’simlik to’qimalarida f е rm е ntlar ishtirokida tiozol va pirimidin-
ning birlashishi orqali hosil bo’ladi.
Aminokislotalar ham vitaminlar biosint е zida ishtirok etadi.
5

O’simlik o’sa boshlagan birinchi kundanoq to’qimada vitaminlar biosint е zi
boshlanadi. [10]
O’simlik o’sish jarayonida vitaminlar miqdori har xil faktorlar tufayli
o’zgarib turadi.
Odatda vitamin C shimoliy rayonlarda va tog’li y е rlarda o’sadigan
o’simliklarda janubda va pastliklardagi o’simliklarga nisbatan ko’p to’planadi.
Vitamin B
1 esa aksincha janubda o’sadigan kuzgi bug’doyda ko’proq
sint е zlanadi.
Margan е ts va t е mir mikroel е m е ntlar o’simlik tarkibidagi vitamin C ni
ko’payishiga olib k е ladi. Margan е ts B
2 ni, t е mir esa B
1 , B
2 , B
6 va PP vitaminlar
sint е zini pasaytiradi.

Yorug’lik vitamin C ni sint е zini oshiradi, qorong’ilik esa s е kinlashtiradi.
Yuqoridagi misollar vitaminlarni o’simlik to’qimasida ko’payishi yoki
kamayishini ma'lum sharoit tug’dirish bilan boshqarish mumkinligini ko’rsatadi.
Vitaminlar o’simlik rivojida katta ahamiyatta ega bo’lib, ular oksidlanish va
qaytarilish jarayonida faol qatnashadilar. Natijada o’simliklarning xosildorligini
oshiradi, Y е tilishini t е zlatadi, ildiz t е z taraqqiy etadi. Vitaminlardan karotinoidlar
o’simlik gulida ko’p to’planib, o’simlik gulini changlashida ishtirok etadi.[10]
Vitaminlar klassifikatsiyasi
Vitaminlar erituvchilarda erishiga qarab ikki gruppaga bo’linadi:
6

I. Suvda eruvchan vitaminlar:
1. B
1 vitamini – tiamin, antinavrit.
2. B
2 viatmini – riboflavin, o`sish vitamini .
3. B
6 vitamini – piridoksin, antidermatin, adermin.
4. B
12 vitamini – kobalamin, antianemik.
5. PP vitamini – niatsin, nikotinamid, antipellagrik.
6. B
c vitamini – folat kislota, antianemik.
7. B
3 vitamini – pantotenat kislota, antidermatit.
8. H vitamini – biotin, antiseborrit, bakteriyalar va achitqi o`sish omili.
9. C vitamini – askorbin kislota, kapillyarlarni mustahkamlovchi.
II. Yog`da eruvchan vitaminlar:
1. A vitamini – retinol, antikseroftalmik.
2. D vitamini – kaltsiferol, antiraxitik.
3. E vitamini – tokoferollar, antisteril, ko`payish vitamini.
K vitamini, naftaxinon, antigemorragik.
Vitaminlar kimyoviy tuzilishiga qarab ham klassifikatsiyalarga bo’linadi,
bunda ular 18 guruhga bo’linadi.
Mahsulot tarkibidagi vitaminlar o’simlik fazasiga qarab o’zgarib turadi.
Agar vitaminlar o’simlik y е r ustki qismida bo’lsa, o’simlik gullash davrida
maksimal to’planadi. Agar m е va tarkibida bo’lsa, ular pishib y е tilgan vaqtda ko’p
to’planadi.[10]
7

Vitaminlarni tasniflanishi va nomlanishi
Jadval- 1
I. XAQIQIY VITAMINLAR II. VITAMINSIMON
MODDALAR
A. Yog’da eruvchi
vitaminlar B. Suvda eruvchi
Vitaminlar
Vitamin A
(antikseroftalmik vitamin,
retinol). Vitamin B
1 (anti-
nefritik vitamin, tiamin). Xolin
Vitamin D (antiraxitik
vitamin, kalsiferol). Vitamin B
2 (o’sish vitamini,
riboflavin). Lipoy kislota
Vitamin E (antisteril
vitamin, tokoferol). Vitamin B
6 (antider-
matik vitamin, piridoksin). B
15 vitamin
(pangam kislota).
Vitamin K (antigemorragik
vitamin, naftoxinon). Vitamin B
12 (antianemik
vitamin, kobalamin). Orot kislota
Vitamin PP (antipellagrik
vitamin, niatsin). Inozit
Vitamin Bc (antianemik
vitamin, fol kislota). Ubixinon (KoQ)
Vitamin B
3 (antidermatik
vitamin, pantoten kislota). Paraaminobenzoy
kislota
Vitamin H (antiseberiy
vitamin, biotin). Karnitin
Vitamin C (antiskorbut
vitamin, askorbin kislota). Linol kislota
Vitamin P (bioflavinoid). Linolen kislota
Vitamin U

8

Quyida muhim ahamiyatga ega bo’lgan vitaminlarning ayrim xossalari va
ularga nisbatan odamning bir kunlik ehtiyoji haqidagi ma’lumotlar keltirilgan
(Jadval-2).
Jadval-2
Vitaminlarning biokatalitik funktsiyalari to’g’risida ayrim ma’lumotlar (T.T.
Berezov, B.F. Korovkinlar bo’yicha)
Vitaminlar Ochilgan
yil Odam
uchun bir
kunlik
extiyoj
m/g
hisobida Faol shakli Bioximiyaviy funktsiyasi
yoki katalizlovchi
reaktsiya xili.
Yog’da eruvchi vitaminlar
A (Retinol) 1913 2,7 Retinol Ko’rish jarayoni.
D (Kalsiferol) 1922 0,01-0,025 1,25 Dioksixolo
kalsiferol Kalsiy va fosfor
almashinuvi.
E (Tokoferol) 1922 5,0 - Elektronlarni tashilishi
(membrana lipidlarini
muxofazasi).
K(Filloxinon,
menaxinon). 1935 1,0 - Elektronlarni ko’chirish
(dekarboksillanish
reaktsiyalarini kofaktori).
Suvda eruvchi vitaminlar
B
1 (Tiamin) 1926 1,2 Tiamin piro
fosfot (TPF) a-ketokislotalarning
dekarboksillanishi
(transketolazani kofaktori).
B
2 (Riboflavin) 1932 1,7 Flavin adenin
dinukleotid
(FAD) flavin
mononukleotid
(FMN) Nafas olishda elektron
kuchishi.
9

PP (Nikotin
amid, nikotin
kislota). 1937 18 NAD, NADF Nafas olishda elektron
ko’chirish.
B
6 piridoksin 1934 2 Piridoksal fosfat
(PF) Aminokislotalarni
transaminlanishi,
dekarboksillanishi
B
12
(Kobalamin). 1948 0,003 Dezoksiadenozil.
kobalamin Alkil guruxlarni
ko’chirishga oid fermentlar
kofermenti, gomosistinni
metillanishi
Bc (Fol-
kislota). 1948 1-2,2 Tetragidrofol
kislota Bir uglerodli guruxlarni
tashish.
B
3 (Pantoten
kislota). 1933 3-5 Koenzim A
(Koferment A) Atsil guruxlarni tashish.
H (Biotin). 1935 0,25 Biositin (e - H-
biotinil lizin). Karboksillanish
reaktsiyalari fermentlarini
kofermenti (CO
2 tashish).
C (Askorbin
kislota). 1925 75 - Monooksigenazalarning
kofaktori prolinni
gidrooksillanishi, tirozinni
katabolizmi.
1.2 Polizda o’sadigan vitaminli o’simliklar
Dunyo bo‘yicha 78 botanik oilaga tegishli 1200 dan ortiq turdagi
o‘simliklardan sabzavot sifatida foydalanish mumkin. Bizning mamlakatimizda esa
70 dan ortiq sabzavot o‘simliklari yetishtiriladi. Ularni o‘rganishni osonlashtirish
uchun turli belgilariga ko‘ra quyidagi guruhlarga bo‘linadi. Botanik
xususiyatlariga ko‘ra sabzavot o‘simliklari quyidagi oilalarga mansubdir:[5]
1. Karamdoshlar (Butguldoshlar) – karamning hamma turi, rediska, turp,
sholg‘om, xren, katran, bryukva, xantal;
2. Seldereydoshlar (Soyabonguldoshlar) – sabzi, petrushka, selderey, ukrop,
pasternak, kashnich, fenxel;
10

3. Qovoqdoshlar – tarvuz, qovun. Oshqovoq, bodring, qovoqcha, patisson;
4. Ituzumdoshlar – pomidor, baqlajon, qalampir, fizialis, kartoshka;
5. Sho‘radoshlar – osh lavlagi, ismaloq;
6. Dukkakdoshlar (Kapalakgullilar) – ko‘k no‘xot, loviya, sparja loviyasi,
dukkaklar;
7. Astradoshlar (Murakkabguldoshlar) – salat (qora salat), artishok
(bo‘ztikon), skortsiner, suli ildizi, estragon (sherolchin), tsikoriy (sachratqi),
endiviy;
8. Toronguldoshlar – shovul, rovoch;
9. Labguldoshlar (Yasnotkadoshlar) – rayhon, oddiy yalpiz, issop, mayoran,
jambil;
10. Pechakguldoshlar – batat;
11. Piyozguldoshlar (Piyozdoshlar) – bosh piyoz, batun, porey, ko‘p yarusli,
shnit, oltoy, shilot, sarimsoqpiyoz;
12. Sparjadoshlar – sarsabil;
13. Boshoqdoshlar – shirin makkaxo‘jori. [1,5]
Loladoshlar, sparjadoshlar va boshoqdoshlar oilasiga kiruvchilar bir pallali,
qolganlari esa ikki pallali o‘simliklar hisoblanadi. Hayotining davomiyligiga qarab
asosiy sabzavot ekinlari bir yillik, ikki yillik va ko‘p yillikka bo‘linadi. Bir
yilliklarning hayotiy davri – ekilganidan to yangi urug‘ pishib etilishi bir yilda
(mavsumda) tugaydi va ular kuzda nobud bo‘ladi. Bunga ituzumdoshlar,
qovoqdoshlar, dukkaklilar oilasiga kiruvchi barcha o‘simliklar, shuningdek, batat,
rayhon, kashnich, kresssalat, xantal, gul va pekin karamlari, ukrop, ismaloq, shirin
makkajo‘xori, rediska kiradi. Ikki yillik o‘simliklarda barg to‘plami va eti, hosil
organlari (ildizmeva, karambosh, bosh piyoz) poyameva birinchi yili, gullari va
urug‘lari ikkinchi yili shakllanadi va etiladi. Ularga savoy, bryussel, kolrabi,
bryukva, turp, sholg‘om, pasternak, petrushka, selderey, osh lavlagi, piyoz, shalot
piyozi, porey piyozi mansubdir. Ko‘p yilliklarda birinchi yili baquvvat ildiz
sistemasi va barglar to‘plami shakllanadi. Ikkinchi yoki uchinchi yilidan boshlab
biri necha yil davomida ular gullaydi va meva beradi. Bu guruhdagi o‘simliklarga
11

artishok, katran, xren, batun piyozi, shnitt, serqat piyoz, sparja, rovoch, shovul
kabi ekinlar kiradi. Har xil tudagi o‘simliklar va navlarning tezpisharligi ularning
o‘suv davri (urug‘ unib chiqqanidan to hosil yig‘ishtirib olguncha bo‘lgan kunlar
hisobiga) qarab baholanadi. [12]
Sabzavotchilikda, shuningdek, vegetatsion davr termini ham ishlatiladi. Bu
o‘simlikning o‘sish imkoniyati bo‘lgan davr (fasl)ni o‘z ichiga oladi. Oziq-ovqat
sifatida iste’mol qilinadigan qismlari (organlari)ga qarab sabzavotlar quyidagilarga
bo‘linadi: mevalilar (pomidor, qalampir, no‘xot, baqlajon, bodring, qovun, tarvuz,
oshqovoq, qovoqcha, patisson, loviya, dukkaklar, shirin makkajo‘xori), bargli va
poyabargli (karamboshi va barg karam, salat, kresssalat, ismaloq, shovul, rovoch,
petrushka va selderey, mangold, xantal, ko‘p yillik piyoz), piyozlilar (boshpiyoz,
sarimsoqpiyoz), ildizmevalilar (sabzi, lavlagi, bryukva, sholg‘om, turp, rediska,
pasternak, selderey va petrushka), ildizpoyali (xren), tuganak mevali (kartoshka,
batat), poyamevali (kolrabi), to‘pgulli (artishok, gulkaram), novdali (sparja),
qo‘ziqorin (shampinon). Agronomik adabiyotlarda yozilishicha, sabzavot ekinlari
o‘zining biologik va xo‘jalik xususiyatlariga ko‘ra guruhlarga ajratiladi. Ana
shunga muvofiq V.I. Edelshteyn sabzavotlarni quyidagi guruhlarga bo‘lib
o‘rganishni taklif qiladi:
– karamdoshlar (pekin karamidan tashqari hamma turlari);
– mevalilar (ituzumli, qovoqlilar, dukkaklilar, shirin makkajo‘xori);
– ildizmevalilar (sabzi, pasternak, petrushka, selderey, osh lavlagi, turp,
sholg‘om, rediska);
– tuganak mevalilar (kartoshka, batat);
– piyozlilar (bosh piyoz, porey piyozi, sarimsoqpiyoz);
– barglilar (salat, pekin karami, ismaloq, ukrop, kresssalat);
– ko‘p yilliklar (xren, sparja, rovoch, shovul, shalot, batun, ko‘p yarusli
piyozlar); [8]
Qovoqdosh o‘simliklar hatto bir tur ichida ham morfologik belgilari juda
xilmaxilligi bilan farq qiladi. Ayniqsa, mevasining shakli, rangi, katta-kichikligi
12

va boshqa belgilari turlicha bo‘ladi. Turlarini bir-biridan farq qiladigan o‘nlab
belgilari mavjud. [2]
Qovoqdosh o‘simliklar poyasining (palagining):
– shakli: o‘rmalab o‘sadigan (lyuffa, lagenariya, momordika, chayot va
hokazo), yerga yoyilib o‘sadigan (qovun, bodring, qovoq va tarvuzning ko‘p
turlari) va tuplanib o‘sadigan (qovoqcha, patisson, tarvuz, qovun va qovoqning
ba’zi turlari);
– ko‘ndalang kesimi: yumaloq (yirik mevali qovoq, qovun, bodring), besh
qirrali (tarvuz, qattiq po‘stli qovok, lyuffa, lagenariya), qirrali yassilangan besh
burchakli (muskat qovoq) bo‘ladi;
– uzunligi: o‘rmalab o‘suvchi barcha turlarning, shuningdek qovunning 1,5-3
m gacha, ho‘raki tarvuzning 3-5 m ga, yirik mevali va muskat qovoq, hashaki
tarvuzning palagi 5 m gacha etadi va undan ham oshadi. Tuplanib o‘sadigan
qovoqdosh o‘simliklarning poyasi ancha qisqa bo‘ladi. Qovoqdosh o‘simliklari
barg plastinkasining:
– shakli: yumaloq yoki buyraksimon (qovun, yirik mevali qovoq), mayda
yoki o‘tkir uchli (bodring, qovoq, qovoqcha, patisson, lyuffa), bir necha marta
qirqilgan (tarvuz, momordika) bo‘ldi;
– tukliligi: juda qattiq (qovoq, qovoqcha, patisson, lagenariya), o‘rtacha
(yirik mevali qovoq, lyuffa), yumshoq (muskat qovoq, bodring, tarvuz, qovoq)
bo‘ladi;
Bodring, qovoqcha va kulcha qovoq ovqatga tuganaklari hamda mevasi
ishlatiladigan oziq-ovqat sabzavotlariga kiradi. Bodring mevasi asosan 7-10
kunligida yangi o‘zilgan holida iste’mol qilinadi. Marinadlab va konservalab
ishlatiladi. 5 sm gacha bo‘lgan 2-3 kunlik hamda 5-9 sm uzunlikdagi 4-5 kunlik
barra bodringlar marinadlanadi. Bodring kaloriyaliligi jihatidan ko‘pchilik
sabzavotlardan keyin to‘radi. Biroq u yuqori mazaliligi hamda parhez xususiyati
13

bilan yer yuzida keng tarqalgan. Bodring mevasi 4-5% quruq moddaga, shu
jumladan 2% atrofida shakar, 1% oqsil, 0,1% yog‘, 0,7% biriktiruvchi to‘qima,
0,4% kulga ega. Uning tarkibidagi ko‘l asosan kaliy va fosfordan iborat. Bodring
mevasi ishtahani ochadi hamda boshqa ovqatlarni hazm qilishga yordam beradi.
Qovoqchalarning 7-10 kunlik hosili yig‘ib olinib qovurish va ikra tayyorlashda
foydalaniladi. Diametri 3-5 sm bo‘lgan 2-4 kunlik kulcha qovoqchalar
marinadlashuchun, diametri 6-10 sm bo‘lgan 5-10 kunliklari esa, tuzlash uchun
ishlatiladi. [2,3]
Qovoqcha va kulcha qovoqchalarning
pishgan hamda pishib o‘tib ketgan
mevalari chorvaga oziq sifatida
ishlatiladi. Qovoqcha hamda kulcha
qovoq 5-6% quruq moddaga, 2-3,5%
shakarga, 20-40 mg% S vitaminga ega.
Shuningdek pektin moddalariga boy.
Ular parhez mahsulotlar sifatida katta ahamiyatga ega. O‘zbekistonda bodring
umumiy sabzavot ekinlari maydonining 4,3-4,8% (11-12 ming ga) ini egallaydi.
Respublikamizda bodring o‘rtacha hosildorligi uncha yuqori bo‘lmay gektariga
10,5-11 tonnani tashkil qiladi. Biroq ilg‘or xo‘jaliklar ancha yuqori hosildorlikka
erishmoqda. Qovoqcha, ayniqsa kulcha qovoqlar asosan mamlakatimizning
janubiy rayonlarida uncha katta bo‘lmagan maydonlarda yetishtiriladi. Ular erta
yozda hosilga kirib, tezpishar serxhosil ekin sifatida qimmatlidir [1,3]
Botanik xarakteristikasi hamda biologik xususiyati. Bodring, qovoqcha
hamda kulcha qovoq oshqovoqlar vatani Janubiy hamda Markaziy Amerikadir.
Bodring palagining asosiy poyalari to‘rt qirrali, er bag‘irlagan, palak otuvchi,
tayanch qo‘yilsa tik holda o‘saveradi. Bosh poyasi naviga hamda yetishtirish
sharoitiga qarab 0,5-3 m hamda undan ham uzunroq bo‘ladi. Barg shapalog‘i
yaxlit, chetlari kungiarrali, beshburchakli.
14

Bodringning ildiz sistemasi 1 m chuqurlikka etib
boradigan o‘q tomir hamda juda ko‘p yon
tomirlardan iborat, yontomirlar ishlangan tuproq
bo‘ylab o‘sadi. Bodring va sabzavot qovoqchalari
ayrim jinsli, bir uyli o‘simlikdir. Urg‘ochi gullari
ko‘proq 2-3 tartib novdalarda shakllanadi. Erkak
gullar shingilga o‘xshash 5-7 tadan to‘pgul yoki
gul shaklida to‘plangan. O‘rg‘ochi gullari barg
qo‘ltiqida 2-3 tadan yolg‘iz xolda joylashgan.
Erkak guli 5 ta otaliqqa ega bo‘lib, ulardan 4 si
qo‘shilib ketgan. Urg‘ochi guli 3 tumshuqli, bitta
ustunchaga ega tuguni pastda bo‘lib, 3 bo‘lmali. Bodring, qovoqcha hamda kulcha
qovoq qo‘lay sharoitda yetishtirilganda jadal o‘sadi 4-8 barg chiqarganda yon
novdalari paydobo‘ladi. Gullashi (naviga qarab) ko‘chati unib chiqqach 30-60
kundan keyin boshlanadi. Ko‘chati o‘ngandan birinchi hosil yig‘iguncha
bodringda 37-60 kun, qovoqchada 40-60 hamda kulcha qovoqda 45-85 kun o‘tadi.
Fiziologik yetilishi uchun bodringga 70-100, qovoqcha hamdakulcha qovoqqa
100-120 kun kerak. Meva tugish davri naviga qarab 20-90 kun davom etadi.
Bodring, qovoqcha hamda kulcha qovoqcha issiqsevar ekinlar. Bodringning urug‘i
12-13°C, kulcha qovoqchaniki 13-14°C hamda qovoqchaniki 8-10°C da unib
chiqa boshlaydi, biroq bunday sharoitda ko‘chatning unishi juda sekin kechadi.
[2,3]
Mazkur ekinlarning urug‘i unib chiqishi uchun eng qo‘lay harorat 25-30°C.
Bunday hapopatda nixol 4-6 kundan keyin unib chiqadi. O‘simlikning normal
o‘sishi uchun zarur hapopat 25-27°C bo‘lishi kerak. Harorat 15°C dan past
bo‘lganda, o‘simlikning rivojlanishi sekinlashadi. 8-10°C da kasallanadi, 3-4°C da
esa 3-4 kundan keyin halok bo‘ladi. qovoqcha haroratning +6-10°C ga pasayishiga
o‘zoq vaqt chidaydi. Bu ekinlar hatto salgina sovuqni hamda ko‘tara olmaydi.
Bodring tuproq hamda havo namligiga juda talabchan. Tuproqning eng qulay
15

namligi rivojlanish namligiga qarab 70-80%, HB hamda havoning nisbiy namligi
7085% bo‘lishi lozim. Tuproq namligining 100% ko‘tarilishi ham, 60%
pasayishi ham hosildorlikning kamayishiga olib keladi. qovoqcha nisbatan
quruqqa chidamli ekin, biroq sug‘orishni yaxshi qabo‘l qiladi. Kulcha qovoq
qovoqchaga nisbatan so‘nga talabchanroq. Bodring, qovoqcha hamda kulcha
qovoq yorug‘sevar o‘simliklar. Ular qisqa yoki uzun kunga neytral.[3]
Navlar. Bodring navini yetilish muddatiga
qarab qo‘yidagi to‘rt gypyhga bo‘lish
mumkin: ertapishar, o‘rtapishar, o‘rta
kechpishar hamda kechpishar. Ko‘chatining
unib chiqqanidan birinchi hosil yig‘ib
olinguncha tezpishar navlarda – 40-50,
o‘rtapisharlarida – 50-60, o‘rta
kechpisharlarida – 60-70 hamda kechpisharlarida – 70 kun va o‘ndan ortiq vaqt
o‘tadi. Jumuriyatimizda bodringiing tezpishar navlaridan “Ertagi 645”
“O‘zbekiston740” va “Hosildor gibridi”, kechpisharlaridan “Marg‘iloni-822”,
to‘zlanadiganlaridan “O‘zbekiston to‘ng‘ichi-265”, “Qo‘yliqi-267”, “Parad”
hamda “Konkurent” lar ekiladi. Jumuriyatimizda qovoqchaning bitta “Grechiskiy-
10” va kulcha qovoqchaning “Oq” navi rayonlashtirilgan. Yetishtirish
texnologiyasi. Bodring hamda oshqovoqlar uchun sho‘r bosmagan unumdor yerlar
zarur. Mazkur ekinlar chim yerlarni haydab, qo‘riq hamda ang‘izlarga ekilganda
yaxshi hosil beradi. Kartoshka, karam, sabzi hamda lavlagi yetishtirilgan
paykallarga ekish yaxshi natijalar beradi. Ularini poliz va ituzumdosh ekinlar
o‘rniga ekish maqsadga muvofiq emas. Yerga ekishdan oldin ishlov berish ekish
muddatiga qarab belgilanadi. Bahorgi ekish vaytida erta bahorgi baronalash,
chizellash yoki baronalash bilan bir vaytda ag‘dapmacdan haydaladi. Yozgi
muddatda asosiy ekin sifatida bodring yetishtiriladigan dalalarni ekishdan oldin
ishlash; erta bahorgi baronalash, aprelmayda bir-ikki yalpi kultivatsiya qilish
16

hamda ekishdan oldin uncha chuqur qilmasdan (20-22 sm) baronalashdan iborat.
[4,6]
O‘zbеkistоnda ildizmеvali sabzavоtlardan sabzi,
lavlagi, turp, shоlg‘оm va rеdiska yеtishtiriladi,
mamlakatning bоshqa mintaqalarida bulardan
tashqari pastеrnak, pеtrushka, sеldеrеy, оryukva,
tsikоriy, skrоtsinеr ham o‘stiriladi. Sabzini
yangiligida va pishirib istе’mоl qilinadi,
kоnsеrvalanadi va quritiladi. Sabzi sharbati bоlalarga
оziq sifatida bеriladi. Kamqоnlikda, qоnbоsimi
kasalliklarida dоrivоr sifatida fоydalaniladi. Sabzi
urug‘idan efir mоyi, likеr tayyorlashda va atirupa – kоsmеtika sanоatida ishlatiladi.
Nоstandart va ezilgan sabzilar chоrva mоllarga оziqa sifatida bеriladi. Sabzi
ildizmеvasi qandga bоy, ayrim navlarda u 12% ga еtadi. Unda kraxmal,
klеtchatka, pеktin va azоtli mоddalar bоr. Ildizmеvasi kulida kaliy, natriy, kaltsiy
va barcha mikrоelеmеntlar mavjud. Sabzida fеrmеnt va vitаminlar, ayniqsa, karatin
(5-10 mg%) ko‘p. Lavlagi оziq-оvqat sifatida yil davоmida ishlatiladi, bahоrda
оvqatga yosh barglari va ildizlari, yozda va kuzdamеvasi fоydalaniladi.
To‘yimliligi jihatdan lavlagi bir qatоr sabzavоtlardan ustun turadi. Uning
ildizmеvalarida 18-20% quruq mоddalar, shu jumladan 8-12% qand, 1,3-1,4%
оqsil, 0,1% lipid, 0,7-0,9% klеtchatka bоr. Shuningdеk, 30 mg% gacha C, PP
guruhidagi B1 va PP vitаminlarga ega. Оrganik kislоtaga bоy sabzavоtlar оrasida
lavlagi fоsfоr va kaliy saqlash bo‘yicha birinchi o‘rinlarda turadi. U shuningdеk,
juda ko‘p bоshqa minеrallarni o‘zida saqlaydi. [8]
Sabzi.
Barglari uch bеsh karra patsimоn
qirilgan. Rangi оch yashildan
to‘q yashilgacha, ba’zida kulrang
yoki gunafsha tusgacha bo‘ladi.
17

Bargining shakli va kattaligi navi hamda yеtishtirish sharоitiga harab kuchli
o‘zgarib turadi. Ildizmеvasining shakli – d umalоqdan uzunchоqqacha. Ildizmеvasi
hajmi va yеtishtirish sharоitiga qarab 30 dan 200 g gacha va undan yuqоri
o‘zgarib turadi. Ildizmеvasi shakli, yuzasi, rangi, navi, yеtishtirish sharоitiga ko‘ra
turlicha bo‘ladi. Gulpоyasi 1 m va undan yuqоri bo‘ladi. Tupi kam va yon
tоmоnga tarvaqaylagan ko‘p pоyali. Har bir pоyasi zоntiksimоn murakkab gulto‘pi
bilan tugallanadi. Mеvasi ikki urug‘li. 1000 dоna urug‘ining оg‘irligi 1,0-2,8 g.
Sabzi urug‘i ekilganidan 10-15 kun o‘tgandan so‘ng, past harоratda esa 25-30
kundan so‘ng o‘sib chiqadi. Unib chiqqanidan 10-15 kundan so‘ng birinchi
haqiqiy barg paydо bo‘ladi. Ildizmеvasi urug‘ unib chiqqandan so‘ng 50-70 kunda
paydо bo‘ladi, to‘liq rivоjga esa 80-140 kundan so‘ng erishiladi. Sabzi gullashi va
hоsil bеrishi uchun 60-100 kun davоmida 0+2°C harоrat ta’sir etishi zarur.
Urug‘lik ekilgandan so‘ng gulpоyasi 30-35 kundan so‘ng paydо bo‘ladi, gullashi
50-80 kundan va urug‘lik pishishi 100-120 kundan so‘ng bo‘ladi. [4,9]
Lavlagining guli mayda, ko‘kish,
ba’zan qizil yoki sariq, оtaliqlari 5
dоna. Оtaliklari оnalikdan ikki-uch
kun оldin оchiladi. Lavlagining 2-3
dоna gullari qo‘shilib o‘sib, qo‘shalоq
mеva hоsil qiladi. Har bir qo‘shalоq
mеvada 2-3 dоna urug‘ bo‘ladi. 1000
dоna urug‘ оg‘irligi 10-22 g. Lavlagi urug‘i sharоit еtarli bo‘lganda
ekiladiganidan so‘ng 8-, 10- kuni ko‘karib chiqa bоshlaydi. Оradan 6-10 kun
o‘tgach esa birinchi haqiqiy barg chiqaradi. O‘sib chiqqanidan so‘ng ildizmеvasi
bоg‘lab еtilishi 20-25 kundan so‘ng, to‘liq rivоjlanishi – 80-100 kundan kеyin
ro‘y bеradi.
Turp va rеdiska urug‘i ekilgach 4-6 kundan kеyin chiqadi. 1-2 barg
chiqargandan kеyin ildizmеvasi kattalasha bоshlaydi. Ildizmеvasining jadal
rivоjlanishi o‘sib chiqqanidan kеyin turpda 55-120 va rеdiskada 30-60 kundan
18

so‘ng bоshlanadi. Urug‘lik turp ekilgach 35-40 kundan so‘ng gullaydi. Urug‘i 100-
110 kundan kеyin еtiladi. Rеdiskada gullash urug‘lik ekilgach 70-100 va
urug‘ining еtilishi 140-170 kun o‘tib bo‘ladi. Shоlg‘оm maqbul sharоitda
sеpilganidan so‘ng 4-5 kun o‘tgach chiqadi. Ildizmеvasining shakllanishi urug‘i
unib chiqqanidan 60-80 kun o‘tgach tugaydi. Urug‘lik o‘simlikning gullashi
ekilganidan 15-20 kun o‘tgach bоshlanadi va 25-30 kun davоm etiladi. [13]
Ildizmеvali sabzavоtlar sоvuqqa
chidamli o‘simliklardir. Sabzi urug‘i
3-5°C da, lavlagi 5-6°C, turp va
rеdiska 1-2°C una bоshlaydi. Turp,
lavlagi va rеdiska urug‘i unishi
uchun maqbul harоrat 20-25°C,
sabzi uchun 25-27°C. Sabzining
ildizmеvasi shakllanishi va o‘sishi
uchun 20-22°C, turp, rеdiska va shоlg‘оm uchun 18-20°C, lavlagi uchun 15-25°C
harоrat zarur. Unib chiqqan ko‘chatlar – 2-3°C, katta yoshdagi o‘simliklar – 5-6°C
ga chidaydi. Ildizmеvali sabzavоtlar – uzun kun o‘simliklari. Turp, shоlg‘оm va
ayniqsa rеdiskada ildiz sistеmasi kuchsiz rivоjlangan bo‘ladi. Bu ularning tuprоq
namligiga talabchanligini оshiradi. Namlik еtarli bo‘lmaganda ular shakli buzuq
va istе’mоlga unchalik yaramaydigan ildizmеva bеradilar. Sabzi va lavlagi
nisbatan qurg‘оqchilikka chidamli o‘simliklar. Birоq ular yuqоri hоsilni butun
o‘suv davrida namlik bilan еtarli ta’minlanib turganlaridagina bеradilar. Ular
uchun tuprоq nam sig‘imi 70% bo‘lishi zarur. Tuprоq namligiga talabchanlikni
urug‘ unib chiqayotganda va ildizmеva shakllanayotganda оshiradilar. [12]
Turp, rеdiska va shоlg‘оm tuprоqning unumdоrligi va uning mеxanik
tarkibiga talabchan. Sabzi va lavlagi ildiz sistеmalari yaxshi rivоjlanganligi va
o‘suv davri nisbatan uzоq davr davоm etishi bilan ajralib turadi. Shu tufayli
tuprоqqa nisbatan kam talabchandirlar. Birоq ular minеral o‘g‘itlarni yaxshi
qabul qiladilar, mеxanik tarkibi еngil tuprоqlarda ko‘p hоsil bеradilar. Yangi
19

оrganik o‘g‘itlar ildizmеvalarining shоxlanishiga sabab bo‘ladilar. Shu sababli
saqlanish muddati qisqaradi.[3,4]
Karamdoshlar oilasiga mansub poliz o’simliklari
Karam haqida
Karamning ahamiyati. Karam eng ko'p tarqalgan o'simliklardan bo'lib,
sabzavot umumiy maydonining asosiy qismini tashkil etadi. Karam tarkibida inson
organizmi uchun zarur bo'lgan mineral moddalar, organik kislotalar, oqsil, shakar
va vitaminlar (ayniqsa, vitamin C) ko'p bo'ladi. U hayvonlar uchun ham oziqa
20

hisoblanadi. Karamni ho'l holida konserva, quritilgan holida to'g'ridan-to'g'ri
pishirib iste'mol qilinadi. Karamning vatani O'rta yer dengizi bo'ylari hisoblanadi.
Botanik tuzilishi. Oddiy karam. Savoy karami, Bryussel karami, Kolrabi
karami, gul karam va boshqalar. Ular karamguldoshlar oilasiga kirib ikki yiuik
o'simlik hisoblanadi. O'sish davrining birinchi yili bosh hosil qiladi. Karam boshi
barg o'ramidan iborat, faqatgina ikkinchi yil ular poya chiqarib guuaydi. Guli sariq,
to'rtta guItoj bargdan iborat, ikki jinsli. Mevasi qo'zoqcha, lining ichida 20-26
gacha mayda urug' bo'lib, 1000 dona urug'ining vazni 4-5 g keladi.
Biologik xususiyatlari. Karam issiqlikni ko'p talab qilmaydigan o'simlik
bo'lib, urug'i 2-3°C haroratda una boshlaydi. Tez va qiyg'os lInib chiqishi uchun
esa tuproq harorati IS-20°C bo'lishi kerak. Karam tuproq harorati 12-JSoC
bo'lganda yaxshi o'sa boshlaydi. Tuproq harorati 4-5°C bo'lganda urug'lari una
boshlaydi. Havo harorati 35°C dan yuqori bo'lsa bosh o'rash jarayoni sekinlashadi.
Karam sabzavot ekinlari ichida past haroratga chidamli ekinlardan hisoblanadi.
Harorat -12-15°C bo'lganda ham karamni sovuq urmaydi. Namga talabchan
o'simlik, bosh o'rash paytida tuproq namligi 70-75% bo'lsa yuqori hosil beradi,
namlik etishmasa hosildorlik kamayib ketadi.[3]
O'zbekiston sabzavot, poliz ekinlari
va kartoshkachilik ilmiy tadqoqot
inistitutida Likurishka navidan yakka
tanlov usuli bilan yaratilgan. 1961- yilda
Davlat Reyestriga respublika bo'yicha
kiritilgan. O'rta kechki nav. Urug' to'liq
unib chiqqach 150-155 kunda pishadi.
Tupi o'rtacha balandlikda, barglari o'rtacha uzun va kattalikda, shakli tuxumsimon,
sirti mayda va yirik ajindor, qirrasi biroz to'lqinli. Rangi yashil yoki bo'zrang
yashil. Karamboshi shakli yassi yumaloq, ba'zan yumaloq. Rangi och yashil.
Ko'ndalang kesimining rangi oqish, ustki barglari biroz yashil. O'zagi karambosh
uzunligining 35% ini tashkil etadi. O'rtacha vazni 1,3-1,7 kg, ta'mi 4,8 ball.
21

Hosildorlik 1989-1991- yillarda Nukus NSSH dagektaridan 61 t, Urganch NSSH
da 1985-1989- yillarda 46 t ni tashkil etgan. Tig'iz.[1,3]
Qovoq haqida
Qovoq – madaniy o‘simliklarning eng qadimiylaridan bo‘lib, insoniyatga
5000 yildan be ri ma’lum. U turli qit’alardagi xalqlarning osh xonasidan joy olgan.
Qadimgi qo‘lyozmalarda qovoqni “O‘simliklar malikasi” deb ta’riflashgan. Uning
kimyoviy tarkibi juda boy va turli-
tuman. Shu sababli ham uni
tibbiyotda -“kichik dorixona”
Qovoqda organizm uchun kerakli
bo‘lgan moddalardan kalsiy, fosfor,
temir, karotin, vitamin C, glyukoza,
kaliy, magniy, yod, aminokislotalar mavjud.
Mazkur mahsulotdan tayyorlangan taom yurak qon-tomir kasalliklari, o‘pka, jigar,
buyrak yallig‘lanishi, teri kasalliklarida, teri yaralarining tez bitishi, gelmintlarga
qarshi hamda ichak saratoni kasalliklarida keng qo‘llaniladi. Uning tarkibidagi
karotin yurak hujayralari qarishining oldini oladi, qon aylanishini yaxshilaydi,
miokardning gipoksiyaga qarshiligini o shiradi. Qovoq tarkibidagi kalsiy moddasi,
B va C vitaminlar organizmdagi ortiqcha osh tuzlarining chiqib ketishiga olib
keladi, arterial qon bosimini me’yorida ushlab turishga yordam beradi.
Qovoq oshqozon funksiyasini yaxshilaydi. Funksional va organik ich qotishlarda
yengil yordam beradi. Pankreatit, gastrit va yara kasalliklarida yaxshi ta’sir
ko‘rsatadi. Xoletsistit, diskineziyalarda o‘t haydovchi xususiyatga ega.
Shuningdek, mazkur mahsulot parhezini jigar patologiyalarida ham qo‘llash
mumkin. Bunday holatlarda, asosan, uning yumshoq qismidan qaynatib
tayyorlangan bo‘tqani kuniga ikki mahal iste’mol qilish kasallikni yengishda qo‘l
keladi.[4]
Qovoq sharbatiga asal qo‘shib iste’mol qilish tinchlantiruvchi ta’sirga ega.
Bundan tash qari, uning tarkibidagi temir moddasi kam qonlikda tavsiya etiladi.
Xulosa qilib aytganda, qovoq parhezi organizmni oqsillar parchalanishida, yog‘lar
22

va uglevodlar almashinuvi buzilishida, vitaminlar va mineral moddalarning o‘rnini
qoplashda, organizmni infeksiya va intoksikatsiyaga qarshi himoya qilishda va
immunitetni oshirish hamda to‘qimalar regeneratsiyasini tiklashda eng yaxshi
samara usuli hisoblanadi [8,9]
II. TAJRIBA QISMI .
2.1 Karam tarkibidagi askorbin kislotani xromatografik usulda aniqlash
Askorbin kislotani sifat rеaktsiyasi yordamida aniqlash
Dorivor mahsulotlar tarkibidagi vitaminlarni, asosan, xromatogarfik usul
yordamida aniqlanadi. Bu usul bo’yicha karam bargidagi askorbin kislota
quyidagicha aniqlanadi:
0,5 g karam bargini chinni hovonchada maydalanadi
va ustiga 5 ml suv quyib, aralashtirib, 15 minutga
qadar tindiriladi, so’ngra ajratma filtrlanadi. Silufol
plastinkasining start chizig’iga tayyorlangan
ajratmadan kapillyar (shisha qil naycha) yordamida
tomiziladi. Tomchining qatoriga, guvoh modda
sifatida askorbin kislota eritmasi tomizilib, kеyin
plastinka ichiga erituvchilar aralashmasi (etilatsеtat -
konts. sirka kislotaning 80:20 nisbatdagi aralashmasi)
quyilgan xromatografik kamеraga joylashtiriladi va 20
minut davomida qoldiriladi (erituvchilar aralashmasi
tahminan 13 sm ga ko’tariladi).[1,5]
So’ngra plastinka kamеradan olinib, havoda quritilada va xromatogrammaga 2,6-
dixlorfеnolindofеnolyat natriyning suvdagi 0,04% li (yoki 0,001n) li eritmasi
purkaladi. Natijada guvoh sifatidagi va ajratmadagi askorbin kislotalar pushti
fonda bir xil balandlikda joylashgan ikkita oq dog’lar sifatida ko’rinadi. Karotin
esa adsorbtsion xromatografiya usuli bilan aniqlanadi.
Mahsulot tarkibidagi askorbin kislota miqdorini aniqlash
23

Askorbin kislota miqdorini aniqlash, uning oksidlovchilar yordamida
oksidlanish xususiyatiga asoslangan. Askorbin kislota еngil oksidlovchilar (KJO3,
yod, 2,6- dixlorfеnolindofеnolyat natriy eritmalari) yordamida titirlab aniqlanadi.
[1,2]
Mahsulot tarkibidagi askorbin kislota miqdorini aniqlash
Askorbin kislota miqdorini aniqlash, uning oksidlovchilar yordamida
oksidlanish xususiyatiga asoslangan. Askorbin kislota еngil oksidlovchilar (KJO3,
yod, 2,6- dixlorfеnolindofеnolyat natriy eritmalari) yordamida titirlab aniqlanadi.
2.2 Sabzi tarkibidagi karotinoidlarni xromatografik usulda aniqlash
Mahsulot tarkibidagi karotinoidlarni xromatografik usul yordamida aniqlash
Sabzining maydalangan ildizmevasidan 1 g ni 25 ml hajmli kolbachaga solib,
ustiga 5 ml xloroform quyib, 1,5 soat davomida ajratma tayyorlanadi va filtrlanadi.
“Silufol” plastinkasining start chizig’iga kapillyar
yordamida ajratmadan hamda uning yoniga «guvoh»
sifatida β -karotin eritmasidan tomizib, ichiga
siklogеksan - efir (80-20 nisbatida) erituvchilar
aralashmasi quyilgan kamеraga plastinka taxminan
20 daqiqaga quyiladi. So’ngra plastinka havoda
quritiladi, unga fosformolibdat kislotasining
spirtdagi 10 % li eritmasidan purkalanadi va 60-
80 ℃ da biroz qizdiriladi. Natijada karotinlar va
«guvoh» β -karotin plastinkaning sariq-yashil fonida
ko’k rangli dog’lar sifatida ko’rinadi. [13]
24

XULOSA
Polizchilik – qishloq xo‘jaligining muhim tarmog‘i. U fan sifatida poliz
(tarvuz, qovun va qovoq) ekinlari morfologiyasi, biologiyasi va ulardan yuqori
hosil olish texnologiyasining nazariy va amaliy usullarini o‘rganadi.
Tarvuz, qovun va qovoq issiqlikka, yorug‘likka, tuproqning yumshoqligiga va
tarkibidagi oziq moddalar miqdoriga nihoyatda talabchanligi bilan xarakterlanadi.
Poliz ekinlari yer sharining tropik, subtropik va mo’tadil iqlimli mintaqalarida
6,2 mln. gektar maydonga ekilib, 142,4 mln. tonna yalpi hosil yetishtiriladi. Poliz
mahsulotlari ishlab chiqaruvchi davlatlar – Xitoy, Turkiya, Hindiston, AQSh,
Eron, Misr, Ispaniya kabilar hisoblanadi. O‘zbekistonning tuproq-iqlim sharoiti
ekinlar yetishtirish uchun qulay bo‘lgani uchun, qadimdan o‘stirilgan. Ayniqsa,
qovun mevasining oziqaligi va mazasi yuqori bo‘lganligidan qadimdan Markaziy
Osiyo xalqlarining eng muhim va sevimli mahsuloti bo‘lib kelgan.Sabzavot
ekinlari mamlakatimizning hamma joyida o‘stiriladi va haydaladigan jami
maydonning yaqin 1 % ni egallaydi. Biroq gektaridan olinadigan umumiy mahsulot
miqdoriga ko‘ra sabzavotlar o‘simlikshunoslikda birinchi o‘rinda turadi.
Kurs ishini bajarish davomida men poliz ekinlaridan sabzi va karam
o’simliklarini o’rgandim, ularning ahamiyati, kimyoviy tarkibi, farmasevtik va
tibbiy ahamiyatini o’rganib chiqdim. Tajribama davomida karam o’simligi
tarkibidagi askorbin kislotasiga sifat tahlilini o’tkazdim. So’ng sabzi o’simligidagi
karotinoidlarga xromatografik tahli o’tkazdim. Bunda olingan barcha natijalar
ijobiy bo’ldi.
Men kelgusi ilmiy faoliyatimda ushbu o’simliklar haqida yanada to’laroq
o’rganishga harakat qilaman.
25

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Хolmatov H.X., Ahmedov O’.A. Farmakognoziya. – 1, 2 qism. - Toshkent.
Fan, 2007.
2. Mustafoev S. M. Botanika. Toshkent. «O`zbekiston» 2002
3. Maxmedov A. M. Botanika fanidan ma`ruzalar. F. 2003
4. Tog`aev I. U. va boshqalar. Botanikadan amaliy mashg`ulotlar. T.
«ToshDAU» 2002 ToshDAU» 2002
5. Практикум по фармакогнозии: Учеб. пособ. для студ. вузов /
В.Н.Ковалев, Н.В.Попова, В.С.Кисличенко и др. – Х.: Изд-во НФаУ «Золотые
страницы», 2003
6. Ibragimov A.Ya Shifobaxsh ne’matlar. Toshkent. “Navro`z”. T.2016;
7. N.Z. Muhammedjanov, S.Z. Azizov, N.N. Muhammedjanova.
Энциклопедия лекарственных растений Узбекистана. Toshkent “ O ` zbekiston ”
– T : 2017;
8. Пронченко Г. Е. Лекарственные растительные средства/ под ред.
А. П. Арзамасцева , И. А. Самылиной. М.: ГЭОТАР-МЕД, 2002. - 288 с.
9. Сорокина A . A ., Самылина И.А. Изучение физико-химических
характеристик настоев и отваров из лекарственного растительного сырья.
// Фармация на современном этапе: Труды НИИФ.- T . XXXIX .-4.2, -М.,2000. -
С.272-275.
10. Ковальов О.У., Павл i й Т.У. и др. Фармакогноз i я с основами б i ох i м ii
рослин .- Харкiв, «Прапор», Видавництво НФАУ 2000.
11. Машковский М.Д. Лекарственные средства: М.: Новая волна, 2002.
– Т. 1,2.
26

12. www . ziyouz . com
13. www.dissercat.com
www . researchgate . net
MUNDARIJA
Kirish………………………………………………………………………..
I. Adabiyotlar sharxi……………………………………………………….
1.1 Vitaminlar to’g’risida umumiy xarakteristika, ularning klassifikatsiyasi.
1.2 Polizda o’sadigan vitaminli o’simliklar………………………………….
II. Tajriba qismi …………………………………………………………….
2.1 Karam tarkibidagi askorbin kislotani xromatografik usulda aniqlash…...
2.2 Sabzi tarkibidagi karotinoidlarni xromatografik usulda aniqlash……….
Xulosa……………………………………………………………………….
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati……………………………………….
27

Polizdagi vitaminlar

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari