Qamashi tumani tog‘ va tog‘ oldi o‘simliklar qoplamida tarqalgan chandir lipskiya (lipskya insignis (koso-pol.) nevski) senopopulyatsiyalari

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	9.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Qamashi tumani tog‘ va tog‘ oldi o‘simliklar qoplamida tarqalgan chandir lipskiya (lipskya insignis (koso-pol.) nevski) senopopulyatsiyalari

Купить

MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................. 3 1. QAMASHI TUMANINING FIZIK-GEOGRAFIK TAVSIFI .................... 6 2. SOYABONGULDOSHLAR (APIACEAE) OILASI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT ...................................................................................................... 10 3. CHANDIR LIPSKIYANING BIOEKOLOGIYASI VA FITOTSENOTIK TAVSIFI ............................................................................................................. 30 3.1. Chandir lipskiya haqida umumiy ma’lumot ........................................ 30 3.2. Chandir lipskiya fenologiyasi .............................................................. 32 3.3. Chandir lipskiya senopopulyatsiyalarining zichligi va indiv

KIRISH Qadim zamonlardan beri insoniyat o‘z tevarak atrofidagi tabiat bilan uyg‘unlikda yashab kelgan. U tabiatni “Ona tabiat” deb atagan va unga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan sanoatning rivojlanishi, insoniyatning ehtiyojlari ortishi natijasida tabiat ne’matlariga bo‘lgan munosabat ham o‘zgarib borgan. Natijada so‘nggi asrlarda inson va tabiat orasidagi muvozanat buzilib, tabiatdagi ayrim hayvonot va o‘simliklarning yo‘qolib ketishi jadallashdi. Buning oldini olish maqsadida 1979 yilda O‘zbekiston “Qizil kitob”i ta’sis etildi. O‘zbekistonda yovvoyi holda o‘sadigan o‘simliklar soni qariyb 4 150 ga yetdi. Shulardan 577 tasi shifobaxsh xususiyatga ega. Bular orasida jumhuriyatimiz hududida ma’lum sharoitlardagina uchraydigan yer sharining boshqa floristik viloyatlar

Qashqadaryo viloyati hududida ham keyingi yillarda qishloq xo‘jaligi va sanoat qurilishi ishlarining jadal sur’atda olib borilishi tabiatga, shu jumladan o‘simliklar olamiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Ayniqsa juda kam uchraydigan endem va relikt (qadimgi davr florasiga oid turning ma’lum joylarda qoldiq holda saqlanayotganligi) turlar o‘sadigan sharoitlar o‘zlashtirilishi natijasida ular tez orada butunlay yo‘qolib ketish xavfi tug‘ilmoqda. Ishning dolzarbligi. Bugungi kunda bioxilma-xillikni saqlash butun dunyo hamjamiyati oldida turgan muhim muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Bu borada Respublikamizda ham qator ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. M. Mirziyoyevning 2017 yil 4 sentabrdagi PQ-3256- sonli qarori bilan O‘zbekiston Respublikasi Fan

 Chandir lipskiyaning ayrim o‘simliklar senopopulyatsiyalarining floristik tarkibini va tuzilishini aniqlash;  Chandir lipskiyani muhofaza qilish va ko‘paytirish chora-tadbirlarini ishlab chiqish. Ishning ilmiy yangiligi. Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi shundan iboratki, Qizil Kitobga kiritilgan hamda Qamashi tumani tog‘ va tog‘ oldi o‘simliklar qoplamida tarqalgan chandir lipskiyaning bioekologik xususiyatlari (fenologiyasi, senopopulyatsiyasining yosh tarkibi) tabiiy sharoitda o‘rganildi, uning senopopulyatsiyalarining bugungi kundagi floristik tarkibi va holati aniqlandi, uni muhofaza qilish va ko‘paytirish chora-tadbirlari ishlab chiqildi. Ishning ilmiy ahamiyati. Bitiruv malakaviy ishining ahamiyati shundan iboratki, Soyabonguldoshlar (Apiaceae) oilasiga mansub bo‘lgan ch

I bob. Qamashi tumanining fizik-geografik tavsifi Qamashi tumani — Qashqadaryo viloyatidagi tuman, 1937 yil 29 sentabrda tashkil etilgan. 1962 yil 24 dekabrda Qarshi tumaniga qo‘shilgan. 1964 yil 31 dekabrda yana qaytadan tashkil etilgan ( 1-rasm ) . Shimoldan Chiroqchi, Yakkabog‘, Shahrisabz tumanlari, g‘arbdan Koson tumani, janubdan G‘uzor, Dehqonobod tumanlari, sharqdan Surxondaryo viloyatining Boysun tumani bilan chegaradosh. Maydoni 2,66 ming km 2 . Aholisi 191,4 ming kishi (2005). Tumanda 11 qishloq fuqarolari yig‘ini (Yortepa, Jonbuzsoy, Ko‘kbuloq, Laylaksoy, Oqravot, To‘qboy, Chim, Qamay, Qiziltepa, Korabog‘, Qoratepa) bor. Markazi — Qamashi shahri . 1-rasm . Qamashi tumanining xaritasi. Tuman hududi g‘arbdan sharqqa 150 km, shimoldan janubga 40 - 45 km ga cho‘zilgan. Hududining sh

Katta Xarsang cho‘qqisi, 3749 m), Qashqadaryo havzasini Surxondaryo havzasidan ajratib turadi. Tumanda qazilma boyliklardan turli xil qurilish materiallari mavjud. Qashqadaryo (tumanning eng g‘arbiy tekislik qismida 30 km masofada oqib o‘tadi) va uning irmog‘i — Langar asosiy suv manbalaridir. Qashqadaryo havzasiga kiruvchi Yakkabog‘daryo va G‘uzordaryoning yuqori qismlari (Qizildaryo, Tirnasoy, Katta O‘radaryo) ham tuman hududidan suv oladi. Qashqadaryo viloyatidagi eng yirik Chimqo‘rg‘on suv ombori tuman hududida joylashgan. Xo‘jaliklarni suv bilan ta’minlovchi ariq va kanallar (Chim, Janbuz, Tayoqli, Sag‘anak kabilar) shu suv omboridan boshlanadi. Qamashi suv ombori 1957 yilda Qamashi shahridan 4 km uzoqlikdagi Sho‘rchasoy tabiiy botiqligini tuproq to‘g‘on bilan to‘sib hosil qilingan. T

Turli xil efemeroidlar — qo‘ng‘irbosh, yaltirbosh, no‘xatak, lolaqizg‘aldoq, shuningdek, kovrak, bug‘doyiq, oqquray, qoramurch, yantoq, qizilmiya, yulg‘un, tol, archa, zarang, pista, bodom, do‘lana, itburun, qatrang‘i, yovvoyi olcha, yong‘oq va boshqalar o‘sadi. Tulki, quyon, qobon, tog‘ ayig‘i, kiyik, bo‘rsiq, jayra, kalamush, sichqon, turli xil zaharli ilonlar, echkemar, kaltakesak; parrandalardan kaklik, kaptar, chil, so‘fito‘rg‘ay, zarg‘aldoq, chumchuq, chug‘urchiq, bedana, lochin, burgut, qirg‘ovul va boshqalar bor. Aholisi, asosan, o‘zbeklar, shuningdek, tojik, rus, tatar va boshqalar millat vakillari ham yashaydi. Aholining o‘rtacha zichligi 1 km 2 ga 72 kishi. Shahar aholisi 33,6 ming kishi, qishloq aholisi 157,8 ming kishi (2005). Tumanda 3,5 mingga yaqin korxona, jumladan sanoat,

tug‘ruqxona, poliklinika, ambulatoriya, 12 qishloq vrachlik punkti, 35 feldsher akusherlik punktida 257 vrach, 1637 o‘rta tibbiy xodim aholiga xizmat ko‘rsatadi. 1941 yil 16 iyundan «Qamashi haqiqati» gazetasi chop etiladi. Tuman hududidan Qarshi — Kitob temir yo‘l, Katta O‘zbekiston trakti o‘tadi. Qamashi tumani markazi — Qamashi shahri (1974 yil 23 dekabrgacha Qamashi qishlog‘i, 1978 yildan Qamashi shahri). Temir yo‘l stansiyasi mavjud. Qamashi shahridan Qarshi shahrigacha 63 km. Mahalliy ma’lumotlar bo‘yicha Qamashi nomi o‘zbek qo‘ng‘irot urug‘ining qamaychi tarmog‘i nomidan olingan. Aholisi 34 ming kishi (2005). Qamashi shahrida paxta tozalash zavodi, ko‘rpa paxta fabrikasi, qurilish materiallari kombinati va boshqa qurilish tashkilotlari, MTP, 2 avtokorxona, «Mikron» firmasi (makaron

2. Soyabonguldoshlar oilasi haqida ma’lumot. 2.1. Soyabonguldoshlar oilasi vakillarining tuzilishi va ko‘payish xususiyatlari Apiaceae yoki Umbelliferae — Soyabonguldoshlar (Ziradoshlar, Selderdoshlar) oilasi Yopiq urug‘lilar — Magnoliophyta (Angiospermae) bo‘limining Ikki pallalilar — Magnoliopsida (Dicotyledones) sinfi Soyabongullilar — Apiales tartibiga kiradi. Soyabonguldoshlar oilasi gulli o‘simliklar orasida eng yirik va xo‘jalik ahamiyati eng muhim bo‘lgan oilalardan biri hisoblanadi. Turli manbalarda ularning butun dunyo bo‘yicha uchraydigan, ayniqsa shimoliy yarimsharning mo‘tadil va subtropik qismlarida keng tarqalgan vakillari soni 400 tagacha turkum va 3000 dan 4000 gacha turni tashkil qilishi keltiriladi. Soyabonguldoshlar orasida turli ko‘rinishdagi bir yillik va ko‘p yillik

O‘rta va G‘arbiy Osiyo chala cho‘llari va past tog‘larida uchraydigan Ferula turkumining ko‘pgina vakillarini misol qilish mumkin. Soyabonguldoshlar orasida zich yostiqsimon chim hosil qiladigan turlar ham uchraydi, masalan Azorella. Ular Janubiy Amerikaning And va Antarktikaning baland tog‘larida o‘sib, ko‘ndalangiga 4 m gacha yetadigan chim hosil qila oladi. Chilida ularning 30 ga yaqin turi uchraydi. Azorella selago Antarktikadagi Kergelen orolida kam sonli gulli o‘simliklar orasida quruqlikning katta qismini qoplab turadi. Shu bilan birga Soyabonguldoshlar orasida pakana poyasiz yoki kalta poyali bir yillik o‘tlar, masalan Hohenackeria exscapa ham Kavkazorti hududlaridagi chala cho‘llarda tarqalgan. Soyabonguldoshlarning poyasi, odatda, tik turuvchi, kam hollarda yotiq bo‘ladi. Ko‘p ho

Soyabonguldoshlar orasida o‘q ildizli o‘simliklar juda ko‘pchilikni tashkil qiladi. Ildiz, odatda yo‘g‘on, 1-2,5 sm gacha qalinlikda (Peucedanum alsaticum), vertikal yoki tik, yuqorisi yo‘g‘onlashgan (Trinia multicaulis) yoki urchuqsimon (Peucedanum oreoselinum, Aulacospermum multifidum). Ayrim turlarning ildizi yo‘g‘on uzun vertikal (Laserpitium pruthenicum) yoki qalinligi 2 mm dan oshmaydigan popuk ildiz (Sium sisaroideum). Ko‘pchilik soyabonguldoshlar uchun shakli o‘zgargan poyalar xos. Ildizpoyali turlar keng tarqalgan. Ularga misol tariqasida Cicuta bulbiferani keltirish mumkin. Uning ildizpoyasi vertikal, yo‘g‘on, ichi bo‘sh, to‘siqlar bilan kameralarga bo‘lingan. O‘rmalovchi yerosti poyalarga ega bo‘lgan turlarni ham uchratish mumkin (Sium sisaroideum, Aegopodium podagraria). Soyabo

Avstraliya va Yangi Zelandiyada tarqalgan botqoq o‘rmalovchi o‘simliklaridagina uchraydi. Soyabonguldoshlarning ayrim turlarida barg plastinkalari butun, lekin cheti tishsimon o‘yilgan. Hydrocotyle turlarida ular deyarli yumaloq shaklda bo‘lib, uzun bandli, bu turkumning Yevropadagi yagona vakili — H. vulgarisda esa barglari hatto qalqonsimon shaklda. Juda mayda, zich joylashgan, ko‘pincha butun yoki tekis qirrali barglar Azorella va Janubiy Amerikadagi boshqa yuqori tog‘da o‘suvchi soyabonguldoshlarda mavjud. Eryngium hamda Avstraliya va Yangi Zelandiyadagi Aciphylla turkumlarining ayrim turlari ikki qator joylashgan, cheti tishchali, lansetsimon yoki qalamsimon bargga ega. Janubiy Amerikaning kamposi, ya’ni savannasimon o‘simliklari hisoblangan Eryngium junceum va E. eriophorumlar ham o‘

uchki shakli o‘zgargan barglari bo‘lsa, unda ular murakkab soyabonning umumiy o‘rama bargini hosil qiladi. O‘rama barglarning bargchalari, odatda butun yoki yoki tekis qirrali bo‘ladi. Biroq ayrim turkumlar, masalan Daucusda ular patsimon qirqilgan bo‘lishi mumkin. Gullarning va oddiy soyabonlarning o‘rama barglari turli ko‘rinishlarda o‘zaro qo‘shilib ketishi va yorqin rangda bo‘lishi hamda bu hollarda changlatuvchilarni jalb qilishda ma’lum o‘rin tutishi mumkin. Masalan, Astrantia turlarida juda yiriklashgan o‘rama barglar pushti rangda, Bupleurum aureumda esa yorqin sariq rangda. Odatda esa o‘rama barglar g‘unchalarni turli tashqi ta’sirlardan himoyalovchi moslama bo‘lib, ayrim turlarda o‘simlik gullagandan keyin tushib ketadi. Oddiy yoki murakkab soyabonlar bittadan joylashishi va poya

Androsey 5 changchidan iborat. Ginesey sinkarp, 2 urug‘chibargdan iborat. Tugunchaning ustki tomoni 2 asalchi bezga — stilopodiyga aylangan bo‘lib, ularning har biri boshchali yoki to‘qmoqsimon tumshuqchali erkin stilodiy bilan tugaydi. Tugunchaning ikkala uychasida ham bittadan urug‘kurtak bo‘lib, odatda bittasi rivojlanmay qolishi natijasida bitta urug‘ yetiladi. Biroq ikkala urug‘kurtak yetilgan mevalar ham ko‘plab uchraydi. Soyabonguldoshlarning mevasi visloplodnik deb ataladi va yetilganida bir qancha vaqt mevabarglarning ventral qismidan hosil bo‘lgan ustuncha yoki karpoforda yopishib turadigan 2 bo‘lakka — merikarpiylarga ajraladi. Karpofor Hydrocotyleae va Saniculoideae kenja oilalarida bo‘lmaydi. Biroq Apioideae kenja oilasida ham har doim ko‘rinavermaydi. Soyabonguldoshlar sistem

yorqin rangdagi o‘rama barglar va gullarning yiriklashgan chetki tojbarglari ham ishtirok etadi. Diasporalar, ya’ni soyabonguldoshlardagi merikarpiylarning tarqalishi, odatda shamol, suv oqimlari, hayvonlar va odam yordamida amalga oshadi. Anemoxoriya, ya’ni shamol yordamida tarqalish eng ko‘p uchraydi. Bunda merikarpiylarning yelkan hosil qilishi qanotsimon bo‘ylama qovurg‘alar hamda po‘kaksimon to‘qima (Prangos) yordamida ham ro‘y beradi va bu holat suv oqimlari yordamida tarqaladigan ko‘plab soyabonguldoshlar uchun ham xosdir (masalan, Oenanthe). O‘rta Osiyoning qumli cho‘llarida tarqalgan Cryptodiscus ammophilusning merikarpiylari zich tuklar bilan qoplangan. Soyabonguldoshlarning bir qator adir va chala cho‘l vakillari, shu jumladan Eryngium arvensis va Seseli tortuosum poyasining aso

Asosan mevalarining tuzilishiga asoslangan holda Soyabonguldoshlar oilasi tarkibida, odatda 3 kenja oila va bir qator tribalar ajratiladi. Bular: • Hydrocotyloideae • Saniculoideae • Apioideae Hydrocotyloideae kenja oilasi Araliaceae oilasiga eng yaqin bo‘lib, ba’zan alohida oilaga ham ajratiladi. Ular danakkasimon mevaga ega bo‘lib, meva bargining ichki qavati — endokarpiy yog‘ochsimon, karpofor va yog‘ kanallari yo‘q (yoki yog‘ kanallari asosiy qovurg‘alarda joylashgan). Bu kenja oilaning 2 tribasidan Hydrocotyleaening merikarpiylari yon tomonlaridan siqilgan, Mulineaening merikarpiylari esa yalpoq yoki orqasi keng yumaloqlashgan. Bu kenja oilaning 30 turkumga mansub 400 ga yaqin turlarining aksariyati janubiy yarimsharda tarqalgan bo‘lib, ko‘pchiligi tropiklarning tog‘larida o‘simlik qo

to‘mtoq, deyarli har doim karpofor va yog‘ kanallari yaxshi taraqqiy etgan. Mevasining tuzilishiga asoslangan holda bu kenja oila 8 tribaga bo‘linadi: Echinophoreae, Scandiceae, Coriandreae, Smyrnieae, Ammieaea, Peucedaneae, Laserpitieae va Dauceae. Soyabonguldoshlar juda ko‘zga tashlanadigan o‘simliklar, ular ko‘p hollarda o‘simliklar qoplamining shakllanishida muhim o‘rin egallaydi va landshaftga o‘ziga xoslikni baxsh etadi. Ko‘pchilik soyabonguldoshlar xalq xo‘jaligida ozuqa (aksariyat hollarda sabzavot va ziravorlar), dorivor, em-xashak va texnik o‘simliklar sifatida katta ahamiyatga ega. Ular orasida sabzi (Daucus sativus) asosiy sabzavot o‘simliklaridan biri hisoblanadi. Sabzining ildizmevalari vitaminlarga (ayniqsa A provitamini — karotinga) va ularga o‘ziga xos sabzi hidini beruvch

ega bo‘lib, O‘rta Osiyo va Kavkaz orti mamlakatlarida qadimdan yetishtirib kelinadi. Uning mevalari kinza nomi bilan ziravor sifatida keng qo‘llaniladi. Qadimgi Misrda kashnich miloddan avvalgi 1000 yildan avval madaniylashtirilgan. Qimmatli efir moyli o‘simliklar sifatida qora zira (Carum carvi) va anis (Anisum vulgare) ham o‘z o‘rniga ega. Ularning mevalari, ildizi va barglari ziravor sifatida, efir moylari esa tibbiyot va attorlikda qo‘llaniladi. Ko‘pchilik yovvoyi soyabonguldoshlarni (masalan, Aegopodium podagraria) salatlar tayyorlashda qo‘llash mumkin. Ziravor va efir moyli o‘simliklar qatorida soyabonguldoshlarning ayovan (Trachyspermum ammi), ammi (Ammi visnaga), mirris (Myrrhis odorata) va kmin (Cuminum cyminum) kabi turlarini ham keltirish mumkin. Dorivor soyabonguldoshlardan Jan

So‘nggi yillardagi tadqiqotlar natijasiga (Pimenov, Leonov, 1993) ko‘ra bu oilaning vakillari 450-480 avlodga mansub 3990 ga yaqin tur va kenja turlarga bo‘linishi ma’lum bo‘ldi. Bunda taksonlarning asosiy qismi Yevroosiyo qit’asida tarqalgan. Osiyoda 277 avlodga mansub bo‘lgan 2043 tur uchraydi (Pimenov, Leonov, 1995, 1996). Boshqa qit’alarda avlodlar soni ancha kam. Jumladan, Yevropada 139, Afrikada 126, Shimoliy Amerikada 92, Janubiy Amerikada 45, Avstraliyada 36 avlod qayd qilingan (Pimenov, Leonov, 1993). Osiyo boshqa qit’alardan endem avlodlarning soni ko‘pligi bilan ham (158 avlod) ajralib turadi ajralib turadi. MDH da bu oilaning 750-780 tur va 145 avlodini uchratish mumkin (Chubarov, 2005). Mazkur oilaning vakillarining tarkibidagi “yog‘i” o‘zining dorivor xususiyatlari bilan odam

(1836), Ventam va Guker (1867), Buassye (1872) va boshqalar ham soyabonguldoshlarni o‘rganish bilan shug‘ullangan. Ularning ishlarida, eng avvalo, o‘simliklarning birlamchi ta’rifi qimmatli hisoblanadi. Bu mualliflarning avlodlar yoki undan katta sistematik guruhlari bo‘yicha tuzgan sistemalari ko‘p jihatlardan noto‘g‘ri bo‘lgan. Jumladan, Angelica L. avlodi vakillarini Krans Selinum L. avlodi vakillaridan hisoblagan va buning uchun ushbu avlodga mansub o‘simliklarda qizil qanotchalar borligi yetarli asos qilib olingan. Dekandol ham xuddi shu fikrda bo‘lgan, Lamark esa bu o‘simliklarni Imperatoria Lam. degan alohida avlodga o‘tkazgan. Soyabonguldoshlarning avlodlarini ilk marta guruhlarga ajratish M. Adansonning ishlarida kuzatiladi (Adanson, 1763). U Umbelliferae oilasiga soyabonguldoshla

B.M. Kozo-Polyanskiy (1915b, 1925a, 1950) anatomik metoddan keng foydalangan va soyabonguldoshlarning filogenetik sistemasi yaratilishiga asos solgan. Bu sistema Drude sistemasi bilan birgalikda keyingi mualliflarning ishlarida o‘z o‘rniga ega bo‘ldi. Mazkur sistema keyinchalik P.N. Krilov (1935) va YE.P. Korovin (1961) tomonidan qo‘llanilgan. Bu sistemaning ayrim jihatlarini B.M. Kozo-Polyanskiy soyabonguldoshlarning kavkaz vakillari bo‘yicha tayyorlagan ishida chop etgan (Kozo-Polyanskiy, 1914a). Kozo-Polyanskiy tarqoq bo‘lgan Apioideae guruhi avlodlarining ko‘p qismini ilk marta Ligusticaseae Koso-Pol. tribasiga birlashtirgan (Lavrova, Pimenov, Tixomirov, 1983). B.M. Kozo-Polyanskiyning g‘oyalari “Sciadophytorum Systematis Lineamenta” (Koso- Polansky, 1916) nomli asarida o‘z ifodasini t

ko‘plab mayda avlodlarni chuqur o‘rgangan. “Исчисление русских видов p. Bupleurum L.” (1915а) nomli asarida B.M. Kozo-Polyanskiy o‘sha davrda avlodning mavjud bo‘lgan barcha sistemalari haqida ma’lumot keltirgan hamda o‘zining sistemasini taklif qilgan. Avlodni tiplash so‘nggi vaqtgacha amalda bo‘lgan. “A preliminary census of giant-fennels (Ferulae) of Russian Central Asia” asarida O‘rta Osiyodagi ferula turlari haqida dastlabki ma’lumotlarni keltirgan. B.M. Kozo-Polyanskiy bilan bir vaqtda berlinlik veterinar va botanik G. Volf asarlari ham chop etilgan. Uning ishlari ayrim noaniqliklarga qaramasdan, o‘sha davrda soyabonguldoshlar haqidagi muhim manba sanalgan. G. Volf (Wollf, 1913; 1927) oilaning yangi sistemasini taklif qilmagan bo‘lsada, ko‘plab yangi turlar, variatsiyalar va formalar

qulayroqligini ko‘rsatib bergan (Korovin, 1928). Ye.P. Korovinning biror hududning soyabonguldoshlari haqidagi asarlari ham e’tiborga molik. U Qozog‘istonning soyabonguldoshlarini (Korovin, 1963), undan avvalroq esa qator avlodlarni (Albertia Regel et Schmalh., Bunium L., Korshinskya Lipsky, Ferula, Scaligeria DC.) tahlil qilgan (Korovin, 1951). Ye.P. Korovin jami 180 dan ortiq soyabonguldoshlar turlarining ta’rifini keltirgan. “Флора СССР”ning yozilishi Yevroosiyo qit’asining soyabonguldoshlari sistematikasida muhim bosqich bo‘ldi. Bu nashrning soyabonguldoshlarni o‘z ichiga olgan ikkita jildi nisbatan qisqa muddatda nashr qilindi, ya’ni 16-jild 1950 yilda, 17-jild 1951 yilda. Bu asarni yozishda Ye.G. Bobrov, I.A. Linchevskiy, B.K. Shishkin, Ye.P. Korovin, I.P. Mandenova, B.A. Fedchenko v

Xorijlik mutaxassilarining ko‘pchiligi alohida avlodlar va turlar ustida ish olib borgan Chaerophyllum, Anthriscus (Dihour, 1976), Conium (Leute, 1971). B.K. Shishkin, Ye.G. Bobrov, I.P. Mandenova, P.G. Gorovoy, V.N. Tixomirov, M.G. Pimenov va b. (Kaden, Tixomirov, 1954; Pimenov, 1975; Lavrova i dr. 1983) soyabonguldoshlarning sistematikasiga o‘zining katta hissasini qo‘shgan. V.N. Tixomirov soyabonguldoshlarga taalluqli 54 dan ortiq ish chop ettirgan. U Angelica L. avlodining hajmini aniqlab bergan (Tixomirov, 1962, 1967a, b, 1968a, b, 1973; Tixomirov, Galaxova, 1965; Tixomirov, Aksenov, 1970). M.G. Pimenov, YE.V. Klyuykov, T.V Lavrova va b. bilan birgalikda qator avlodlarning (Aulacospermum Ledeb., Prangos Lindl., Bunium, Cnidium Cusson ex Juss., Kadenia Lavrova et V.N. Tikhom. va b.) si

Turcz. (Vinogradova, 1981), Seseli L. (Vinogradova, Sanchir, 1985; Vinogradova, 1989a), Stenocoelium Ledeb. (Vinogradova, Fedorchuk, 1979) va b. avlodlar bo‘yicha qator ishlar olib borgan. Bundan tashqari, V.M. Vinogradova BIN-RFA gerbariysidagi soyabonguldoshlarning keng lektotipifikatsiyasini amalga oshirgan. Soyabonguldoshlar oilasi sistematikasining hozirgi bosqichida, eng avvalo, turlarning qaysi avlodga mansubligi, avlodlarning hajmi, tur ichida va turlararo guruhlarning strukturasini qayta ko‘rib chiqish bilan tavsiflanadi. Ayrim turlarning Apiaceae — Araliaceae oilalari juftligidan qaysi biriga taalluqliligini qayta ko‘rib chiqish hoolari ham mavjud. Mazkur bosqichda sistematikaning avvallari foydalanilmagan bir qator belgi va metodlarini qo‘llash xos. Karpologik metodlardan tashqa

metodikalari qo‘llanilmoqda (Lavrova, Pimenov, Devyatkova, 1987; Shneyer va b., 1991; Valiejo-Roman et all, 1998). XX asrning 70-80-yillarida M.G. Vasilyeva va b. (1981), N.M. Solovyova va b. (1982), T.S. Rostovsevalar (1976) tomonidan soyabonguldoshlar oilasining ko‘pchilik turlaridagi xromomsomalar soni aniqlangan. XX asrning 60-80-yillarida soyabonguldoshlarning sistematikasi uchun changlar haqidagi ma’lumotlar qo‘llanilgan. Aynan shunga ko‘ra Trinia Hoffm., Ledebouriella, Saposhnikovia Schischk. kabi avlodlarning mustaqilligi isbotlangan (Kordyum, Velednitskaya, 1964; Arxangelskiy, Fedorchuk,1979). Bundan tashqari, XX asrning ikkinchi yarmida Angelica (Shishkin, 1950; Tixomirov, Galaxova, 1965), Heracleum L. (Mandenova, 1951), Carum L. (Pimenov, 1977), Ferula (Muratov, 1949; Korovin, 1

organlarning morfoanatomik belgilariga deyarli ahamiyat bermagan hamda karpoanatomik belgilarni absolyut ko‘rsatkich sifatida qabul qilgan. Faqatgina umrining oxiridagina B.M. Kozo-Polyanskiy (1950) ayrim hollarda o‘zining qarashlari rasmiyligini va sistematika uchun vegetativ organlarning morfologik belgilari muhimligini tan olgan. Uning gul morfologiyasi bo‘yicha olib borgan tadqiqotlari (Kozo-Polyanskiy, 1925a) alohida e’tiboga molik. Bu tadqiqotlarda B.M. Kozo-Polyanskiy avval kosachani inkor etib, soyabonguldoshlarni bir qoplamli o‘simliklar sifatida qaragan (Kozo-Polyanskiy, 1923). Keyinchalik u kosacha mavjudligini tan olgan. S.G. Tamamshan (1951, 1967) singari anatom-sistematiklarning tadqiqotlari ham soyabonguldoshlarning sistematikasi uchun katta ahamiyatga ega. Bu tadqiqotchi so

Anatom va morfologlarning barcha ishlari soyabonguldoshlar oilasining sistematikasida qo‘llaniladigan belgilar sonining ko‘payishiga va ularning rivojlanish yo‘llarini yoritishda o‘z o‘rniga ega. Bundan tashqari, bir qator tadqiqotchilar tomonidan soyabonguldoshlar oilasiga mansub ayrim turlar ustida tadqiqotlar olib borgan. Jumladan, G.A. Stepanenko, A.U. Umarov va A.L. Markman soyabonguldoshlar oilasining vakillari Athamantha macrophylla, Archandelica tschimganica, Libanotis marginata, Buniun hissaricum, Coriandrum sativum, Petroselinum sativum, Eremodaucus Lehmannii, Ligusticum discolor, Daucus carota, Heracleum sibiricum, Angelica ternataning (Stepanenko, Umarov, Markman, 1970, 1972, 1974, 1975), V.Y. Bagirov va M.B. Beliylar Seseli peucedanoides, Lazer trilobum, Peucedanum cervariifol

3. CHANDIR LIPSKIYANING BIOEKOLOGIYASI VA FITOTSENOTIK TAVSIFI. 3.1. Chandir lipskiya haqida umumiy ma’lumot Chandir lipskiya Janubiy Pomiroloy uchun tor endem. U och yashil rangli kuchli xidli, polikarp o‘simlik. Poyasi tik, jo‘yakli, yassi shoxli, uzunligi 30 sm ( 2- расм ). Barglari 2 karra patsimon qirqilgan, novli. Soyaboni 10-20 shu’lali, ichki shu’lalari tashqarilaridan qisqaroq, yopirmasi 6-8 ta, o‘tsimon bargchalardan iborat. Soyabonchasi 10-15 shu’lali. Gulbandi qobirg‘ali, g‘adir-budir. Kosachasi bigizsimon, 1,5 mm uzunlikdagi tishchalarga ega. Gultoji oqish-pushtirang, uzunligi 3,5 mm. Mevasining eni 8 mm ga yetadi, g‘adir-budir, yarim mevasi qabariqli, qobirg‘ali, tishchali. Iyunda gullab, iyulda mevasi yetiladi. 2-rasm . Guldor poyasi o‘sib chiqqan chandir lipskiya 31

Tarqalishi. Qashqadaryo va Surxandaryo viloyatlari: Qamashi, Dehqonobod, G‘uzor, Boysun tumanlari, Surxon-SHerobod vodiysi, Ko‘xitang, Hisor tizmasining janubi-g‘arbiy qismi. O‘zbekistondan tashqarida: Tojikiston va Turkmaniston. O‘sish sharoiti. Gipsli, olajinsli yonbag‘irliklarda o‘sadi. Soni aniqlanmagan. Ko‘payishi. Urug‘idan ko‘payadi. O‘simlik soni va arealining o‘zgarish sabablari aniklanmagan. Madaniylashtirilishi bo‘yicha ma’lumotlar yo‘q. Muhofaza choralari: Surxon davlat qo‘riqxonasida muhofaza etiladi. 32

3.2. Chandir lipskiyaning fenologiyasi Qamashi tumanidagi chandir lipskiyaning biz o‘rgangan senopopulyatsiya lar i Langar qishlog‘idan 2 km janubda joylashgan . 1- senopopulyatsiyaning absolyut balandligi dengiz sathidan 1 2 9 0 metrni tashkil qiladi. U tepalikning janubi-sharqiy yonbag‘rini egallagan. Maydoni 8 759 m 2 . 2- senopopulyatsiyaning absolyut balandligi dengiz sathidan 1 280 metrni tashkil qiladi. U tepalikning janubi-sharqiy yonbag‘rini egallagan. Maydoni 7 768 m 2 . Chandir lipskiyaning fenologiyasi I.N.Beydeman usuli bo‘yicha o‘rganildi. Biz fenologiyani 2017 yilning bahor-yoz oylarida o‘rgandik. Bunda beshta asosiy fenologik fazalardagi morfologik o‘zgarishlar kuzatib borildi. Bular tinim davri, g‘unchalashgacha bo‘lgan vegetatsiya, g‘unchalash, gullash va meva ber

ko‘pchilikni tashkil qilishi), yoppasiga gullash (g‘unchalarning yarmidan ko‘pi ochilgan) va gullashning yakunlanishi (mevalar, ayrim hollarda qisman yetilganlari ham mavjud, gullardan ko‘pchilikni tashkil qilishi). -15.0 0.015.030.045.060.075.090.0 4- rasm . Mingchuqur meteostansiyasi bo‘yicha 2017 yil uchun meteorologik ma’lumotlar. Meva berish davri to‘rtta kichik davrchalarga ajratildi. Bular: meva tugishning boshlanishi (meva po‘sti, ya’ni perikarpiyning to‘kilishi, gullash davrining ikkinchi davrchasi), faqat yetilmagan mevalarning bo‘lishi (gullashning uchinchi davrchasi), yetilgan va yetilmagan mevalarning bir vaqtda mavjud bo‘lishi hamda faqat yetilgan mevalarning bo‘lishi. Fevralning birinchi yarmida o‘rtacha sutkalik harorat yoki manfiy, yoki +1…+3 °C atrofida bo‘ldi. Tuproq yuz

kuzatildi. 17-20 fevral kunlari o‘rtacha sutkalik harorat +4 °C dan ko‘tarildi, tuproq yuzasi esa +11,8 °C gacha qizidi. Natijada ko‘pchilik erta bahor o‘simliklari o‘z vegetatsiyasini boshladi. Fevralning ikkinchi yarmida havo harorati biroz sovuqroq bo‘lganligini kuzatdik ( 4-rasm ). 2017 yilda chandir lipskiyaning vegetatsiyasi 5 martda boshlandi ( 5-rasm ). 1-senopopulyatsiyadagi ilk guldor poya 11 aprelda, 2-senopopulyatsiyada esa 10 aprelda o‘sib chiqa boshladi. Bundan o‘simlik g‘unchalash davriga o‘tganligini ko‘rishimiz mumkin. G‘unchalashgacha vegetatsiya davrining davomiyligi 1-senopopulyatsiyada 37 kunni, 2-senopopulyatsiyada esa 36 kunni tashkil qildi. Aprel-may oylarida yog‘ingarchiliklar miqdori ancha mo‘l bo‘lganligi qayd etildi. 1-senopopulyatsiyadagi dastlabki gul 27 aprel

Gullashning keyingi davrchasi — yoppasiga gullash senopopulyatsiyalarda bir xil vaqtda — 9 mayda, gullashning yakunlanishi ham bir xil vaqtda — 22 mayda boshlandi. Jami gullash davri 1-senopopulyatsiyada 43 kun, 2- senopopulyatsiyada 44 kun davom etdi. Yuqorida aytilganidek, meva berish davri to‘rtta kichik davrchaga ajratilib, ularning dastlabki ikkitasi gullash davrining ikkinchi va uchinchi davrchalariga mos keladi. Shundan kelib chiqqan holda meva tugishning boshlanishi 9 mayda va faqat yetilmagan mevalarning bo‘lishi 22 mayda boshlanganligini ta’kidlashimiz mumkin. Yetilgan va yetilmagan mevalarning bir vaqtda mavjud bo‘lishi ham har ikkala senopopulyatsiyada bir vaqtda boshlandi va 9 iyun kunidan boshlab kuzatildi ( 7-rasm ). Faqat yetilgan mevalarning bo‘lishi esa 1-senopopulyatsiya

Chandir lipskiyaning shu yildagi vegetatsiyasi 1-senopopulyatsiyada 6 iyulda, 2-senopopulyatsiya 7 iyulda mevalarning to‘liq yetilishi bilan yakunlandi. Natijada mevalar yetilish davrining davomiyligi 1-senopopulyatsiyada 58 kunga, 2-senopopulyatsi-yada 59 kunga teng bo‘ldi. Yuqorida keltirilganlardan ma’lum bo‘ladiki, 2017 yilda chandir lipskiyaning vegetatsiyasi har ikkala senopopulyatsiyada bir vaqtda boshlanishiga 377-rasm . Yetilgan va yetilmagan mevalari bo‘lgan chandir lipskiya

qaramasdan, 1-senopopulyatsiyasidagi vegetatsiyasi 123 kunni, 2- senopopulyatsiyasidagi vegetatsiyasi esa 124 kunni tashkil qildi ( 1-jadval ). 1-jadval Chandir lipskiyaning 2017 yildagi fenologiyasi Fenofazalar 1-senopopulyatsiya 2-senopopulyatsiya Vegetatsiyaning boshlanishi 5 mart 2017 yil 5 mart 2017 yil G‘unchalash 11 aprel 2017 yil 10 aprel 2017 yil 388-rasm . Faqat yetilgan mevalari bo‘lgan chandir lipskiya

G ullashBoshlanishi 27 aprel 2017 yil 26 aprel 2017 yil Yoppasiga 9 may 2017 yil 9 may 2017 yil Yakunlanishi 22 may 2017 yil 22 may 2017 yil M evalar yetilishi Meva tugishning boshlanishi 9 may 2017 yil 9 may 2017 yil Faqat yetilmagan mevalarning bo‘lishi 22 may 2017 yil 22 may 2017 yil Yetilgan va yetilmagan mevalarning bir vaqtda mavjud bo‘lishi 9 iyun 2017 yil 8 iyun 2017 yil Faqat yetilgan mevalarning bo‘lishi 25 iyun 2017 yil 25 iyun 2017 yil Vegetatsiyaning yakunlanishi 6 iyul 2017 yil 7 iyul 2017 yil Vegetatsiyaning davomiyligi 123 kun 124 kun 39

3.3. Chandir lipskiya senopopulyatsiyalarining zichligi va individlar soni Senopopulyatsiyalarning holatiga to‘g‘ri baho berish uchun uning d e mografik xarakteristikalarini (turlar tarkibi, o‘simliklarning soni va zichligi kabi) o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Shu maqsadda avval chandir lipskiya senopopulyatsiyalarida bir-biridan teng masofada joylashgan parallel gradiyentalar belgilab olindi. So‘ng gradiyentalar bo‘ylab o‘lchami 1×1 m bo‘lgan sanoq maydonchalari, ya’ni transektalar tanlab olindi. Transektalar ham bir-biridan teng masofalarda joylashishiga alohida e’tibor qaratildi. 2-jadval 1-senopopulyatsiyadagi chandir lipskiyaning soni Transekta № O‘simliklar soni, dona Transekta № O‘simliklar soni, dona 1 6 25 8 2 8 26 7 3 5 27 3 4 2 28 17 5 4 29 11 6 6 30 3 7 16 31 26 8 4 32 5 9 8 3

Transekta № O‘simliklar soni, dona Transekta № O‘simliklar soni, dona 16 26 40 8 17 14 41 9 18 15 42 16 19 11 43 5 20 17 44 11 21 7 45 15 22 23 46 26 23 15 47 12 24 17 48 14 Jami 682 Sanoq ishlari 2017 yilning 30 aprel kuni o‘tkazildi. Bunda lipskiyaning barcha yosh holatlari e’tiborga olindi. 1-senopopulyatsiyada to‘rtta gradiyenta belgilab olindi. Har bir gradiyentada 12 tadan, jami 48 ta transekta o‘rnatildi ( 2-жадвал ). 1-senopopulyatsiyadagi o‘simliklarning zichligi 14,21 dona/m 2 ni tashkil qildi. Bundan ushbu senopopulyatsiyada 124 451 dona chandir lipskiya o‘sishi ma’lum bo‘ldi. 3-jadval 2-senopopulyatsiyadagi chandir lipskiyaning soni Transekta № O‘simliklar soni, dona Transekta № O‘simliklar soni, dona 1 12 15 5 2 13 16 12 3 19 17 3 4 9 18 17 Transekta № O‘simliklar soni, dona

5 10 19 24 6 2 20 7 7 8 21 1 8 5 22 23 9 4 23 7 10 13 24 22 11 20 25 1 12 6 26 7 13 3 27 2 14 22 Jami: 277 2-senopopulyatsiyada uchta gradiyenta belgilab olindi. Har bir gradiyentada 9 tadan, jami 27 ta transekta o‘rnatildi ( 3-жадвал ). Sanoq o‘tkazigan vaqtda 2- senopopulyatsiyada ham gullab turgan yoki meva berayotgan o‘simliklar ko‘pchilikni tashkil qildi. Ushbu senopopulyatsiya ham generativ o‘simliklar ko‘pchilikni tashkil qiluvchi normal senopopulyatsiya hisoblanadi. 2-senopopulyatsiyadagi o‘simliklarning zichligi 10,26 dona/m 2 ni tashkil qildi. Bundan ushbu senopopulyatsiyada 79 694 dona chandir lipskiya o‘sishi ma’lum bo‘ldi. 42

3.4. Chandir lipskiya senopopulyatsiyalaridagi o‘simliklar jamoasining floristik tarkibi Soyabonguldoshlar oilasiga mansub chandir lipskiyaning senopopulyatsiyalarini o‘rganishda avvalo tegishli assotsiatsiyalar tanlab olindi. Keyin assosiasiya ichida transektalar belgilab olindi, ularning ichidagi o‘simliklar mo‘lligi ko‘z bilan chamalandi va Drude shkalasi bo‘yicha mo‘lligi aniqlanib, olingan natijalar jadvallarda keltirildi. Drude shkalasi nemis botanigi, ekologi va geobotanigi Carl Georg Oscar Drude (1852-1933) nomi bilan bog‘liq. U Yer sharining o‘simliklarini iqlim nuqtai-nazaridan oltita botanik-geografik zonalar yoki viloyatlarga hamda tarkibi va kelib chiqishiga ko‘ra 14 floristik qirolliklarga ajratgan. Drude shkalasi ( 4-жадвал ) o‘simliklarning yer yuzini qoplash darajasini ko‘

Chandir lipskiyaning 1-senopopulyatsiyasi siyrak bodomchazor oralig‘idagi aralash o‘tli-javdar-qo‘ziquloq o‘simliklar jamoasida joylashgan. Uning floristik tarkibi 5-jadvalda keltirilgan. 5-jadval 1-senopopulyatsiyaning floristik tarkibi № Tur nomi Oilasi Drude bo‘yich a mo‘lligi 1 Aegilops cylindrica Host. Poaceae Sol. 2 Ajuga turkestanica (Regel) Briq. Lamiaceae Sol. 3 Allium drepanophyllum Vved. Alliaceae Sol. 4 Alyssum szovitsianum Fisch. & C.A. Mey. Brassicaceae Sp. 5 Amygdalus spinosissima Bunge Rosaceae Cop 2 6 Astragalus mucidus Bunge Fabaceae Sp. 7 Astragalus stenanthus Bunge Fabaceae Cop 1 8 Astragalus xanthomeloides Korov. & M. Pop Fabaceae Sol. 9 Biebersteinia multifida DC. Biebersteiniaceae Sol. 10 Bromus oxydon Shcrenk. Poaceae Sp. 11 Callipeltis cucullaria (L.) Stev. Rubiace

16 Crambe kotschyana Boiss. Brassicaceae Cop 1 17 Cymbolaena griffithii (A. Gray) Wagenitz Asteraceae Sp. 18 Elaeosticta hyrtula (Regel et Schmalh.) Kljuykov, M. Pimen. & V. Tichomirov Apiaceae Sol. 19 Eremostachys sp . Lamiaceae Cop 3 20 Eremurus luteus Baker Asphodelaceae Cop 1 21 Euphorbia franchetii B. Fedtsch. Euphorbiaceae Sol. 22 Ferula kuchistanica Korov. Apiaceae Sp. 23 Galium tricornutum Dandy Rubiaceae Cop 1 24 Goldbachia laevigata (Bieb.) DC. Brassicaceae Sol. 25 Haplophyllum latifolium Kar. & Kir. Rutaceae Sp. 26 Haplophyllum perforatum Kar. & Kir. Rutaceae Sp. 27 Hetheranthelium piliferum (Banks & Soland.) Hochst. Poaceae Sp. 28 Hordeum bulbosum L. Poaceae Sol. 29 Hypecoum trilobum Trautv. Rosaceae Sol. 30 Jurinea eximia Tek. Amaryllidaceae Sol. 31 Koelpinia linearis Pall. As

37 Phleum phleoides (L.) Karst. Poaceae Sol. 38 Phlomis thapsoides Bunge Lamiaceae Cop 3 39 Phlomoides gypsacea (M. Pop.) Adyl., R. Cam. & Machmedov Lamiaceae Sp. 40 Phlomoides kaufmanniana (Regel) Adyl., R. Cam. & Machmedov Lamiaceae Cop 1 41 Poa bulbosa L. Poaceae Cop 3 42 Rochelia cardiosepala Bunge Boraginaceae Sol. 43 Strigosella africana (L.) Botsch. Brassicaceae Sp. 44 Taeniatherum crinitum (Schreb.) Nevsky Poaceae Sp. 45 Turgenia latifolia (L.) Hoffm. Apiaceae Sol. 46 Valerianella sp . Valerianaceae Cop 1 47 Veronica arguteserrata Regel & Schmalh. Scrophulariaceae Sol. 48 Vicia michauxii Spreng. Fabaceae Sp. 49 Zoegea baldschuanica C. Winkl. Asteraceae Cop 1 Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 1-senopopulyatsiyada 19 oila, 44 turkumga mansub bo‘lgan 49 turdagi o‘simliklar o‘sadi. Ulardan

Asteraceae, Brassicaceae, Fabaceae va Lamiaceae oilalaridan 5 tadan o‘simlik turlari o‘sadi. Bular Asteraceae oilasidan Cousinia coronata Bunge, Cousinia sp ., Cymbolaena griffithii (A. Gray) Wagenitz, Koelpinia linearis Pall. va Zoegea baldschuanica C. Winkl., Brassicaceae oilasidan Alyssum szovitsianum Fisch. & C.A. Mey., Crambe kotschyana Boiss., Goldbachia laevigata (Bieb.) DC., Microthlaspi perfoliatum (L.) F.C. Mey. va Strigosella africana (L.) Botsch., Fabaceae oilasidan Astragalus mucidus Bunge, Astragalus stenanthus Bunge, Astragalus xanthomeloides Korov. & M. Pop, Lens orientalis (Boiss.) Schmalh. va Vicia michauxii Spreng. hamda Lamiaceae oilasidan Ajuga turkestanica (Regel) Briq., Eremostachys sp ., Phlomis thapsoides Bunge, Phlomoides gypsacea (M. Pop.) Adyl., R. Cam. & Machme

8 Centaurea squarrosa Willd. Asteraceae Sol. 9 Convolvulus arvensis L. Convolvulaceae Sol. 10 Convolvulus pseudocantabrica Schrenk Convolvulaceae Sp. 11 Cousinia coronata Bunge Asteraceae Sol. 12 Cousinia microcarpa Boiss. Asteraceae Sol. 13 Cymbolaena griffithii (A. Gray) Wagenitz Asteraceae Sol. 14 Diarthron vesiculosum (Fisch. & C.A. Mey. ex Kar. & Kir.) C.A. Mey. Thymelaeaceae Sol. 15 Elaeosticta allioides (Regel et Schmalh.) Kljuykov, M. Pimen. & V. Tichomirov Apiaceae Sol. 16 Elaeosticta hyrtula (Regel et Schmalh.) Kljuykov, M. Pimen. & V. Tichomirov Apiaceae Sol. 17 Elytrigia trichophora (Link) Nevsky Poaceae Cop2 18 Eremostachys sp . Lamiaceae Sp. 19 Eremurus luteus Baker Asphodelaceae Cop1 20 Euclidium syriacum (L.) R. Br. Brassicaceae Sol. 21 Glaucium elegans Fisch. & C.A. Mey. P

$29 Onosma dichroantha Boiss. Boraginaceae Sol. 30 Phlomis spinidens Nevsky Lamiaceae Cop2 31 Phlomis thapsoides Bunge Lamiaceae Sp. 32 Phlomoides gypsacea (M. Pop.) Adyl., R. Cam. & Machmedov Lamiaceae Cop1 33 Phlomoides kaufmanniana (Regel) Adyl., R. Cam. & Machmedov Lamiaceae Cop1 34 Poa bulbosa L. Poaceae Cop2 35 Potentilla bifurka L. Rosaceae Sol. 36 Rhoemeria refracta DC. Papaveraceae Sol. 37 Rochelia cardiosepala Bunge Boraginaceae Sp. 38 Strigosella africana (L.) Botsch. Brassicaceae Cop1 39 Trichodesma incanum (Bunge) A. DC. Boraginaceae Sol. 40 Trigonella cansellata Desf. Fabaceae Cop2 41 Turgenia latifolia (L.) Hoffm. Apiaceae Sp. 42 Valerianella sp . Valerianaceae Sp. 43 Veronica arguteserrata Regel & Schmalh. Scrophulariaceae Sp. 44 Zoegea baldschuanica C. Winkl. Asteraceae Sp.$

piliferum (Banks & Soland.) Hochst., Hordeum bulbosum L., Phleum phleoides (L.) Karst., Poa bulbosa L. va Taeniatherum crinitum (Schreb.) Nevskylar. Asteraceae, Brassicaceae, Fabaceae va Lamiaceae oilalaridan 5 tadan o‘simlik turlari o‘sadi. Bular Asteraceae oilasidan Cousinia coronata Bunge, Cousinia sp ., Cymbolaena griffithii (A. Gray) Wagenitz, Koelpinia linearis Pall. va Zoegea baldschuanica C. Winkl., Brassicaceae oilasidan Alyssum szovitsianum Fisch. & C.A. Mey., Crambe kotschyana Boiss., Goldbachia laevigata (Bieb.) DC., Microthlaspi perfoliatum (L.) F.C. Mey. va Strigosella africana (L.) Botsch., Fabaceae oilasidan Astragalus mucidus Bunge, Astragalus stenanthus Bunge, Astragalus xanthomeloides Korov. & M. Pop, Lens orientalis (Boiss.) Schmalh. va Vicia michauxii Spreng. hamda Lam

4. O‘SIMLIKNI MUHOFAZA QILISH VA KO‘PAYTIRISH CHORA- TADBIRLARI O‘zbekiston Respublikasi Qizil Kitobiga kamyoblik darajasi 3, ya’ni kamayib borayotgan tur sifatida kiritilgan. Atrof muhitni, o‘simliklar olamini muhofaza qilish insoniyat uchun juda katta hayotiy ahamiyatga ega. Kishilar tabiatdan foydalanib, uning asrlar davomida tashkil topgan tabiiy manzarasini o‘zgartirmoqda, unga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Sanoat tarmoqlari va qishloq xo‘jaligining rivojlanib borishi va tabiiy maydonlarning keng miqyosda o‘zlashtirilishi ekologik muvozanatning buzilishiga olib kelmokda. Natijada o‘simliklarning kamayib ketish xavfi tug‘ilmokda. Bu esa o‘simliklar dunyosidagi genofondning kamayishiga sabab bo‘lmokda. Har qanday turning yo‘qolishi uni tiklab bo‘lmaydigan oqibatlarga olib keladi, binobari

Tabiatga, o‘simliklar dunyosiga nisbatan noto‘g‘ri munosabatda bo‘lishga chek qo‘yish, tabiat boyliklarini muhofaza qilish va ko‘paytirish hammamizning asosiy burchimiz. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, atrof muhitni, hayvonot va o‘simliklar dunyosini muhofaza qilishga alohida e’tibor berildi. 1992 yil 9 dekabrda “Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida”, 1993 yil 7 mayda “Alohida muhofaza qilinadigan hududlar to‘g‘risida”, 1997 yil 26 dekabrda “O‘simliklar dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida” va nihoyat 1999 yilda “O‘rmon haqida”gi qonunlar qabul qilindi. Bu qonunlar barcha o‘simliklar turlarini saqlab qolish, ularni asrab-avaylash va muhofaza qilishda muhim hujjatlar hisoblanadi. O‘zbekiston “Qizil kitob”i 1979 yilda ta’sis etildi. “Qizil kitob” nabot

yilga kelib, O‘zbekiston “Qizil kitob”iga kiritilgan o‘simlik turlarining soni 301 taga yetdi. 2003 yilda 3-nashri bosmadan chiqarilgan. “Qizil kitob”ning so’nggi 4- nashri 2009 yilda bosmadan chiqarilgan hamda unga o‘simlik va zamburug‘larning 324 turi kiritilgan. Qizil kitobga kiritilgan o‘simlik turlari Tabiatni muhofaza qilish Halqaro uyushmasi tomonidan ishlab chiqilgan tasnifga binoan 4 guruhga (kategoriyaga) ajratildi. 0. Yo‘qolgan yoki yo‘qolish arafasidagi turlar. Bir necha yillar davomida tabiatda uchratilmagan, lekin ayrim yig‘ib olish qiyin bo‘lgan joylardagina yoki madaniy sharoitda saqlanib qolish ehtimoliga ega bo‘lgan turlar. 1. Yo‘qolib borayotgan turlar. Yo‘qolib ketish xavfi ostida turgan, saqlanib qolishi uchun maxsus muhofazani talab etadigan turlar. 2. Kamyob turlar.

berilganda adabiyot va gerbariy ma’lumotlaridan hamda ko‘p yillik kuzatish natijalaridan foydalanilgan. Unda oilalar, turkumlar va turlar alfavit tartibida berilgan. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi (oldingi “Botanika” ilmiy- ishlab chiqarish markazi) ilmiy xodimlarining “Qizil kitob” chiqqandan keyingi 8 yil ichida viloyatlar bo‘yicha olib borgan ilmiy tadqiqot ishlari tufayli respublika “Qizil kitob”iga ayrim o‘zgarishlar kiritildi. Jumladan, tabiatda nisbatan ko‘payganligi va arealining kengayganligi sababli Korolkov za’faroni, Noksimon normushk, Suvorov piyozi, Anzur piyoz “Qizil kitob”dan chiqarildi. Aksincha, yuksak o‘simliklardan kamyobligi aniqlangan 6 tur va zamburug‘lardan 5 tur ilk bor “Qizil kitob”ga kiritildi. Tabiatda ancha ko‘payganligi munosabati bilan 7 tur 2-gu

Xulosalar Kuzatishlarimiz va tadqiqotlarimizni chandir lipskiyaning Qamashi tumanidagi 2 ta senopopulyatsiyasida olib bordik. Ularning har ikkalasi Langar qishlog‘idan 2 km janubda joylashgan . 1-senopopulyatsiyaning absolyut balandligi dengiz sathidan 1 2 9 0 metrni tashkil qiladi. U tepalikning janubi-sharqiy yonbag‘rini egallagan. Maydoni 8 759 m 2 . 2-senopopulyatsiyaning absolyut balandligi dengiz sathidan 1 280 metrni tashkil qiladi. U tepalikning janubi-sharqiy yonbag‘rini egallagan. Maydoni 7 768 m 2 . Kuzatishlarimiz va tadqiqotlarimiz natijasida quyidagi xulosalarga keldik: 1. Chandir lipskiyaning fenologiyasi beshta asosiy fazalarga bo‘linadi. Bular tinim davri, g‘unchalashgacha bo‘lgan vegetatsiya, g‘unchalash, gullash va meva berish davrlar i . 2. 2017 yilda chandir li

turdagi o‘simliklar o‘sadi. Eng ko‘p o‘simlik turlari boshoqdoshlar — Poaceae (7 ta), qoqio‘tdoshlar — Asteraceae, karamdoshlar — Brassicaceae, burchoqdoshlar — Fabaceae, yalpizdoshlar — Lamiaceae (5 tadan) va ziradoshlar — Apiaceae (4 ta) oilalariga mansub. 5. Chandir lipskiyaning 2-senopopulyatsiyasi o‘simliklar qoplami siyrak bodomchazor oralig‘idagi aralash o‘tli-lipskya-qo‘ziquloq o‘simliklar jamoasida joylashgan. Bu senopopulyatsiyada 16 oila, 38 turkumga mansub bo‘lgan 44 turdagi o‘simliklar o‘sadi. Eng ko‘p o‘simlik turlari qoqio‘tdoshlar — Asteraceae, yalpizdoshlar — Lamiaceae va Boshoqdoshlar — Poaceae (6 tadan), ziradosh- lar — Apiaceae (5 ta) va govzabonguldoshlar — Boraginaceae (4 ta) oilalariga mansub . 6. Tabiatimizdagi noyob va kamayib borayotgan o‘simlik turlarini muhofaza

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Buranova M.O . The analysis of a floristic composition of some coenopopulations of Lipskya insignis (Koso-Pol.) Nevsky in Kamashi district of Uzbekistan // Сборник статей по материалам XV международной заочной научно-практической конференции «Научная дискуссия: вопросы математики, физики, химии, биологии». М. 2016. С. 141-145. 2. Pratov O‘., Nabiyev M. O‘zbekiston yuksak o‘simliklarining zamonaviy tizimi. Toshkent. 2007. 64 b. 3. Абдуллаев С. И. ва бошқалар. Қашқадарё вилояти географияси. География ўқитувчилари учун қўлланма. Қарши, 1994. 4. Буранова М.О . Возрастная структура ценопопуляций Lipskya insignis (Lipsky) nevski в бассейне p. Кичик Урадарья // Узбекский биологический журнал. Ташкент. 3/2011. С. 36-38. 5. Буранова М.О . Фенология Lipskya insi

13. Черепанов С.К . Сосудистые растения России и сопредельных государств (в пределах бывшего СССР). СПб.: Мир и семья – 95. — 1995, 991 с. 14. Ҳайдаров К., Ҳожиматов К. “Ўзбекистон ўсимликлари”. Т.: “Ўқитувчи”, 1992. 15. Ҳамидов А., Набиев М., Одилов Т. “Ўзбекистон ўсимликлари аниқлагичи”. Т.: “Ўқитувчи”, 1987. 16. Ўзбекистон Республикаси Қизил Китоби. 1-жилд. Тошкент. 2009. 122-123 б. 17. www.google.co.uz 18. www.plantarium.ru 19. www.tienshan.el.kg 20. www.scientific-web.com 21. www.species.wikimedia.org 22. www.viness.narod.ru 23. www.wikipedia.org 24. www.растениемое.рф 59

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari

Информация о документе

Продавец

Qamashi tumani tog‘ va tog‘ oldi o‘simliklar qoplamida tarqalgan chandir lipskiya (lipskya insignis (koso-pol.) nevski) senopopulyatsiyalari

Похожие документы