Probiotiklarning qorako’l qo’ylar jinsiy sistemasiga ta’siri - Biologiya - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	394.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Biologiya

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Probiotiklarning qorako’l qo’ylar jinsiy sistemasiga ta’siri

Sotib olish

Mavzu: “ Probiotiklarning qorako’l qo’ylar jinsiy sistemasiga ta’siri ”

MUNDARIJA
№ Bet
1. Kirish 3
1.1. Mavzuning dolzarbligi 11
2. Adabiyotlar sharhi 15
2.1 Probiotiklarni veterinariya amaliyotida qo’llanilishi 15
3 Xususiy tekshirishlar 36
3.1. Xo’jalikning umumiy tavsifi 36
3.2. Tekshirish materiallari va uslublari 37
3.3. Omega-10 preparatining qo’ylar kuyga kelishi va otalanishiga
ta’siri 38
3.4 Omega-10 preparatining qo’ylar homiladorligi kechishiga ta’siri 40
4. Veterinariya ishini tashkil etish va uning iqtisodi 42
5 Agrosanoat majmuasida ishlab chiqarishni tashkil etish va
iqtisodi 45
6 Hayot faoliyti xavfsizligi va fuqarolar mudofasi 49
7 Xulosalar 55
8 Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati ‟ 56
9 Ilovalar 58

2

KIRISH
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning mamlakatimizni
2014 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2015 yilga mo’ljallangan
iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar
Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi ―2015 yilda iqtisodiyotimizda tub tarkibiy
o’zgarishlarni amalga oshirish, modernizasiya va diversifikasiya jarayonlarini
izchil davom ettirish hisobidan xususiy mulk va xususiy tadbirkorlikka keng yo’l
ochib berish – ustuvor vazifamizdir mavzusidagi ma’ruzasida ta’kidlanganidek,‖
2014 yil yakunlarini sarhisob qilar ekanmiz, birinchi navbatda, iqtisodiyotimiz va
uning yetakchi tarmoqlarini rivojlantirish borasida barqaror yuqori o’sish
sur’atlariga erishganimizni ta’kidlash joiz.
Mamlakatimiz yalpi ichki mahsuloti 8,1 foiz, sanoat ishlab chiqarish hajmi
8,3 foizga, qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishi 6,9 foiz, kapital qurilish 10,9 foiz,
chakana savdo aylanmasi hajmi 14,3 foizga oshdi. Ishlab chiqarilgan
mahsulotlarning qariyb 70 foizini yuqori qo’shimcha qiymatga ega bo’lgan tayyor
tovarlar tashkil etdi. Iste’mol tovarlari ishlab chiqarish hajmi 2014 yilda 9,4 foiz,
shu jumladan, oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish 8,7 foiz, nooziq-ovqat
mahsulotlari ishlab chiqarish 10 foizga o’sdi.
2014 yilda iqtisodiyotimizning yetakchi tarmoqlarida zamonaviy yuqori
texnologiyalarga asoslangan uskunalar bilan jihozlangan, umumiy qiymati
4milliard 200 million dollaoga teng bo’lgan 154 ta yirik obyekt foydalanishga
topshirildi.
Qishloq xo’jaligida erishilgan yutuqlar haqida gapirganda, shuni alohida
ta’kidlashni istardimki, bu sohada biz qo’lga kiritgan ulkan marralar, avvalo,
fermerlarimiz, qishloq xo’jaligi mutaxassislari va qishloq taraqqiyoti bilan bog’liq
tarmoqlarda mehnat qilayotgan yuz minglab yurtdoshlarimizning fidokorona
mehnati, bilim va tajribasining samarasidir. Dehqon va fermerlarimizning

3

mardonavor mehnati, zamonaviy agrotexnologiyalarni joriy etish hisobidan 3
million 400 ming tonnadan ziyod paxta, mamlakatimiz qishloq xo’jaligi tarixida
birinchi marta 8million 50 ming tonnalik yuksak g’alla xirmoni bunyod etildi.
Mamlakatimizda faoliyat yuritayotgan shaxsiy yordamchi dehqon va
fermer xo’jaliklarida chorva mollari sonini ko’paytirishni rag’batlantirish, servis
xizmatlari tarmog’ini tashkil etishga doir chora tadbirlar dasturining amalga
oshirishi natijasida chorvachilikni rivojlantirishda ijobiy siljishlar qayd etildi.
Amalga oshirilayotgan tadbirlar natijasida barcha toifadagi xo’jaliklarida
qoramollar bosh soni 10 mln 994,6 ming boshni shundan sigirlar 4 mln 84,8 ming
boshni; qo’y va echkilar 18 mln 447,4 ming boshni, parrandalar 56 mln 195 ming
boshni tashkil etdi. 2014 yilda 1 mln 906,5 ming tonna tirik vazinda go’sht, 8 mln
432,8 ming tonna sut, 4 mlrd 949,9 mln dona tuxum, 46,5 ming tonna baliq 8,7
ming tonna asal ishlab chiqarildi.
Vazirlar Maxkamasi tomonidan 2014 yil uchun tasdiqlangan dasturlar ijrosi
yuzasidan shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xo’jaliklaridagi chorva mollariga
2613 ta zooveterinariya punktlari tamonidan zooveterinariya servis xizmatlari
ko’rsatildi. Respublikada foaliyat yuritaytgan 410 ta qoramolchilik naslchilik
xo’jaliklarida 7,8 ming bosh naslli mollar tayrlanib ouksionlarda sotish tashkil
etildi.
Ta’lim sohasida o’quv muassasalarini qurish, rekonstruksiya qilish va
kapital ta’mirlash borasidagi ishlar izchil davom ettirildi. Ta’lim muassasalarini
o’quv, laboratoriya va ishlab chiqarish uskunalari, kompyuter va multimedia
vositalari bilan ta’minlash amalga oshirildi.
2011-2016 yillarda oliy ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini
modernizasiya qilish dasturi doirasida 19 ta oliy ta’lim muassasasida qurilish,
rekonstruksiya qilish, kapital ta’mirlash va jihozlash ishlari bajarildi. 2015
yilda yalpi ichki mahsulot hajmining o’sish sur’ati 108 foiz darajasida bo’lishi
ko’zda tutilmoqda. Bu borada sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmining 8,3
foizga, qishloq xo’jaligi mahsulotlarining 6 foizga ko’payishi belgilanmoqda.
4

Barchamiz yaxshi anglab olishimiz zarurki, ishlab
chiqarishni diversifikasiya qilmasdan turib, tashqi bozorlarga chiqish va
mahsulotlarimizni sotish borasidagi eksport dasturini amalga oshirish, valyuta
daromadlari tushumini ta’minlash, yuqori texnologiyalarga asoslangan yangi ishlab
chiqarishni va ish o’rinlarini tashkil etish, pirovard natijada o’z oldimizga qo’ygan
yuksak maqsadlarimizga erishish haqida so’z yuritish mumkin emas.
Buning uchun:
Birinchi navbatda, jahon bozorida teng raqobatlasha oladigan va keyingi
bosqichda iqtisodiy o’sishning, iqtisodiyotni yanada modernizasiya va
diversifikasiya qilishning lokomotiviga aylanishi mumkin bo’lgan tarmoq va
korxonalarni jadal rivojlantirish hamda aniq yo’naltirilgan holda
qo’llabquvvatlashni ta’minlash zarur.
Ikkinchidan. Xususiy mulk va xususiy tadbirkorlikni yanada rivojlantirish
maqsadida bu sohaga to’liq erkinlik berish, bu yo’lda g’ov bo’lib turgan barcha
to’siq va cheklovlarni bartaraf etish eng muhim ustuvor vazifadir.
Uchinchidan. Iqtisodiyotimizda davlatning ishtiroki qay darajada ekanini
tanqidiy baholash, uni strategik hamda iqtisodiy asoslangan darajaga qadar
qisqartirish zarurligini alohida ta’kidlashni o’rinli deb bilaman.
To’rtinchidan. Korporativ boshqaruv tizimidagi prinsip va yondashuvlarni
tubdan o’zgartirish, ishlab chiqarish, tashqi iqtisodiy va investisiya jarayonlariga
zamonaviy xalqaro korporativ menejment standartlarini joriy etish jiddiy e’tiborni
talab qiladi.
Beshinchidan. Ishlab chiqarishni mahalliylashtirishni chuqurlashtirish va
tarmoqlararo sanoat kooperasiyasini kengaytirish iqtisodiy o’sish va iqtisodiyotni
tarkibiy jihatdan o’zgartirishningeng muhim manbai va omilidir.
Oltinchidan. Rivojlangan infratuzilmani tashkil etmasdan, birinchi
navbatda, axborot-kommunikasiya tizimi, yo’l-transport va

5

muhandislikkommunikasiya qurilishini taraqqiy ettirmasdan turib,
iqtisodiyotimizni tarkibiy jihatdan o’zgartirishga erishish mumkin emas.
Aholi farovonligi va turmush darajasini muttasil oshirish bilan bog’liq
masalalar doimo e’tiborimiz markazida bo’lib kelgan va shunday bo’lib qoladi.
2015 yilga mamlakatimizda Keksalarni e’zozlash yili, deb nom berganimiz
zamirida ham mohiyat e’tibori bilan ana shunday ezgu maqsadlar mujassam ekani,
o’ylaymanki, barchamizga yaxshi ma’lum.Bugungi tinch va obod hayotimizni
barpo etishga beqiyos xizmatlari singgan, xonadonlarimizning fayzi bo’lgan
mo’tabar keksalarimizning farovon va munosib umr kechirishlari uchun keng
ko’lamli chora-tadbirlarni amalga oshirish barchamizning nafaqat vazifamiz, balki
insoniy burchimizdir.
― O’zbekistonda oziq- ovqat dasturini amalga oshirishning muhim zahiralari‖
mavzusidagi halqaro konferensiyaning oshilish marasimidagi O’zbekiston
Prezidenti I.Karimovning nutqida ta’kidlanganidek, oziq – ovqat xavfsizligini
ta’minlash bo’yicha o’tkazilayotgan halqaro ekspert tadqiqotlari jahonda va uning
ayrim mintaqalarida ushbu muammo bilan bog’liq murakkab vaziyat yuzaga
kelayotgani jiddiy tashvish va havotir uyg’atayotganini ko’rsatmoqda. Bugungi
kunda mazkur muammo jahon hamjamiyati uchun o’ta dolzarb va jiddiy tahdidlar
qatoriga kiritilmoqda.
BMT ning oziq – ovqat va qishloq xo’jaligi tashkiloti hamda jahon
sog’liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko’ra, hozirgi vaqtda dunyoda 840
milliondan ortiq kishi, ya’ni har sakkiz odamning biri to’yib ovqatlanmayapti,
sayyoramiz aholisining 30 foizidan ziyodi to’loqonli ravishda ovqatlanmaslik, eng
asosiy mikroelement va vitaminlar yetishmasligi muammosini boshidan
kechirmoqda. Ana shunday sabablar tufayli 160 milliondan ortiq bola bo’yining
o’sishi, jismoniy va intellektual rivojlanishiga doir kamchiliklardan aziyat
chekmoqda.
Yer yuzi aholisini tez ko’payib borayotgani bilan oziq- ovqat mahsulotlari
bilan ishlab chiqarish hajmining o’sishi imkoniyatlari cheklangani o’rtasidagi
6

tavofut oziq- ovqat dasturini hal etish masalasi yildan- yilga keskinlashib
borayotgani asosiy sababi ekanini haqida bugun ortiqcha gapirishni hojati yo’q,
deb o’ylayman.
Sodda qilib aytganda, oziq – ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmining
o’sishi aholi soni va ehtiyojlarning o’sishidan ortda qolmoqda.
To’laqonli ovqatlanish ko’p jihatdan uning tarkibiga, iste’mol qilinayotgan
oziq- ovqat mahsulotlarining insonning normal rivojlanishi va faoliyat yuritishi,
uning organizmida to’g’ri modda almashinuvi, salomatlikni mustahkamlash,
kasalliklarning oldini olish, keksayish jarayonini sekinlashtirish va o’mrni
uzaytirish uchun zarur bo’ladigan to’yimli va sifatli moddalar bilan kerakli
darajada ta’minlanishiga bog’liq.
Bu borada ovqat bilan birga o’rnini hyech narsa bosalmaydigan
aminokislotar, vitaminlar, mineral moddalar, mikroelementlar va organizmda
o’zo’zidan hosil bo’lmaydigan boshqa moddalarning ham iste’mol qilinishi inson
hayoti uchun eng muhim ahamiyatga egadir. Ana shu foydali moddalar, vitamin va
mikroelementlar katta miqdorda va yetarli darajada faqatgina sabzavotlar, meva va
uzum tarkibida, chorvachilik mahsulotlaridan go’sht, sut, tuxumda bo’ladi va
ularning o’rnini boshqa hyech qanday mahsulot bosa olmaydi.
Boshqacha aytganda, inson salomatligi, uning uzoq va barakali umr ko’rishi
to’g’ri va mutanosib rasion asosida ovqatlanishni ta’minlash bilan chambarchas
bog’liq. Xalqaro diyetologlarning tavsiyasiga ko’ra, inson iste’mol qilinadigan
oziq- ovqatning kamida 50 % ni meva va sabzavotlar tashkil etishi zarur.
O’zbekistonda shakllangan ko’p asrlik an’anaviy sabzavotchilik va
bog’dorchilik madaniyati azaldan mahalliy o’g’itlardan foydalanishni ko’zda
tutadigan biologik dehqqonchilik prinsiplariga asoslangan ( mahalliy o’g’it bilan
chorvachilik ta’minlaydi). Bu genlarni modifikasiya qilish texnologiyalarini
qo’llamasdan, juda mazali ta’mga va istemol xususiyatlariga ega bo’lgan ekologik
toza meva va sabzavotlar yetishtirish imkonini beradi. Biz mineral o’g’itlar,

7

pestisidlao va shu kabi vositalarning o’rniga doimo ko’plab kelayotgan va biz
uchun ustuvor bo’lgan organik o’g’itlardan foydalanishni afzal deb bilamiz. Biz
dunyoning 80 ta davlatiga 180 turdan ortiq sarxil meva sabzavot va ularni qayta
ishlash asosida tayyorlangan mahsulotlarni eksport qilmoqdamiz. O’zbekiston
o’rik, olxo’ri, uzum, yong’oq, karam va boshqa ko’plab meva va mabzavot
mahsulotlarini eksport qilish hajmi bo’yicha dunyoda shunday mahsulotlarni
yetkazib beradigan o’nta yetakchi dalat qatoriga kiradi.
Respublikamiz mustaqilligining dastlabki yillaridanoq barcha sohalarda
bo’lgani kabi veterinariya sohasida ham qator islohatlar amalga oshirildi va
oshirilmoqda xususan 1993-yil 3 - sentyabirda O’zbekiston Respublikasi Oliy
Kengashining hozirgi Oliy Majlisi navbatdagi chaqirig’ida ―Veterinariya
to’g’risidagi qonun qabul qilingan bo’lib, u 6ta bo’lim 23 ta moddadan iborat va‖
veterinariya xizmatining barcha sohalariga oid xar bir mutaxasis uchunularning
huquq hamda vazifalari keng ma’noda bayon qilingan bo’lib, asosiy qonun xujjati
hisoblanadi.
Chorvachilikni rivojlantirishda hukumatimiz tomonidan bir qator qarorlar
qabulqilingan.
O’zbekiston Respublikasi Prizidentining 2006-yil 23-martdagi PQ-308 son
―Shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xo’jaliklarida chorva mollarini
ko’paytirishni rag’batlantirish chora tadbirlari to’g’risida gi qaroriga chetdan
‖
qoramollar zooveterinariya, asbob uskunalari olib kelish uchun tegishli imtiyozlar
berishga hamda chorvachilik sohasidagi mavjud muammmolar hal qilib berilganiga
qaramasdan bugungi kunda tashkil qilingan zooveterinariya punktlarining va
chorva mollarini sun’iy qochirish punkitlarining 62 foizi to’liq jihozlanmagan, ular
uchun zarur asbob uskunalar olib kelish uchun tumanlarda qoniqarsiz tashkil
yetilgan chorva mollarini sun’iy qochirish bo’yicha tuzilgan shartnomalar
viloyatda 20% bajarilgan xolos. Viloyat tumanlarida chorva mollari uchun oziqa
ekinlari yetishtirish dag’al hashak jamg’arish ishlarida aniq rezliklatilmasdan.
8

Shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xo’jaliklarida chorva mollari
ko’paytirishni rag’batlantirish chora tadbirlari to’g’risida:
Shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xo’jaliklarini rivojlantirish hamda
mustahkamlash birinchi navbatda qoramol boqish va yrtishtirish, shu asosda
qishloq aholisining bandlik darajasini ko’tarish va oilalar daromadini
oshirishningmavjud imkoniyatlaridan to’liq foydalanish.
Respublika halq xo’jaligining barcha sohalarida shu jumladan, qishloq
xo’jaligi va uning ajralmas qismi hisoblangan chorvachilikda o’tkazilayotgan
islohatlar o’zini ijobiy natijhalarini ko’rsatmoqda. Bunga misol qilib chorvachilik
mahsulotlarining asosiy qismi shaxsiy yordamchi xo’jaliklarida
yetishtirilayotganligini keltirish mumkin. Binobarin yangi tashkil yetilgan fermer
xo’jaliklari ilmiy va ommaviy tavsiyalar bilan ta’minlash, ularni rentabillik
ho’jaliklariga aylantirish sohani istiqbolini belgilaydi. Chunki keyingi besh yilda
chiqarilgan farmonva qarorlar aynan shu maqsadlarga qaratilgan.
Ayniqsa, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2006-yil 23-martdagi
―Shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xo’jaliklarida chorva mollarini
ko’paytirishni rag’batlantirish chora tadbirlari to’g’risida gi PQ-308 va 2008-yil‖
21-apreldagi ―Shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xo’jaliklarida chorva
mollarini ko’paytirishni rag’batlantirishni yanada kuchaytirish hamda chorvachilik
mahsulotlarini ishlab chiqarishni kengaytirish borasidagi qo’shimcha chora
tadbirlari to’g’risida gi PQ-842- qarori chorvachilikni bozor iqtisodiyoti sharoitida
‖
rivojlantirish borasida katta imkoniyat yaratdi.
Sohaga oid e’lon qilingan barcha farmon va qarorlar resoublikamizda xo’jalik
toifasidan qatiy nazar chorvachilik bilan shug;ullanuvchilarning daromadini
oshirish va ichki bozorni yetarli miqdorda sifatli maxsulotlar bilan to’ldirishni
ta’min lashga qaratilgan. Shuningdek chorvador uchun qulay shart sharoitlar
yaratib, ularga quydagi imkioniyat va imtiyozlarni berdi.

9

- qonunchilikda shaxsiy yordamchi va fermer xo’jaliklarda qoramol
parvarishlash bilan shug’ullanadigan shaxslar ish bilan band axoli toifasiga kirishi,
ularga mexnat daftarchasi berishni va ish staji hisobga olishi, nafaqa yoshiga
yetganda nafaqa olishi xiuquqiga ega bo’lish;
- chorvachilikka ixtisoslashgan fermer va boshqa xo’jalikalar hamda
parrandachilik korxonalariga ajratilgan sug’oriladigan yerlar faqat yem hashak
yekinlari uchun paxta yekishda foydalanmaslik;
- omixta yem, shrot, shuluxa, kepak va boshqa ozuqa turlarixarid qilish
mumkin bo’lgan oziqa sotish bvo’yicha yagona ixtisoslashgan shaxobchalarni
tashkiletish;
- zooveterinariya hizmatlari ko’rsatish tuzilishining yanada yaxshilash,
veterinariya labaratoriyalari va veterinariya punktlari zamonaviy uskunalar bilan
jihozlash.
Joriy yilning mamlakatimizda ― Keksalarni e’zozlash yili deb nomlanganligi‖
halqimiz irodasi, yurtdoshlarimiz qalbidagi tuyg’ularning to’liq ifodasi bo’ldi.
Yurtdoshimiz Konstitusiyaning yigirma ikki yiligiga bag’ishlangan tantanali
marosimidagi ma’ruzasida ta’kidlanganidek, ― Bugun turli sohalarda erishayotgan
yutuqlarimizda ota- onalarimiz, mo’tabar qariyalarimizning unitilmas va ulkan
xizmati borligini, biz ular oldida umrbod qarzdor ekanimizni unutmasligimiz,
qo’limizdan kelganicha ularning og’irini yengil, umrini uzoq qilishni o’zimizning
insoniy burchimiz, deb bilishimiz lozim .
‖
Ayni paytda O’zbekistonda 60 yoshgan oshganlar soni 2 million 873
mingdan ziyod ekanligi, ayni kunda 225 ming nafar 80 yoshdan, 44 ming nafar 90
yoshdan, 8 ming 700 nafar 100 yoshdan oshgan tabarruk qariyalar yashayotganligi
yurtimizda umrboqiylik darajasi oshib borayotganligidan dalolat beradi.
Turmushimiz farovonlashib borsa, umrboqiylik darajasi ham shuncha oshadi.
―Keksalarni e’zozlash yili Davlat dasturi 2015 yil 18 fevralda qabul qilindi,
‖
u oltita bo’lim, 66 ta bandni o’z ichiga oladi. Dastur keksa avlodga e’tibor va
g’amho’rlikning chinakam namunasi bo’lgan tom ma’nodagi tarixiy hujjatdir.
10

Unda halqimiga xos azaliy qadriyat – keksalarga bo’lgan hurmat va ehtiromning
barcha jihatlari, qariyalarning kundalik hayoti bilan bog’liq bo’lgan barcha holatlar
o’z ifodasini topgan, birorta masala e’tibordan chetda qolmagan.
Davlat dasturida keksalarga g’amxo’rlik va e’tiborni kuchaytirishi; ularning
hayot darajasi va sifatini oshirish uchun qulay sharoitlar yaratish; pensiya ta’minoti
va ijtimoiy qo’llab – quvvatlash, davlat hizmatlari ko’rsatishning eng qo’lay
tizimini shakllantirish; uchun va mehnat faxriylarini moddiy va ma’naviy qo’llab –
quvvatlash; tibbiy va ijtimoiy xizmat ko’rsatish darajasi va sifatini oshirish;
mamlakatimizning mudafaa qudratini mustahkamlash; ijtimoiy – iqtisodiy va
intellektual salohiyotini kuchaytirish; tinchlik, totuvlik va barqarorlik muhitini
mustahkamlashga bebaho hissa qo’shgan, barkamol avlodni tarbiyalashda faol
ishtirok etib kelayotgan keksa avlod vakillariga alog’ida ehtirom ko’rsatish,
ularning jamiyatdagi mavqyeini oshirish ko’zda tutilgan. Har bir keksaga e’tiborni
qaratish, ularning turmushi va dam olishini tashkil etish sifatini oshirish, jismoniy
tarbiya va sport bilan shug’ullanishlari uchun sharoit yaratish, mahallalarda
keksalar va nogironlarga doimiy e’tiborni kuchaytirishga qaratilgan mahsus
komissiyalar tuzish tadbirlari belgilangan.
―Keksalarni e’zozlash yili Davlat dasturida belgilangan chora –‖
tadbirlarning amalga oshirishi ozod va obod Vatan, erkin va foravon hayot barpo
etish yo’lida qo’yilgan muhim qadam sifatida tarixga kirishi shubhasiz.
Respublikamizda amalga oshirilayotgan islohatlar natijasida chorvachilik
tarmog’ida xususiy mulk ustunligi ta’minlandi. Asosiy chorvachilik mahsulotlari
yetishtiruvchi xo’jaliklar sifatida chorva xo’jaliklari asosiy o’rinni egallaydi.
Natijada keyingi yillarda chorvachilik mahsulotlari iste’mol miqdori barqaror o’sib
bordi. Jumladan, aholi jon boshiga go’sht va go’sht mahsulotlari iste’mol qilish
1990 yilda 31 kg ni tashkil etgan bo’lsa, 2010 yilda 38 kg ni; sut va sut
mahsulotlari iste’mol qilish 183 kg dan 239 kg ni; tuxum iste’mol qilish 97
donadan 138 donani tashkil etdi.

11

1.1. Mavzuning dolzarbligi.
Zamonaviy ishlab chiqarish amaliyotida chorvachilikda ayniqsa
qorako’lchilikda hayvonlar mahsuldorligini oshirish kunlik semirishini
ko’paytirish bilan bir vaqtning o’zida, hayvonlar rezistentligini oshirish turli xil
oziqalar konservatsiya ta’sirini kamaytirib, insonlar sog’ligi uchun zararsiz va oliy
sifatli go’sht mahsulotlari yetishtirish dolzarb masala hisoblanadi. Buning uchun
dunyo miqyosida go’sht ishlab chiqarish sohasida ko’plab biologik faol moddalar
qo’llanilmoqda. Ular o’sishni stimullovchi moddalar guruhiga kirib organizmga
anabolitik ta’sir ko’rsatadi. Bularga oqsil-vitaminli va mineral qo’shimchalar,
organ va to’qimalardan gidrolizlangan mahsulotlar, oziqaviy antibiotiklar,
anabolitik moddalar, o’simliklar preparatlari va probiotiklar kiradi. Biroq ayrim
manbaalardan ma’lum bo’lishicha Rossiya davlatining chorvachilik bilan
shug’illanadigan xo’jaliklarida ularning iqtisodiy samarasi kamligi, ziyonli
ta’sirlari mavjudligi, hamda ta’sir doirsining bir xilda emasligi va etarlicha
o’rganilmaganligi sababli, kam qo’llaniladi. (Yu.S.Ankin 1996 y.)
O’sish va rivojlanishni stimullashda organizm uchun samarali va fiziologik
xavfsiz hisoblangan moddalar, bular gormonal preparatlar hisoblanadi biroq
ularning ta’siri qisqa muddatli hisoblanadi. Bunday preparatlarning ziyonli ta’siri
samatotropin orqali yuzaga chiqadi. SHuning uchun samatotropinni o’zini qo’llash
xavfsiz hisoblanadi va oziq ovqat mahsulotlarida kamroq to’planadi
(L.J.Machlin1972 y.). Uni ko’p martalab qo’llash zarur va narxi qimmatga tushadi
va iqtisodiy samara bermaydi.
Chorvachilikning, jumladan qorako’lchilikni rivojlantirishda so’nggi
yillarda davlatimiz tomonidan ko’plab yangidan yangi imkoniyatlar ochilmoqda.
Ulardan kelajakda ko’zda tutilgan maxsulot va sog’lom nasl olish uchun manashu
talabni to’liq qondirish zarur. Buning uchun avval fermer xo’jaliklarda to’liq
rasion asosida oziqa ekinlari ishlab chiqarishni yo’lga qo’yish zarur, hamda
mahsuldorlikni oshiruvchi, sog’lom nasl olish uchun organizm butun faoliyatini

13

stumullovchi yangi zamonaviy farmakologik preparatlardan foydalanish maqsadga
muvofiq deb hisoblaymiz, buning uchun bizlar o’z oldimizga yangi bakterial
preparat ―Omega-10 ni qaroko’l qo’ylar jinsiy sistemasiga ta’sirini o’rganishni‖
vazifa qilib oldik.
Rossiya davlatida 2007-yilda ishlab chiqarila boshlagan multibakterin
Omega-10 preparati veterinariya amaliyotda qo’llanilanilayotgan bakterial
preparat bo’lib, qishloq xo’jalik hayvonlari va parrandalarning oshqozon ichak
yo’lidagi mikroflorani bir meyorda saqlab turish va tiklash maqsadida
ishlatilmoqda. Multibakterin Omega-10 tarkibida tirik simbiotik sut kislotasi
bakteriyalari Lactobactellius acidophilus (TU 9296-001-36167278-07)
bikulturasini 10.9 faoliga 1mlda saqlaydi , bundan tashqari organik guruhlar B
guruh vitaminlari, beta karantin va probiotik ximyaviy mikroflorani o’sishini
stimullovchi komponentlardan iborat. Multebakterin Omega-10 komponentlari
genetik jihatdan modifikatsiya qilinmagan konservatlarsiz va bo’yoqlarsiz tabiiy
mahsulotlar hisoblanadi. Multebakterin Omega-10 yopishqoq bir jinsli quyuq
oqish –sariqdan –malla rangli taxir ta’mli suyuqlik. SHisha idishlarda 100-mldan,
plastmasa idishlarga 100, 500 va 1000 ml hajmlarda ishlab chiqariladi.
Multebakterin Omega-10 bakteriyalarga qarshi kuchli antogonist
hisoblanadi. Qisqa muddatlarda oshqozon-ichak yo’lidagi patogen
mikroorganizmlar faolligini bostirib ulardan ajralgan toksinlari organizmdan
chiqarib yuboradi. Mikrobisinozni tiklab, ichaklar peristaltikasini yaxshilaydi,
imunoglobulinlar sintezni stumullaydi, ximyaviy oqsil bioqobig’ini hosil qiladi.
Ishtahani stimullaydi, hayvonlar va parrandalar o’sishini kuchaytiradi.
Multibakterin Omega-10 organizmga ta’siri borasida kam zaharli moddalar
qatoriga kirib (IV-sinfiga mansub) embritoksin, teratogen va konserogen ta’sirlarga
ega emas.
Multebakterin Omega-10 veterinariya amaliyotda qo’yidagi holatlarga
qo’llaniladi.
14

- oshqozon-ichak yo’lining surunkali kasalliklarda (kompleks terapiya bilan
birgalikda ).;
- teri kasalliklarni davolash va oldini olishda (jun va patlarnio’stirish qayta
tiklash ).;
- turli kelib chiqishiga qarab allergik holatlarda ; - mikrobiosenozni tiklash
maqsadida ;
- ichaklar peristaltikasini tiklash va oziqa hazmini kuchaytirish maqsadida ;
- stress holatlarni oldini olish va yo’qotishda ;
- jigar kasalliklarni oldini olishda ;
- jarrohlik amalyotidan keyingi holatlarda ;
- hayvonlar sog’ligini/ tonusni ko’tarish va chidamliligini oshirishda ;
Multebakterin Omega-10 antibakterial terapiyada davolashning birinchi
kunidan boshlab antibiotiklarni qo’llashdan 2-4 soat oldin qo’llaniladi.
Biokompleks Multebakterin Omega-10 oziqa berishdan 20 daqiqa oldin kuniga 2
mahal 0.1 ml 1 kg tirik vazniga nisbatan ichiriladi. Preparat suvda yaxshi eriydi.
Flakon idishni ochishdan oldin yaxshilab aralashtiriladi. Preparatni issiq suvga
aralashtirmaslik kerak. Suvda qo’yilgan Multebakterin Omega-10 1 soatgacha
saqlanadi. Hayvonlarga beriladigan oziqa va suv harorati +37S dan oshmasligi
kerak. Tavsiya etilgan qo’llash vaqti profilaktika maqsadida 7-10 kun , davolash
maqsadida esa 4 haftagacha. Qo’llash vaqti va oralig’i veternariya vrachi
ko’rsatmasi bilan o’zgarishi mumkin.
Mayda uy hayvonlari uchun qo’yidagi dozalarda beriladi : -
10 kg gacha bo’lgan itlarga -5 ml (0.5-1 choy qoshiq).
- 25 kg gacha bo’lgan itlarga 20 ml (1.5-2 choy qoshiq). - mushiklarga 2.5 ml .
- qo’yonlarga va parrandaga 0.25 ml.
- Qishloq xo’jalik hayvonlarga – 0.1 ml 1 kg tirik vaznga nisbatan 5-7 kun
davomida beriladi.

15

- CHo’chqa bolalariga – tug’ilgan kunidan boshlab 1 ml 1 boshga 3-5 kun
davomida berib boriladi.
- Buzoqlarga – og’iz orqali oziqasiga qo’shib 1 kilogramm tirik vaznga nisbatan
0.1 ml dan 5-7 kun davomida beriladi.
- Katta yoshdagi otlarga - 40-60 mldan kuniga 2 marta qulunlar va toylarga - 5-10
mldan kuniga 2 marta beriladi.
- Parrandalarga – oshqozon-ichak mikroflorasini tiklash uchun 10-30 ml 1000
boshga 5 kun davomida bir kunlikdan boshlab berilsa yaxshi samara beradi.
- Parranda mahsulotlarining sifatini yaxshilash maqsadida 1000 boshiga 100-150
ml kuniga 1 marta 12-14 kun so’yishdan oldin berib boriladi.
- jo’jalar chidamliligini oshirish va oziqa sarfini kamaytirish maqsadida 10-30
mldan 10 kun davomida berib boriladi.
Multibakterin Omega-10 qo’llanilgandan keyin so’yish vaqti
chegaralanmagan. Preparat qo’llanilgandan so’ng olingan tuxum , so’t va go’sht
mahsulotlari odamlar istemoli uchun cheklovlarsiz ruxsat beriladi. Boshqa
preparatlar bilan o’zaro tasiri – antibiotiklar qo’llanilgandan 2 soat -4 soat o’tgach
qo’llash kerak .
Preparat : quruq salqin va qorong’u joyda +4S +8S xaroratda saqlanadi
saqlash muddati 120 kun .

2. ADABIYOTLAR SHARHI
2.1.Probiotiklarni veterinariya amaliyotida qo llanilishi ‟
Veterinariya amaliyotida bakterial preparatlar qo’llanishda ilk bor
I.Ye.Mozgov 1964 yilda chorvachilikda stimulyatorlarning qo’llanishi to’g’risida
olib borgan tajribalarida ta’kidlab o’tgan.
Buyuk rus olimi I.I.Mechnikov hayvonlar va odamlar ovqat hazm qilish
yo’lidagi mikroflaraning fiziologik ahamiyati juda muhimligini aytib, asidofil
tayoqchasi muxitning qatiq bilan aralashmasi odamlar uchun ham, hayvonlar
16

uchun ham davolash uchun hamda kasalliklarni oldini olish maqsadida qo’llashni
taklif qilgan. Asidofil tayoqchasi hayvonlar uchun zararsiz mikroorganizm
hisoblanib, ovqat hazm qilish yo’lida uchrab uglevodlarni parchalab, eritib sut
kislotasi ishlab chiqarishda qatnashadi va oshqozon-ichakning myatniksimon
harakatini kuchaytiradi ferment ishlab chiqarish faoliyatini va prestaltikasimon
harakatini faollashtiradi. Buning oqibatida butun ovqat hazm qilish sistemasi
fiziologik ish jarayoni tiklanadi, hazm bo’luvchi moddalarni o’zlashtirish
yaxshilanadi, turli toksin zaharlarni neytrallaydi, patogen mikroorganizmlar hayoti
uchun yomon ta’sir qiluvchi muhit paydo bo’ladi.
Asidofil tayoqchasi oddiy muhitda ovqat hazm qilish yo’lidagi mikroflora
tarkibida doimiy uchrab turadi. Ammo ko’pgina kasalliklarda va noto’g’ri
oziqlantirish natijasida ichaklarda ularning soni keskin kamayib ketadi, yangi
tug’ilgan hayvonlarda hayotning birinchi haftasida ham ular uchramaydi yoki juda
ham kamsonli bo’ladi. Buning natijasida yosh hayvonlar umumiy ahvoli va turli
ta’sirlarga o’ta sezuvsan hisoblanadi. Ovqat hazm qilish yo’liga biron bir patogen
mikroorganizm tushib qolsa uning zaharini neytrallovchi mikroorganizmlar
bo’lmaganligi sabali turli kasalliklarga sabab bo’ladi.
Biroq qatiq tarkibidagi muhitning ayrim kamchiliklari sababli asidofil
tayoqchalari chidamsiz bo’lib, ovqat hazm qilish tizimida 6-10 soat mobaynida
o’lib ketadi. Yuqoridagilarni hisobga olib ushbu mikroorganizmlarni o’stirishning
yangi texnologik usuli ishlab chiqildi. Buning uchun go’sht bulyonidan
foydalanilgan va ABK asidofil bulyonli kultura deb atalgan.
Keyinchalik ushbu preparat ustida olib borilgan tajribalar natijasida asidofil
tayoqchasi bilan birga propionli bakteriyalar ya’ni B gurux vitaminlarini
miqdoriga ijobiy ta’sir qiluvchi bakteriyalar bilan boyitilgan.
Bunday kompleks preparat PABK deb nomlandi. PABK propionova
asidofilnaya bulyonnaya kultura. Ko’pchilik tadqiqotlar natijasida PABK ABK ga
nisbatan yaxshiligini isbotladi. U hayvonlar o’sish va rivojlanishini tezlashtiradi,

17

bug’ozligini kechishini, homilaning ichki rivojlanishini yaxshilab, organizmning
himoya vositasini kuchaytiradi.
Biologik prepart hisoblangan vitamin B
12 (PABK) o’z tarkibida propionli
bakteriyalar muhiti va asidofil tayoqchasini saqlaydi. PABK tarkibida foydali sut
kislotasi bakteriyalari ko’pchiligini tashkil qilib, hayvonlar va parrandalar
ichaklarida patogen hisoblangan chirituvchi bakteriyalar, mikroorganizmlao
jumladan paratifoz kasalliklar qo’zg’atuvchilarini rivojlanishiga to’sqinlik qiladi.
Ushbu preparatning samaradorligi tarkibidagi ikkita oziqa muhiti va vitamin B
guruhining birgalikdagi ta’siri natijasi hisoblanadi. Preparat dozasi ishlab
chiqarishda tarkibidagi vitamin B miqdori hisobga olinib, uning miqdori 1000
mkg/l bo’lishi kerak.
Biologik prepart hisoblangan B
12 (PABK) hayvonlarda B vitamini
gipovitaminozlarini davolashda va oldini olishda, oshqozon ichak faoliyatini
buzilganda alimentar anemiyada hamda hayvonlarning o’sish va rivojlanishini
tezlashtirishda qo’llaniladi.
PABK toza holida parrandarning pullorozida jo’jalarga suviga qo’shib, sutga
yoki obratga qo’shib beriladi. Bundan tashqari cho’chqalar paratifida, buzoqlarning
dizenteriyasi va boshqa oshqozon ichak kasalliklarida kuniga 3 mahal 25-30 ml
dan 3-5 kun davomida berib borish kerak. Preparatning saqlash muddati
tayyorlangan kundan boshlab 3 oy, quruq va qorong’i joyda saqlanish kerak. 10 °S
temperaturada. Preparat ko’proq ozuqasiga qo’shib beriladi.

PBAK ning bir martalik dozalari.
Cho chqalar ‟ Buzoqlar Jo jalar ‟
Yoshi Dozasi Yoshi Dozasi Yoshi Dozasi
15-20 kunlik 20 mkg 1-10 kunlik 50 mkg 1-5 kunlik 1 mkg
18

21-30 kunlik 25 mkg 11-20 60 mkg 6-10 kunlik 1,5 mkg
30 kundan
katta 25-30 mkg 20-30 kunlik 80 mkg 11-20 kunlik 2 mkg
Ona
cho’chqaga 50 mkg 30 kundan
katta 100 mkg 21-30 kunlik 3 mkg

Yangi tug’ilgan cho’chqa bolalarida uchraydigan kasalliklarni oldini olish
maqsadida PABK bug’oz ona cho’chqalarga 2 marta 10 kundan tug’ishiga 2 oy va
1 oy qolganda berib boriladi, tuqqandan keyin esa dastlabki 5 kun davomida
beriladi.
Qatiq va sut yoki qaymog’i olingan sutga tayyorlangan PABK davolash va
profilaktika ishlarida qo’llanilsa yaxshi samara beradi. Bunday PABK ni buzoqlar,
cho’chqa bolalari, jo’jalar hayotining birinchi kunidan boshlab sut bilan birga
qo’shimcha ravishda berib borilganda yosh organizm bundan tashqari ko’pchilik
kasalliklarning oldini oladi.
PABK preparatini bug’oz cho’chqalarga qo’llaganda o’lik tug’ilish holatlari
7-10 % ga kamayadi. Preparat qo’llagan cho’chqa bolalari boshqalariga nisbatan
baquvvat va og’ir bo’ladi. Boqilganida esa 12-19 % ko’proq go’sht chiqimi
bo’ladi. Emizish vaqtidagi chiqm esa 5-15 % kamayadi.
Cho’chqa bolalari buzoqlar va jo’jalarga PABK qo’llanilganda ular
rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Uni sog’lom hayvonlarga qo’llanilganda turli
kasallik qo’zg’atuvchilariga chidamliligi oshib, o’sish va rivojlanishi tezlashadi.
Uch oy mobaynida o’sish nazoratga nisbati 15-26 foizga tezlashadi.
O’sish va rivojlanishdan qilgan cho’chqa bolalariga bu preparatlarning
o’stiruvchi ta’siri yaqqol namoyon bo’ladi. Bundan tashqari qon hosil bo’lish
tezlashib vitamin B
12 to’plana boshlaydi. Ovqat hazm qilish tizimida kasalliklar
bo’lgan cho’chqa bolalariga preparatni berib boshlagandan 3-5 kun o’tgach

19

oshqozonning motor funksiyasi o’z me’yoriga tushib 6-14 kun ichida sog’ayib
ketadi.
Cho’chqa bolalari va buzoqlarning o’sish va rivojlanishini tezlashtirish
maqsadida PABK 60 kunlikgacha ozuqasi bilan birga 5 mgk vitamin B
12 hisobida
berib boriladi. Ye gipivitominozga uchragan cho’chqa bolalariga PABK vitamin
B
12 bo’yiga 5-10 mgk 1 kg tirik vaznga nisbatan kuniga 2 mahaldan 5-10 kun
davomida berib borish yaxshi samara berishi to’g’risida I.Ye.Mozgov o’z
tadqiqotlarida (1985 y) ta’kidlagan.
Qorako’l qo’ylari ustida dastlabki tajribalarda ularni qochirishag tayyorlash
va ularning otalanishi, qo’ylarni sun’iy qochirishga tayyorlash oziqlantirish
darajasiga bog’liq ekanligi haqida I.S.Misenko (1984) va boshqalar o’z
tajribalarida sinab ko’rganlar. To’yimli ozuqalar qanchalik ko’pchilikni tashkil etsa
qorako’l terilar o’lchamlari ham shunchalik katta bo’lishini ta’kidlab o’tgan.
S.A.Lapshin (1980 y), A.L.Vorobivskiy (1982 y) lar takidlashicha ona
qo’ylarni me’yorida oziqlanmasligi homila rivojlanishaga salbiy ta’sir ko’rsatadi.
Ona qo’ylar bug’ozlik davrida 15 kilogrammgacha vazn yo’qotadi. Bu esa
rivojlanayotgan homilaga ta’sir qilib, olinishi kutilgan qorako’l teri o’lchamlari
kichrayishiga sabab bo’ladi haqida ma’lumot bergan.
R.X.Haitov, A.D.Dushanov (1980) M.A.Rish, R.A.Daminov (1980)
H.F.Deutech, V.R.Smith (1999 y) lar makidlashicha qorako’l qo’ylarining qonida
umumiy oqsil miqdori bahor oylariga kelib 8,01 mol/l gacha kamayadi. Bug’oz
hayvonlarda vitamin A, tiamin va siankobolamin miqdori keskin kamayib ketadi
shularni hisobga olib ozuqasiga vitaminli qo’shimchalarni qo’shilishi muhim
ahamiyatga ega.
PABK ning hayvonlar ovqat hazm qilish sistemasiga ta’sirini
T.Ya.Sergeyeva, P.V.Perova va boshqalar sutning o’rniga go’sht bulyonini
qo’llashni tavsiya etdi (1952 yil) va ularning asidofil bulyon kultura ABK deb
nomladi. Qishloq xo’jalik hayvonlari va parrandalarida ABK keng qo’llanila
boshladi va organizmning umumiy holati yaxshilanishiga ovqat hazm qilish
20

jarayoni yaxshilanishini ta’minlagan. Biroq yosh hayvonlar va jo’jalarga ta’sirida
bir muncha kamchiliklar bo’lib ular organizmda vitamin yetishmovchiligi, ayniqsa
vitamin ―B guruhining yetishmovchiligi kuzatilgan. Shularni hisobga olib‖
propionova asidofil bulyon kulturasi ishlab chiqilib uning asosini vitamin B
12
tashkil qiladi.
V.Raussew (2001 y) ma’lumotiga ko’ra qo’ylarga 20 kun davomida
propionat natriy berilganda oshqozon suyuqligidagi vitamin B
12 miqdori 189 mol/l
dan 143 mol/l ga kamayishini aniqlangan.
V.I.Dulnev (2002 y) vitamin B
12 (PABK) preparatining qo’ylar yo’g’on
ichakning sekretor fermentativ faoliyatiga ta’sirini o’rganib, PABK bakterial ta’siri
va organizmga stimullovchi ta’sirini aniqlagan.
PABK ning parrandalar organizmiga ta’sirini chet mamlakatlarning
ko’pchiligi olimlari jumladan T.Ye.Burikin (1993 y), P.T.Apasiv (1998 y),
G.N.Shubina, L.M.Chimurin (1978 y ) laro’z tajribalarida o’rganib chiqishgan.
B.F.Bessorobov va boshqalar (1975 y) parrandachilikda quruq asidofil kulturasini
qo’llagan.
O’zbekiston sharoitida N.O.Farmonov (2010 y) qorako’l qo’ylarida PABK
ning ta’sirini o’zining tajribalarida sinab ko’rgan va yaxshi samaraga erishgan.
Buyuk rus olimi I.I.Mechnikov hayvonlaar va odamlar ovqat hazm qilish
yo’lidagi mikroflaraning fiziologik ahamiyati juda muhimligini aytib, asidofil
tayoqchasi muxitning qatiq bilan aralashmasi odamlar uchun ham, hayvonlar
uchun ham davolash uchun hamda kasalliklarni oldini olish maqsadida qo’llashni
taklif qilgan. Asidofil tayoqchasi hayvonlar uchun zararsiz mikroorganizm
hisoblanib, ovqat hazm qilish yo’lida uchrab uglevodlarni parchalab, eritib sut
kislotasi ishlab chiqarishda qatnashadi va oshqozon ichakning myatniksimon
harakatini kuchaytiradi ferment ishlab chiqarish faoliyatini va prestaltikasimon
harakatini faollashtiradi. Buning oqibatida butun ovqat hazm qilish sistemasi
fiziologik ish jarayoni tiklanadi, hazm bo’luvchi moddalarni o’zlashtirish

21

yaxshilanadi, turli toksin zaharlarni neytrallaydi, patogen mikroorganizmlar hayoti
uchun yomon ta’sir qiluvchi muhit paydo bo’ladi.
Asidofil tayoqchasi oddiy muhitda ovqat hazm qilish yo’lidagi mikroflora
tarkibida doimiy uchrab turadi. Ammo ko’pginakasalliklarda va noto’g’ri
oziqlantirish natijasida ichaklarda ularning soni keskin kamayib ketadi, yangi
tug’ilgan hayvonlarda hayotning birinchi haftasida ham ular uchramaydi yoki juda
ham kamsonli bo’ladi. Buning natijasida yosh hayvonlar umumiy ahvoli va turli
ta’sirlarga o’ta sezuvsan hisoblanadi. Ovqat hazm qilish yo’liga biron bir patogen
mikroorganizm tushib qolsa uning zaharini neytrollovchi mikroorganizmlar
bo’lmaganligi sabali turli kasalliklarga sabab bo’ladi.
Biroq qatiq tarkibidagi muhitning ayrim kamchiliklari sababli asidofil
tayoqchalari chidamsiz bo’lib, ovqat hazm qilish tizimida 6-10 soat mobaynida
o’lib ketadi. Yuqoridagilarni hisobga olib ushbu mikroorganizmlarni o’stirishning
yangi texnologik jarani ishlab chiqildi. Buning uchun go’sht bulyonidan
foydalanilgan va ABK asidofil bulyonli kultura deb atalgan.
Keyinchalik ushbu preparat ustida olib borilgan tajribalar natijasida asidofil
tayoqchasi bilan birga propionli bakteriyalar ya’ni B gurux vitaminlarini miqdoriga
ijobiy ta’sir qiluvchi bakteriyalar bilan boyitilgan.
Asidofil tayoqchasi oddiy sharoitlarda ovqat hazm qilish yo’lining ―doimiy
vakili hisoblanadi. Ammo ko’pchilik kasalliklarda ichaklarda uning miqdori‖
kamayib ketadi. Ayrim vaqtlarda umuman yo’qolib ketadi. Bu esa hayvonlar
umumiy ahvoli salbiy ta’sir ko’rsatib, turli xil toksinlar ta’siriga chidamliligi
pasayadi. Ovqat hazm qilish yo’liga tushgan patogen mikroorganizmlar, ularga
qarshi antitoksinlar yo’qligidan yuqumli kasalliklar rivojlanishiga sabab bo’ladi.
Bu juda ham muhim va kerakli preparat hisoblansada oddiy qatiq tarkibida
kerakli mikroorganizmlar 6-10 soat davomida yashay oladi xolos, buni hisobga
olib olimlar yuqoridagi mikroorganizmlarni go’sht bulyonida o’stirib ABK asidofil
bulyoni kulturasi deb nomladilar. Keyinchalik uning tarkibiga propionli
bakteriyalar muhitini qo’shib (birinchi navbatda siankobalamin vitamin B
12 )
22

propionli asidofil bulyon kultura PABK deb ishlab chiqara boshladi. PABK ABK
ga nisbatan yaxshi samara berib hayvonlar o’sish va rivojlanishini tezlashtiradi,
bug’ozlik kechishini yaxshilaydi, homilada qon aylanishiga ijobiy ta’sir qiladi va
organizmning himoya funksiyasini faollashtiradi.
So’ngi yillarda 1990 yildan keyin bakterial prepartlar kombinasiyalashagan holatda
ishlab chiqarila boshladi. V.V.Pospelova (1994) asidofil tayoqchasi bilan
bifidobakteriyalar bir biri bilan o’zoro birgalikda qo’llanilganda o’zoro uzoq
muddat har bir shtamm o’z xususiyatini saqlab qolishini isbotlagan. Hozirgi kunga
kelib chet mamlakatlarda yangi bakterial preparatlar juda ham keng qo’llanib
kelinmoqda. Ulardan bakterin SL, Endosporin, Enterobakterin, Primasol, Vetom,
Zoonorm Zimun va boshqalar veterinariya amaliyotida keng qo’llanilmoqda.
Hayvonlar va qushlarda moddalar almashinuvi, umuniy rezistentlik saqlanishi,
o’sishi va rivojlanishiga ABK atsidofil bul’on kultura ijobiy ta’sir etadi
Probiotiklarning muhim afzalligi bo’lib ularning hayvonlar tomonidan to’liq
qayta ishlanishi, mahsulotning iste’molchilari va atrof-muhit uchun zarari
salbiy oqibatlarning bo’lmasligi hisoblanadi. Ovqat hamz qilish tizimi
mirkobiosenozini to’g’irlagan holda probiotiklar hayvon organizmiga har
tomonlama ijobiy ta’sir etadi. Probiotik preparatlardan foydalanish organizmda
metabolik jarayonlarning optimallashuvi, xo’jayin organizm uchun hayotiy
muhim hisoblangan oziq moddalarning yaxshi o’zlashtirilishiga, uning immun
maqomining faollashuvi va atrof-muhitning noqulay omillariga chidamliligini
oshirishga yordam beradi.
Ko’pchilik klinik sinovlar natijasida shu narsa aniqlandiki, probiotiklar
immunodefitsitning kelib chiqishi sabablaridan qat’iy nazar immun tizimini
kuchaytiradi. Buning ustiga probiotiklar xoh u shilliq qavatning mahalliy
immuniteti bo’lsin yoki gumoral yoki umumiy immunitet bo’lsin immun
tizimining turli darajalarini normallashtiradi. Shunisi muhimki, probiotiklar

23

tarkibidagi bakteriyalarda viruslarga qarshi kurash quroli – DHK ada va
PHKada fermentlari mavjud.
So’nggi yillarda mamlakatimizda ―Vetom seriyasi probiotik preparatlari‖
keng qo’llanilmoqda. Bu preparatlar tarkibiga Bacillus Subtilius plazmidasiga
odamning α -2 interferon genini kiritish orqali olingan Bacillus Subtilisning
rekombinat shtamining liofizlangan sporali kulturasi kiradi. Shartli-patogen va
patogen mikroorganizmlarga nisbatan yuqori antogonisstik faolligi, biologik
faol moddalarni ishlab chiqish xususiyatlaridan tashqari bu probiont-mikroblar
interferonni sintezlaydi, interferon esa ushbu mikrobli preparatlarning virusga
qarshi ta’sir etishini ta’minlaydi.
―Vetom-3 preparatini cho’chqa bolalarini boqishda qo’llaganlar. Mualliflar
‖
tomonidan aniqlandiki, tajriba ostidagi hayvonlarda nazorat guruhi
hayvonlariga nisbatan eritirositlar miqdori 3,5% ga, gemoglobinning miqdori
8,9% ga, immunoglobulinlarning miqdori 11,3% ga oshdi .
Yangi tug’ilgan qoramol bolalari ―Vetom 1.1 probiotiklari bilan
‖
boqilganda ularda to’laqonli enterobiosenozning shakllanishi kuzatiladi.
Buqalarning ishtahasi, tana og’irligining o’rtacha sutkalik o’sishi oshadi .
A.N. Shust va boshqalar (2001,2002,2006) ―Vetom 1.1 preparatini 5mg/kg
‖
dozada 5 kun davomida kuniga bir martadan erkak cho’chqalarni boqishda
qo’lladilar. Izlanishlar natijalari shuni ko’rsatdiki, erkak cho’chqalarda
organizmni himoya qilihning hujayraviy va gumoral omillari oshadi,
shunindek, jinsiy faolligi kuchayadi.
Simblont mikroorganizmlar negizida bir qator preparatlar: kolibakterin,
bifisumbakterin, bifikol, laktobakterin, streptobifid, romakol, enteroifidin,
enterotsid, bifivet, tiorensin, normoflar, laktobifadol, bifatsidobakterin, subtilin,
galliferm, laktitsid, laktomikrotsikol va boshqalar ishlab chiqarilgan .
―Streptoibifid-forte probiotik preparatini chochqa bolalariga 3-kunligidan
‖
boshlab hayon boshiga 1,5 doza hisobida 10 kun davomida dutga qo’shib
ichirgan, natijada immunitetning T-hujayraviy zanjirining o’ziga xos bo’lmagan
24

rezistentligi va faollashuvi uchun ma’sul bo’lgan tizimlarning yaqqol namoyon
bo’lgan qayta qurilishi (tuzilishi) sodir bo’lgan. Tajriba guruhi hayvonlarida qon
zardobining lizotsim (19,59% ga) va bakteritsid (15,37%ga) faolligining oshishi,
leykatidlarning (22,34%ga) fagositar faolligining oshishi kuzatildi. Chochqa
bolalari qon zardobidagi aylanuvchi immun majmualarining soni 21,24%ga
kamaydi, preferik qondagi T-limfotsitlarning nisbiy soni 17,14
%ga oshdi. Bundan tashqari probiotikning bo’g’oz ona cho’chqa ratsioniga
kritilishi hayotchan cho’chqa bolalari tug’ilishini 5,52 %ga oshishiga, probiotikni
cho’chqa bolalariga 3 kunligidan boshlab sutga qo’shib berish esa ularning yashab
qolishini 3,58 % ga oshishiga, neonatal dioreya bilan kasallanishni 18,68 % ga
kamayishiga yordam beradi, tana massasi oshishini 12,33 % ga tezlashtiradi.
Udmurtiyadagi xo’jalaiklarda tarkibida bifido va laktobakteriyalarning trik
hujayralari bo’lgan ―Bifitsin – M ozuqaviy qo’shimcha keng sinovdan‖
o’tkazilgan edi. Ozuqaviy qo’shimchaning qo’llanilishi yangi tug’ilgan
hayvonlarning oshqozon-ichak kasaliklariga chidamliligini sezilarli oshirish
imkonini derdi, ularning o’sishi va rivojlaninshini tezlashtirdi. Yuqori davolash –
profilaktik qimmati, ekologik tozaligi va qo’llanilishining fiziologikligi inobatga
olinib, ushbu ozuqaviy qo’shimcha ishlab chiqarishga tavsiya etildi .
B.V. Tarakanov va boshqalarning (2002) ma’lumotlariga ko’ra cho’chqa bolalarini
15 kunlikdan 60 kunlik yoshigacha bo’lgan davrda sutga yoki ozuqaga 3-5 ml/gol
hisobida laktoaminozorin probiotigi qo’shib boqish ularning yashab qolishini
oshirish, o’rtacha sutkalik o’sishini 32,5%ga oshirish, cho’chqa bolasining
tirik vaznini 2-oylik yoshida 3,86kg ga oshirish imkonini beradi.
Samara oblastidagi ―Gidridniy naslchilik zavodida laktoamilovarinni ishlab
‖
chiqarish sinovidan o’tkazdilar. Natijalarning tahlili shuni ko’rsatdiki,
laktoamilovarinni qo’shimcha oziqlantirish sifatida hayotning 10 kunidan 35
kunigacha 1 tonna kombikoriga 500 g probiotik hisobida qabul qilgan cho’chqa
bolalarida o’rtacha sutkalik o’sish17% ga ortiq bo’ldi, oshqozon-ichak

25

qo’llarining kasallanishi nazorat guruhidagi hayvonlarga nisbatan 20% kamroq
qayd etildi.
Sut kislotasi hosil qiladigan bakteriyalrr negizida tayyorlangan ―EMIX‖
probiotik preparati A.A.Kuznisov (2004) tomonidan qulunlarni (toylarni)
yetishtirishda foydalanildi. Ushbu preparat shartli-patogen mikroorganizmlar,
sodda hayvonlar va chirituvchi mikrofloralarga qarshi antogonistik ta’sirga ega
bo’lgan komponentlarni o’z tarkibiga oladi. U ichakni patogen bakteriyalardan
himoya qiladi, antibiotikoterapiya, ozuqaning o’zgarishi, ozuqalarning yaxshi
hazm bo’lishi va dezintoksikatsiya jarayonlaridan o’ng ichak mikrobiosenozini
qayta tiklashga yordam beradi. preparat ichakning mikroflorasini qayta tiklash
qobiliyatiga ega bo’lib, hayvonning o’sishva rivojlanishini tezlashtiradi,
ularning umumiy rezistetligini oshiradi. ―Emix ning tarkibida sintetik va
‖
kimyoviy qo’shimchalarning bo’lmasligi tufayli atrof-muhitga chiqarilganda
ekologiyaga salbiy ta’sir ko’rsatmaydi. Preparatni bir hayvonga 100 g dozada
bir oy davomida qo’llash qulunlarda (toylarda) organizmning himoya
xususiyatilarini oshirish, oshqozon-ichak kasalliklarini profilaktika qilish (oldini
olish), ishtahani ohirish va umumiy ahvolini yaxshilash imkonini beradi.
Bolgariyalik olimlar sut bakteriyalarining interyer ko’rsatkichlariga
ta’sirini o’rgandilar. Bunda Bitidobakterium bifidum, Lactobacillus bulgaricus,
Streptococcus thermophilus lardan foydalanildi, probiotiklar qo’llanilgandan
so’ng buzoqlarning qonida nazorat guruhidagi hayvonlarga nisbatan
immunoglobulinlarning miqdori 362 mg% ga, gemoglobinning miqdori 1,15%
ga yuqori bo’lishi aniqlandi.
Laktoamilovarin va BSL+FITO probiotiklarini buzoqlarda emizikli davrda
sinovdan o’tkazish bo’yicha o’tkazilgan tajribalar foydalanilgan preparatlar
yemni iste’mol qilinishiga, asosiy ozuqaviy moddalarning hazm bo’lishiga,
qonning biokimyoviy ko’rsatkichlariga ijobiy ta’sir etishini ko’rsatdi. Bunda
tajriba ostidagi hayvonlarda ohqozon-ichak kasalliklari o’lat deyarli
kuzatilmadi. Olingan natijalarga asolangan holda muallif profilaktik
26

maqsadlarda laktoamilovorinni bir sutkada 1 g/gol dozada, BIL+FITO ni esa
bir sutkada 5g/gol dozada qo’llashni tavsiya etadi.
Lactobacterium acidophilus, Ruminococcus albus va Bacillus subtilus
kulturalari negizida tayyorlangan probiotik-simbointlarning ona cho’chqa va
cho’chqa bolalarining o’ziga xos bo’lmagan rezistentligiga ijobiy ta’sir
etishini aniqladi. Immunoglobulinlarning maksimal oshishi ushbu kulturalarni
sun’iy ravishda 48 soat interval bilan tug’ishgacha 20 kun qolgangacha
qabul qilgan ona cho’chqalarda kuzatildi. Ona cho’chqalarda qonda umumiy
oqsil miqdorining 20,4% ga oshishi kuzatildi, albuminlar miqdori 16,4% ga,
γ -globulinlar miqdori 65,8% ga oshdi. Tajribali ona cho’chqalardan olingan
cho’chqa bolalarida nazorat guruhidagi cho’chqa bolalariga nisbatan qondagi
gemoglobin miqdorining 3,2% ga, leykatsitlar miqdorining 2,7% ga,
gematokritning miqdorining 9% ga oshishi qayd etildi. Tajribadagi cho’chqa
bolalarida eritrositlar miqdori 16,3% ga ko’proq, lekin eritrotsitlarning siametri
kichikroq bo’lib, tajribadagi hayvonlarda gaz almashinuvi darajasi ancha
yuqori ekanligini ko’rsatdi. Cho’chqa bolalari qon zardobining biokimyoviy
tadqiq qilinishi kreatinin miqdorida katta farqlar bo’lishini aniqladi: nazorat
guruhida 69,397 mkmol/l, tajriba guruhida esa 229,600 mkmol/l. Bu ichakda
aminokislotalarning so’rilishining sezilarli oshishidan dalolat beradi.
Tadqiqotchilarning ma’lumotlariga ko’ra cho’chqa bolalarida rastrit bilan
kasallanib chiqadigan so’ng o’ziga xos bo’lmagan rezistentlikning pasayishiga
olib keluvchi disbakterioz rivojlanadi, buning natijasida o’tkir va surunkali
kasalliklar rivojlanadi. Organizmning himoya xususiyatlarini oshirishi uchun
mualliflar ―Laktobifadol probiotigi va nuklein tabiatiga ega bo’lgan‖
―Kompleks A immunomodulyatorini kompleks qo’llashdan foydalanadilar .
‖
Tadqiqotlar natijalari shuni ko’rsatdiki, preparatlar qo’llanilgandan so’ng
cho’chqa bolalarida bronxopnevmoniya bilan kasallanish darajasi sezilarli

27

pasaydi. Masalan, tajriba ostidagi hayvonlar orasida ushbu kasallikka
chalinganlari 8% ni, nazorat guruhida esa 20% ni tashkil etdi. Bunda
―Kompleks A va ―Laktobifadol preparatlarini qabul qilgan cho’chqa‖ ‖
bolalarining o’rtacha sutkalik o’sish ko’rsatkichi nazorat guruhidagi cho’chqa
bolalariga nisbatan 44,7% ga yuqori bo’ladi.
Zarrachalarning kattaligi 0,1 mm dan ortiq bo’lmagan quruq kukun
ko’rinishidagi ozuqaviy qo’shimcha ishlab chiqilgan bo’lib, uning tarkibida
glaukonit va ―Bioporin probiotikigi komponentlar ulushiga nisbatan
‖
quyidagicha bo’ladi : probiotik 30-35; qolgani glaukonit. Mazkur ozuqaviy
qo’shimchani har kuni ratsioning quruq moddasidan 0,25% miqdorida
foydalanish uni ishlab chiqaruvchilariga cho’chqalarning mahsuldorligini
sezilarli oshirish imkonini beradi.
Tarkibida Lv.Acdiophilus laktobakteriyasi bo’lgan BAD Biobakton
shaklidagi ozuqaviy qo’shimcha va steviyaning quruq batglaridan tarkib topgan
o’simlik qo’shimchasini quyida-gi nisbatga qo’llash: BAD Biobakton- 90:
o’simlik qo’shimchasi- 10 ushbu ozuqaviy qo’shimcha mualliflariga cho’chqa
bolalari ohqozon-ichak yo’llari fermentativ faolligini oshirish, uglevod
almashinuvini yaxshilash va ozuqalarning o’zlashtirilishini oshirish imkonini
beradi.
Ona cho’chqalarning mahsuldorligini oshirish maqsadida A.V. Bruner (2005)
―Intestivit probiotigidan foydalanadi. Hammasi bo’lib kuzatuv ostida 60 ta ona
‖
cho’chqa va 150 ta emadigan cho’chqa bolalari olindi. Ilmiy-ishlab chiqarish
tajriba-sining natijalari shuni ko’rsatadiki, probiotiklarni ona cho’chqalarda
bo’g’ozlik davrining 95 kunidan tug’ishgacha bo’lgan davrda va laktatsiyaning
dastlanbki 5 kunligida qo’llash sut berishni 5,2% ga va cho’chqa bolalarining
tug’ilishini 4,8% ga oshirdi.
―Intestivit probiotigidan foydalanilganda xuddi shunday natijalar
‖
D.S.Uchasov (2006) tomonidan ham olindi. Uning ma’lumotlariga ko’ra,
tug’ishdan oldin va tug’ishdan keyingi davrlarda ushbu preparat bilan
28

boqilganda u eritropoez (eritrotsitlarning hosil bo’lishi) jarayoni, jigarning
morofofunksional holati va biokimyoviy maqomiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi, bu
esa qondagi eritrotsitlar miqdorining 10,9% ga, gemoglobinning miqdorining
9,2% ga, umumiy oqsil miqdorining 2,3%ga, albuminlar miqdorining 3,2%ga,
gamma-globulinlar miqdorining 7,8% ga, glyukoza miqdorining 3,8%ga, A
vitaminlar miqdorining 26,7% ga, E vitamini miqdorining 10,4% ga, B2
vitamini miqdorining 9,9% ga oshishida, mogevina konsentratsiyasining va
AcAT faolligining pasayishida namoyon bo’ldi. Bunda ona cho’chqalarda sut
berishning 5,3% ga, undan olingan cho’chqa bolalari og’irligining o’rtacha
sutkalik o’sishi 7,8% ga va ularning yashovchanligi 5,6% ga oshganligi
kuzatildi .
―Intestivit probiotigidan cho’chqa bolalari vazni va ularning‖
yashovchanlik qobilyatini oshirish maqsadida foydalanishda olingan ijobiy
natijalarni boshqa ko’pchilik tadqiqotchilar ham o’z ishlarida keltiradilar.
T.N.Gryaznova va hamkasblari (2005) tomonidan B Subtilis va
B.licheniformis shtammlarini seleksiya qilish yo’li bilan ―Biod-5 yangi
‖
probiotigini ishlab chiqarish texnologiyasi yaratildi. Probiotik preparat keng
ishlab chiqarish sinovlaridan o’tib, hayvon organizmining o’ziga xos
bo’lmagan rezistentligi omillarini faollashtirishni ko’rsatdi. U qo’llanilagandan
so’ng cho’chqa bolalarida leykotsitlarning fagositar faolligi 5% ga, fagositar
indeksi 2,5% ga, tabiiy antitelalarning faolligi 25% ga oshdi. Bunda
hayvonlarning ishtahasi ko’tariladi, ozuqaning hazm bo’lishi yaxshilanadi,
tirik vaznining o’rtacha sutkalik o’sishi oshdi .
So’nggi yillarda probiotiklar alohida emas, balki boshqa biologic faol
preparatlar bilan uyg’unlikda qo’llanilmoqda. Probiotiklar va oqsil xomashyosi
gidrolizi mahulotlaridan foydalanganlar. Probiotik preparatlar sifatida ―Siteks
‖
ZAO (S.Peterburg) tomonidan ishlab chiqilgan siteksflar seriyasi probiotiklari
tanlandi. Hayvonlarga: Lactobacillus acidophilus polisaxaridlar produtsenti va

29

samarali antogonistlar sifatida pathogen va shrtli pathogen mikroorganizmlar;
Ruminococcus albus Kai selyulozolit preparat; Bacillus Subtilis pathogen va
shartli pathogen mikroorganizmlarning kuchli antogonisti sifatida; oqsil
gisrolizini kuchaytirish, kanserogenez rivojlanishio darajasini pasaytirish, ichak
preitaltikasini tezlashtirish va uning oziq moddalardan xoli bo’lishini normal
ta’minlash uchun B.bifidum bilan Str. Thermophilus berildi .
Probiotiklar oqsil gidrolizatlari bilan birga kompleks ko’rinishda va
umumiy ratsionning 2% miqdorida qo’llanilganda tajriba ostidagi cho’chqa
bolalarida nazorat guruhidagiga nisbatan azot o’zlashtirilishining sezilarli
ortishi kuzatildi, bu esa oqsil aslmashinuvini jadalligining oshganligidan
dalolat beradi. Oqsil o’zlashtirilishining ortish samarasi muddatining uzayishi
14 kun davomida saqlanib qoladi, nazorat gurhiga nisatan tana og’irligi
o’rtacha sutkalik o’sishi 7,2% ga yuqori bo’ldi, cho’chqa bolalarining
yashovchanligi esa nazorat guruhiga nisbatan 2,02% ga oshdi.
Abdurafikov A.R. (2007) foydalanilgan yemlarning samarali ta’sirini
ohirih uchun fermentative preparatlar (MEK CX-2 ―Xostazim X ), probiotik‖
ta’sirga ega bo’lgan preparatlar (―Probiosel , ―Asidlak ), lipotron ta’sirga
‖ ‖
ega bo’lgan preparat (―Betafin ) va tarkibida selen bo’lgan preparat (DAFS-
‖
25) larni qo’lladi. Muallif tomonidan yosh cho’chqalar uchun kombikormga
(omuxta yemga) kiritiladigan preparatlarning optimal normasi aniqlandi, yangi
avlod biologic faol moddalari preparatlaridan foydalangan holda omuxta
yemlar retseptlari ishlab chiqildi va tajribalar yordamida asoslandi.
O’tkazilgan izlanishlar preparatlar almashinuv jarayonlarining yaxshilanishi,
biokimyoviy ko’rsatkichlarning optimallashuvi, tajriba ositdagi hayvonlarda
tan og’irligi o’rtacha sutkalik o’sishning ortishiga yordam berishini ko’rsatdi.
Probiotiklar oziq ratsionining barcha komponentlarining o’zlashtirilishiga
ijobiy ta’sir etishini inobatga olib o’zlarining ilmiy ishlab chiqarish
tajribalarida ―Sellobakterin probiotigini 1kg omuxta yemga 1 ga hisobida
‖
qo’lladi. Tadqiqotlar ko’ratilgan preparatning omuxta yem tarkibiga kiritilishi
30

uning iste’mol qilinihiga salbiy ta’ir ko’rsatmasligini aniqladi. Tajriba va
nazorat guruhidagi cho’chqalar berilgan yemlarni to’liq iste’mol qilishda.
Tajriba guruhidagi hayvonlar tashqi ko’rinishi jihatidan ―Sellobakterin‖
fermentli probiotigi qabul qilmagan nazorat guruhi hayvonlaridan sezilarli
ajralib turdi. Ulardagi jun qoplami ham ancha yarqiroq va silliq bo’lishi,
oziqlantirish va og’irligini o’lchash vaqtlarida ancha faol bo’lishi bilan
xarakterlanadi. Mazkur preparatning omuxta yemlar tarkibida qo’llanilishi
yosh cho’chqa bolalarini bo’rdoqiga boqish natijalarida ijobiy ta’sir etdi.
Masalan, tajribalar natijalari omuxta yemlar tarkibiga sellobakterinning
qo’shilishi tajriba guruhi yosh cho’chqalarida tirik vaznining sutkalik o’sish
ko’rssatkichini nazorat guruhidagiga nisbatan 11,7% ga oshihida (mos
ravishda 478 g 428 g ga) va 1kg tirik vazn oshishiga sarflanadigan yem
miqdorini 9,6% ga (mos ravihda 4,26 kg 4,71 kg ga) kamayishiga olib keldi.
Guruhlar o’rtasidagi farqlar statistic jihatdan haqiqatga yaqin bo’ldi.
Shunindek, boshqalar ham probiotik ―Sellobakterin dan foydalanadilar.
‖
Ilmiy-ihlab chiqarish tajribai Voronej oblasti Likin rayonidagi fermer xo’jaligi
sharoitida o’tkazildi. Tajribalar sutdan ajratilgan cho’chqa bolalari ustida olib
borildi. Izlanishlar davri mobaynida cho’chqa bolalari tarkibida 75,6%
maydalangan arpa mavjud bo’lgan komponentli yem aralashmalari bilan
oziqlantirildi. Aralashmaning qolgan qismining 16,1% kujara va 8,3%ini
lavlagi turpi (qoldig’i) tahkil etdi. Bunda tajriba guruhidagi har bir hayvonga
o’rtacha namligi 14% bo’lgan 1kg yemga 1g ―Sellobakterin to’g’ri keldi.
‖
Tajriba guhuridagi yosh cho’chqalarning o’ishi davridagi rationida
―Sellobakterin dan foydalanish nazorat guruhiga nisbatan ular massasaining
‖
o’sishini 31% ga, yalpi o’sishini 30% ga oshirdi, yem sarfini esa 23,2% ga
kamaytirdi. Ko’rsatilgan farqlar esa statistic jihatdan yuqori ishonchlilikka ega
bo’ldi (P<0,001). O’sih davrida yosh cho’chqalarning ratsioniga fermentli
probiotiklarning kiritilishi yemlarning tannarxini unchalik sezilarli oshirmadi

31

(namligi 14% bo’lgan 1 kg yemga 2008 yil bahosi bilan 12 kopeek). Biroq
tajriba guruhidagi yosh cho’chqalar tirik vaznining 1 kg ga o’sihi tannarxi
21,7% ni yoki 5,62 rublni tashkil etdi, bu esa nazorat guruhidagi hayvonlarga
nisbatan ancha past ko’rsatkich hisoblanadi.
Tadqiqotchilarning ma’lumotiga ko’ra, cho’chqa bolalarini probiotik
qo’shilgan tarkibi turlicha bo’lgan yem aralashmalari bilan boqih hayvonlarga
ijobiy ta’sir ko’rsatdi. Cho’chqa bolalarida tirik vazn oshishining o’rtacha
sutkalik ko’rsatkichi yuqori, almashinuv energiyasining mahsulot birligiga
sarfi ularda 2,8-13,0 m Dj ga kam bo’ldi.
Cho’chqa bolalarida diareya kasalliklarini davolash va oldini olish uchun
antagonist-mikroblar: bifisobakterin, laktobakterin, streptobifid, subalin,
sporabakterin, laktobifadol, intestevit va boshqalarning 1-2, kamdan-kam
hollarda 3 shtammini saqlovchi turli probiotik preparatlardan foydalanishni
tavsiya etadi. Mualliflarning ko’rsatishicha probiotiklar pathogen bakteriyalar
ko’payishini to’xtatib yoki hayvonlar ichagidagi patogen bakteriyalarga
halokatli ta’sir etib, yangi tug’ilgan cho’chqa bolalari organizmiga salbiy
ta’sir ko’rsatmaydi, ularda salbiy reaksiylar keltirib chiqarmaydi va
doridarmolarga chidamli mikroorganizmlar shtammlarining rivojlanib ketishiga
olib kelmaydi. Cho’chqa bolalarining hayotining birinchi kunlarida
probiotiklardan foydalanish ichakning xususiy normal mikroflorasining
rivojlanishini tezlashtirib hamda immune tizimini shakllantirib ichakning
kolonizatsion rezistentligining erta shakllanihiga yordam beradi.
Mualliflar tomonidan ishlab chiqarish tajribalarida cho’chqa bolalarida
salmonellezning oldini olish maqsadida laktoamilovarin probiotik preparatidan
foydalanildi. Tadqiqotlar natijalari shuni ko’rsatdiki, laktoamilovarindan
foydalanish kasalliklarning kelib chiqish xavfini 6,3% ga va o’latni 2,0% ga
kamaytirib sezilarli samara beradi va nazorat guruhidagi cho’chqa bolalariga
nisbatan tirik vazn oshihining o’rtacha sutkalik ko’rsatkichini 41,0% ga
oshihini ta’minlaydi.
32

Hayvonlarning mahuldorligi va yashovchanligiga Siteksflor 1 va Siteksflor
5 probiotiklarining ta’sirini aniqlash maqsadida Bryansk oblastidagi
―Kultura agrofirmasi sharoitida tajribalar o’tkazdilar. Siteksflor 1‖
preparatining ta’sir etuvchi tarkibiy qismi bo’lib tibbiy-biologik
xususiyatlariga ko’ra maxsus tanlab olingan sut kislotasi ishlab chiqauvchi
lactobacillus acidophilus bakteriyalari hisoblanadi. Uning ta’sir prinsipi hayvon
organizmida, birinchi navbatda uning ichagida Lactobacillus avlodiga mansub
bakteriyalarning tarqalihiga asoslangan. Preparatning tir kulturalari pathogen
va shartli pathogen mikroorganizmlarga nisbatan yaqqol namoyon bo’ladigan
antogonistik faollikka ega bo’lib, temir, kaltsiy va boshqa ko’pchilik
mikroelementlarning o’zlashtirilishini yaxshilaydi, katta miqdorda
immunoglobulin ajratadi, gemoglobin darajasi va almahinuv jarayonini
normallashtiradi, organizmning infeksion, zaharli va boshqa agentlarga
chidamliligini oshiradi. Siteksflor 5 probiotigining tarkibiga ichakning ijobiy
mikrofloraining shakllanishiga qulay ta’sir etuvchi bifidumbakteriyalar va
termofil streptokokklarning simbiotik kulturalari kiradi. Probiotik vitaminlarni
faol sintezlaydi, mineral, oqsil va yog’ almashinuvini normallashtiradi,
qondagi xolesterin darajasini boshqaradi, immun maqomini tiklaydi va saqlab
turadi.
O’tkazilgan tajribalar asosida aniqlandiki, sut beradigan ona
cho’chqalarga probiotiklar berilishi qo’shimcha 6-11% cho’chqa bolalarini
saqlab qolish imkonini berdi.
Krasnoyarslik olimlar tomonidan ishlab chiqilgan ―Mikrobiovit Enisey
‖
preparatidan foydalandi. Uning ta’siri hayvonlarning oshqozon-ichak yo’llarida
foydali mikroflora tomonidan oqsillar, yog’lar va uglevodlarning
parchalinishiga yordam beruvchi fermentlarining ishlab chiqarilishiga
asoslangan. Fermentlar esa o’z navbatida hayvon tomonidan ozuqaning yaxshi
o’zlashtirilishiga ijobiy ta’sir etdi. Ilmiy-xo’jalik tajribalari Krasnoyarsk

33

o’lkasining Yemelyanov rayonidagi ―Elita YoAJ da bo’rdoqiga boqilayotgan‖
yirik oq zotli cho’chqa bolalari ustida o’tkazildi. Izlanishlar natijalariga
asoslanib mualliflar quyidagicha xulosaga keldilar. Bo’rdoqiga boqilayotgan
cho’chqa bolalarining oziq ratsioniga 1 va 2 g miqdorda ―Mikrobiovit
Yenisey preparatining kiritlishi ularning o’sish va rivojlanishiga ijobiy ta’sir
‖
ko’rsatdi, 1kg tirik vazn oshishiga sarflanadigan yem sarfini 13,2 va 11,2%
ga kamayishiga va 1s o’sishning tannarxning 10,9 va 10,2% ga kamayishiuga
yordam beradi.
Probiotiklarning cho’chqalarning mahsuldorlik sifatiga ijobiy ta’siri
haqida, o’z ishlarida aytib o’tganlar.
Probiotiklar boshqa hayvonlarni yetishtirishda ham qo’llaniladi.
Bolgariyalik tadqiqotchilar ma’lumotlariga ko’ra buzoqlarning ratsioniga (Bif.
Bifidum, Lac. Bulgarucu, Lac. Casei, Str.thermophilus) sut kislotasi ishlab
chiqaruvchi bakteriyalarni turli nisbatlarda qo’shilishi hayvonlarning
immunologic maqomiga salbiy ta’sir etadi. Buzoqlarda qon zardobida
immunoglobulin va gemoglobulinlarning miqdori mos ravishda 362-450 mg%
va 0,78-2,62% ga oshdi. Shuningdek, mualliflar tomonidan buzoqlarda
kasallanish darajasining pasayishi va oziqning o’zlashtirilishining oshishi
tendentsiyasi aniqlandi.
Buzoqlarda o’tkazilgan ilmiy-ishlab chiqarish tajribalarining ko’rsatishicha,
buzoqlarga ―Laktobif va ―Biosan probiotiklarini sutga qo’shib berish
‖ ‖
oshqozonning kirish qimida fermentatsiya jarayonini faollashtiradi. Masalan,
AJK va umumiy azotning miqdori sutga laktobif qo’shilganda 21,0 va 12,0%
ga, biosan qo’shilganda 52,0 va 19,0% ga, uyg’unlashgan holda qo’llanganda
esa 6,6 va 32,4% ga oshdi. Bunda katta qorinda ommiak konsentratsiyasining
pasayishi qays qilindi.
Laktobakterin, fitoprobiotiklar o’simliklar o’tchil qismidan ajratib oligan
suloqlik(qoncho’p, oddiy qoraqat, yo’ng’ichqa) va mikroelementlar negizida
tayyorlangan kompleks (uyg’unlashgan) preparatdan foydalandi.
34

Muallifning ta’kidlashicha, buzoqlarga uyg’unlashgan probiotiklar va
mikroelementlar berilishi nazorat guruhiga nisbatan butun tajribalar davomida
fiziologik normada saqlangan qon tarkibida gemoglobin, eritrositlar, leykositlar
va gematokritining optimal miqdorida bo’lishini ta’minladi. Bir-biriga
nisbatan sinerik bo’lgan Bacillus Subtilus va B.licheniformiis mikrob
kulturalarining ikkita shtammini o’z ichiga olgan ―BioPlyus2B preparatining‖
tavsifini keltiradi. Mazkur probiotik Yevropa mamlakatlari kengashi qoshidagi
komisiya tomonidan ozuqaviy antibiotiklarga alternative sifatida doimiy qayd
qilingan birinchi preparat hisoblanadi. BioPlyus 2B preparatining hayvonlarga
foydali ta’siri ko’plab omillar bilan tushuntiriladi. Ushbu probotikning
bakteriyalari dipikolin kislotasi (ichakning PH darajasini stabillaydi), yog’
kislotalari (kasallik keltirib chiqaruvchi bakteriyalarning rivojlanishini
to’xtatadi), bakteriosinlar (ichakda tarqalib pathogen mikroblarni siqib
chiqaruvchi bakteriyali subetantsiyalar), bacterial fermentlarni (pathogen
mikroflorali ozuqa muhitidan mahrum qilib ozuqaning yaxshi o’zlashtirilishiga
yordam beradi) sintezlaydi. BioPlyus 2B organizmning immune tizimini
kuchaytiruvchi organizmga notanish bo’lgan bakteriyalarga ega. Bularning
hammasi organism immunitetini ohirishi bilan birga, shuningdek, organizmda
xususiy laktobakteriyalarning rivojlanishiga yordam beradi. BioPlyus 2B
probiotigining davolash-profilaktika va iqtisodiy nuqtai nazardan istiqbolli
ekanligi isbotlangan. Ushbu prepartning qo’llanilishi o’sishning ozuqaviy
antibiotic stumulyatorlaridan voz kechish va ekologik jihatdan toza bo’lgan
mahsulot olish imkonini beradi .
A.V.Malkov va boshqalarning (2007) fikricha, hayvonlarning go’sht va
sut mahsuldorligini oshirish, o’sish va rivojlanishning jadal borishini
ta’minlash uchun to’laqonli ozuqalardan foydalanishni talab etadi. Bunda
probiotiklarni hayvonlar ratsioniga kiritish muhim va fiziologik jihatdan
to’g’ri hisoblanadi. Mualliflarning takidlashlaricha, ―Sellolaktola probiotigidan
‖

35

foydalanish buzoqlar sutdan chiqqandan keyingi davrda oshqozonning kirish
qismidagi foydali mikrofloraning shakllanishiga yordam beradi, hayvonlarda 1
kg tirik vaznga oziq sarfini o’rtacha 23,6% ga kamaytirilganda yuqori o’ishni
tezlashtiruvchi samara kuzatiladi.
Buzoqlarning oshqozon-ichak yo’llari funksiyasiga probiotiklarning ijobiy
ta’sir etishi va ovqat hazm qilish organlari kasalliklarini kamaytirishini
tadqiqotchilar o’z ishlarida ta’kidlaydilar.
Bolgariyalik tadqiqotchilar o’z ishlarida qo’zilarga yo’ng’ichqa pichani va
―Bio-Pro-1 probiotigini 1g/sutka dozada berish bo’yicha tajribalari‖
natijalarini keltiradilar. Tajriba ostidagi hayvonlarda tirik vaznning o’rtacha
sutkalik o’sish ko’rsatkichi nazorat guruhida 188g va tajribada 196g bo’lib,
ular o’rtasidagi farq 4,3%ni tashkil etdi. L.kozelov va boshq. (2005)
to’qimalarga (hali tug’magan urg’ochi qo’ylari) 60 kun davomida 400ml
―Lactina Bolgariya probiotigi qo’shilgan o’tloq pichani va konsentratlar
‖
berishgan. Tajriba guruhida tirik vaznning o’sishi nazorat
guruhidagiganisbatan 4,9% ga ortiq bo’ldi.
Probiotiklar mo’ynali hayvonlarni yetishtirishda ham keng qo’llaniladi.
Quyonlarni yetishtirishda aktitoksik faollikka ega bo’lgan
probiotiklardan (MI, MIK va RKMB) foydalanilgan. Tajribalarni o’tkazish
davomida muallif tomonidan quyon terisi ishlab chiqarish texnologik siklida
probiotiklarni qo’llashning samarali sxemasi ishlab chiqildi va ishlab
chiqarishga tavsiya etildi. Tavsiyalarga binoan, preparatlar granulalangan
quruq yemga uni bevosita tarqatish oldindan qo’shiladi. Preparatning dozasi
hayvonning yohiga bog’liq bo’lib, bitta sut emadigan quyonchaga probiotiklar
25 mln.m.t. dozada, katta yoshdagi quyonlarga esa 50 mln.m.t. dozada Mi va
MIK probiotiklari 7 kun interval bilan, RKMB probiotigi 14 kun interval
bilan beriladi.
36

Probiotiklarning qo’llanilishi mahsuldorlikni oshirdi, quyonlarning tirik va
go’sht vazni, teri va go’sht sifati oshdi. Bunda tajriba ostidagi quyonlarda
nazorat guruhidagiga nisbatan eymerioz kasalligi kuzatilmadi.
Tadqiqotchilar ma’lumotlariga ko’ra, quyonlar ratsioniga probiotiklar
(Enterococcus faecium EF 2019) va fitobiotiklarning (―XTRACT ) kiritilishi‖
ular vaznining ohishi, ozuqaning o’zlashtirilishining yaxshilanishi, o’latning
kamayishi, go’shtning fizik-kimyoviy xususiyatlarining yaxshilanishiga olib
keldi.
M.P.Fyodorova (2007) muzloq tuproqlarda yetishtirilgan Bacillus subtilis
bakteriyasi shtammlari negizida tayyorlangan probiotik preparatlarning
samaradorligini aniqlash maqsadida Hangalask yurtidagi ―Soxault
‖
hayvonchilik xo’jaligida kumushrang-qora tulkilarda kuyikish va homiladorlik
davrida ilmiy-ishlab chiqarish tajribasi o’tkazdi. Tajriba ostidagi tulkilarga
individual tarzda Saxabaktisubtil, Nordbakt probiotiklari va Bacillus Sutilis
bakteriyalari shtammalridan tayyorlangan TNP-3 suspenziyalari berildi.
Preparatlardan foydalanish ichakning normal mikoflorasi vakillarining
oshishiga, potensial enteropatogenlar miqdorining kamayishiga imkon berdi,
tulki bolalarining yashovchanligini va teri mahsuloti sifatini oshirdi.
Probiotiklar, shuningdek, parrandachilikda ham katta muvofaqiyatlar
bilan qo’llanilmoqda. V.Georgieva va boshqalarning (2006) ma’lumotlariga
ko’ra, tarkibida Bolgariyada an’anaviy foydalanib kelinayotgan 5 ta
mikroorganizmlar: L.bulgaricus, L.acidophilus, L.helveticus, L.lactis,
St.thermophilus va Entrococcus facium bakteriyalarining liofillangan toza
kulturalaridan iborat bo’lgan laktin probiotigini broyler jo’jalarga berilishi
ularga ijobiy ta’ir ko’rsatadi. Probiotiklar 0,06% (boshlang’ich davr) va
0,03% (yakuniy davr) miqdorida qo’hiladi. Aniqlanishicha, probiotiklar berilgan
jo’jalarda boshlabg’ich davrda oziqning o’zlashtirilishi nazorat guruhidagi

37

jo’jalarga nisbatan 10,2% ga yaxshilandi. Probiotiklardan parrandachilikda
ijobiy foydalanilishini boshqa tadqiqotchilar ham o’z ishlarida ta’kidlaganlar.

3. XUSUSIY TEKSHIRISHLAR
3.1. Xo„jalikning umumiy tavsifi
Men bitiruv malakaviy ishini bajargan Sirdaryo viloyati Guliston tumani
―Ovilov Azamat fermer xo’jaligi asosiy yo’nalishi chorvachilik bo’lib, iqlimi‖
yozda issiq va qishda sovuq, bahor va kuz oylarida yog’ingarchilik o’rtacha
me’yordan kam bo’lib, quruq havo iqlimi hukmronlik qiladi. ―Ovilov Azamat
‖
fermer xo’jaligi tuman markazidan 15 km uzoqlikda.
38

Xo’jalikning umumiy er maydoni 250 gektar ni tashkil etadi. Shundan
sug’oriladigan yer 150 gektar. Jumladan: beda 50 ga, g’alla 150 ga, paxta 50 ga
bo’lib, paxtadan gektariga 33 sentner, g’alladan gektariga 32 sentnerdan hosil
olinadi.
CHorvachilik bo’yicha asosiy yo’nalish qorako’lchilik bo’lib 1900 bosh
qo’y mavjud. SHulardan:
1.1000 bosh ona qo’y.
2.Qo’zilar – 800 bosh
3. Qo’chqor – 100 bosh
Bundan tashqari qoramolchilik mavjud bo’lib qo’yidagi mollar mavjud .
1.Sog’in sigir – 60 bosh
2.G’unojin -20 bosh
3.Naslli buqalar – 5 bosh
4. Buzoq – 20 bosh
Chorvachilik tarmoqlari bo„yicha xarakteristika.
Aholini go’sht va sut mahsulotlariga bo’lgan talabini to’la qondirish
maqsadida hukumatimiz tobora g’amxo’rlikni oshirmoqda. Keyingi yillarda
shaxsiy fermer xo’jaligining keltirilishi aholi jon boshiga go’sht, sut mahsu l otlari
bilan ta’minlashni, sanoatni jun va qorako’l teri xom ashyosi bilan taminlashni
yaxshiladi. Bu esa qorako’lchilikni rivojlantirishda salmoqli hissa qo’shmoqda.
Fermer xo’jaligida 105 bosh qoramol mavjud bo’lib, shundan 60 tasi sigir, 20 ta
g’unajin, 5 ta naslli buqa, 20 tasi buzoq. Yozda hayvonlar ko’k massa bilan,
qishda esa senaj, silos, beda pichani, somon, lavlagi hamda dag’al hashaklar bilan
oziqlantiriladi. Sog’in sigirlarga sog’ish paytida konsentrat oziqalar beriladi, har bir
boshga 2-5 kg dan.yangi tug’ilgan buzoqlar 20 kun onasi bilan saqlanib, so’ngra
aohida bo’zoqxonalarga ajratiladi. Qorako’l qo’ylari yaylovda boqiladi .
Qo’zilatish mavsumida issiqxonada saqlanadi.

39

Mollar asosan tashqarida, ya’ni yayratish maydonlarida, yaylovlarda saqlanadi,
boqiladi. Yoz oylari faqat sog’in sigirlar sog’ish vaqtlarida bog’lanadi. 1 oylikdan
3 oylikgacha bo’lgan buzoqlar buzoqxonalarda guruhli saqlanadi. Qish oylarida
yopiq binolarda saqlanadi. Go’nglar bir joyga to’planib, maxsus traktorlarga ortilib
chiqariladi. Bino ichidan chiqarish qo’lda bajariladi. Bug’oz mollar alohida
qo’ralarda saqlanib, faqat quruq xashak bilan oziqlantiriladi.
Tug’ishiga 1,5 oy qolganda tug’dirish xonasiga o’tkaziladi va ratsion asosida
boqilib, parvarish qilinadi. Suv vodoprovod va ariqdan beriladi.
3.2.Tekshirish materiallari va uslublari.
Chet mamlakatlarda Gollandiya, Germaniya, AQSH va Rossiyada
komibinasiyalashgan bakterial perparatlarning chorvachilikda tutgan o’rni juda
ham kata hisoblanadi . Deyarli barcha chorvachilik xo’jaliklarda bu preparatlardan
samarali foydalanib kelinmoqda. Ayniqsa profilaktika maqsadida bakterial
preparatlarning qo’llash organizm uchun hech qanday zararli, nojo’ya ta’sirlari
yuzaga chiqmaydi, aksincha ijobiy natijalarga erishilgan.
Rossiya davlatida 2007-yilda ishlab chiqarila boshlagan multibakterin
Omega-10 –Multibacterin OMEGA-10 preparati vetrinariya amalyotda
qo’llanilanilayotgan bakterial preparat bo’lib, qishloq xo’jalik hayvonlari va
parandalarning oshqozon ichak yo’lidagi mikroflorani bir meyorda saqlab turish va
tiklash maqsadida ishlatilmoqda . Multibakterin Omega-10 (M O-10) tarkibida tirik
simbiotik sut kislatasi bakteriyalari Lactobactellius acidophilus (TU 9296001-
36167278-07) bikulturasini 10.9 faoliga 1mlda saqlaydi bundan tashqari organik
guruhlar B guruh vitaminlari beta karantin va prebiotik ximyaviy mikroflorani
o’sishini stimullovchi komponentlardan iborat. Multibakterin Omega10
komponentlari genitik jihatdan modifikatsiya qilinmagan konservatlarsiz va
bo’yoqlarsiz tabiiy mahsulotlar hisoblanadi. Multibakterin Omega-10 yopishqoq
bir jinsli quyuq oqish –sariqdan –malla rangli taxir tamli suyuqlik. Shisha
idishlarda 100-mldan plastmasa idishlarga 100 , 500 va 1000 ml hajmlarda ishlab
chiqariladi.
40

Tajribalarni olib borishda xo’jalikda 10 bosh qorako’l qo’ylari ikkita
guruhga ajratilib olindi, birinchi guruxga probiotiklar qo’llanilmadi. Ikkinchi
guruhga probiotiklar qo’llanildi va alohida saqlash uchun joy ajratildi. Hayvonlarni
saqlash oziqlantirish va parvarishlash sharoiti bir xilda tashkil etildi. Tajribalar ikki
bosqichda olib borildi. Birinchi bosqich tajribalar yilning boshida mart aprel
oylarida olib borildi va unda bakterial preparatlarning qo’ylar jinsiy sistemasiga
ta’siri o’rganilib kuyga kelishi va otalanishiga ta’siri, qo’ylar homilasining
rivojlanishiga ta’siri, bug’ozlik kechishiga va bola olishga ta’siri kabi
ko’rsatkichlar aniqlandi.
3.3.“OMEGA-10” preparatining qo„ylar kuyga kelishi va otalanishiga ta siri.‟
Adabiyot ma’lumotlari va kuzatishlar asosida xo’jaliklarda va shaxsiy
xo’jaliklar o’rtasida qo’ylar qisir qolish holatlari ko’p uchrayotganligi guvoxi
bo’ldik. Ushbu holatni chuqur taxlil qilib, buning asosiy sababi oziqlantirish
rasionnining to’yimli ozuqalar bilan boyitilmaganligi, to’yimli ozuqalarga bo’lgan
talab qondirilmaganligi degan xulosaga keldik.
Bizlar mana shunday holatlarda baktyerial preparatlarning organizm jinsiy
sistemasiga qanday ta’sir qilishini aniqlash maqsadida tajribalar olib bordik.
Noyabr oylarida hayvonlar organizmida ham ko’plab salbiy o’zgarishlar bo’lishi
ham hisobga olindi. Ayniqsa shaxsiy xo’jaliklarda bunday holat ko’p uchraydi.
Tajribadagi va nazoratdagi guruhlar bir xil sharoitda saqlandi, oziqlantirildi va
parvarishlandi. Birinchi nazorat guruhiga hech qanday preparat qo’llanilmadi.
Ikkinchi tajribadagi guruhga Omega-10 preparatidan 0,1ml/ 1kg tirik vaznga 5-7
kun davomida ichirilib borildi. Birinchi nazorat guruhidagi ikki bosh qorako’l
qo’y 25 kunda, ikki boshi 35 kundan keyin kuyga keldi. Bir bosh qorako’l qo’y
shu muddatlarda kuyga kelmadi.
Ikkinchi tajribadagi qorako’l qo’ylariga preparat ichirilgandan 15-16 kun o’tkach
to’rt bosh va 25-30 kun ichida bir bosh qorako’l qoylari kuyga keldi.
1-jadval

41

“OMEGA-10” probiotigining qo„ylar kuyga kelishiga ta siri. ‟
T/r Guruhlar Qo„ylar
bosh soni Preparat dozasi Kuyga kelish kuni
16-17 25-30 35-40
1 Nazorat
guruxi 5 - - 2 2
2 Tajriba
guruxi 5 Omega-10
preparatidan
0,1ml/ 1kg tirik
vaznga ichirildi 4 1 -

3.4.“Omega-10” preparatining qo„ylar homiladorligi kechishiga ta siri.
‟
42

Urg’ochi hayvon organizmida homilaning rivojlanishi bilan harakterlanib,
tuxum xujayrasining urug’lanishi bilan boshlanadi va yetilgan bolani tug’ish bilan
tugaydi.
Kechishiga ko’ra, bo’g’ozlikning fiziologik (ona va bola organizmining
normal holati bilan xarakterlanadi) va patologik, ya’ni ona va homila organizmida
fiziologik jarayonlarning buzilishi bilan kechadigan turlari farqlanadi.
Bo’g’ozlik fiziologik jarayon bo’lib, ona hayvon organizmida qator
o’zgarishlar sabab bo’ladi. Bu jarayonlar patologik jarayonlarga juda yaqin bo’lib,
kelguvsida o’ziga xos «bo’g’ozlik davri kasalliklari»ga aylanishi ham mumkin.
Shu bilan birga, ko’p o’zgarishlar bo’g’ozlikning ona hayvon organizmiga ijobiy
ta’sir etishi (birinchi marta tug’ishda g’unojinlar tanasining o’sishi, semizlik
darajasining ortishi) bilan kechadi. Homila tizimlari va a’zolarining shakllanishi
uchun organizmining to’yimli moddalar va qurilish materiallariga bo’lgan ehtiyoji
ona organizmiga tashqaridan tushishi hisobiga qondiriladi. Bu moddalar
tashqaridan yetarli miqdorda tushmaganda ona organizmi hisobidan qondiriladi va
uning bu birikmalarga nisbatan kambag’allashishiga sabab bo’lishi mumkin. Har
bir molekula oqsil, uglevod, mineral va boshqa moddalar birinchi ona organizmi
to’qimalari tomonidan assimilyasiya qilinadi va keyin homila organizmiga tushadi.
Homila elementlarining barchasi ona organizmi elementlaridan hosil bo’ladi.
Shuning uchun ona hayvonlarni bo’g’ozlik davrida to’laqimmatli oziqlantirish
homilaning rivojlanishiga katta ta’sir ko’rsatadi.
Birinchi guruh tajribalaridan keyin kuyga kelgan qo’ylar qochirildi va
kuzatishlar davom ettirilib ―Omega-10 homiladorlik kechishiga ta’siri o’rganib‖
borildi. Buning uchun ikkita o’xshash guruhga 5 boshdan qo’ylar ajratilib olindi
va yuqoridagi tartibda bug’ozlikning birinchi oyi va bug’ozlikning uchinchi oyida
Omega-10 preparatidan 0,1ml/1kg tirik vaznga ichirilib borildi. Qo’ylarni
oziqlantirish saqlash va parvarishlash sharoiti xo’jalik sharoiti bilan bir xilda
tashkil etildi. Qo’ylarning umumiy ahvoli kuzatilib borildi.

43

Omega-10 qo„ylar homiladorligiga va bola olishga ta siri. ‟
2-jadval
t/r Guruhlar Qo ylar
‟
bosh
soni “Omega-10”
dozasi Kuyga
keldi Otalanish tug ildi ‟ Farqi
+ /-
%
1 Nazorat 5 - 4 3 3 60%
2 Tajriba 5 Omega-10
preparatidan
0,1ml/ 1kg tirik
vaznga ichirildi 5 5 5 100%

Jadvaldan ko’rinib turibdiki nazorat guruhida kuyga kelgan 4 bosh qo’ydan
3 boshi otalanib ulardan 3 bosh qo’zi olingan va bu 60% ni tashkil 2 tajriba
guruhida Omega -10 preparatidan 0.1ml/1 kg dan ichirib borilganda esa natija
100 % ni tashkil etdi.

44

4. Veterinariya ishini tashkil etish va uning iqtisodi
Hayvonlarni asrab boqish ishlari hozirgi vaqtda xo’jalikda yangi bozor
iqtisodiyotiga moslashtirilyapti va zootexniya, veterinariya ishlariga katta e’tibor
berilmoqda, hayvonlar asosan yoppasiga veterinariya ko’rigidan o’tkaziladi. Bu
vaqtda qo’ylarni emlash va degelmintizasiya gijjasizlantirish, kabi tadbirlar ham
reja asosida olib boriladi hayvonlardan olingan qonar yoki majburiy so’yilgan
hayvonlarni ichki organlari veterinariya laboratoriyasiga jo’natiladi.
Xo’jaliklarda veterinariya mutahasislari barcha qoidalariga rioya qilishda
xo’jalikka qarashli aholi yashaydigan teritoriyalarda veterinariya holati sistematik
o’rganilib o’rganilib boriladi. Veterinariya xizmatini mablag’ bilan taminlash
xo’jalikda o’tkaziladigan barcha tadbirlarni o’tkazish uchun sarflanadigan dori –
armonlar asboblar emlash uchun vaksinalar ―zoovesnab tashkiloti va‖
vetdorixonalar tomonidan ta’minlanadi. Bu masalalarga esa xo’jalik pul o’tkazadi.
Emlash uchun vaksina va zardoblar davlat tomonidan bepul beriladi.
Rejalashtirilgan mablag’ bilan ta’minlash xo’jalik tomonidan amalgam oshiriladi.
Bularni molxonani mexanik tayyorlash, hashorat va kemiruvchilarga qarshi
kurashish va tug’ruq vaqtida o’tkaziladigan veterinariya tadbirlari barcha turdagi
hayvonlarni davolash uchun vetdavolash izolyatorlari to’la ta’minlangan.
Veterinariya proflaktik va epizootiyaga qarshi tadbirlar rejasi barcha xo’jalik,
tuman, shaxar viloyatlarda har yili doimiy ravishda tuzilib, ushbu reja 3 qisimdan
iborat bo’ladi.
1 diagnostik tekshiruvlar
2. proflaktik immunizasiya emlashlar.
3. davolash va proflaktik ishlov berish.

45

1. Diagnostik tekshiruvlar: brusellyoz, tuberkulyoz - 2 marta 1 yilda,
paratuberkulyoz enteriti, trixomonoz, leykoz, qoramol vibriozi, yilqilarning
qochirish kasalligi, pulloroz kabilarga o’tkaziladi.
2.Profilaktik immunizasiya-emlashlar : kuydirgi, qorason, saramas,
leptospiroz, pasterellyoz, o’lat va Auyeski kasalliklariga qarshi.
3. Turli parazitar kasalliklarga qarshi ximioprofilaktika va davolash muolajasi
o’tkaziladi.(Rejaning namunasi ilova qilinadi)
Epizootiyaga qarshi tadbirlar rejasida epizootik
ahvolga qarab hayvonlarning brusellyoz, tuberkulyoz, paratuberkulyoz,
enterit, trixomonoz, leykoz, vibrioz, manka, qochirish kasalligi, parrandalarning
pullorozi va boshqa diagnostik tekshirish mo’ljallanadi.
Qishloq xo’jalik hayvonlarining yuqumsiz kasalliklari mamlakatning
chorvachilik xo’jaliklariga sezilarli iqtisodiy zarar keltiradi.
Hayvonlarning yuqumsiz kasalliklar bilan ko’plab kasallanishi va o’lishi
veterinariya mutaxassislari oldiga kasalliklarga ertaroq diagnoz qo’yish va
tadbirlar o’tkazishda mas’uliyatli vazifalarni yuklaydi. Hayvonlarning yuqumsiz
kasalliklarini oldini olish va yuqumli kasalliklarni yo’qotish rejasi kabilar
veterinariya mutaxassisidan kasallik yuzaga kelishining etiologik sabablarini
aniqlashni talab qiladi. Veterinariya mutaxassisi hayvonlarning yuqumsiz
kasalliklarini oldini oluvchi rejalarni tayyorlash jarayonida hayvonlarning
yuqumsiz kasalliklar bilan kasallanishi va ulardan o’lishi haqidagi birlamchi
veterinariya hisobi ma’lumotlarini, №2-vet. shakli bo’yicha 6-oylik hisobot, oziqa,
tuproq, suvlarni laboratoriyada tekshirish hujjatlarini o’rganadi. Shuningdek,
hayvonlar yuqumsiz kasalliklarining oldini olishga tavsiya etiladigan dori va
vositalarning borligini aniqlaydi va ularni olib kelishning imkoniyatini izlaydi.
Epizootiyaga qarshi tadbirlar rejasidan farq qilib, yuqumsiz
kasalliklarning oldini olish rejasi faqat xo’jaliklarda va tuman miqyosida ishlab
chiqiladi. Chunki har bir alohida xo’jaliklarda yuqumsiz kasalliklarning oldini olish
tadbirlari individuallik xususiyatiga egadir.
46

Veterinariya rejalariga ko’yiladigan rejallashtirishning tamoyillari va
talablariga amal qilgan holda, xo’jaliklarning bosh veterinariya vrachlari xo’jalik
miqyosida, veterinariya uchastkalarining va shifoxonalarning mudirlari, xizmat
qiladigan hududda miqyosida hayvonlarning yuqumsiz kasalliklarini oldini olish
rejalarini ishlab chiqadilar. Xo’jaliklar, veterinariya uchastkalari va
shifoxonalarning topshirgan rejalari asosida tumanning bosh veterinariya vrachi
tuman bo’yicha oldini olish rejasini ishlab chiqadi.
Tayyorlangan reja xo’jalikning boshqaruv kengashida, veterinariya
muassasalarining rejalari esa, tuman veterinariya mutaxassislarining kengashida
muhokama qilinadi.

47

5 . Agrosanoat majmuasida ishlab chiqarishni tashkil etish va
iqtisodi
Fanning maqsadi qishloq xo’jalik mahsulotlarini etishtiruvchi subyetlarga va
unga xizmat ko’rsatuvchi tarmoqlarda iqtisodiy ishlab chiqarish jarayonlariga
tadbiq qilishdan iborat. Fanning vazifasi qishloq xo’jaligida mahsulot yetishtirvchi
va xizmat qiluvchi tarmoqlar bilan iqtisodiy aloqlarni mustahkamlash orqali,
mahsulot xajmini va sifatini oshiradi tovar ishlab chiqaruvchi obyektlarga mehnat
jarayonlarini ilmiy asosda rivojlantirish bilan mehnat unumdorlgini oshirish, yer,
suv hamda asosiy vositalardan samarali foydalanishdan iboratdir. Tovar ishlab
chiqaruvchi xo’jalik korxonalari faoliyatini taxlili qilishi uchun har xil usullardan
foydalaniladi. Ushbu usullar statistik, monografik, analitik hisoblash, iqtisodiy
matematik, loyiha konstruktorlik ishlari kabilardan iborat.
O’zbekiston Respublikasini jami yer maydoni 447,4 mln bo’lib, shundan
qishloq xo’jaligiga yaroqli yer maydonlarining 1 % i yoki 26,6 mln gektari yaylov
va pichanzorlar, 18 %i yoshi 3,0-3,2 mln gektari foydalaniladigan yerlarni tashkil
qiladi.
Qolgan qismida namlikni juda kam bo’lganligi sababli foydalanilmaydi.
Respublika yer fondining asosiy qismini shahar va aholi punktlari,
kommunikasiyalari, daryo va suv havzalari bilan band bo’lgan yerlar, o’rmon
xo’jaligi yerlari, harbiy maqsadlari uchun ajratilgan yerlar va davlat zahirasidan
iborat.
Mehnat resurslari O’zbekiston Respublikasi aholisining 60,2 %i qishloqda
yashaydi. Mehnat rusurslari 9,9 mln kishi, aholi yiliga 300-370 mln kishiga
48

ko’payib bormoqda. Ishchi kuchi deb kishilarni mehnat qilish qobiliyati, ularda
bo’lgan jismoniy ma’naviy qobiliyatlari yig’indisiga aytiladi.
Mehnat resurslari deb – mehnat qilish qobiliyatiga ega bo’lgan fuqarolarga
aytiladi. Mehnat resurslari 18 yoshdan 60 yoshgacha bo’lgan erkaklar, 16-55
yoshgacha bo’lgan ayollar hisoblanadi.
Chorvachilik – qoramolchillik chorvachilikda asosiy tarmoq bo’lib insonlar
uchun oziq-ovqat (go’sht, sut, yog’, pishloq, qatiq, suzma) mahsulotlari yetkazib
beradi. Insonlar tomonidan iste’mol qilinadigan mahsulotlar raqamda 400 mlnni
qoramol mahsulotlari tashkil qiladi. Odamning normal rivojlanishi uchun yiliga
405 kg sut mahsulotlari, shu jumladan 128 kg sut, 18 kg yog’i olingan sut, 9,1 kg
suzma, 6,6 kg pishloq, 66 kg qaymoq, jon boshiga 82 kg go’sht, 36 kg qoramol
go’shti iste’mol qilinishi lozim. Bir qoramoldan eng yuqori mahsulot olish 4 %ni
tashkil etadi, 5000-9000 kg sut olish mumkin.
Menejment mazmunini – ochish bilan birga uning ichki tomonini farqlash
zarur. Ya’ni texnik va ijtimoiy – iqtisodiy jarayonlarni boshqarish.
Menejmentning oldida asosiy masala zamonaviy bilimlar majmuasini ijodiy
ishlatilishiga imkon yaratishdir. Menejmentning mazmun ishlab chiqarish usuli
ijtimoiy – iqtisodiy munosabatlar darajasi, ishlab chiqarish kuchlari rivojlanishiga
bog’liq holda o’zgaradi. Ishlab-chiarish rivojlanishi va iqtisodiy aloqalar
murakkablashuvi bilan boshqaruv ham murakkablashadi. Menejmentning asosiy
mazmunini iqtisodiyotning, menejment tizimidagi va uni tuzilishining tashkiliy
shakllari, xo’jalik mexanizmi va boshqaruv uslublari va metodologik asoslarini
o’rganishini tashkil etadi.
Menejmentning amaliy tomonlari bir qator aniq vazifalarni hal etishga,
jumladan, iqtisodiyotni bozor munosabatlariga o’tishiga foyda olishiga, ishlab
chiqarish samaradorligini oshirishdan iboratdir.
Qishloq xo’jaligini islox qilishning o’zbek modeli uning mazmuni va
moxiyati.

49

1. Qishloq xo’jaligini islox qilishning o’zbek modeli.
Respublika Prezidenti I.A.Karimovning besh tamoyili o’z ichiga olgan
iqtisodiyotni mafkuradan ustuvorlik, davlat iqtisodiy o’zgarishlarining tashabuskor
va isloxchisi bosqichma bosqichligi, qonun ustuvorligini axolini kuchli ijtimoiy
himoyalash 1993 yilda chop etilgan ―O’zbekiston – Bozor munosabatlariga
o’tishning o’ziga xos yo’li nomli asarida keltirilgan bo’lib, qishloq xo’jaligida uni‖
amalga oshirishda 23 dekabrda 1998 yildagi nutqida ko’rsatilganidek ya’ni
maxsulotni 30% ini eksport salmog’ini 55% shu tarmoqda yaratilib, isloxotning
mazmunini:
a) mulkga egalik qilishni pay asosida.
b) mexnatni tashkil etishda va xaq to’lashda esa oila pudrati.
v) xo’jalik yuritish shakli shirkat shaklidan iboratdir.
Bunda iqtisodiyot isloxotlarini chuqurlashtirishning qo’yidagi tartibdagi
modelini keltirish mumkin;
a) Strategik maqsadlar.
b) maqsadni amalga oshiruvchi sohalar;
v) vazifalardan iborat.
2. Bozor iqtisodiyotiga o’tishning besh tamoyilini moxiyatini izoxlab berish.
Iqtisodni siyosatdan ustuvor bo’lishi va uning uchun iqtisodiyoti mafkuradan
xoli qilishini.
Davlat asosiy isloxatchi bo’lishi.
Qonun hamma narsadan ustun turishi.
Kuchli ijtimoiy siyosiy o’tkazilishi.
Bozorga o’tish bosqichma bosqichini amalga oshirilishi kerak.
Butun insoniyat tajribasi shuni ko’rsatadiki, inson u dexqonmi, ishchimi,
injenermi, agranommi, vet.vrachmi kim bo’lmasin o’z joyida, yerda fabrikada,
zavodda, laboratoriyada o’zini xo’jayin xis qilishi lozim.
Bozor munosabatlariga o’tish uchun ijtimoiy ishlab chiqarish va
taqsimotining butun davlat va ijtimoiy tuzimiiz binosini qaytadan tuzib
50

rekonstruksiya qilish kerak uni shunday qurish kerakki binoning ustunlari va
devorlari ko’rinib tursin. Ushbu jarayon davlatdan boshqa kim raxbarlik qila oladi
kim to’g’ri yo’lga solib turadi albatta davlat. Shuning uchun Davlatlarning o’zi
bosh isloxatni – Davlatning chiqargan va chiqarayotgan barcha qonunlarini
og’ishmay, hyech ikkilanmasdan so’zsiz bajarilishi lozim. Xalqning ijtimoiy
tomonidan himoya qilayotgan ma’rifiy-ma’naviy barkamol avlodni tarbiyalab
yetkazish lozim. Yani xalqning bozor iqtisodiyotiga o’tishni taminlash har xil
narsaga birdaniga erishib bo’laydi, uning uchun vaqt va sabr toqat kerak. Shuning
uchun ham bozor iqtisodiyotiga o’tishni bosqichma – bosqich amalga oshirish
lozim.
Qishloq xo’jalik kooperativlari shirkat fermer va dexqon xo’jaliklari
o’rtasida farq nimalardan iborat?
Qishloq xo’jalik shirkatida mulk pay asosida fermer xo’jaligida a’zolarning
umumiy mulki hisoblanib mehnatni tashkil etish va unga to’lanadi shirkatdan
asosan oila pudrati fermer xo’jaligida faqat dexqon xo’jaligi a’zolarining
mexnatdan iboratdir. Daromadni taqsimlash va unga egalik qilishdagi farqlardan
iboratdir.

51

6. Hayot faoliyati xavfsizligi va fuqarolar mudofasi
Fuqarolar mudofasining asosiy vazifasi favqilotda vaziyatlarda sel, suv
toshqini, tog’ ko’chkisi, atom quroli, zil-zila ro’y berganda axoli chorva mollarini
qishloq xo’jaligi ekinlarini muxofaza qilishga qaratilgan.
Bo’lajak qishloq xo’jaligi mutaxasislari favqulotlarda holatlarda o’z
yo’nalishlari bo’yicha bajarilishi lozim bo’lgan ishlar to’g’risiga nazariy va amaliy
ko’nikmalarga ega bo’lishlari lozim. Favfqulotda holatlar yuz berganda
veterinariya vrachlari zimmasiga quyidagi vazifalar yuklanadi.
Yadro quroli qo’llanilishi xavfi e’lon qilinadi. Bunday paytda:
mavjud binolar hayvonlarini himoya qilishni ta’minlash. hayvonlarni
himoya qilish yo’llarini aniqlash.
mavjud bo’lgan yem-hashakni qanday qilib himoya qilish yo’llarini topib himoya
qilish.
hayvonlarni radiaktiv nurlardan himoya qilish va bakteriyalogik qurollar tasiridan
himoya qilish uchun zarur bo’lgan birinchi darajali ishlarni amalga oshirish.
xayvonlarni veterinariya ishlovidan o’tkazish kabi birinchi darajali tadbirlarni
amalga oshirishdan iborat.
xayvonlarni go’shtini va maxsulotlarini veterinariya sanitariya ekspertizasidan
o’tkazib o’z xulosalarini berish kabi vazifalarni amalga oshirish lozim.
52

Yalpi qirg’in qurollari ishlatilganda uni oqibatlarini to’xtatish bo’yicha
chorvachilik fermalarida fuqarolarni mudofasi bo’yicha tegishli chora tadbirlar
o’tkaziladi. Zararlangan hayvonlarga veterinariya yordami ko’rsatiladi.
Chorvachilik fermalarida foydalanadigan texnika vositalari chorvachilik fermalari
hududi chorva binolari zararsizlantirilib kasallangan hayvonlarni davolash.
Ular tegishli proflaktik yordam ko’rsatiladi. Yalpi qirg’in qurollari tasiriga
uchragan hayvonlarni so’ydirish va go’sht maxsulotlarini veterinariya sanitariya
ekspertizasidan o’tkazish ham veterinariya hodimlarining burchidir.
- ko’pgina havfli yuqumli zooantroponozlar
- kuydirgi, brusellyoz, tuberkulioz kabi kasalliklarning
qio’zg’atuvchilari odam organizmiga jaroxatlangan hayvonlardan yuqishi
mumkin. Shuning uchun ham veterinariya hodimlari doimo maxsus kiyimlarda
chepchik, qo’lqop, rezina etiklarda va maxsus xalatlarda ishlashi talab etiladi.
Bunday kiyimlar inson hayotini har xil yuqumli va yuqumsiz kasalliklardan
asrash uchun asosiy himoya vositasi hisoblanadi.
Shunday ekan, ish deb boruvchi shaxslar yuqorida ko’rsatilgan qoidalarga
qatiyan rioya qilishi tegishli veterinariya tashkiloti boshlig’i tomonidan
ogohlantiriladi va nazorat qilib boriladi. Bakterialogik qurollardan himoya
qilish.
Bunda urush havfi bo’lga ommaviy qirg’in qurollar, yadrokimyoviy
bakterialogik qurollar ishlatilish xavfi bor. Shuning o’tkazilishi kerak bo’lgan
tadbirlarni ahamiyati qishloq xo’jaligida uni chorvachilik sohasida ham katta
ahamiyatga ega.
Har xil ommaviy qirg’in qurollar ishlastganda uning zarari butun tabiyatga
asosan insonlarga katta kulfat keltiriladi.
Yadro qurollari ishlatganda ulardan harxil zararlovchi nurlar tasir qiladi.
Havo oqimi zarbasi nurlari o’tib ketuvchi radiasiya maydonlari va havodagi
reaktiv moddalar bilan ifloslanishi yelektromagnit nurlar havo oqimi zarbasi

53

hayvonlarni jarohatlaydi yoki o’limga olib keladi, ko’z gavharini jarohatlovchi
moddalar, kimyoviy birkmalar bo’lib odam va hayvonlarni zararlaydi.
Bakteriologik qurollar.
Bular kasallik chaqiruvchi bakteriyalar, viruslar va zamburug’lar hayvonlarda
yuqumli kasalliklar tarqatib oqsil, quturish, vabo, o’lat va odamlar uchun xavfli
bo’lgan o’ta yuqumli kasalliklar.
Hayot faoliyati xavfsizligining hayvonlarni muhofaza qilish bo’yich tadbirlari,
ularni rejali asosda muxandis texnik va zooveterinariya tadbirlari bilan ommaviy
qirg’in qurollari tasirini kamaytirish va oldini olishga qaratilgan.
Qishloq xo’jalik chorvalariga hizmat ko’rsatishda havfsizlik choralari. Chorva
mollarining mahsuldorligini oshirish, ularni sog’ligini yaxshilash, yem- hashak
tayyorlash va veterinariya hizmatini ko’rsatish chorvadorlarning asosiy
vazifalaridan biridir. Bu masalani muofaqiyatli hal yetish keng tarqalgan
kasalliklarga qarshi o’z vaqtida proflaktik chora-tadbirlarni amalgam oshirish,
hayvonlarni yahshi parvarishlashga va boqishga bog’liqdir. Shuning uchun chorva
mollari boqilayotganda gigiyena va mehnat xavfsizligiga rioya qilish shuningdek
diagnostika, davolash va proflaktika ishlarini olib borishda ularni harakatsizlantirib
qo’yish alohida ahamiyatga ega. Chorva mollarini parvarishlashda limentar
havfsizlik normalariga rioya qilinsa hizmat ko’rsatuvchi va hayvonlar
jarohatlanishiga sabab bo’ladi. Shuningdek zooogigiyena va shaxsiy gigiyena
qoidalariga rioya qilmaslik yoki uni bilmaslik kishilar va hayvonlarni
kasallanishiga olib keladi. Texnika hafsizligi va ishlab chiqarish sanitariya ishlarini
tashkil yetish, boshqarish va javobgarlik xo’jalik rahbarlariga, shuningdek tarmoq
bo’yicha hamma ommaviy ishlarni bajarish bosh muhandis va bosh veterinariya
shifokoriga yuklanadi. Qoidaga muofiq 18 yoshga to’lgan va homilador ayollarni
ayg’ir otlarga, erkak cho’chqalarga va buqalarga hizmat ko’rsatish qatiiy man
etiladi. Qolgan chorva mollariga hizmat ko’rsatishga tibbiyot ko’rigidan o’tgan
kasaba uyushmasi qo’mitasining ruxsati bo’lgan, 16 yoshga to’lgan o’smirlar
qo’yiladi. Ferma yoki korxonada chorvador va zoovet mutahasislardan boshqa
54

shaxslar bo’lishi mumkin emas. Asov mollar boqilganda kontaktlar yonidan
o’tishda ulardan ehtiyot bo’lishlik to’g’risida ogohlantiruvchi yozuvlar ilib
qo’yiladi. Xayvonlar bilan har doim sekin va yerkalash muomlasida bo’lmoq
kerak.
Xayvonlar bog’lab boqilganda bog’lagich mustahkam bo’lishi, bog’langanda
sigir bo’ynini siqmaslik kerak. Veterinar ko’rsatmalariga binoan suzadigan
sigirlarni shoxlari olib tashlanadi. Sigir sog’ilayotganda sigir dumi oyog’iga
bog’lab qo’yiladi. Sut sog’uvchilarning shaxsiy o’trindiqlari qulay va mustahkam
bo’lishi lozim. Buzoqlar guruhli usul bilan yemizilganda yuvvosh sog’in
sigirlardan foydalanish kerak.
Buqalar boquvchi va atrofdagilarga havf tug’dirmaslik zarur. Molboqar shu
sohada o’qigan va havfsizlik qoidalari bo’yicha attestasiyadan o’tgan bo’lishi
kerak. Attestasiyani xo’jalikrahbarining buyrug’i bilan tuzilga komissiya o’tkazadi.
Buqa boqiladiga qo’ralarning balandligi 1.5 m dan kam bo’lmagan metal qo’ra
bilan o’ralgan bo’lishi lozim. Buqalar ikkita zanjir bilan bo’ynidan ikki tomonga
boylanadi. Ularni burundagi halqasidan bog’lashni man etish kerak. Buqalar burun
halqasiga ulangan nuhtada uzinlagi uzunligi 2 m kaltak bilan o’rlnatiladi. Bunday
moslama buqani to’satdan tashlanganda harakatini cheklashini ta’minlaydi.
Buqalarni sigirlar bilan birga o’tlatish mumkin emas. Buqalardan urug’ olish
uchun mahsus stanoklardan foydalanishda, bu esa atrofdagilar uchun havfsizlik
sharoitini yaratadi.
Erkak cho’chqalarga hizmat ko’rsatishda juda ehtiyotkor bo’lish zarur. Ular
mahsus cho’chqahonalarda yoki alohida kataklarda boqiladi. Kataklar orasidagi
qora temirdan yasalgan bo’lib balandligi 1.4m dan iborat. Erkak cho’chqalar
qochirish yoshiga etganda qoziq tishlarining o’sishiga qarab arralab tashlanib,
yegovda silliqlab qo’yiladi. Erkak cho’chqalar saqlanadigan kataklardagi oxurlar
va sug’orgichlar shunday moslashgan bo’lishi kerakki, cho’chqalar yemni va suvni
katakka kirmay, yo’lakdan solib ketadigan bo’lsin.

55

Kataklar hayvonlar bo’lmagan vaqtda tozalanadi. Urchish vaqtida bezovta
bo’layotgan erkak cho’chqalarga ta’sir ko’rsatish maqsadida cho’chqa boqar
yonida suvli chelak bo’lishi zarur. Xayvonlarga xizmat ko’rsatish uchun kerak
bo’lgan vositalar albatta, shaxsan ma’lum bir ishga biriktirilga bo’lishi lozim.
Fermalarning eshiklari yaxshi yopiladigan va ular turgan kataklar ozoda
bo’lishi kerak. Xayvonlarga xizmat ko’rsatayotganda qo’lqopdan foydalaniladi.
Ferma ichkarisidagi hayvonlarni bir joydan ikkinchi joyga ko’chirish uchun
maxsus shikaflari va qafaslari bo’ladi, ulardan bo’shagandan so’ng molhona
veterinari topshiriq bo’yicha dezinfeksiya qilinadi. Hayvonlar vagonlarda,
samaliyotlarda va kemalarda tashiganda qafaslar bir necha qavat qilib devor
tomonga joylashtiriladi.
Hayvonlar maxsus ajratilgan honalarda ma’lum shaxslar tomonidan so’yiladi.
Qushxona ventelasiya ilgichlar, stelajlar, yakka qo’yiladigan stanoklar bilan
jihozlangan bo’lishi kerak. Shu bilan bir qatorda yetkazib yetkazib beruvchi va
tortuvchi barabalar, dezvositalar, so’yilgan hayvonni nimtalagan go’shti uchun
yashiklar ham mavjud bo’ladi. Qushxonada terilarga ishlov berish qatian man
etiladi.
Yirik shoxli molar bir joydan ikkinchi joyga haydab o’tilganda ko’pincha
choralar quydagilardan iborat: podani jinsga, yoshga, nimjon, baquvvatga,
mahsuldorligiga va bug’ozligiga ko’ra maxsus guruhlarga ajratiladi. Podadagi
molar boshi 150 tadan ortmasligi,ular kuniga 15 kmdan uzoq yurmasligi kerak.
Kunduzi chorva mollariga bir necha marta dam beriladi.
Chorva mollarini bir joydan ikkinchi joyga haydaganda yoki ularni
vagonlarda, avtomabillarda, kemalarda tashiganda, hodimlar hizmat ko’rsatish
xavfsizlik hamda yo’l qoidalariga qatian rioya qilishlari kerak.
Xomilador va emizikli ayollar, shuningdek yoshi 18ga to’lmagan o’smirlarni,
hayvonlarga podachi va kuzatib boruvchi qilib yuborish qatian man qilinadi.
Hayvonlarni kuzatishdan 4-5 kun oldin maxsus rasionga o’tkaziladi.
56

Ayrim hollarda hayvonlarni ortish va tushurish tunga to’g’ri kelib qolsa, bu
holda ortish, tushirish maydonlari kuchli yoritilgan bo’lishi kerak, shuningdek
hayvonlar yuklanadigan maydonlarda yo’l ustida qo’yilgan osma ko’priklar va
panjaralari bo’lgan maxsus narvonlar bo;lishi shart.
Vagonlar hayvonlarni chiqarishdaa oldin tozalanadi, dezinfeksiyalanadi va
tasodifan mixlar, simlar, taxtachalar qolib ketganlgiga qaraladi. Maxsus narvonlar
yeni vagon eshigining kengligiga teng bo’lishi kerak. Vagonga bir guruhdagi
mollarni chiqorish kerak. Yosh mollar, sigirlar va boshqalar alohida
tashiladi,ularning bosh tomoni poyezd yo’nalishiga parallel holda bog’lab
qo’yiladi. Har bir vagonda kuzatuvchi bo’lishi kerak. Molar mahsus avtomabillarda
tashiladi.bu avtomabillarning yon devorlarida qo’shimch apanjaralar bo’lishi kerak,
ularning balandligi cho’chqa va qo’yiar uchun 0.8m, yirik shoxli qoramollar 1-
1.1m dan kam bo’lmasligi lozim.
Ot va yirik shoxli mollarnitashiydigam avtomabillar ko’ndalangiga va
bo’ylamasiga ustunlarga qotirilgan to’siqlar bilan jihozlangan. Avtomabillarda
hayvonlarni haydovchi yoki kuzatuvchi kuzatib boradi. Yurganda mashina tezligini
keskin o’zgartirish yoki birdan to’xtatish mumkin emas, aks holda hayvonlar
yiqilishi va jarohat olishi mumkin. Mollar tashilganda odamlarni hayvonlar orasida
bo’lishi qatiyan man qilinadi.
Hayvonlarning harakatini cheklash. Chorva mollari harakatini cheklovchi usul
va usiublar juda ko’p. ularning harakatini nuxta va arqon bilan to’xtatiladi. Hozirda
veterinariya amaliyotida hayvonlar harakatini cheklashda har xil bexush qiluvchi
vositalardan foydalaniladi. Bularning hammasi hayvonlarga hizmat ko’rsatish va
davolash ishlarini qulay va havfsiz o’tkazishni ta’minlaydi.

57

7. XULASALAR

1.Multebakterin Omega-10 veterinariya amaliyotda qo’yidagi maqsadlarda
qo’llaniladi: oshqozon-ichak yo’lining surunkali kasalliklarda (kompleks terapiya
bilan birgalikda, teri kasalliklarni davolash va oldini olishda (jun va
patlarnio’stirish qayta tiklash ).;turli kelib chiqishiga qarab allergik holatlarda ;
mikrobiosenozni tiklash maqsadida ;ichaklar peristaltikasini tiklash va oziqa
hazmini kuchaytirish maqsadida ;stress holatlarni oldini olish va yo’qotishda ;jigar
kasalliklarni oldini olishda ;jarrohlik amalyotidan keyingi holatlarda ; hayvonlar
sog’ligini/ tonusni ko’tarish va chidamliligini oshirishda ;
58

2. Multebakterin Omega-10 preparati og’iz orqali 0,1ml/ 1kg dozada
5-7 kun davomida qo’llanilganda urg’ochi qo’ylarga kuyga kelish vaqtini
tezlashtiradi.
3. Qochirilgan qo’ylarga Multebakterin Omega -10 preparatidan og’iz
orqali 0.1ml/1 kg dozada 5-7 kun davomida qo’llanilganda otalanish 100 % ni
tashkil etdi.

8. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ‟
Vazirlar Mahkamasining 2014 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va
2015 yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga
bag’ishlangan majlisi . Toshkent. 2015 yil.
2. Karimov I.A. Jaxon moliyaviy iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni
bartaraf etish yo’llari va choralari. Toshkent 2009.
3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. Toshkent 2008.
4. O’zR vazirlar mahkamasining 308- sonli qarori. Toshkent 2006 yil.Mart.
5. O’zR vazirlar mahkamasining 842- sonli qarori. Toshkent 2008 yil.Aprel.

59
1.

6. Alyoxin Yu.N. «Prakticheskiye ospektы voz niknoveniya bolezney jivotnыx»
voronesh 2000 g.
7. Alekseyev G.A. «Primeniya i sostav bakterialn ы x preparatov» M. 1981 g.
8. Apaseyev.P.T. «Deystviya PABK na organizm kur nesushok» M.1998 g.
9. Bessaratov. B.F. jo’jalar o’sish va rivojlanishiga PABK ning ta’siri. M. 1975
10. Bojko.B.I. ―Tovuqlar serpushtliligiga PABK ta’siri Kiyev. 1993. ‖
11. Burkin.V.I.»Deystviya PABK na broylerov» M.1993.
12. Vorobevekiy A.A. «Ona qo’ylar organizmida moddalar almashinuvi kechishi»
M.1982.
13. Voronin.A. Ispolzovaniya
‖ molochnokislix bakteriy pri virashivaniya
siplyat M.1990.
‖
14. Dushanov A.D. ―Qorako’l qo’ylari organizmidagi biokimyoviy
o’zgarishlar S.1980.
‖
15. Dulnev.V.I. ―Bakterial preparatlarning qo’ylar yo’g’on ichagi fermentativ
faoliyatiga ta’siri M.2002.
‖
16. Ivanovekiy.R. ―Bakterial preparatlarning hayvonlar organizmga ta’siri M.1996 y.
‖
17. Lapshin.S.A. ―Hayvonlar bug’ozlikning kechish aspektlari M.1980.
‖
18. LisenkoV.S. ―Hayvonlarda kuyikishning oziqlantirish darajasiga bog’liqligi
‖
Ukraina.1984.
19. Podobniy G.F. ―Bakterial preparatlarning hayvonlar organizmidagi hayotiy
jarayonlarning stimullovchi ta’siri M.1984.
‖
20. Pospelova.V.V. Bakterial preparatlarning takomillashuvi M.1994.
‖ ‖
21. Rish.M.A. ―Hayvonlar qonida oqsil ko’rsatkichlari o’zgarishi M. 1980.
‖
22. Safonov A. ―Vifizibakteriyalarning oshqozoye ichak kasalliklarida qo’llanilishi
‖
M. 1992 y.
23. Smurnova V.V. ―Novix bakterialnix preparati v veterinarii M. 1995
‖
24. Farmonov. N.O. ―Bakterial preparatlarning hayvonlar organizmiga stimullovchi
ta’siri S. 2010 y.
‖
25. Shenderov B.A. ―Noviye bakterialniye preparati M. 1997.
‖
60

26. Gros.M. ―yangi bakterial preparatlarning jo’jalar organizmiga ta’siri M. 1995. ‖
27. Deutech.N.G. ―Techeniya beremennosti u oves L.1999.
‖
28. Lilly.D.M. ―O sozdaniya bakterialnix preparatov A.V.D. 1965.
‖
29. Parcer.R.B. ―Noviye bakterialniye kompleksniye preparat USA. 2005.
‖
30. Richard.T. ―Vitamin B
12 so’rilishining hayvonlar oshqozoni mikroflorasiga
bog’liqligi 1988.
‖
31. Raussev.Y. ―znacheniya vit B
12 na razvitiye organizma jivotnix J.L. 2001.
‖
32. Fuller.R. ―Noviye bakterialniye preparati 1989.
‖
33. www.vettorg.ru
34. www.vettorg.net.

IX. Ilovalar

пробиотики (эубиотики) [ Править ]
Пробиотики: как на самом деле работают и не работают йогурты и

61

капсулы с полезными бактериями
Пробиотики – биологически активные добавки к пище, в состав
которых входят живые микроорганизмы и (или) их метаболиты,
оказывающие нормализующее воздействие на состав и биологическую
активность микрофлоры пищеварительного тракта . [1]
В последнее время они
стали очень популярны в сфере спортивного питания , особенно как средство
для улучшения пищеварения , а также при различных желудочно - кишечных
расстройствах и инфекционных заболеваниях.
В спортивной сфере существуют данные о потенциальной
способности пробиотиков снижать заболеваемость и тяжесть течения
респираторных инфекций , [2 ][3]
а также сокращать длительность симптомов
заболеваний желудочно-кишечного тракта у спортсменов [4]
.
Другие исследования сообщают об уменьшении роста воспалительного
цитокина через 11 недель [5]
и увеличении уровня антиоксидантов в плазме
через 4 недели после приема пробиотиков [6]
.

бифидумбактерин
Эубиотики — принятый синоним понятия «пробиотики», однако, под
эту категорию вполне подпадают средства не содержащие живой флоры,
например, субстрат продуктов обмена веществ Escherichia coli (препарат
Хилак Форте) является самым популярным эубиотиком в России. Также к
данной категории можно отнести клетчатку . Исследования подтверждают,
что потребление клетчатки благотворно отражается на кишечном
62

микробиоценозе.

лактобактерин
Классификация пробиотиков [ Править ]
Фармакологические препараты - пробиотики - разделены на три
группы : монокомпонентные, поликомпонентные и комбинированные.
Монокомпонентые бактериальные препараты содержат живые
бактерии, относящиеся к представителям нормальных симбионтов
(бифидобактерии, лактобактерии, кишечные палочки, пропионовокислые
бактерии и др.). К ним относят бифидумбактерин в порошке, лактобактерин
сухой, биобактон сухой, гастрофарм, колибактерин сухой, энтерол,
бактисубтил, споробактерин, бактиспорин.
Поликомпонентные препараты содержат несколько разных штаммов
микроорганизмов. Это - бифидумбактерин сухой, бифилонг, ацилакт сухой,
аципол, линекс, бификол сухой и биоспорин.
Комбинированные препараты на сегодняшний день представлены
бифидумбактерином форте, бификолом сухим, линексом, кипацидом,
ациполом, биофлором.

63

Механизм действия [ Править ]
Специальные белковые структуры или "плотные контакты",
представляют собой главный барьер через который проходят питательные
вещества. Эти структуры заполняют межклеточное пространство между
эпителиальными клетками кишки и регулируют взаимное перемещение
лейкоцитов, жидкости и растворенных в ней макромолекул между
кровотоком и кишечной полостью [7]
. "Плотные контакты" состоят более чем
из 50 белков и считаются важными факторами проходимости
желудочнокишечного тракта [8]
.
Комменсальные и пробиотические штаммы некоторых бактерий
влияют на белки в плотных контактах и могут препятствовать действию
патогенных микроорганизмов. Некоторые пробиотические штаммы, такие
как Lactobacillus plantarum [9 ][10 ][11] , Bacteroides thetaiotaomicron ATCC29184 [12] ,
Escherichia coli Nissle 1917 [13]
, Bifidobacterium longum SP 07/3 и Lactobacillus
rhamnosus GG [14]
показали благотворное влияние на функционирование
плотных контактов и кишечного барьера. Более того, разные диетические
добавки, такие как полифенолы, белки или аминокислоты предположительно
могут регулировать эпителиальную проницаемость за счет изменения
экспрессии и локализации белков плотных контактов в межклеточном
пространстве.
Пробиотики в спорте [ Править ]
В профессиональном спорт е часто встречаются жалобы на
желудочно-кишечный тракт среди атлетов , таких как бегуны или
троеборцы [15]
. Особенно полезны эубиотики и пробиотики в бодибилдинге ,
так как функция пищеварения напрямую отвечает за усвоение питательных
веществ. Эти проблемы связаны с током крови, что направляется из
внутренних органов к скелетной мускулатуре или сердцу [16]
. Такие связанные
с тренировками изменения кровотока в кишечнике, равно как и тепловой
вред (также вызванный нагрузками) слизистой оболочки кишечника, могут
64

вызвать нарушения кишечного барьера, что ведет к воспалительному
процессу [17]
. К симптомам относятся тошнота, желудочные и кишечные
спазмы , рвота и диарея . Повышение проходимости стенки кишечника
приводит к наличию в крови эндотоксинов, что в свою очередь ведет к
повышенной подверженности к инфекционным и аутоиммунным
заболеваниям , из-за поглощения патогенных микроорганизмов или токсинов
тканью и кровотоком [18]
[19 ][20]
. Таким образом, пробиотики в качестве добавки
представляются весьма полезными для спортсменов.
Исследования [ Править ]
На данный момент причинно-следственная связь между потреблением
пробиотиков и пользой для здоровья человека, все еще достоверно не
определена. [21]
До сих пор не существует крупных исследований
подтверждающих положительный симбиоз и благоприятное влияние
пробиотических пищевых добавок на здоровье человека. [22]
Есть мнение, что
улучшения кишечной флоры могут быть связаны скорее с долгосрочными
диетическими изменениями в питании человека. [23]
Утверждение, что
некоторые молочнокислые бактерии способствуют увеличению веса [24 ][25] ,
остается спорным. [26]

Mark Crislip, практикующий специалист по инфекционным
заболеваниям в Портленде, штат Орегон, заявил: «Пробиотики имеют
клинический эффект в лечении диареи, но заявленное широкое применение
преувеличено, поскольку организм человека сложная экосистема.» [27]

Аллергия
В результатах мета анализа 25 исследований 2013 года было
установлено, что пробиотические добавки во время беременности и в ранний

65

послеродовой период снижают риск возникновения аллергии младенцев, но
не влияют на риск возникновения астмы или одышки. [28]

Диарея
Некоторые пробиотитки успешно применяются при лечении
гастроэнтерита у детей и подростков. [29]
Обзор данных Cochrane Collaboration
дал обнадеживающие результаты в использовании пробиотиков для лечения
острой инфекционной диареи, однако, как сообщают исследователи,
необходимо дальнейшее исследование влияния препаратов для
подтверждения заявленных преимуществ. [30 ][31]
Антибиотик-ассоциированная диарея
Антибиотик-ассоциированная диарея чаще всего является
результатом дисбаланса микрофлоры в толстом кишечнике, вызванная
антибиотикотерапией. Исследователи, сделавшие обзор 16 различных
исследований отражающих оценку более чем 3400 пациентов, пришли к
выводу, что некоторые пробиотики уменьшают частоту возникновения и
тяжесть антибиотик-ассоциированной диареи. [32 ][33 ][34 ][35 ][36 ][37 ][38 ][39] Лечение
пробиотиками включающих Lactobacillus rhamnosus, существенно снижает
риск развития антибиотик-ассоциированной диареи, улучшает консистенцию
стула во время антибиотикотерапии, а также повышает иммунный ответ
после вакцинации. [40]
Однако потенциал пробиотика при профилактики
диареи зависит от штамма бактерии и его концентрации в препарате. [41 ][42]
В
результатах исследования Cochrane Collaboration где было проанализировано
примерно 3400 участников, говорится, что при употреблении менее 5*10 12
КОЕ/сут не приводит к положительной динамике в течение заболевания
антибиотик-ассоциированной диареи. В исследовании применялись
монокомпонентные или комбинированные препараты со штаммами Bacillus
spp., Bifidobacterium spp., Lactobacilli spp., Lactococcus spp., Leuconostoc
cremoris, Saccharomyces spp., or Streptococcus spp. [43]

66

Еще одно исследование проводившиеся в 2010 году подтвердило
положительное влияние пробиотиков на иммунную систему больных после
антибиотикотерапии, которая уничтожает естественную микрофлору
кишечника, тем самым уменьшая противодействие организма чужеродной
инфекции. [44]

Лактозная непереносимость
Употребление в пищу некоторых активных штаммов помогают лицам
с лактозной непереносимостью усваивать больше лактозы, чем без терапии.
[45]

Холестерин
Штаммы молочнокислых бактерий эффективны в снижении
холестерина в сыворотке крови. По видимому за счет разрушения желчи в
кишечнике, тем самым препятствуя ее? реабсорбции. [46]
В ходе мета анализа о
пользе йогурта, который включал в себя 5 двойных слепых исследований за
короткосрочный период (2-8 недель), было выявлено 4%-ное снижение
уровня холестерина и 5%-ное снижение ЛПНП в сыворотке крови. [47]

Другое, более длительное исследование о пользе йогурта, выявило что
300 г йогурта в течение 21 недели способствует увеличению концентрации в
сыворотке крови ЛПВП и приводит к желаемому улучшению соотношения
холестерин/ЛПВП/ЛПНП. [48]

Артериальная гипертензия
Существуют исследования подтверждающие, что потребление
броженного молока с Lactobacillales, приводит к небольшому снижению
артериального давления. Эффект возможно связан с ингибиторами АПФ,
пептидами полученными за счет брожения. [49]

67

Иммунитет и инфекции
Некоторые штаммы Lactobacillales могут повлиять на патогенные
микроорганизмы с помощью конкурентного ингибирования. Есть основания
полагать, что эти бактерии могут улучшить защитную реакцию организма, за
счет увеличения количества IgA-продуцирующих клеток плазмы,
фагоцитоза, а также увеличения доли Т-лимфоцитов и естественных клеток-
киллеров. [50 ][51]
Клинические испытания показали, что пробиотики могут уменьшить
распространенность инфекций дыхательных путей [52]
и кариеса зубов у детей.
[53]
Helicobacter pylori
Некоторые штаммы Lactobacillales можут повлиять на Helicobacter
Pylori инфекции (которые приводят к язвенной болезни) у взрослых при
использовании в комбинации со стандартными медицинскими процедурами,
но нет никакого стандарта в медицинской практике или официального
одобрения такого лечения. [54]

Синдром раздраженного кишечника и колиты
Существует ряд доказательств, что пробиотики могут помочь людям с
синдромом раздраженного кишечника, хотя остается неясным какой тип
пробиотика работает лучше всего. [55]

Нет веских доказательств того, что пробиотики тормозят течение
колита. [56]

Некротический энтероколит
Несколько клинических исследований свидетельствуют о
эффективности применения пробиотиков в снижении риска некротического
68

энтероколита и смертности у недоношенных новорожденных. В одном из
мета-анализов было показано, что пробиотики снижают смертность и риск,
связанный с некротическим энтероколитом более чем на 50% по сравнению с
контролем. [57]

Продукт некоторых пробиотиков - витамины
Некоторые витамины, найденные в кишечнике являются продуктом
пробиотиков. Одни вырабатывают витамин К [58]
, другие -
фолиевую кислот у [59]
и витамин В12 [60]

Экзема
В 2003 году исследователи обнаружили, что комбинация Lactobacillus
rhamnosus 19070-2 и Lactobacillus Reuteri DSM 122460 была полезной в
управлении атопическим дерматитом. Эффект был сильно выражен у
пациентов с повышенным уровнем IgE. [61]
В 14 исследованиях, большинство
проведенных между 2007 и 2011 годами, ученые обнаружили снижение
темпов развития атопического дерматита у младенцев, благодаря
применению пробиотиков во время беременности или в ранний
послеродовой период. [62]

Бактериальный вагиноз
В 2013 году исследователи обнаружили, что применение таких
штаммов как Lactobacillus acidophilus и Lactobacillus rhamnosus, способствует
нормализации рН влагалища и изменению баланса вагинальной флоры, тем
самым предотвращая и смягчая бактериальный вагиноз. [63]

Побочные эффекты [ Править ]
В ситуациях, когда человек находится в критическом состоянии,
пробиотики могут быть вредными. В клинических испытаниях, проведенных
исследовательской группой Голландский ученых, было выявлено,что

69

потребление смеси шести пробиотических бактерий увеличивало смертность
пациентов с панкреатитом с прогнозируемым тяжелым острым панкреатитом.
[97]

В клинических испытаниях Университета Западной Австралии , которые
проводились с целью определения эффективности пробиотиков в сокращении
риска возникновения аллергии у детей, выяснилось, что дети которым были
прописаны пробиотики были более чувствительны к различным аллергенам.
[98]

По сообщениям некоторых госпиталей, у пациентов с септицемией -
форма сепсиса, для которой характерны выраженный токсикоз, в лечении
которых применялись бактерии группы lactobacillus, наблюдалось ухудшение
состояние и ослабление иммунитета. [99 ][100]
В 2007 году была опубликована работа о влиянии пробиотиков на кур, в
которой исследователи заявили, что ожирение птицы связано с применением
групп бактерий Lactobacillus fermentum и Lactobacillus SPP в их корме. [101]
Именно это исследование положило начало мифу о том, что йогурты могут
вызывать ожирение. [102]
Тем не менее, в настоящий момент не существует
статистически достоверных фактов подтверждающих это
мнение. [103 ][104]
Препараты [ Править ]
Источник:
« Фармакологическое сопровождение спортивной деятельност и » .
Автор : профессор Макарова Г.А. Изд. : Советский спорт, 2013 год.
Бифидумбактерин форте содержит бифидумбактерин,
адсорбированные на активированном угле в виде микроколоний; кипацид -
70

лактобациллы «ацидофилис» и комплексный иммуноглобулин; бифилиз -
бифидум бактерии и лизоцим; и т.п.

бифилиз
К рекомбинантным (генно-инженерным) препаратам относят
субалин , который представляет собой штамм бактерии «субтилис»; несущий
клонированные гены, контролирующие синтез а-
интерферона. Относительно новыми препаратами являются бифидин ,
бифинорм и нутралин .
На применение бактерийных препаратов, содержащих аэробные
спорообразующие бактерии (бактисубтил, споробактерин и др.), существуют
разные точки зрения. Ряд данных указывает на то, что искусственное
введение в кишечник этих бактерий в больших количествах и излишнее
размножение бацилл в нехарактерной для них экологической нише,
сопровождающееся распространением их за пределы кишечника, на фоне
снижения облигатной флоры может увеличивать степень дисбиотических
нарушений и тем самым ухудшать состояние. Широкое применение
указанных препаратов мало обосновано, должны быть строгие показания для

71

их использования.
Среди разработок последних лет, имеющих доказанную клиническую
эффективность, отмечают серию препаратов «Бифидум-мульти-1, 2, 3». Эта
серия содержит уникальный многовидовой состав живых антагонистически
активных бифидобактерий, максимально приближенный к естественной
микрофлоре человека. Эти препараты можно использовать в различных
возрастных группах людей.
В каждый такой препарат входят именно те виды бифидобактерий,
которые наиболее физиологичны для каждой возрастной группы: от
рождения до 3 лет, дети от 3 до 12 лет и взрослые люди. При этом
бифидуммульти-1 является одним из немногих биопрепаратов, разрешенных
Минздравом к применению у детей с самого рождения. Бифидум-мульти-2
содержит биомассу бифидобактерий четырех видов, яблочный пектин и
порошок топинамбура.
Форма этих препаратов различна. Для взрослых - это разъемные
капсулы, так как именно такая упаковка лучше сохраняет полезные свойства
микроорганизмов. Входящие в состав биопрепаратов пектин и топинамбур
служат питательной средой для бифидобактерий и, кроме того, помогают им
внедриться в микрофлору человека. Для маленьких детей - это порошок,
растворяемый в молоке, соках. Его также добавляют в молочные каши.
Данная концепция получила дальнейшее развитие в биологически
активной добавке к пище нормоспектрум. Она представляет собой
биопрепарат, ориентированный на определенные возрастные группы людей,
по своему составу максимально соответствует естественному
микробиоценозу желудочно-кишечного тракта. Помимо этого, препарат
обогащен еще и лактобактериями, витаминами Е , В1, В6, В12, С,
рибофлавином , фолиевой и пантотеновой кислотам и , ниацинамидом,
72

биотином , минералами ( цинком и селеном ) , а также пищевыми волокнам и
( инулином и микрокристаллической целлюлозой).
Все штаммы, входящие в состав серии « Мульти » и нормоспектрума ,
депонированы в государственной коллекции ГУ МНИИЭМ им. Г.Н.
Габричевского с доказанным лечебно-профилактическим
действием.
Отмечен стойкий положительный эффект после прекращения применения
указанных биопрепаратов.
Зонулин [ Править ]
Зонулин – это белок гаптоглобиновой группы, который
вырабатывается печенью и эпителиальными клетками кишечника. На данный
момент он считается главным физиологическим модулятором межклеточных
плотных контактов. Повышенные концентрации зонулина изменяют
компетенцию плотных контактов и повышают проходимость желудочно-
кишечного тракта [105]
. Нарушение функции межклеточных контактов
позволяет антигенам проникать через кишечник, вызывая воспалительный
процесс и окислительную реакцию в иммунной системе [106]
.
Влияние пробиотиков на функцию желудочно-кишечного тракта,
воспалительную и оксидантную реакции не освещалось ранее с точки зрения
спорта. Поэтому, данное исследование было сфокусировано, прежде всего, на
изучении эффекта от приема эубиотиков на функцию желудочнокишечного
тракта спортсменов. Второй задачей этих испытаний была оценка того,
действительно ли пробиотики влияют на показатели окисления и воспаления
в плазме до и после интенсивных тренировок.
Исследование [ Править ]

73

Чтобы изучить влияние пробиотиков на состояние кишечного
барьера, оксидантных и воспалительных процессов до и после тренировки,
команда ученых провела исследование, основанное на слепом методе. 23
участника принимали пробиотики (1010 CFU/day, Ecologic®Performance or
OMNi-BiOTiC®POWER, n = 11) или плацебо (n = 12) в течение 14
недель и выполнили интенсивную велоэргометрию на протяжении 90 минут
в начале исследования и через 14 недель. В начале и по завершению
исследования был проведен анализ зонулина и α1-антипризина в образцах
кала для оценки функции кишечника. Чтобы определить уровень
карбонильных белков, малонового диальдегида и общее окислительное
состояние липидов, альфа - фактор некроза опухолей , и интерлейкин - 6 был
взят анализ венозной крови в первый день и после завершения исследования.
Статистический анализ использовал метод многомерного анализа изменений
(ANOVA). Уровень значимости был определен как p < 0.05.
Результаты
Количество зонулина было снижено от слегка повышенного до
нормального значения (<30 ng/ml) и значительно снизилось через 14 недель
приема пробиотиков, по сравнению с приемом плацебо (p = 0.019). Влияние
на α1-антитрипсин выявлено не было (p > 0.1). Содержание карбонильных
белков значительно повышалось после тренировок в обоих группах в начале
исследования и через 14 недель в группе, принимавшей плацебо (p = 0.006).
Концентрация карбонильных белков в группе, принимавшей пробиотики
снизилась через 14 недель (p = 0.061). Общее окислительное состояние
липидов было немного повышенно в обоих группах в начале и после
завершения исследования. Добавка пробиотиков или упражнения никак на
него не повлияли. В начале исследования в обоих группах было выявлено
значительное повышение концентрации фактора некроза опухолей. Через 14
недель он снизился в группе, принимавшей добавку (p = 0.054).
74

Интерлейкин-6 значительно повышался после тренировок в обоих группах,
влияние добавки пробиотиков на него обнаружено не было (p = 0.001). Ни
добавка пробиотиков, ни упражнения не повлияли на значение малонового
диальдегида.
Заключение
Пробиотики снижают уровень зонулина в кале, что является
положительным показателем функции кишечника. Кроме того, эубиотики
положительно влияют на содержание фактора некроза опухолей и окисление
белков, вызванное тренировками. Такие результаты демонстрируют
значительную пользу приема пробиотиков для спортсменов
Обобще?нные данные по применению пробиотиков в
медицине [ править | править вики - текст ]
Заболевание/клинический синдром, при котором доказан эффект
пробиотиков:
ОРВИ; [6]
антибиотико-ассоциированная диарея. [7]

По мнению Американской гастроэнтерологической ассоциации
(AGA), в настоящее время ещ
е? не имеется достаточного количества научных
данных в отношении того, какой конкретно пробиотик целесообразно
использовать для улучшения определ
е?нных состояний или при лечении
конкретных болезней. [3]

Согласно позиции AGA, в настоящее время пробиотики наиболее
часто используют при лечении следующих заболеваний и состояний: [3]

синдром раздраж
е?нного кишечник а — пробиотические
штаммы молочнокислых бактерий Bifidobacterium infantis и Lactobacillus
plantarum и грибки Sacchromyces b oulardii , а также
комбинация пробиотиков могут помочь с налаживанием дефекации;
инфекционная диарея , вызванная ротавирусной инфекцией , в том числе
у младенцев и маленьких детей —

75

штаммы лактобактерий видов Lactobacillus rhamnosus и Lactobacillus casei ;
антибиотико-ассоциированная диарея — Saccharomyces boulardii могут
предотвратить рецидивы наиболее опасных и наиболее часто
встречающихся антибиотико-ассоциированных диарей,
вызываемых Clostridium difficile .
В то же время, AGA считает, что в настоящее время отсутствуют
доказательства эффективности применения пробиотиков при диарее
путешественников, а также, несмотря на возможную полезность при
применении пробиотиков для поддержания здоровья полости рта,
профилактике и лечении экземы и других заболеваний кожи, урологических
заболеваний и влагалища , а также предотвращения аллергии у детей и
взрослых. Исчерпывающие доказательства полезности пробиотиков
отсутствуют, а имеющиеся результаты исследований противоречивы. [3]

Сухие и жидкие пробиотики [ править | править вики - текст ]
Пробиотики делятся на две группы — жидкие и сухие. Пробиотики
могут быть лекарствами, пищевыми добавками, пищевыми продуктами. В
отношении пищевых добавок и пищевых продуктов-пробиотиков не
существует строгих норм и правил производства, которые должен выполнять
производитель. В США пробиотики находятся за пределами компетенции
Управления по контролю качества пищевых продуктов и лекарственных
средств (FDA) . При прие?ме пробиотиков с лечебными целями целесообразно
проконсультироваться с врачом. [3]

Сухие пробиотики [ править | править вики - текст ]
Сухие пробиотики — это лиофилизированные (высушенные)
микроорганизмы, которые могут находиться в порошке, капсулах, таблетках.
Связующим веществом для возможности производства капсул или таблеток
может служить, например, желатин . После употребления сухого пробиотика
необходимо от 1 до 4 часов для выхода бактерий из анабиоза (спящего
76

состояния), после чего препарат начинает оказывать свое? действие (адгезию,
антагонизм и т. д.).
Жидкие пробиотики [ править | править вики - текст ]
Жидкие пробиотики — это первоначальная, не подвергшаяся
лиофилизации (сушке) форма пробиотиков. Жидкие пробиотики
состоят из:
бактерий или других микроорганизмов,
находящихся в физиологически активном состоянии, и при
попадании в организм действуют немедленно.
Специальной питательной среды (питательная среда служит
источником питания физиологически активных бактерий, которые
находятся во флаконе).
Тех или иных дополнительно введ
е?нных ингредиентов,
усиливающих эффективность препарата.(Дополнительные
ингредиенты — водорастворимые витамин ы , микро - и
макроэлементы , аминокислоты и т. д.)
Метаболитов . Метаболиты — это продукты жизнедеятельности
микроорганизмов, находящихся во флаконе (микроорганизмы, находясь в
физиологически активном состоянии, поедают питательную среду во
флаконе, в результате чего, функционируя, выделяют метаболиты,
необходимые организму).
Жидкая форма позволяет одновременно применять пробиотик на все
слизистые и кожу (вагинально, перорально, закапывать в нос, полоскать
ротовую полость и глотку, ректально (в задний проход), наносить на кожу и
на волосистую часть головы, закапывать в уши).
Клинические исследования [ править | править вики - текст ]
НИИ Фундаментальной и Клинической Уронефрологии ГОУ
ВПО Саратовского Государственного Медицинского Университета им. В.

77

И. Разумовского Росздрава в области хирургии были проведены
клинические исследования по применению пробиотиков в комплексном
лечении хронического обструктивного пиелонефрита у детей [8]
.
Роспотребнадзор Владимирской области во время
эпидемии гриппа , применяя жидкий пробиотик у детей дошкольного и
школьного возраста, снизил заболеваемость ОРВИ и гриппом в 4,7 раз по
сравнению с контрольной группой. [9]

Медицинский центр университета Утрехта, координировавший
медицинский эксперимент, проходивший в 15 голландских больницах,
сообщил, что в течение 2004—2007 годов из 296 принимавших участие в
эксперименте 24 человека умерли в ходе исследования воздействия
пробиотиков на снятие воспаления поджелудочной
железы — панкреатита. В аналогичной контрольной группе больных
умерли 9
человек. [10 ][ источник не указан 553 дня ]
78

Sotib olish

O'xshash dokumentlar
Mitoxondriyalarda Са2+-transport sistemalarining tuzilishi, funksiyasi va ularga biologik faol moddalarning ta`siri
O`zbekistonga o`simliklarni introduksiya qilish tarixi va istiqbollari
Hujayradagi hayotiy jarayonlarning kechishida biomembranalarning roli
Nishon tumani Ch.Begimqulov jamoa xo`jaligiga qarashli maydonlardagi ihotazorlarning ahamiyati va bugungi ahvoli
O`simlikshunоslik vа chоrvаchilikdа gеn vа hujаyrа muxаndisligi yutuqlаrining qo`llаnilish istiqbоllаri