Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi molibden hamda nitrat ionlarining miqdorini aniqlash - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	107.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi molibden hamda nitrat ionlarining miqdorini aniqlash

Купить

Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi molibden hamda nitrat ionlarining miqdorini aniqlash 2

Mundarija Kirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . 3 I bob . Mavzuga oid adabiyotlar sharhi ............................................................... 9 1.1 Molibdenli tuzlar. Molibden tuzlarning tabiiy manbalari . . . . .. . . . . . …….. 9 1.2 Molibden tuzlarning olinishi va xossalari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …17 1.3 Mineral tuzlarning xalq xo‘jaligidagi ahamiyati . . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . 24 II bob . Tajribalar qismi 2.1Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi quruq qoldiq hamda erimaydigan qismni aniqlash . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . 39 2.2 Molibden hamda nitrat ionlarining miqdorini ani

Kirish Hurmatli prezidentimiz Islom Karimov O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo‘shma majlisida ,,Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish ustivor maqsadimizdir‘‘ mavzusida fikrlarini bayon etdilar. Oliy Majlisning qonun ijodkorligi faoliyatida mamlakatimizda iqtisodiy sohada amalga oshirilayotgan tarkibiy o‘zgarishlarni, qulay investission muhitini shakllantirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlash, bank moliya tizimini rivojlantirishni normativ huquqiy jihatdan ta’minlash masalalari alohida o‘rin egalladi. Iqtisodiy islohatlarni qonuniy jihatdan ta’minlashga yo‘naltirilgan bir qator tadbirlar 2009-2012-yillarga mo‘ljallangan, jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlari

Kishilar suvning ahamiyatini bilib, qadimdan daryo yoki ko'l bo'yida uylar, shaharlar qurib yashaganlar, ko'chmanchi xalqlar doimo suv bor joyni izlaganlar. Kishilar dam olish uchun doimo suv bo'lgan joylarga intiladilar. Suvda cho'milib turish kishi salomatligini saqlashda va chiniqishda eng asosiy vositadir. Nemis olimi G.Libman aytganidek, "Bizning planetamizda kishilarning salomat qolishlari uchun texnikaning mo''jizalari emas, balki toza, ichish uchun yaroqli suv etarli bo'lishi kerak". Suv barcha tirik mavjudotlarning yashashi uchun tabiat tomonidan in'om etilgan oliy ne'matdir. Biz kundalik hayotimizni suvsiz tasavvur eta olmaymiz. Suv inson salomatligini saqlashda katta ahamiyatga egadir. Bilamizki, odam tanasining 75-80% i suvdan ib

kamayadi; atmosfera havosi isiganda suvni parlanishi kuchayib, ekinlar rivojlanish davrida ko'p marta sug'orishni talab qiladi. Ekinlarga suv etishmasligidan hosildorlik kamayadi. Suvga nisbatan noto'g'ri munosabat tufayli sodir bo'lgan noxush ahvol bu faqat ekologik falokat emas, balki bizning ma'naviy fojiamizdir. Chunki, tabiatga qaratilgan zo'ravonlik ortida kelgusini ko'ra olmaydigan ma'naviy basir kishilar turadi. Ilgari daryo va ariq suvlari ichilar edi, chunki u ziloldek toza bo'lgan. Suvga nafaqat kattalar, hatto yosh bolalar ham biron cho'p tashlashga jur'at etmaganlar. Chunki, suvni ifloslantirish gunoh deb, ularga ekologik tarbiya berilgan. Hozir esa ba'zi kishilar hamma iflos chiqindini suvga tashlashadi. Ilgarilari suvdan te

Ma'lumki, suvning manbai bo'lgan qor tog'larga kam tushmoqda, muzliklar maydoni borgan sari qisqarib bormoqda. Buning asosiy sabablaridan biri o'tgan asrning birinchi yarmilarida tog'lardagi o'rmon-daraxtlarning, ayniqsa, archazorlarning qirqilib yuborilganligi, tog'larning yalong'och bo'lib qolganligidir. Viloyatimiz tog'laridagi o'rmonlarning 50 foizidan ko'prog'i qirqilib yuborilgan. Buning oqibatida suv kamayib, ko'p buloqlar qurib ketdi. Bahor oylarida tushgan nam xam tez bug'lanadi, shamol va yog'ingarchilik ta'sirida er eroziyaga uchraydi. Oldingi avlodlar yo'l qo'ygan xatoning jabrini keyingi avlodlar tortayapti. Hozirgi kunda bu borada yo'l qo'yilgan xatolar tuzatilmasa, kelajak avlodning ahvoli bu

shuning uchun ham bir elementni ikkinchi element bilan almashtirish mumkin emas. Kalsiy o‘simlikning uglevodli va oqsilli almashinishida qatnashadi, o‘simliklarning ildizlarining o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, kalsiysiz o‘simliklarning ildiz hujayralari yemiriladi. Kalsiy nordon tuproqni ohaklashtirish uchun ishlatiladi. Suv o’simliklar hayvonlar va insonlar h ayotida juda katta a hamiyatga ega. Har qanday organizmda suv h ayotiy faoliyatni ta’minlovchi kimyoviy jarayonlar yuz beradigan mu hit bо‘lib hisoblanadi, undan tashqari suvning о‘zi ham qator biokimyoviy jarayonlarda ishtirok etadi. Xuddi shuningdek molibden temir,mis, marganets,bor,rux,va kobalt kabi mikroelementlarga kiradi. Uning ozgina mi qdori о‘simlik ildizi bakteriyalarining aktivligini oshiradi. Natijada о‘ simliklar a

Bitiruv malakaviy ishining maqsadi va vazifalari. Oʻzbekiston Markaziy Osiyoda M.s.ga boy boʻlgan mamlakat. Respublika xududida ularning tabiatda maʼlum boʻlgan barcha guruh va tiplari aniqlangan. Oʻzbekistonda M.s.ning quyidagi balneologik guruxlari bor: spetsifik xususiyatlarsiz va komponentlarsiz, oltingugurtli, yod, brom, radonli va karbonat angidridli. Spetsifik xususiyatlarsiz va komponentlarsiz eng qimmatli M.s. (azotishqorli issiq, Ijevsk va yangi Ijevsk turidagi sulfat va xlorid sulfat natriyli) Toshkent atrofi, Kizilkum, Zarafshon va Markaziy Kizilkum havzalar guruhida, hamda Ustyurt, Buxoro-Qarshi, Surxondaryo va Fargʻona artezian havzalarining yuqori gidrogeologik qavatida tarqalgan. Ular negizida: Jan. Olamushuk shaharchasi va Polvontoshda (Andijon viloyati), Buxorodagi "

ba'zi kishilar hamma iflos chiqindini suvga tashlashadi. Ilgarilari suvdan tejab foydalanilgan. Hatto daryo yaqinida, ya'ni suv mo'l joyda toat-ibodat qilinganda ham uni ortiqcha sarflamaslikka o'rgatilgan. Viloyatimizning yuqori zonasidagi mavjud er osti suvi xalqimiz uchun katta omaddir, chunki banday toza ichimlik suvi hamma joyda ham topilmaydi. Viloyatning pastki zonasida joylashgan er osti suvining ko'p qismi sho'rlanib, iste'mol qilishga yaroqsiz holga kelib qolgan. Yuqori zonadagi sifatli er osti suvi bugungi kunda minglab quduqlar orqali surilib olinayapti. Ushbu quduqlardan chiqqan suvning bir qismi sug'orish ishlariga sarflanayotgan bo'lsa, qolgan qismini Muborak gazni kayta ishlash zavodi va Sho'rtan gaz konlari ishlatmoqdalar. Dunyo bo&#

maqsadi va vazifalaridan biri hsoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining ilmiyligi. Dunyo boyicha gidrosferaning umumiy hajmi 1,4mlrd km3 bo‘lib, uning 96,5%i dunyo okeaniga, 3,5%i quruqlikdagi suvlarga to‘g‘ri keladi. Shundan 2,5%ini chuchuk suvlar tashkil etadi. Uning asosiy qismi Antarktida, Arktika,Grenlandiya va tog‘ muzliklari shaklida jamlanib qo‘yilgan bo‘lib, hozircha amalda ulardan to‘liq foydalanib bo‘lmaydi. Dunyo boyicha chuchuk suvning umumiy zapasi 35mln km3 bo‘lib, uning 24 mln km3i qoplama va tog‘ muzliklariga to‘g‘ri keladi.98,5%-qoplama, 1,5%-tog‘ muzliklari. Muammo shundaki, insoniyatning chuchuk suvga bo‘lgan ehtiyojini ta’minlaydigan asosiy manba daryolar suvi bo‘lib, ularning yillik suv oqimi 47000 km3ga teng.Daryo suvlarining 47,3%i Janubiy Amerikaga, 26,7%i Osiyoga, 12

keladi, ularda qishloq xo‘jaligida faqat sun’iy sug‘oribgina dehqonchilik qilinadi.Bunday mamlakatlarga: G‘arbiy yarim shardan birorta mamlakat kirmaydi, Jazoir, Liviya, Misr, Sudan, Efiopiya, Chad, Arabiston yarim oroli mamlakatlari, O‘rta Osiyo respublikalari (Qirg‘iziston va Tojikistondan tashqari), Yaqin Sharq, Kichik Osiyo, Afg‘oniston, Pokiston kiradi. Chuchuk suv bilan ta’minlanganlik darajasida suvning miqdorigina emas, uning sifati ham hisobga olinadi. Dunyo aholisining 1/3qismi, ya’ni asosan rivojlanayotgan mamlakatlarning ko’pchilik aholisi sifatsiz suvdan foydalanadi.Shuning uchun ularda turli kasalliklar ko‘p tarqalgan va o‘lim ko‘p uchraydi. Insoniyatning suv muammosini echishning bir necha yo‘llari mavjud.Bu yo‘llardan asosiysi ishlab chiqarish jarayonlarining suvga bo‘lgan

Shuning uchun ham shifobaxsh suvlar tarkibida natriyli, kaliyli, magniyli, gidrokarbonatli,sulfatli,yodli,bromli kabi ionlarning bo‘lishi uning shifobaxshligini ta’minlaydi. Shunga ko‘ra Qashqadaryo viloyati Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi molibden hamda nitrat ionlarining miqdorini aniqlash, uni amaliyotga tadbiq etish bitiruv malakaviy ishining ilmiy asosini tashkil etadi. Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ish kompyuter matnida 57 betdan iborat bo‘lib, 2 ta jadval, 1 rasmni o‘z ichiga oladi hamda kirish, 3 ta bo‘lim va xulosalar, 24 ta adabiyotlar va 3 ta internet saytlari ro‘yxati kiritilgan va ilovalardan tashkil topgan. 13

I bob. Mavzuga oid adabiyotlar sharxi 1.1 Dunyoning shifobaxsh suv resurslari Inson organizmiga shifobaxsh t a ’sir etuvchi yerosti suvlariga «mineral shifobaxsh suvlar» deyilad i . Shifobaxsh suvlarning eng kam umumiy minerallashishi miqdori davl a t standartlari bo‘yicha 2 g/l dan kam bo‘lmasligi va ayrim ele m entlarning miqdori quyidagi ko‘r- satk i chdan o s hmasligi ke r ak ( m g/l ) : ammoniy – 2,0; nit r atlar – 2,0; vanadiy– 0,4; simob – 0,02; qo‘rg‘osh i n – 0,3; xrom – 0 , 5; uran – 0,5; radiy – 5–1 0 – 1 0 g / l; ma r g i mu s h – 3,0; f t or – 3; o r ganik moddalar – 30 mg/l. Ayrim yerosti suvlari konlari d a minerallashish miqdori 20–30 g/l gacha, tuz miqdori esa 150 g/l g a cha (o‘ta sho‘r) bo‘lishi mumkin. Mine r a l shi f obax s h suvlar haro r a ti 20 ° С dan 50 ° С gach

Surxondaryoda Uchqizil, Xaudag, Kokayti, Lalmikor, Jay- ronxonada. Brom va yodli shifobaxsh suv konlari Namangan, Qo‘qon shaha r larida, Chor t o q qish l o g‘ i d a j oy l a s hgan bo‘lib, ular asosida kurortlar qurilgan. Radioaktiv suvlar a s osan radiy elementining parchalanishidan hosil bo‘lgan radon bilan boyigan s uvlardir. Bunday suvlar Angren daryosiyuqorioqimida Arashonbuloq,Farg‘onada Shohimardon,Baxcha, Kattaqo‘rg‘onda Ulus kon l arida mav j ud. Margimushli suvlar O‘zbekist o n hududida yo‘q. Ammo margi- mu s h uch r aydigan foydali qazil m a konlar hududida shunday suvlar ta r q a l gan deb hi so blanadi. Shunday istiqboli hudud l a r dan biri – To s h- kent viloyati B u r c h i mul l o qi s h log ‘ ida j o ylashgan Usta r a s a y vismut koni hi so blanadi. Ichimlik suv manbala

geksametofosfat 3,5 tripolifosfat 3,5 berilliy 0,0002 selen 0,001 molibden 0,5 nitratlar 10 poliakrilamid 2 qurg‘oshin 0,1 stronsiy 2 ftor 1,5 umumiy qattiqlik 7 koliindeks 1000 tam va xid intensivligi 1 ball bakteriyalarning umumiy soni 100 ichak tayoqchalari 3 Suv iste’moli meyori deganda vaqt birligida yoki maxsulot birligida sarflanadigan toza suv miqdoriga aytiladi. Ichimlik, ishlab chikarish va о ‘t о ‘chirish uchun ishlatiladigan suv iste’mol meyori turlicha belgilangan. Ichimlik x о ‘jalik suv istexmol meyori QmvaQ 2.04.02- 96 b о ‘yi cha klimatik sharoitlarga va turar – joy yashash sharoitiga (jihoz- langanlik darajasiga) qarab belgilanadi. Masalan: ichki vodopro -vod va kanalizasiya bilan ta’minlangan lekin vannasiz binolarni turar – joy uchun 125-160 l/kun. ichki vodoprovod va k

Ichimlik suvini manbadan iste’molchilarga yuborish uchun vodo provodlar xizmat qiladi. Ularni ikki va undan ortiq qilib bir – biriga parallel holda yotqizish k о ‘zda tutiladi. Suvni iste’molchi- larni о ‘ziga yetkazib berish uchun vodoprovod tarmog‘idan foydalani- ladi. Mineral suvlar — tarkibida baʼzi bir kimyoviy elementlar va birikmalar, shuningdek, gazlar boʻlgan suvlar. Tarkibidagi erigan minerallarning umumiy miqdori 1 g/l gacha boʻlgan suvlar chuchuk hisoblanadi. Baʼzi dengiz va koʻl suvlari ham M.s. ga kiradi. M.s.ning maʼlum shifobaxsh xususiyatiga va iqtisodiy jihatdan uzoq muddat foydalanish uchun yetarli miqdorga ega boʻlganlari mineral suv manbalari deb ataladi. Suv tarkibida yod, brom, litiy, bariy, temir va b., gazlardankarbonat angidrid, radon, sulfat gazlari boʻlishi ul

Oʻzbekiston Markaziy Osiyoda M.s.ga boy boʻlgan mamlakat. Respublika xududida ularning tabiatda maʼlum boʻlgan barcha guruh va tiplari aniqlangan. Oʻzbekistonda M.s.ning quyidagi balneologik guruxlari bor: spetsifik xususiyatlarsiz va komponentlarsiz, oltingugurtli, yod, brom, radonli va karbonat angidridli. Spetsifik xususiyatlarsiz va komponentlarsiz eng qimmatli M.s. (azotishqorli issiq, Ijevsk va yangi Ijevsk turidagi sulfat va xlorid sulfat natriyli) Toshkent atrofi, Kizilkum, Zarafshon va Markaziy Kizilkum havzalar guruhida, hamda Ustyurt, Buxoro-Qarshi, Surxondaryo va Fargʻona artezian havzalarining yuqori gidrogeologik qavatida tarqalgan. Ular negizida: Jan. Olamushuk shaharchasi va Polvontoshda (Andijon viloyati), Buxorodagi "Sitorai Mohi Xossa", Jizzax viloyatidagi Gagari

qo’shilishidan to’q zangori tusda, botqoqliklarda esa organik kislotalar ta'sirida sariq tusda bo’ladi. Xidi. Yer osti suvlari asosan xiddsizdir. Vodorod sulfidli suvlardan palgda tuxum, organik kilotalilaridan esabotkok xidi keladi. Ta'mi. Toza suv mazali, yoqimli bo’ladi. Tabiatda suvlar natriy xlorid miqdoriga qarab sho’r, magniy sulfat miqdoriga qarab esa achchiq bo’lishi mumkin. Xarorati. Yer osti suvlarining xarorati suvli gorizontning yotish chuqurligiga, geografik joylashishiga qarab turlicha bo’ladi. Xaroratiga qarab suvlar quyidagilarga bo’linadi: juda sovuq Q5 о С, sovuq Q6 о С, iliq Q18 о С, iliqroq Q25 о С, issiq Q37 о С, qaynoq Q40 о С. Suvning xarorati uning tarkibidagi tuz va gazlar miqdorining oz- ko’pligiga ta'sir etadi. Yer osti suvlarining ximiyaviy tarkibi.

kationlar aniqlanadi. Aniqlangan anion va kationlar miqdori milligramm litr (mgG`l) yoki milligramm ekvivalent litr (mg-ekvG`l) da ifodalanadi. Suvlarda erigan kaltsiy va magniy tuzlar miqdori juda xam ko’p bo’lsa, bug’ qozonlarida quyiqa to’planadi, sovun yaxshi ko’pirmaydi, sabzovotlar yaxshi pishmaydi va ular qattiq suv hisoblanadi. Agar 1l suvda 20,04 mg kaltsiy ioni yoki 12,16 mg magniy ioni bo’lsa, 1 mg-ekv. Qattiqlikka to’g’ri keladi. Suvlar qattiqligiga ko’ra quyidagilarga bo’linadi: yumshoq suv (qattiqligi 3 mg-ekv yoki 8,4o dan kam), o’rtacha qattiqlikdagi suv (3-6 mg-ekv yoki 8,4-16,8o), qattiq suv (6-9 mg-ekv yoki 16,8-25,2o ) va juda qattiq suv (9 mg-ekv yoki 25,2o dan ko’p). Bug’ qozonlari avtomobil radiatorlari va isitish sistemalarida faqat yumshoq suv ishlatilishi lozim. M

2) Sulfatli agressivlik - SO 4 ion miqdori bilan aniqlanadi, agar uning miqdori 200 mgG`l dan oshsa, portlandtsemenga, 4000 mgG`l bo’lsa, sulfatga chidamli betonlarga agressiv hisoblanadi; 3) Yemiruvchi agressivlik - gidrokarbanat ioni miqdori 0,4-1,5 mg-ekv dan oshganda sodir bo’ladi; 4) Karbonat kislotali agressivlik - СО 2 miqdori 3 mgG`l dan oshganda ta'sir etadi; 5) Magniyli agressivlik - tsementning turi va sortiga qarab magniy ion miqdori 750 mgG`l dan oshganda yuzaga keladi. Yer osti suvlarining agressivligi suvning ximiyaviy analiz natijalarini standart talablari bilan solishtirish orqali aniqlanadi. Imorat va inshoatlar qurishda uning zaminini agressiv suvlardan muxofaza qilish, zovurlar qazib suv satxini pasaytirish lozim, shuningdek, maxsus chidamli tsementlardan foydalanis

kо‘llardagi tabiiy toza suvlardan hamda yer ostida joylashgan chuchuk va о‘rtacha minerallashga suvlardan iborat. davlatlararo va umumiy (umuminsoniy) suv resurslari bir-biridan farqlanadi. Suv qayta tiklanadigan tabiiy resurs qatoriga kiradi. Lekin buning uchun, birinchidan, daryolar, muzliklar, yer osti suvlari zahirasi asrlar davoimda о‘zgarmas bulishi va ikkinchidan, insonning xujalik faoliyati ta’sirida tabiiy suvlarning ifloslanishi darajasi ularning sifat jixatjan о‘z-о‘zini qayta tiklash imkoniyatidan katta bо‘lmasligi kerak. О‘lkamizdagi suv resurslarining asosiy manbalari daryolar, soylar, buloqlar, suv Bularga qushimcha ravishda muz osti va muz kо‘llari suvlarini, termal (issiq) yer osti suvlarini, tozalangan (ikkilamchi) suvlarni, oqava suvlarining bir qismini, atmosfera kiriti

tevarak-atrofdagi yerlarga tarqalib ketuvchi irrigatsiya kanallaridan ariqlardan va shuningdek zovur hamda kollektorlardan iborat. 2 Suv resurslarining tabiiy va antropogen omillar ta’sirida sarflanishi. Suv resurslaridan samarali foydalanish uchun ularning qaysi yо‘llar bilan sarflanishishi bilish zarur. Ma’lumki, suv resurslari ikki yо‘l bilan - tabiiy va inson xujalik faoliyati, ya’ni antropogen omillar ta’sirida sarflanadi. Suv resurslarining tabiiy sarflanishi quyidagi yо‘llar bilan ruy beradi: daryolar о‘zanidan, kо‘llar kosasidan buladigan shimilish kо‘rinshida, suv yuzasidan buladigan bug‘lanish, namsevar yovvoyi usimliklar tanasidan transpiratsiya yо‘li bilan bug‘lanish, daryoda suv toshgan davrda uning ma’lum bir qismining qayirda qolishi va hokazolar. Davlat Gidrologiya institut

umumiy yuqotilgan qiymatga nisbatan Sirdaryo havzasida 46-63% oralig‘ida, Amudaryo havzasida esa 30-36% atrofidadir. Har ikki havzada 60-yillar boshida bu miqdor yiliga 28,3 km3 bо‘lgan bо‘lsa, 70-yillar oxiriga kelib yiliga 47,2 km3 ga yetdi. Sug‘orishning ilg‘or usullari – yomg‘irlatib sug‘orish juyaklarga ma’lum miqdorda suv berish kabilarni qullash bilan bu yunalishda ijobiy natijalarga erishish mumkin. Dalalarni ihotalash ham ekin maydonlaridan buladigan samarasiz bug‘lanishni kamaytiradi. Suv omborlari yuzasidan buladigan bug‘lanish miqdori ham о‘lkamiz sharoitida ancha katta qiymatlarda kuzatiladi. Bunga dalil sifatida A.M.Nikitin tomonidan aniqlangan va oldingi mavzularga kayd etilgan ma’lumotlarni keltirish kifoyadir. Ma’lum miqdordagi suv resurslari sug‘orish kanallari yuzasidan

paydo buldi. Umuman 15 yil ichida (1965-1980 yillar) Amudaryo havzasida tabiiy botiqlarga yig‘ilayotgan suv miqdori yiliga 2 km3 dan 6 km3 ga yetdi. F.E.Rubinova ma’lumotlariga kо‘ra 70-yillarning oxiriga kelib bu miqdor umumiy yuqotilgan suvga nisbatan Sirdaryo havzasida 6,0%ni, Amudaryo havzasida esa 10,8%ni tashkil etdi. Yangi о‘zlashtirilgan yerlarni sug‘orishda suvning bir qismi tuproq g‘ovaklarida tuplanish – akkumulyatsiya kо‘rinshida yuqotiladi. Yirik sug‘orish massivlarida bu miqdor ancha katta buladi. Masalan, Mirzachо‘lni о‘zlashtirish davomida tuproqdagi g‘ovaklarni tuldirishga 7,6 km3 suv yoki boshqacha qilib aytganda shu massivga umumiy olingan suvning 15% sarf bulgan. Yetarli darajada va unumli ishlaydigan kollektor-zovur tarmoqlariga ega bulganimizdagina yuqoridagi sarfni k

hosil bulishi, kanallar trassasi buylab о‘zanning buzilishi va filtratsiya (shimilish) natijasida kо‘llar vujudga kelishi kabilardan iborat. YE.N.Minaevaning aniqlashicha, faqat Qoraqum kanalining о‘zidagina uni 20 yil ekspluatatsiya qilish davomida, 21,7 km3 xajmdagi suv yer osti suvlari linzasi hosil bulishiga sarf buladi. Xuddi shu kо‘rinishdagi sarflanish Amu-Buxoro kanali zonasida 2,4 km3 ni, Sirdaryo havzasida esa 8 km3 ni tashkil etdi. Umuman, hisobga olinmagan antropogen omillar ta’sirida yuqotish DGI ma’lumotiga kо‘ra 70-yillarda Sirdaryo va Amudaryo havzasida mos ravishda yiliga 4,3 km3 va 15,5 km3 ga teng bulgan. Kо‘rinib turibdiki, suv resurslarining samarasiz sarflanishi ham juda kattadir. F.E.Rubinova ma’lumotlariga asoslanib, quyidagi xulolsaga kelish mumkin: 20 yil (1960-19

hosil buladigan qaytarma suvlar miqdori ham ortmoqda. Shundan kо‘rinib turibdiki, sug‘orishda suvni tejashning katta imkoniyatlari mavjud. Bunga avvalo, kanallar о‘zanini betonlash, nov (lotok)lardan foydalanish yо‘li bilan sug‘orish tarmoqlarining foydali ish koeffitsientini 0,7-0,8 ga yetkazib, hamda yuqorilda aytilganidek, sug‘orishning ilg‘or usullarini qullash bilangina erishish mumkin. Suv resurslarini kamayishdan saqlashning asosiy rezervlaridan yana biri sug‘orishda qaytarma suvlardan unumli foydalanishdir. Respublikada bu suvlar asosan ekin maydonlaridan, sanoat korxonalaridan va maishiy-kommunal tarmoqlardan qaytgan suvlardan tashkil topgan buladi. F.E.Rubinova ma’lumotlariga kо‘ra 1971-1975 yillarda Fargona vodiysida irrigatsiya maqsadlarida yiliga о‘rtacha 19 km3 suv sarflangan

1. Shaharlarning oqava suvlaridan dehkonchilik, asosan yem-xashak yetishtiriladigan dalalarini sug‘orishda foydalanish mumkin, chunki tajribalarning kо‘rsatishicha ular tarkibida kо‘p miqdorda organik ug‘itlar, jumladan, о‘rtacha 50 g/m3 azot, 10 g/m3 fosfor, 30 g/m3 kaliy, 100 g/m3 kaltsiy va magniy mavjud buladi. Albatta gigiena nuqtai-nazaridan, bunday dalalarda tug‘ridan-tug‘ri iste’mol qilinadigan ekinlar ekilmaydi. Eng muhimi bu suvlar tuproq tarkibiga ziyon yetkazmaydi. Bunday tajribalar Rossiyada va boshqa chet ellarda о‘tkazilgan hamda maydonlaridan, sanoat korxonalaridan va maishiy-kommunal tarmoqlardan qaytgan suvlardan tashkil topgan buladi. F.E.Rubinova ma’lumotlariga kо‘ra 1971- 1975 yillarda Fargona vodiysida irrigatsiya maqsadlarida yiliga о‘rtacha 19 km3 suv sarflangan bо‘

1. Shaharlarning oqava suvlaridan dehkonchilik, asosan yem-xashak yetishtiriladigan dalalarini sug‘orishda foydalanish mumkin, chunki tajribalarning kо‘rsatishicha ular tarkibida kо‘p miqdorda organik ug‘itlar, jumladan, о‘rtacha 50 g/m3 azot, 10 g/m3 fosfor, 30 g/m3 kaliy, 100 g/m3 kaltsiy va magniy mavjud buladi. Albatta gigiena nuqtai-nazaridan, bunday dalalarda tug‘ridan-tug‘ri iste’mol qilinadigan ekinlar ekilmaydi. Eng muhimi bu suvlar tuproq tarkibiga ziyon yetkazmaydi. Bunday tajribalar Rossiyada va boshqa chet ellarda о‘tkazilgan hamda foydalanish eng muhimi suv manbalarini ifloslanishdan va ortiqcha minerallashuvidan saqlash asosiy vazifa bо‘lib qoldi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, suv manbalarini sifat jixatdan muhofaza qilishning birorta universal usuli yuq. Asosiy yunali

bajarilgach, foydalanishi mumkin. Demak, amalda suvdan foydalanish uchun, albatta, uning tarkibini aniq bilish kerak. Suvga aralashgan barcha tur komponentlar ikki xil: erimagan va erigan holda bo'ladi. Suvdagi erigan aralashmalarni mavjud ilmiy ma'lumotlar (Alyokin, 1970 y)ga ko'ra, asosan, turli ionlar, mineral tuz, organik va biogen moddalar qoldiqlari hamda gazlar bo'ladi, deb qarash mumkin. Erimagan birikmalar ham juda ko'p bo'ladi. Erimagan moddalar xususida qisqa ma'lumot beramiz. Faqat birligida soy va daryolardagi suvlar olib o'tadigan erimagan moddalar miqdori - Rm, odatda rus tilida yuritilib, kg/sek deb balgilanadi. Suvdagi ularni konsentrasiyasi Cm (g/ m 3 yoki mg/l) bilan belgilanib, suvning aralashmali ko'rsatkichini ko'rsatadi. Agar s

mumkinki, tog' yoki qir-adirli xududlarda y er yuzi qatlamlari erroziyasi kuchli, tekislikda esa past darajada bo'ladi. Shu narsa ham ma'lumki, tog'li joylarda suv oqimi tosh-shag'al, shuningdek, y er qatlamlarini y emirib (yuvib) o'zi bilan oqizib ketadi. Suv tarkibida erimagan holdagi moddalar miqdori yil fasllari, iqlim, sharoit va boshqa omillarga bog'liq, ya'ni doim o'zgarib turadi. Ayrim tabiiy suvlarda turli xil mikroorganizm va suv o'tlari, planitonlar erimaydigan organik birikmalar manbai hisoblanadilar. Yoz oylarida planktonlarning rivoj topishi uchun qulay sharoitlarida suvlar tarkibida erimagan organik birikmalar ham ko'p bo'lishligi aniqlangan. Erimagan, ya'ni “osilgan holda”gi organik moddalarning suv tarkibida paydo bo'

— chuchuk suv, ularda tuzlar miqdori 1 g(l gacha bo'ladi; — sho'rroq suv, ularda tuzlar miqdori 1 -25 g(l gacha bo'ladi; — sho'r suv, ularda tuzlar miqdori 25 g(l dan ancha ortiq. Shu narsa ham aniqlanganki, YEr satxidagi chuchuk suvlarda erigan tuzlar miqdori 200 mg(g, “O'rtacha suv” 200-500 mg(l va yuqori darajada minerallangan chuchuk suvda (lekin ichimlik hisoblanadigan suvda) 500 - 1000 mg(l, ya'ni 1 kg(l ligi ma'lum. Suvda uchraydigan kationlarga H  , N а  , К  , NH 4  , C а 2  , М g 2  , F е 2  , М n 2  , А l 3  va anionlarga О H - , HC О 3 - , C О 3 -2 , Cl - , S О 4 2- , HS - , N О 3 - , N О 2 - , F-, P О 3- 4 , Br - J - , HSi О 3 - larni ko'rsatish mumkin. Eng ko'p miqdorda esa 7 xil ion: N а  , К  , C а 2  , М g 2  , HC О 3 - , S

uchun o'ta zarur bo'lgan (oz miqdorda bo'lsa ham) mikroelementlar katta ahamiyatga ega. Ular jumlasi га Cu, Zn, М n, B elementlarini kiritish mumkin. Odamlar sog'ligi uchun suv tarkibida ftor va yod elementlarining bo'lishligi katta ahamiyatga ega. Agar ftor miqdori suvda kamayib ketsa, tish emirilishi(tish kariesi), ko'payib ketganda esa flyuorozom (tishni o'tkir bo'lakchalarga ajrashi) kasalliklarini keltirib chiqaradi. Ftorning suvdagi me'yoriy (chegaralangan) darajasi 1 mg(l bo'lishini mutaxassislar tomonidan qayd qilingan. Ichimlik chuchuk suv tarkibida yod miqdori 0.001 mg(l dan kamayib ketgani xollarida epidemiologik buqoq kasalligi zo'rayadi. Agar suvda ammoniy va nitrit ionlari bo'lsa, shuningdek, yuqori darajada oksidlanish jarayoni

harorati 0 С СО 2 О 2 Н 2 0 10 25 50 100 3350 2310 1450 700 0 69.5 53.7 39.3 26.6 0 7070 5110 3380 1680 0 Suvda erigan gaz konsentrasiyasi, ya'ni erigan miqdori, shu gazning suv ustidagi gaz potensial bosimi bilan o'zaro bog'liqlikda (muvozanatda bo'lishlikka intilishi sabab) gaz - suv sistemasida uzluksiz sorbsiya-desorbsiya jarayonlari amalga oshadi. Ular asosan suvning yuza qismida bo'lib, so'ngra diffuziya jarayoni natijasida pastki qatlamlarda erigan gaz molekulasini uchratish mumkin. Albatta, havza chuqur tubida gaz miqdori nisbatan kam (Р,Т faktorlari sabab). Hayot uchun kislorod va karbonat angidridining suvda erishi muhim ahamiyatga ega. Bunda suv muhitida mavjud o'simlik va jonzodlar rivoji masalalari nazarda tutilgan, albatta. Kislorod gazining suvda

I g (ОH - ), fosfatli I f (Н 2 РО 4 - , НРО 4 2- , РО 4 3- ) ишқорийликка бўлинади. Умумий ишқорийлик I u  I gk  I k  I s  I g  I f bo'ladi. Tabiiy suvlarda, odatda, gidrokarbonat ionlari nisbatan ko'p miqdorda bo'ladi, shuning uchun bunday suvlar uchun I u = I gk ifoda xarakterlidir. Suvning qattiqligi. Suvning qattiqligi – uning sifatini belgilaydigan ko'rsatkichlardan biri hisoblanadi. Tabiiy suvlarning qattiqligi ulardagi kalsiy va magniy tuzlarining bo'lishi bilan bog'liqdir. U Са 2Q va Mg 2Q ionlarining bir litr suvdagi umumiy millimol miqdori bilan ifodalanadi. Qattiqlik uch turga bo'linadi: muvaqqat, doimiy va umumiy. Muvaqqat (karbonatli) qattiqlik Q м , asosan, suvda kalsiy va magniy gidrokarbonatlari Са(НСО 3 ) 2 va Mg(HCО 3 ) 2 larning bo'li

Osh tuzi, kaliyli tuzlari hamda natriyning sulfatli tuzlarini cheklanmagan miqdordagi zaxiralari dengiz hamda okean suvlarida uchraydi. Shuning uchun ham dengiz suvlaridan tuzlar ko‘pgina mamlakatlarda dengiz yonida qazilgan maxsus havuzlardan olinadi. Havuzlarga esa suvlar maxsus nasoslar yordamida tashib turiladi. Dengiz suvlaridan mineral tuzlari sistematik usulda ajratib olish 2200-yil avval Xitoyda amalga oshirilgan. Hozirgi vaqtda ham ko‘pgina mamlalatlarda, jumladan: Xitoyda, Hindistonda, Turkiya va boshqa mamlakatlarda osh tuzi dengiz suvlaridan olinadi. Dunyo aholisi ehtiyojini qondiradigan tuzni 40% dengizdan olinadi. Asosiy mineral tuzlari va ularning qazilma boyliklari o‘zining mineral tarkibi hamda murakkabligi jihatdan keskin farq qiladi yoki bazi bir minerallar quyi miqdord

tarkibiga va kristallanish jaryoniga albatta o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Bundan tashqari minerallarning tabiiy zahiralarining hosil bo‘lishida havo harorati hamda yillik iqlimning o‘zgarishi ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Har qanday holatda labaratoriya hamda tabiiy sharoitlarda ham tuzlarni eritmadan cho‘kmaga tushishi uchun eritmaning konsentartsiyasi yuqori yoki eritma o‘ta to‘yingan bo‘lishi kerak. Shuning uchun ham suvning bug‘lanishi tuzlarning kristallanishida yoki tuz zahiralarining hosil bo‘lishida eng muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Tabiiy sharoitda suvni bug‘lantirish va uni tezlashtirish ishlari quyosh nuri orqali amalga oshiriladi. Shuning uchun quyosh nuri qaysi oblastlarda ko‘proq bo‘lsa, yoki uning utki qismiga quyosh nuri ko‘proq bo‘lsa, o‘sha yerlarda, nur ta’sirida bug‘lani

Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, xulosa qilish mumkinki, mineral tuzlarning zahiralarini hosil bo‘lishi uchun quydagicha shart-sharoitlar bo‘lishi lozim: - o‘zi yig‘iladigan basseynlar mintaqasidagi iqlim quruq, iliq yoki issiq bo‘lishi kerak; - suv havzalarining dengiz suvlaridan, ma’lum bir tomonlama cheklangan bo‘lishi lozim bo‘ladi; - bog‘lanish o‘rnini bosadigan dengiz, daryo suvlari ham ma’lum darajada cheklangan bo‘lishi kerak. Suv havzalarida istagan miqdordagi tuzlarning yigilishi uchun barcha imkoniyatlar mavjud bo‘lishi muhim omil hisoblanadi. Basseyndagi barcha qatlamlar yig‘ilgan tuzlarni erib ketmasligi uchun himoya vazifasini bajarishni taqozo etadi. Mineral tuzlarning zahiralari hosil bo‘lishida dastaval qiyin eriydigan tuzlarning cho‘kmaga tushishi uchun ham qum, ohak

bo‘lishi mumkin. Bir qancha zahiralarda kaliy, magniy, natriy hamda boshqa metallarning 20-25 tagacha minerallari bo‘lishi mumkin[14]. II bob. Tajribalar qismi 2.1 Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi quruq qoldiqni aniqlash. 1. Quruq qoldiqni aniqlash . Buning uchun forfordan tayyorlangan 50 ml forfar chashkasi olinib, 105 o C haroratda qurutish shkafida quritiladi. Quritish shkafida quritilgan forfor eksikatorda sovutilib, og‘irligi yozib olinadi. Og‘irligi o‘lchab olingan forfor chaskasiga keltirilgan buloq suvidan 50 ml o‘lchab olinib solinadi va uni suv hamomida mineral suv bug‘lanib ketguncha quritiladi. Shundan 39

so‘ng, suvsizlantirilgan qoldiq quritish shkafida 105 o C temperaturada qurutiladi va og‘irligi texnik tarozida o‘lchab olinib, uning miqdori quydagicha formula yordamida hisoblab topiladi. m 1 - quruq chashkaning og‘irligi- 63,179 m 2 – chashkaning quruq qoldiq bilan og‘irligi - 86,700 V- tahlil uchun olingan eritmaning hajmi – 50 ml Demak, quruq qoldiqning miqdori 51,8 g ekan. Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi nitrat ionining miqdorini aniqlash. Bu metod nitrat tuzlari fenol va sulfat kislota ishtirokida pikrin kislota hosil qilishiga, hosil bо‘lgan pikrin kislota ammiak yordamida ammoniy pikrat - sarik rangli birikmaga aylanishiga asoslanadi. Bо‘yalishning tо‘qligi suvdagi nitratlar miqdoriga bog‘liq: ZNNOz + S 6 N 5 ON =S 6 N 2 (N0 2 ) 3 ON + ZN 2 O ; S 6 N 2 (N0 2 ) Z ON + NH

7. Probirkalar. Ta q ribiy mi q dor ba h osi bilan sifatini ani q lash. Diametri 13 - 14 mm li probirkaga tekshirilayotgan suvdan 10 ml, disulfofenol kislotadan 1 ml tomiziladi, pipetkadan tomizayotganda tomchilar suv yuzasiga tushishi kerak. S о‘ ngra 10% li ammiak eritmasidan 1 ml qо‘ shiladi. Probirkadagi suyuqli k aralashtiriladi va 20 min о‘ tkazib, b о‘ yoq darajasiga q arab azot nitratlar mi q dori an iq lanadi. Eritmaning b о‘ yalishi h ar xil b о‘ lganda suvdagi azot nitrat lar mi q dori (mg/l) bunday b о‘ ladi: Kontrol eritma bilan qiyoslagandagina payqab olinadi.........................0 ,5 Bilinar-bilinmas sari qnamo rang.........................................................1,0 Sal nim sariq.....................................................................................

Nitratlar miqdori X (mg/l) quyidagi formula bо‘yicha hisoblab chiqariladi: X= 0,1 • p • h • 1000 h 1 •V bunda h - namuna bо‘ladigan eritma solingan silindrdagi suyuqliq ustunining balandligi; h 1 - sinalayotgan suv solingan si lindrdagi suyuqlik ustunining balandligi; p -namuna bо‘ladigan eritmani tayyorlash uchun olingan ishchi standart eritma miqdori, l; V- aniqlash uchun olingan suv hajmi, l. Azot nitratlarni fotoelektrokolorimetrda aniqlash uchun tekshirilayotgan suv bilan KNO 3 ning 10 ml standart eritmasini Gener silindrida kolorimetrik aniqlashdagi kabi tayyorlanadi. Hisobni nitritlar miqdorini aniqlashda keltirib о‘tilgan for mula bо‘yicha chiqariladi. Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi molibden ionining miqdorini aniqlash. Reaktivlar va apparaturalar. 1. KFK. kvyuta 10 mm.

eritmadan olib 1l о‘lchov kolbaga solib metkasigacha distillangan suvga eritamiz. (1ml eritmada 1mkg Mo 6+ ni tashkil qiladi) Tahlil qilishdan oldin tayyorlanadi. 3. 0 ,1 N margansovokisl iy kaliy tayyorlash (fiksanaldan tayyorlanadi) . 4. 33%li vinnokisliy kaliy-natriy (signetovaya sol) tayyorlash. 50g KNaC 4 H 4 O·4H 2 O ni 100 ml metkali о‘lchov kolbaga solib metkasiga yetkazgan holda distillangan suv solinadi. 5. Kaliy radonid 25% li eritma tayyorlash; 25g KCNS ni +75 ml distillangan suvga eritamiz. 6. Qalay 2-xlorid 20%li tayyorlash; 20g SnCl 2 · 2H 2 Oni eritamiz 20ml xlorid kislota (sig‘imi 1,19g/sm 3 ) distillangan suvga aralashtirib 100 ml metkasiga yetkaziladi. Eritmani stabillashtirish uchun bir necha bо‘lakcha qalay metalini solamiz. Analiz tahlili. 1. Birinchi operatsiyani baj

X= 4,0·1000 = 4000 =0,04 mg/l 100·1000 100000 4,0-molibden miqdori, kalibrovkada topilgan mkg; 100-suv namuna miqdori ml; III Bob. Natijalar tahlili 3.1 Молибден ва унинг бирикмаларини олиниш усуллари VI – gruppa qo’shimcha gruppacha elementlarining umumiy xarakteristikasi . Tartib nomer i Nomlanishi Atom massasi Ek va term. Atom hajmi,cm 3 /g-tom Ƿ,g∙cm -3 24 Xrom Cr 51,996 [Ar] 3d 5 4sS 7 S 3 7,2 7,2 42 Molibden Mo 95,94 [Kr] 4d 5 5S 7 S 3 9,387 10,22 74 Volfram W 183,85 [Xe]4f 14 5d 4 6S 2 5 Do 9,548 19,27 44

M olibden oksidi - MoO 3 800—1000 °S da vodorod bilan qaytariladi. Bu reaksiyada molibden kukun xolida ajralib chi q adi. Kukun h olatidagi molibdenni vodorod atmosferasida q izdirib yaxlit molibden metali olinadi: MoO 3 +3Н 2 = Mo + 3Н 2 O МоО 3 + 3С = Мо + 3СО 2 Мо S 2 +7 О 2 =2 МоО 3 + 4SO 2 2 Мо S 2 +6Na 2 CO 3 + 9O 2 = 2Na 2 MoO 4 + 4Na 2 SO 4 + 6CO 2 Na 2 MoO 4 +2HCI = MoO 3 + Н 2 О + 2NaCI Molibden minerallaridan eng muhimi molibden yaltirog‘i yoki molibdenit Mo S 2 dir; vulfenit РЬМoO 4 kamroq uchraydi. Molibden minerallari AQSH ning Koloroda shtatida kо‘p uchraydi; oz mmiqdorda Armanistoda, Norvegiya,Yaponiya va Avstraliyada qazib olinadi. 1778 yilda Sheyele molibdenitga nitrat kislota ta’sir etdirib molibdat kislota hosil qildi. Molibden element holida faqat 1782 yilda Xelm (Gelm

Lekin oksidlanish darajasi +6 bo’lgan birikmalari barqaror.Ulardan muhimlari murakkab tuzilishl molibden kislota H 2 MoO 4 (molibdatlar) ning tuzlaridir. Molibdenning ko’p qismi qora metallurgida toblangan po’lat olishda ishlatiladi.Molibden qo’shilgan po’latlar issiqqa chidamli, qattiq va elastic bo’ladi.Molibden sanoatning boshqa sohalarida ham ishlatiladi. Molibdenli po’latlardan tayorlangan kesgichlar ishlash jarayonida toblanadi.Elektr lampalarining shisha ustunchalariga kavsharlangan metall ilmoqchalar ham qiyin syuqlanadigan volfromdan emas, balki molibdendn tayorlanadi.Shu ilmoqchalarga volfrom tolasi osiladi. Bunga sabab nima? Sabab shundaki,molibden qizdirilganda uning issiqlikdan kengayish koiffsenti nihoyatda kichik. Bu jixatdan Molibdenga teng keladigan kimyobiy element you’q.

Yaxlit xolatdagi molibden odatdagi sharoitda >^avoda oksidlanmaydi. Fak.at 600 °S da oksidlanib M0O3 ga aylanadi. Molibden toza kislorodda 500—600 °S da yonib ketadi. 700 °S da suv bugi bilan reaksiyaga kirishib, vodorod ajratib chik,aradi: Mo + 2N20->Mo02+2N2 Molibden kislotalar ta’siriga u k.adar-chidamli emas: xlorid kislota 110 °S da molibdenni asta-sekin eritadi; suyultirilgan nitrat kislotada molibden korroziyaga uchraydi. Molibden zar suvida yaxshi eriydi, u odatdagi temperaturada ishk.orlarda erimaydi. Lekin yuk.ori temperaturada suyultirilgan ishk.orlar molibdenni eritadi (ok-sidlovchilar ishtirokida bu jarayon yanada tezlashadi). Vodorod bilan molibden reaksiyaga kirishmaydi. Molibden(U1) oksid M0O3 ok- sarrish modda bulib, uzining xossalari jix.atidan xrom(U1) oksid SgOz dan anc

formulasi Oksidlanish darajasi Ƿ,g∙cm -3 t pl , o C rangi Qo’shimch xususiyatlari MoO 2 +4 4,516 - O’tkir ko’k-fiolet. Kristall. Mo 2 O 5 +5 - - Qora- fiolet. poroshok MoO 3 +6 4,50 795 Yashil- fiolet. Kristall. Mo 8 O 2 3 - 4,32 - - - Mo 9 O 2 5 - 4,26 - - - Mo 4 O 11 - 4,18 - fiolet - MoCI 2 (Mo 3 CI 6 ) +2 3,714 - Sariq-fiolet - MoBr 2 +2 4,88 - Sariq-qizil Amorf MoI 2 +2 4,3 - Korichne. poroshok MoCI 3 +3 3.579 - Qoramtir- qizil Suv.erimaydi MoBr 3 +3 - - Qora- yashil Ignasimon MoCI 4 +4 - - Jigar rang mikrokristall MoCI 5 +5 2,928 194 qora ignasimon MoF 6 +6 2,543 17,5 oq kristall Mo 2 S 3 +3 5,806 1100 Havo rang Uzun igna. MoS 2 +4 5,06 - Havo- ko’kumtir - MoS 3 +6 - - qora - Mo(CO) 6 0 - - rangsiz Kristall. Mo(C 6 Н 6 ) 2 0 - - - - 1. 2Mo +3O 2 =2MoO 3 Δ Н = -180,3 кка l∙mol -1 2. M

c ) [ Mo 12 O 41 ] -10 + 10Н + + (12 x -5) Н 2 О = 12( MoO 3∙ x Н 2 О) p Н =0,9 d ) MoO 3 ∙ x Н 2 О +2Н + = MoO 2 +2 + ( x +1) Н 2 О p Н =0,6 4.2 [ Mo 6 O 21 ] -6 +11Н + + Н PO 4 -2 +3 N Н 4 + = ( N Н 4 )[ P ( Mo 3 O 10 ) 4 ]∙ aq xrom,molibden hamda volframning kislorodli birikmalari . С r Мо W СrО 3 qizil tusli, d=2,70г∙см -3 t суюқ. =196 о C Δ Н= -526,кЖ∙моль -1 СrО 3 қорa tusli, d=4,89g∙sm -3 SrO 3 yashil tusli, d=5 , 21 g∙sm -3 t suyuq . =19 90 o C Δ N= - 140, 6, kJ∙mol -1 t suyuq. =196 o C Δ N= -526,kJ∙mol -1 MoO 3 och-sariq rangli, d=4,50 g∙sm -3 t suyuq. =705 o C Δ N= -745,2 kJ∙mol -1 Mo 4 O 11 Binafsha tusli. d=4,18 g∙sm -3 MoO 2 jigar rangli, d=4,58 g∙sm -3 Δ N 0 = -589,1 kJ∙mol -1 WO 3 c ariq rangli, d=7,16 g∙sm -3 t suyuq. =1473 o C Δ N= -842,7 kJ∙mol -1 WO 2 jigar rangli, d=12

Molibden rusumi Molibden tarkibi %dan kam bo’lmagan Aralashmalar va qo’shimchalar tarkibi % dan kam bo’lmagan Al + Fe Ni Si Ca + Mg MCH 99,955 0,018 0,005 0,014 0,008 MK 99,932 0,018 0,005 0,019- 0,037 0,008 MRN 99,933 0,025 0,020 0,014 0,008 50

1.2. Hivichning eng kam uzunligi diametri va hivichlarning chiqarish 3.3 Molibdenli birikmalarning qo‘lanilish sohalari holati 2- jadval talablari mos bo’lish kerak 2-jadval diametr Uzunligi, mm, dankam bo’lmagan Chiqarish holati Nom., Mm Ilgarigi. .,% Off % 1,0-1,9 ichidan 0,1 +/- 2,5 1000 Cho’zilgan 2,0-2,9 ichidan 0,1 +/- 2,5 1000 Cho’zilgan 3,0-4,8 ichidan 0,1 +/- 2,5 1000 Quyma 5,0-10,5 ichidan 0,5 +/- 3,0 500 Quyma 11,0-18,0 ichidan 1,0 +/- 3,0 300 Quyma Eslatma: 1. MK rusumi hivchlarning eng katta diametri – 11.0 mm Mch va MPH rusumlari 15 mm dan ko’proq, shartnoma boyicha.2. Chiqarilayotgan har bir partiyadan 10% hivichlar 70% dan kam bo’lmagan uzunlikda ruhsat etiladi, 2- jadval boyicha 1.3. Cho’zilgan hivichlar rangi qora rangdan to’q kul ranggacha bo’lishi kerak. Bundan och

1.4. Hivichlar yoriqlarsiz, bo’shliqlarsiz, bo’linishlarsiz va shtrihlarsiz bo’lishi kerak. MPH rusumidagi hivichlarda mayda shtrihlar, quyish izlari yoki bir diametr chegarasidagi to’g’rilanishlarga ruhsat beriladi. 1.5. Hivich uchlari bir tekisda qirqilgan bo’lish kerak. Kichik notekisliklarga ruhsat etiladi. 1.6. Hivichlar to'g'ri bo'lishi kerak. Egilish yo’nalishi o’lchanayotgan hivich uzunligining 1% dan oshmasligi kerak. Molibden birikmalari turli maqsadlarda ishlatilishi mumkun. Uning sharofati bilan emallar yuqori qoplash xususiyatiga ega bo’ladilar. Molibdenli boyoqlar charm-ko’n, yungli tekistil sanoatida, shuningdek keramika va plastic massalr ishlab chiqarishda ishlatiladi.Qora metallurgiyada molibden keng miqyosda qo’llaniladi. Tahminan 80% zanglamaydigan pastlegir

qotishmasi platina o’rnini bosishi mumkin. Elektrotexnik kontaktlar tayyorlash uchun ushbu elementning mis va kumush bilan qotishmalari foydalaniladi. Zanglamaydigan polatlarda ushbu metal hromning ligelerlash xususiyatini oshiradi , bu ba’zi bir kimyoviy ishlab chiqarishda yuqori temperaturali karroziiya sharoitida foydalanish uchun ayniqsa neftni qayta ishlash sanoatida muhim hisoblanadi. Molibdenning yangi sohalarda ishlatilishiga talablar ortib bormoqda: HSLA listli polatidan avtomabil kuzovlarini tayyorlash, magnitatronlarda molibden elektrodlarini ishlatish, yarim o’tkazkicvhlar uchun kukindan pishirilgan podloshkalar iahlab chiqarishda va neodim-temir va borli magnitlar ishlab chiqarish. Molibden tarkibli po’latlar va qotishmalar qo’llanilishi ortib bormoqda, ayniqsa neft va gaz quv

buyurtmalar ko’paygan: 718 (3% molibden), 263 (6%), 625 (9%), Hastelloy X (9%), 617 (9%), Haynes 230 (2%) Molibden uchun eng katta bozor yadro energitakisi hisoblanadi, qaysiki unda molibden tarkibli polatlardan mustahkam turbalar yangi reaktor xladagentlari uchun o’tish amalga oshiriladi. Molibdenning yadro energitikasida yangicha qo’llanilishi bo’lib zanglamaydigan, mikrobiologik korroziyaga bardoshli polatlar hisoblanadi. Ular, ayniqsa, AQShdagi sovutish sistemalarida qo’llaniladi. Natijalarga ko’ra, atom elektrostansiyalarning yangi avlodi 180-230 tonna molibden ishlatish quvvatiga ega bo’ladi. Molibdenning yadro energetikasiga jalb qiluvchi boshqa ishlanma ya’ni uran molibdenli qotishmalarni yonilg’i sifatida foydalanish tadqiqotlari Brazilyada o’tkazilmoqda. Shu bilan bir vaqtda, Yaq

Molibden kukunlari tarkibida boshqa aralashma va qo’shimchalar mavjud emas, donalari o’lchami 50 mkm gacha bo’lgan molibden kukuni 92% ni tashkil etadi. Katalizatorlar, cho’kmalar va boshqa ishlab chiqarish sohalarida ishlatiladi. Molibdenli aralashmalarning tarkibi va qo’llanilishi. jadval 3 Komponentl ar nomi Massa ulushi % Aralashmalarning massa ulushi, ko’pi bilan Temir 0,014 Alyuminiy 0,005 Nikel 0,005 Kremn iy 0,005 Magniy 0,003 Natriy 0,015 Kaliy 0,05 Kaltsiy 0,007 Volfram 0,4 Qizdirishda massa yo’qotilishi (kislorod va namlik) 0,3 Molibde, kam bo’lmagan Qolgani/farq boyicha Eslatma :1 Qizdirishdagi massa uluchining yo ’ qotilish ( kislorod va namlikning ) aralashmalr miqdoriga kirmaydi . 55

2. Boshlang’ich hom ashyodan kaliyning ortirilgan tarkibi molibden kukunlarida kaliyning massa ulushu 0,08% dan ko’p bo’lmagan miqdorda chiqarishga ruhsat etiladi. 3. Buyurtmaching talabiga ko’ra etkazib beruvchi sifat to’g’risidagi hujjatda yozma ravishda kukunining quyma zichligini aniqlashni amalga oshirishi shart. Molibdenning ferromolibden ko’rinishdagi cho’kmalari polatda sezilarli darajada polatning hossalarini yahshilaydi.  1. Mayda donador strukturaning bir xilligi  2. Haddan tashqari qizishga chidamliligi  3. Toblanish va chiqarish haroratli intervalni kengaytiradi.  4. Mexanik va qizish hossalrini oshiradi Molibdenning eng qimmat baho hossalaridan biri – hromnikelli polatning chiqarish nozikligini bartaraf xususiyati. Ferromolibden metall konteynerlarda qadoqlangan va

FMo50 50 - 3 0,5 0,1 0,5 2 - 0,1 0,1 Инсон организмининг 60% сувдан, 34% органик бирикмалар ва 6% ноорганик бирикмалардан иборат. * Органик бирикмаларнинг асосий ташкил қилувчилари - углерод, водород, кислород, азот, форсфор ва олтингугуртдир. Бу элементлар оксил ва нуклеин кислоталар таркибига кириб, Ердаги ҳаётнинг асосини ташкил қилади. * Инсон организмини 19 та кимёвий моддадан иборат бўлган турли ноорганик бирикмалар ташкил қилади. Булар, Ca, Na, Mg, B, CI, K, V, Mn, Fe, Co, Ni, Cu, Zn, Mo, Cr, Si, J, F, Se. Одам организмига бир кеча кундузда кириши зарур бўлган элементлар Кимёвий элемент, (мг) Катта одам Болалар Кимёвий элемент, (мг) Катта одам Болалар К 2000 -5500 530 Cr 0,05-0,2 0,04 Na 110-3300 260 Co 0,2 ( витаминВ12 ) 0,001 Ca 800-1200 420 CI 3200 470 Mg 300-400 60 PO43- 800-120

Molibden temir, mis, marganes, bor,rux va kobalt kabi microelementlarga kiradi.Uning ozgina miqdori o’simlik ildizi bakterialarining aktivligini oshiradi. Natijada o’simliklar azotni yaxshi o’zlashtiradi. Xuddi shuningdek molibden oksidlanish – qaytarilish jarayonlarida ishtirok etadigan fermentlar jumladan ksantinoksidaza fermenti tarkibiga kiradi va purin almashinuvi hamda kislorodni tashilishida ishtirok etadi. Tabiiy suvlarda, yuqoridagilardan tashqari, biogen moddalar va turli mikroelementlar ham uchraydi. O'simlik va jonzodlar olami, ayniqsa, suv o'tlari uchun o'ta zarur bo'lgan (oz miqdorda bo'lsa ham) mikroelementlar katta ahamiyatga ega. Ular jumlasi га Cu, Zn, М n, B elementlarini kiritish mumkin. Odamlar sog'ligi uchun suv tarkibida ftor va yod elementlar

Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Kаrimov I.А „ О‘zbekiston buyuk kelаjаk sаri ” Toshkent, „О‘zbekiston” 1998 y. 2. Kаrimov I.А „ Jаhon moliyaviy- iqtisodiy inqirozi, О‘zbekiston shаroitidа uni bаrtаrаf etishning yо‘llаri vа chorаlаri” Toshkent, „О‘zbekiston” 2009 y. 3. Kаrimov I.А ,, Bizning аsosiy vаzifаmiz vаtаnimiz tаrаqiyoti vа xаlqimiz fаrаvonligini tаminlаshdir” Toshkent ,, О‘zbekiston ” 2010 y 4. V.N. Alekseyev ,, Miqdoriy analiz” Toshkent ,, O‘rta va oliy maktab” 1963-yil 584 b. 5. Qodirov YO, Ibodov A ,, Formаsevtik ximiya ” Toshkent ,, Meditsinа” 1971 y. 245 b . 6. M.S. Mirkomilova “ Analitik kimyo” Toshkent ,, O‘zbekiston” 2010-yil.424 b. 59

7. SH.N. Nazarov ,, Analitik kimyo ” Toshkent ,, O‘qituvchi” 1984-yil. 234 b. 8. V.N. Alekseyev ,, Yarimmikrometod bilan qilinadigan ximiyaviy sifat analizi kursi ” Toshkent ,, O‘qituvchi” 1976-yil. 423 b. 9. M.T. G‘ulamova , N.T. Turabov , X.S. Tojimuhamedov ,, Analitik kimyo. Kationlarning sifat analizi usullari” Toshkent. 2006-yil. 248 b. 10. Ahmerov Q, Jalilov A, Sayfutdinov R ,, Umumiy va anorganik kimyo‘‘ << O‘zbekiston >> nashriyoti, 2003 yil , 342 b. 11. To‘xtayev H.R, Aristanbekov R , Cho‘lponov K.A, Aminov S.N ,, Anorganik kimyo‘‘ << Noshir>> nashriyoti, 2011 yil. 346 b. 12.Perelmаn A.I. Geoximiya prirodnix vod. –M.: Nаukа, 1982 . 13.Abdullayev M., Bakiyeva X. Suv kimyosi (Muammoli ma’ruza matni). – Namangan: NamMPI, 2006. – 58 b. 14.Petrovа L.V., Kаlyukovа YE.N. Ximiya vodi. -Ul

22. R а dionov А .I, Kiushin, V.N, Torocheshnikov N.S „Texnik а z а shiti okruj а yushey sredi” Moskv а „ Ximiya ” 1989 g. Str. 325 c. 23. Ivаnov А.А ,,Minerаlniy soli v nedrаx zemley” Moskvа 1973. C tr . 45-49 24. Yosh ximik ensiklopedik lug‘ati. Toshkent. 1990 y. 543 b. 25.Kelginbаyevа S.V. Ximiya okrujаyushey sredi. -T.: TGTU, 1999. – 74 s. Internet saytlari: www.window.edu.ru www.ziyonet.uz www.kasu.uz 61

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari