Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi sulfat hamda xlor ionlarini miqdorini aniqlash - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	330.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi sulfat hamda xlor ionlarini miqdorini aniqlash

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA ’ LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI « Himoyaga tavsiya etilsin » Tabiiy fanlar fakulteti dekani _________ dots. B. Boysunov «____» ____________ 201 6 yil Tabiiy fanlar fakulteti 5140500 – «Kimyo» yo‘nalishi 4 – ko’rs 41 – guruh talabasi Isamova Zilola Sobir qizining “ Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi sulfat hamda xlor ionlarini miqdorini aniqlash” mavzusidagi BITIRUV MALAKAVIY ISHI ______________ talaba Isamova Zilola Ilmiy rahbar – Kimyo kafedrasi d ots. ___________ Naxatov I . «____» ____________ 2016 yil «Himoyaga tavsiya etilsin» Kimyo kafedrasi mudiri dots. _________ L.Kamolov «___» __________ 2016 yil QARSHI – 2016YIL MUNDARIJA 1

KIRISH ....................................................................................................... .. ...3 I BOB.ADABIYOTLAR SHARHI ......................................................................11 1. 1 Dunyoning chuchuk suv resurslari ……………………………………………11 1. 2 Tabiiy suv turlari va ularning kimyoviy tarkibi......................................... . .......13 1.3Shifobax shsuvlarning xalq xo`jaligida ahamiyati……………………………3 0 II BOB . TAJRIBALAR QISMI …………………………………………………37 2.1. Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi quruq qoldiq ………………... 37 2.2. Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi sulfat ionlarining miqdorini aniqlash. . . ………………………………………………………………………..38 2.3. Qarshi suvi tarkibidagi xlor ionining miqdorini aniqlash .. …………….… 44 III BOB . NATIJALAR TAHLILI . .

Hurmatli prezidentimiz Islom Karimov O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo`shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish ustivor maqsadimizdir” mavzusida fikrlarini bayon etdilar. Oliy Majlisning qonun ijodkorligi faoliyatida mamlakatimizda iqtisodiy sohada amalga oshirilayotgan tarkibiy o`zgarishlarni, qulay investission muhitini shakllantirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlash, bank moliya tizimini rivojlantirishni normativ huquqiy jihatdan ta`minlash masalalari alohida o`rin egalladi. Iqtisodiy islohatlarni qonuniy jihatdan ta`minlashga yo’naltirilgan bir qator tadbirlar 2009-2012-yillarga mo’ljallangan, jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlarini imkon

m inerallashishi miqdori davl a t standartlari bo‘yicha 2 g/l dan kam bo‘lmasligi va ayrim ele m entlarning miqdori quyidagi ko‘rsatk i chdan o shm asligi ke r ak ( m g/l ) : ammoniy – 2,0; nit r atlar – 2,0; vanadiy – 0,4; simob – 0,02; qo‘rg‘oshin – 0,3; xrom – 0 , 5; uran – 0,5; radiy – 5–1 0 – 1 0 g / l; ma r g i mu s h – 3,0; f t or – 3; o r ganik moddalar – 30 mg/l. Ayrim yerosti suvlari konlari d a minerallashish miqdori 20–30 g/l gacha, tuz miqdori esa 150 g/l g a cha (o‘ta sho‘r) bo‘lishi mumkin. Mine r a l shi f obax s h suvlar haro r a ti 20 ° С dan 50 ° С gacha bo‘li shi mumkin. Tarkibi, xossalari va davola s h aham i yat i bo‘yicha shifobax s h suvlar quyidagi guruhlarga: 1) karbonat angidridli; 2) oltingugurt-vodorodli; 3) brom va yodli; 4) rad i oaktiv; 5) temirli; 6) margim

kon l arida mav j ud. Margimushli suvlar O‘zbekist o n hududida yo‘q. Ammo margimu s h uchraydigan foydali qazil m a konlar hududida shunday suvlar ta r q a l gan deb hi so blanadi. Shunday istiqboli hudud l a r dan biri – To s hkent viloyati B u r chi mul l o qi shl og ‘ ida j o ylashgan Usta r a s a y vismut koni hi so blanadi. TUZ VA BALCHIQ KO‘LLARI. Bunday ko‘llar ahamiyati nihoyatda katta bo‘lib, u l ar birinchidan turli tuz l ar (galit, mirabilit) va foydali element l ar – b r om, bo r , s t ronsiy kabi muhim kimyov i y xom- a shy o manbai bo‘lsa, i kk i nchidan namakobli suv va ba l chiq l ari bi l an juda ko‘plab kasallikla r ga, ayniqsa suyak- bo‘g‘im xastaliklari uchun foydali hisoblanadi. Bunday ko‘llar O‘zbekistonda juda ko‘p bo‘lib, faqat Amudaryoning quyilish qismi d a 20 ga

hujayralarining qalinlashishiga imkon beradi. Kaliyning ortiqchasi hosilning ko`payishiga olib keladi . Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki kaliy, sulfat, gidrokarbonat va boshqa bir qator ionlar nafaqat inson salomatligi balki o‘simlik hamda hayvonat dunyosida ham muhim rol o‘ynaydi.Shuning uchun ham bu kabi birikmalarni o‘rganish davr taqozasi hisoblanadi. Mavzuning dolzarbligi : O’zbekiston Markaziy Osiyoda Mineral suvga boy bo’lgan mamlakat. Respublika xududida ularning tabiatda ma’lum bo’lgan barcha guruh va tiplari aniqlangan. O’zbekistonda mineral suvning quyidagi balneologik guruxlari bor: spetsifik xususiyatlarsiz va komponentlarsiz, oltingugurtli, yod, brom, radonli va karbonat angidridli. Spetsifik xususiyatlarsiz va komponentlarsiz eng qimmatli mineral suv (azotishqorli issiq,

uchastkalari faoliyat ko’rsatadi. Tarkibidagi erigan minerallarning umumiy miqdori 1 g/l gacha bo’lgan suvlar chuchuk hisoblanadi. Ba’zi dengiz va ko’l suvlari ham mineral suvga kiradi. Mineral suvning ma’lum shifobaxsh xususiyatiga va iqtisodiy jihatdan uzoq muddat foydalanish uchun yetarli miqdorga ega bo’lganlari mineral suv manbalari deb ataladi. Suv tarkibida yod, brom, litiy, bariy, temir va b., gazlardankarbonat angidrid, radon, sulfat gazlari bo’lishi ularda shifobaxsh xususiyat vujudga keltiradi. Sulfatgidrokarbonatli Narzan suvi (Kislovodskda), karbonat angidridli Jeleznovodsk, Pyatigorsk, Yessentuki, oltingugurtli Chimyon, Uchqizil (O’zbekiston), Obishifo (Tojikiston), Matsesta (Gruziya), azotli Qiziltepa (O’zbekiston), Issiqota (Qozog’iston), radioaktivli Xo’jaobigarm (Tojikist

Hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida va ekologik tanglik bor paytda mustaqil O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari tabiatning barcha boyliklari qatori, suv resurslariga ehtiyojlari benihoya katta. Kelajak avlodimizning taqdiri, baquvvatligi, sog‘ligi obi-hayotimiz bilan bog‘liq ekan, demak, ayni shu kunlarda qabul qilinayotgan suv tog‘risidagi qonun, qaror va farmonlar, suv boyliklaridan oqilona foydalanish, uni bo’lg‘anish va ifloslanish hamda kamayib ketishidan saqlash ishiga ko‘maklashishi lozim. Asosan suv resurslarini huquqiy ekologik muhofaza qilish maqsadida huquqiy ilmiy yo‘nalishni kuchaytirish maqsadga muvofiqdir. Yuqoridagi talablar hamda suv resurslaridan foydalanish va ularni huquqiy muhofaza qilish, umuman olganda suv resurslari bilan bog‘liq barcha muammolar, O‘zbekiston

tuz miqdori esa 150 g/l g a cha (o‘ta sho‘r) bo‘lishi mumkin. Mine r a l shi f obax s h suvlar haro r a ti 20 ° С dan 50 ° С gacha bo‘li shi mumkin. Tarkibi, xossalari va davola s h aham i yat i bo‘yicha shifobax s h suvlar quyidagi guruhlarga: 1) karbonat angidridli; 2) oltingugurt-vodorodli; 3) brom va yodli; 4) rad i oaktiv; 5) temirli; 6) margimushli suvlarga ajrati l ad i . O‘zbekiston hududida 150 ga yaq i n mineral shifobaxsh suvlar konlari aniqlangan va har tomonlama o‘rganilgan. Ular joylashgan yerda s anator i y, ko’rort va dam olish oromgohlari qurilgan. Shifobaxsh suvlar yurak-tomir, suyak-bo‘g‘in, teri, asab kasalliklarini davolashda keng va s a ma r a li f o ydalani l a d i . Karbonat angidritli shifobaxsh suv l ar asosan Farg‘ona vodiysi n i n g jan ub i - g ‘ a rbi y q i sm

qarab: kuchsiz (1—2g/l), kam (2—5 g/l), o’rta (5-15 g/l), yuqori (15-30 g/l), sho’r (15—30 g/l), va o’rtacha sho’r (35— 150 g/l) kabi turlarga bo’linadi. Tarkibida 2 —20 g/l mineral tuzlar bo’lgan mineral suv iste’mol uchun ishlatiladi. Mineral suvning shifobaxsh xususiyati tarkibidagi foydali elementlar, gazlar, organik moddalarning sifati va miqdoriga qarab belgilanadi. Mineral suvning paydo bo’lishi, joylanish qonuniyatlari va foydalanish masalalarini gidrogeologiya va ko’rortologiya o’rganadi. Mineral suvning organik va kimyoviy xossalarini o’rganish va foydalanishga topshirish bilan ilmiy tadqiqot muassasalari, labaratoriya va stansiyalar shug’ullanadi. Hozirda sanatoriya va shifoxonalarda sun’iy yo’l bilan oltingugurtli va radonli mineral suv tayyorlanadi. Shunga ko‘ra Qarshi gazlang

I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1 Dunyoning chuchuk suv resurslari Dunyo boyicha gidrosferaning umumiy hajmi 1,4mlrd km 3 bо‘lib, uning 96,5%i dunyo okeaniga, 3,5%i quruqlikdagi suvlarga tо‘g‘ri keladi. Shundan 2,5%ini chuchuk suvlar tashkil etadi. Uning asosiy qismi Antarktida, Arktika,Grenlandiya va tog‘ muzliklari shaklida jamlanib qoyilgan bо‘lib, hozircha amalda ulardan tо‘liq foydalanib bо‘lmaydi. Dunyo boyicha chuchuk suvning umumiy zapasi 35mln km 3 bо‘lib, uning 24 mln km 3 i qoplama va tog‘ muzliklariga tо‘g‘ri keladi.98,5%-qoplama, 1,5%-tog‘ muzliklari. Muammo shundaki, insoniyatning chuchuk suvga bо‘lgan ehtiyojini ta’minlaydigan asosiy manba daryolar suvi bо‘lib, ularning yillik suv oqimi 47000 km 3 ga teng.Daryo suvlarining 47,3%i Janubiy Amerikaga, 26,7%i Osiyoga, 12%i Shimoliy

keladi, ularda qishloq xо‘jaligida faqat sun’iy sug‘oribgina dehqonchilik qilinadi.Bunday mamlakatlarga: G‘arbiy yarim shardan birorta mamlakat kirmaydi, Jazoir, Liviya, Misr, Sudan, Efiopiya, Chad, Arabiston yarim oroli mamlakatlari, О‘rta Osiyo respublikalari (Qirg‘iziston va Tojikistondan tashqari), Yaqin Sharq, Kichik Osiyo, Afg‘oniston, Pokiston kiradi. Chuchuk suv bilan ta’minlanganlik darajasida suvning miqdorigina emas, uning sifati ham hisobga olinadi.Dunyo aholisining 1/3qismi, ya’ni asosan rivojlanayotgan mamlakatlarning aholisi sifatsiz suvdan foydalanadi.Shuning uchun ularda turli kasalliklar kо‘p tarqalgan va о‘lim kо‘p uchraydi. Insoniyatning suv muammosini echishning bir necha yо‘llari mavjud.Bu yо‘llardan asosiysi ishlab chiqarish jarayonlarining suvga bо‘lgan talabini kam

Chuchuk suv jahon bozorida sotilyapti. Masalan: Niderlandiya chuchuk suvni Norvegiyadan, Saudiya Arabistoni Fillipindan, Gongkong Xitoydan, Singapur Malayziyadan keltiradi.Grenlandiya va Antarktidadan Evropaga, Amazonkadan Afrikaga, Janubi-g‘arbiy Osiyoga esa aysberglarni keltirish loyihalari bor. Ma’lumki, daryolar suvidan elektr energiyasi olishda ham foydalaniladi.Jahonda foydalanishi mumkin bо‘lgan gidroenergiya zahirasini 10trln kVt.soat deb olsak, shuni teng yarmi 6ta mamlakatga tо‘g‘ri keladi.Ular: Xitoy, Rossiya, AQSH, Zair, Kanada, Braziliya. Hozirda jahon gidroenergiya zapasining faqat 17%idangina foydalanilmoqda. MDHda esa 23%idan foydalanilmoqda . 1.2 Tabiiy suv turlari va ularning kimyoviy tarkibi Tabiiy suv turlari. Suv - buyuk tabiat inomi ekanligini hamma ham chuqur anglab

Tabiatga antropogen omil kuchayganligi, ya'ni ko'plab sanoat korxonalari, qishloq xo'jaligi ekinzorlari, kommunal xo'jaliklari faoliyati natijasida har xil chiqitlar bilan atrof-muhitlar bo’lg'anadi, shu jumladan, iflos oqavalar bilan suv havzalarining ifloslanishi sabab toza suv muammosi hozirga paytda eng dolzarb masala hisoblanadi. Tabiiy suvlar tarkibidagi asosiy komponentlari: Hech qachon tabiiy suv - Н 2 О , ya'ni toza - suv holida uchramaydi. Tabiiy suv tarkibi xususida gap borar ekan, albatta, unda gaz, suyuq va qattiq moddalar erigan bo'lishi, turgan gap. Shu paytgacha, tabiiy suvlarda D.I.Mendeleev davriy sistemasi jadvalining qariyib yarmini tashkil qiluvchi element birikmalari uchrashligi aniqlangan. Tabiiy tarkib usullaridan tashqari, hozir suv havz

tenglamani yozish mumkin. Bundan tashqari suv oqava bilan oqib o'tadigan modda zarrachalari massasi (m)ning oqish tezligi (U) ga bog'liqligi, Eri qonuniga binoan: 6 *U A m  ifodasi bilan xarakterlanadi. Bunda, A - proporsionallik koeffisenti. Ko'rinib turibdiki, daryo suvida jami erimagan modda suvining oqish tezligi va suv sarfi miqdoriga bevosita bog'liq ekan. Erimagan moddalar asosan daryo (soy) va unga qo'yiladigan katta-kichik irmoqlar suvi turli huddi yer yuzi qatlamlarini yuvishi oqibatidir. Tuproq (yer yuza) qatlamlari qancha ko'p nuragan (erroziyaga uchragan) bo'lsa, shuncha ko'p erimagan komponentlar bo'lishi aniqlangan. Yer erroziyasi o'z navbatida yer yuzasining yuvilishiga nisbatan barqarorligi va to'g'ri burchakda tushayotgan s

2. Suvning o'zida ma'lum qulay sharoit vujudga kelib planktonlar rivojlanishi bilandir. Suv muhitidagi organik birikmalarning parchalanishi natijasida, xuddi tuproq qatlamlarida ko'payadigan gumusdek, ancha barqaror moddalar hosil bo'ladi. Ular rangli va rangsiz, xidli va xidsiz bo'lishi mumkin. Suvdagi barcha tur moddalarning sifat miqdoriy ko'satkichlariga qarab, tabiiy suvlar ham har xil rangga bo'yalishi turgan gap, albatta. Gumus tipidagi organik moddalarga xos bo'lgan va suv sifatini belgilaydigan ko'rsatkich ham ma'lum bo'lib, u shundan iboratki, ulardan Н 2 ga nisbatan С miqdori ancha kam, ya'ni C: Н  1:10 ko'rinishdadir. Bunday moddalar permanganat, bixromat. aktiv xlor kabilar vositasida tez oksidlanishi mumkin. Tabiiy sharoitd

Yuqorida ko'rasitilgan ionlarning ayrimlarining ko'p-kamligi (miqdorlari) ga qarab, tabiiy suvlar yana 3 turga: gidrokarbonatli (karbonatli), sulfatli va xloridli (Alekin, 1970 y)ga bo'linadi. Ularning har biri, o'z navbatida, tag'in 3 xilga ajratiladi, masalan, gidrokarbonatli (karbonatli) suv - tarkibida kalsiy tutgan, magniy va natriyli suvlarga bo'linadilar. U yoki bu turdagi suv o'z tarkibidagi mavjud ionlarning o'zaro bir-biriga nisbatan kam-ko'pligi bilan (mg-ekv/l) yana 3 qismga bo'linadi: 1. HC О 3 - > C а 2   М g 2  2. HC О 3 - < C а 2   М g 2  < HC О 3 -  S О 4 2- 3. HC О 3 -  S О 4 2- < C а 2   М g 2  Yuqorida ko'p marta ta'kidlanganidek, yer osti suvlari odatda ko'proq minerallangan bo'lib, ular tarkibida natri

azot, fosfor va oltingugurtlarni tutgan organik birikmalar bo'lgan taqdirda mikroorganizm (jonzod)lar rivoji uchun, shu jumladan turli kasalliklarni keltirib chiqaradigan bakteriyalar uchun ham qulay sharoit paydo bo'ladi va hakozo. Suvda erigan gazlar. Umuman olganda ko'p fizik-kimyoviy omillarga bog'liq. Avvalambor, gaz moddasining tabiati, parsial bug' bosimi, harorati va boshqa omillarga juda bog'liqdir. Muayyan bir haroratda gazning suvda eruvchanligini fanda keng ma'lum bo'lgan Genri qonunini ifodalaydigan quyidagi tenglama: S ( K*R orqali baholash mumkin. Bunda S - gazning suvda eruvchanligi (ml(l); R - gazning parsial bosimi (atm); K - proporsionallik doimiyligi (xar bir gaz uchun ma'lum qiymatda bo'ladi). Mazko’r tenglama vositasida muayyan

kislorod va karbonat angidridining suvda erishi muhim ahamiyatga ega. Bunda suv muhitida mavjud o'simlik va jonzodlar rivoji masalalari nazarda tutilgan, albatta. Kislorod gazining suvda erishidan, jonzodlar manfaatdor bo'lishidan tashqari muhitda oksidlanish jarayonlarining amalga oshishi va undagi har xil organik moddalarning oksidlanib, parchalanashi uchun jarayonlar ham ketishi uchun zarur. Gazlar eruvchanligi harorat, bosim va boshqa fizik-kimyoviy ko'rsatkichlarga bog'liqligi uchun ham yilning turli fasllari, sutkaning turli vaqtlarida ularning suvdagi miqdori o'zgarib turadi. Shu bilan birga, gaz eruvchanligiga suvning toza va toza emas (ifloslangan)ligi ham ta'sir ko'rsatadi. Suvning ishqoriyligi. Suv tarkibidagi anionlar ОH - , HCО 3 - , CО 3 2- , PО 4

Са(НСО 3 ) 2  СаСО 3  СО 2  Н 2 О М g (НСО 3 ) 2  М g СО 3  СО 2  Н 2 О Doimiy (karbonatsiz) qattiqlik Q d suvdagi kalsiy va magniy xloridlari, sulfatlari, nitratlari miqdori bilan aniqlanadi, ular suv qaynatilganda ham eritmada erigan holatda qoladi. Suvning muvaqqat va doimiy qattiqliklarining yig'indisi umumiy qattiqlik deyiladi. Tabiiy suvlar umumiy qattiqligi bo'yicha: yumshoq (Q u  2); o'rtacha qattiq (Q u  2  10) va qattiq (Q u  10) suvlarga bo'linadi. Suvning oksidlanuvchanligi. Suvning oksidlanuvchanligi – suvdagi moddalar, asosan, organik maddalar va oz miqdordagi temir birikmalari, vodorod sulfid, nitritlarni oksidlash uchun talab etiladigan kislorod massasi (mg(l hisobida) bilan aniqlanadi. Uning kattaligi suvdagi organik qo'shimchalar konsentrasiy

Suv qayta tiklanadigan tabiiy resurs qatoriga kiradi. Lekin buning uchun, birinchidan, daryolar, muzliklar, yer osti suvlari zahirasi asrlar davoimda o‘zgarmas bo’lishi va ikkinchidan, insonning xo’jalik faoliyati ta’sirida tabiiy suvlarning ifloslanishi darajasi ularning sifat jihatdan o‘z-o‘zini qayta tiklash imkoniyatidan katta bo‘lmasligi kerak. O‘lkamizdagi suv resurslarining asosiy manbalari daryolar, soylar, bo’loqlar, suv omborlari, ko‘llardagi tabiiy toza suvlardan hamda yer ostida joylashgan chuchuk va o‘rtacha minerallashga suvlardan iborat. Bo’larga qo’shimcha ravishda muz osti va muz ko‘llari suvlarini, termal (issiq) yer osti suvlarini, tozalangan (ikkilamchi) suvlarni, oqava suvlarining bir qismini, atmosfera yog‘inlarini va tuproqdagi namlikni kiritish mumkin [4, 13]. Demak

Suv resurslarining tabiiy va antropogen omillar ta’sirida sarflanishi. Suv resurslaridan samarali foydalanish uchun ularning qaysi yo‘llar bilan sarflanishishi bilish zarur. Ma’lumki, suv resurslari ikki yo‘l bilan - tabiiy va inson xo’jalik faoliyati, ya’ni antropogen omillar ta’sirida sarflanadi. Suv resurslarining tabiiy sarflanishi quyidagi yo‘llar bilan ruy beradi: daryolar o‘zanidan, ko‘llar kosasidan bo’ladigan shimilish ko‘rinshida, suv yuzasidan bo’ladigan bug‘lanish, namsevar yovvoyi usimliklar tanasidan transpiratsiya yo‘li bilan bug‘lanish, daryoda suv toshgan davrda uning ma’lum bir qismining qayirda qolishi va hokazolar. Davlat Gidrologiya instituti ma’lumotlariga ko‘ra o‘tgan asrning 70-yillarida dunyo oqimining tabiiy sarflanishi Sirdaryo va Amudaryo havzalarida mos ravish

bu miqdor yiliga 28,3 km3 bo‘lgan bo‘lsa, 70-yillar oxiriga kelib yiliga 47,2 km3 ga yetdi. Sug‘orishning ilg‘or usullari – yomg‘irlatib sug‘orish juyaklarga ma’lum miqdorda suv berish kabilarni qullash bilan bu yunalishda ijobiy natijalarga erishish mumkin. Dalalarni ihotalash ham ekin maydonlaridan bo’ladigan samarasiz bug‘lanishni kamaytiradi. Suv omborlari yuzasidan bo’ladigan bug‘lanish miqdori ham o‘lkamiz sharoitida ancha katta qiymatlarda kuzatiladi. Bunga dalil sifatida A.M.Nikitin tomonidan aniqlangan va oldingi mavzularga qayd etilgan ma’lumotlarni keltirish kifoyadir. Ma’lum miqdordagi suv resurslari sug‘orish kanallari yuzasidan bug‘lanishga sarflanadi. V.A.Duxovniy va S.L. Mirkinlarning hisoblashlaricha, o‘lkamizda kanallar yuzasidan bo’ladigan bug‘lanish irrigatsiya maqsadla

F.E.Rubinova ma’lumotlariga ko‘ra 70-yillarning oxiriga kelib bu miqdor umumiy yuqotilgan suvga nisbatan Sirdaryo havzasida 6,0%ni, Amudaryo havzasida esa 10,8%ni tashkil etdi [7]. Yangi o‘zlashtirilgan yerlarni sug‘orishda suvning bir qismi tuproq g‘ovaklarida tuplanish – akkumulyatsiya ko‘rinshida yuqotiladi. Yirik sug‘orish massivlarida bu miqdor ancha katta bo’ladi. Masalan, Mirzacho‘lni o‘zlashtirish davomida tuproqdagi g‘ovaklarni to’ldirishga 7,6 km 3 suv yoki boshqacha qilib aytganda shu massivga umumiy olingan suvning 15% sarf bo’lgan. Yetarli darajada va unumli ishlaydigan kollektor-zovur tarmoqlariga ega bo’lganimizdagina yuqoridagi sarfni kamaytirish mumkin. Suv resurslarining bir qismi suv omborlarini to’ldirishga ham sarf bo’ladi. Shuni ta’kidlab utish lozimki, suv omborlarin

davomida, 21,7 km 3 hajmdagi suv yer osti suvlari linzasi hosil bo’lishiga sarf bo’ladi. Xuddi shu ko‘rinishdagi sarflanish Amu-Buxoro kanali zonasida 2,4 km 3 ni, Sirdaryo havzasida esa 8 km 3 ni tashkil etdi. Umuman, hisobga olinmagan antropogen omillar ta’sirida yuqotish DGI ma’lumotiga ko‘ra 70-yillarda Sirdaryo va Amudaryo havzasida mos ravishda yiliga 4,3 km 3 va 15,5 km 3 ga teng bo’lgan. Ko‘rinib turibdiki, suv resurslarining samarasiz sarflanishi ham juda kattadir. F.E.Rubinova ma’lumotlariga asoslanib, quyidagi xulolsaga kelish mumkin: 20 yil (1960-1980 yillar) davomida irrigatsiya maqsadlarida sarflangan umumiy suv miqdori Sirdaryo havzasida yiliga 14,2 km 3 dan 26,1 km 3 yetgan bo‘lsa, Amudaryo xavzasida 15,6 km 3 dan 34,2 km 3 ga ortdi. Boshqacha qilib aytganda har 1000 gektar

yuqorilda aytilganidek, sug‘orishning ilg‘or usullarini qullash bilangina erishish mumkin. Suv resurslarini kamayishdan saqlashning asosiy rezervlaridan yana biri sug‘orishda qaytarma suvlardan unumli foydalanishdir. Respublikada bu suvlar asosan ekin maydonlaridan, sanoat korxonalaridan va maishiy-kommunal tarmoqlardan qaytgan suvlardan tashkil topgan bo’ladi. F.E.Rubinova ma’lumotlariga ko‘ra 1971-1975 yillarda Fargona vodiysida irrigatsiya maqsadlarida yiliga o‘rtacha 19 km 3 suv sarflangan bo‘lsa, hosil bo‘lgan qaytarma suvlar 9 km3 ni tashkil etgan. Xuddi shu davr uchun Mirzacho‘lda yiliga 6,3 km 3 suv olinib, qaytarma suvlar 2,2 km 3 ga teng bo‘lgan. Amudaryo havzasida esa turli sug‘orish massivlarida 1961-1980 yillar mobaniyda qaytarma suvlar umumiy olingan suvning 19,2% dan 62,6%ga

50 g/m 3 azot, 10 g/m 3 fosfor, 30 g/m 3 kaliy, 100 g/m 3 kaltsiy va magniy mavjud bo’ladi. Albatta gigiena nuqtai-nazaridan, bunday dalalarda to’g’ridan-to’g’ri iste’mol qilinadigan ekinlar ekilmaydi. Eng muhimi bu suvlar tuproq tarkibiga ziyon yetkazmaydi. Bunday tajribalar Rossiyada va boshqa chet ellarda o‘tkazilgan hamda maydonlaridan, sanoat korxonalaridan va maishiy-kommunal tarmoqlardan qaytgan suvlardan tashkil topgan bo’ladi. F.E.Rubinova ma’lumotlariga ko‘ra 1971-1975 yillarda Fargona vodiysida irrigatsiya maqsadlarida yiliga o‘rtacha 19 km3 suv sarflangan bo‘lsa, hosil bo‘lgan qaytarma suvlar 9 km 3 ni tashkil etgan. Xuddi shu davr uchun Mirzacho‘lda yiliga 6,3 km 3 suv olinib, qaytarma suvlar 2,2 km 3 ga teng bo‘lgan. Amudaryo havzasida esa turli sug‘orish massivlarida 1961- 1

Bosimli (artezian) suvlari suv uzatuvchi gorizontni to‘liq egallagan bo‘lib, sifati talab doirasida bo‘lib, ularni zararsiz -lantirib istemolchiga uzatish mumkin. Ichimlik suv manbalari ahvoli ularni suv taminoti uchun yaroqliligi sanitariya, gidrogeologik, gidrologik va topografik ku- zatuvlar natijalari asosida aniqlanadi. Suv taminoti uchun ta nlangan manba suvi tarkibida zararli va keraksiz moddalar bo‘lmasligi shart. Manba holati doimiy kuzatib boriladi. Ichimlik suvi tarkibi quyidagicha me’yorlanadi: 2-jadval zich cho’kma 1000 mg/l geksametofosfat 3,5 molibden 0,5 geksametofosfat 3,5 poliakrilamid 2 tripolifosfat 3,5 nitratlar 10 tripolifosfat 3,5 qurg‘oshin 0,1 berilliy 0,0002 stronsiy 2 berilliy 0,0002 umumiy qattiqlik 7 koliindeks 1000 selen 0,001 poliakrilamid 2 temir 03 mg/l ta

Ichki vodoprovod va kanalizasiya bilan ta’minlangan, markazlash tirilagan issiq suv ta’minoti tizimlari mavjud binoli turar – joy uchun 230 – 350 l/kun. Ko‘cha vodoprovod quvurlari bilan ta’minlangan turar – joy uchun 30 – 50 l/kun. O‘t o‘chirish uchun suv iste’mol meyorlari ham QmvaQ 2.04.02. – 96 bo‘yicha belgilanadi. Dush uchun setkaga 500l/soat 45 min. Ichimlik suvini manbadan iste’molchilarga yuborish uchun vodo provodlar xizmat qiladi. Ularni ikki va undan ortiq qilib bir – biriga parallel holda yotqizish ko‘zda tutiladi. Suvni iste’molchi- larni o‘ziga yetkazib berish uchun vodoprovod tarmog‘idan foydalani- ladi. Tarmoqlangan va xalqasimon – berk vodoprovod tarmoqlari mavjud. Tarmoqlangan vodoprovod tizimi uncha katta bo‘lmagan, o‘zaro uzoq joylashgan, suv ta’minotida uzilish mumkin

Polietelen quvurlar 500 ligacha va yog‘och quvurlar 300 ligacha. Cho‘yan quvurlar rastrubli, po‘lat quvurlar rezbali va payvand li, asbestotsementli quvurlar muftalar bilan biriktiriladi. Po‘lat quvurlar tashqi tomonidan yemirilishga qarshi bitumli qoplamalar orqali himoyalanadi [17]. Vodoprovod tarmog‘ini normal ishlatish uchun boshqaruv – tu -suv (ventil), suv iaqsiimlovchi (kranlar, kolonkalar, yong‘in gid -randlari), himoyalovchi (himoya klapani, vantuz), armaturalari (ji- hozlar) qo‘llaniladi. Zadvijkalar suv sarfini boshqarish hamda suv yo‘lini to‘sib qo‘yish uchun ishlatiladi. Ular ponasimon va parallel disklar to‘ -suvchilardan iborat. Zadvijka qo‘yilgan joylarda vodoprovod qu -vurlari ko‘zda tutiladi. Yong‘in gidrandlari har 150 m ga qo‘yilib, o‘t o‘chirish uchun suv olish paytida

oqilona foydalanish, uni bo’lg‘anish va ifloslanish hamda kamayib ketishidan saqlash ishiga ko‘maklashishi lozim. Asosan suv resurslarini huquqiy ekologik muhofaza qilish maqsadida huquqiy ilmiy yo‘nalishni kuchaytirish maqsadga muvofiqdir [5, 24]. Yuqoridagi talablar hamda suv resurslaridan foydalanish va ularni huquqiy muhofaza qilish, umuman olganda suv resurslari bilan bog‘liq barcha muammolar, O‘zbekiston Respublikasining "Suv va suvdan foydalanish to‘g‘risida"gi 1993-yil 6-mayda qabul qilingan qonunida1 o‘z aksini topdi. O‘zbekiston Respublikasining 1993-yil 6-mayda qabul qilingan "Suv va suvdan foydalanish to"g"risida"gi qonunning 3-moddasiga asosan, "Suv O‘zbekiston Respublikasining davlat mulki - umummilliy boylik hisobla nadi, suvdan oqilona foydalanis

Sifatli yer osti suvlari to‘planadigan manbalar tegrasida qattiq va suyuq chiqindilar to‘plash, axlatxonalar barpo etish, yer osti suvlarining ifloslanish manbaiga aylanish ehtimoli bo‘lgan sanoat, qishloq xjalik obektlari va boshqa obektlar qurilishiga yol qo‘yilmaydi. Yer osti suvlarini muhofaza qilish chora- tadbirlarini ko‘rish, shu jumladan quduqlarni kuzatish tarmog‘ini yaratish faoliyati yer osti suvlarining holatiga ta’sir ko‘rsatuvchi korxonalar tomonidan amalga oshiriladi. Ko‘rinib turibdiki, ushbu moddada yer osti suvlarini huquqiy ekologik muhofaza qilishga har tomonlama e’tibor berilgan. Yoinki, xo‘jalik faoliyati kichik daryolarning holati va rejimiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi korxonalar, tashkilotlar, muassasalar, dehqon xo‘jaliklari suv xo‘jaligi, tabiatni muhofaza qilish

muhofaza qilish yuzasidan ahdlashuvga kelishildi. Ahdnoma hujjatini O‘rta Osiyo respublikalari hamda Qozog‘iston Respublikasi Meliorasiya va suv xovjaligi vazirlari imzoladilar. Hujjatda suv manbalaridan oqilona foydalanishga, suv zahiralarini muhofaza etishda mintaqadagi barcha davlatlar teng huquqli hamda baravar mas’uliyatga ega ekanliklari ko‘zda Jumladan, ahdlashuvchi tomonlarning manfaatlarini hurmat qilish, suvdan foydalanishda bir-biriga ziyon yetkazmaslik, suvdan foydalanish va uning zahiralarini ifloslantirmaslik haqida ahdnomada ko‘zda tutilgan talablarga og‘ishmay amal qilish majburiyatlari nazar-e’tiborda tutiladi, deb kelishib olindi [25]. Tomonlar suvni isrof qilmaslik, bu bebaho boylikdan samarali foydalanish xususida, shuningdek, ekologiya muammolari, Orol dengiziga har yi

suvga doir munosabatlarni tartibga solish sohasidagi vakolat lari quyidagicha ko‘rsatildi: Suv va suvdan foydalanish to‘g‘risidagi qonunlarni qabul qilish,ularga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish; suv resurslaridan foydalanish va ularni muhofaza qilishga oid davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlarini belgilash hamda suv xo‘jaligiga oid strategik davlat dasturlarini qabul qilish [25]. Suvdan foydalanish huquqi tushunchasi asosan ikki holat bilan ko‘proq bog‘liq. Birinchidan, u suv huquqining asosiy institutlaridan biri bo‘lib, suv va suvdan oqilona foydalanish, uni muhofaza qilish hamda suv bilan bog‘liq barcha muammolarni o‘z ichiga oladi. Ikkinchidan, suvdan foydalanish va uni muhofaza etish bilan bog‘liq bo‘lgan suv foydalanuvchichlarning huquq va majburiyatlari bilan bog‘liq. Asosa

bir vaqtda bitta yoki bir nechta maqsadlarda foydalanishga berilishi mumkin. Respublikamiz sharoitida foydalanadigan suv resurslarining asosiy qismi qishloq xo‘jaligida sug‘orish maqsadlarida ishlatiladi. Uning qismidan esa sanoatda hamda maishiy va kommunal maqsadlarda foydalaniladi. Ana shu har uchala yo‘nalish ham yildan-yilga ko‘proq suv talab qilmoqda. Natijada regionimizda suv problemasi tobora jiddiy muammo bo‘lib qolmoqda. Bunday sharoitda suvni tejab- tergab ishlatish, uning behuda ketishiga yo‘l qo‘ymaslik, qaytarma va oqava suvlardan unumli foydalanish, eng muhimi - suv manbalarini ifloslanishdan va ortiqcha minerallanishdan saqlash talab qilinadi. Bundan tashqari ushbu qonunning 22-moddasiga asosan, suvdan foydalanish tori ikki xil deb ko‘rsatilgan . Suvdan foydalanish va uni m

organlariga ko‘maklashadilar. Bu tadbirlarni o‘tkazishda davlat organlari jamoat birlashmalari, jamoalar va fuqarolar takliflarini hisobga oladilar.Xullas, suv resurslaridan oqilona foydalanish va uni muhofaza etish ustidan davlat boshqaruvi hamda nazoratini olib borish katta ahamiyatga ega bo‘lib, suv resurslari oqilona foydalanishni, tejab-tergash va uni musaffoligini saqlashni hamda har qanday nojo‘ya ekologik huquqbuzarliklarni oldini oladi. II BOB. Tajribalar qismi. 2.1 Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi quruq qoldiq ni aniqlash Quruq qodiqni aniqlash. Buning uchun forfordan tayyorlangan 50 mlli forfor chashkasi olinib , 105°C haroratda qurutish shkafiga quritiladi . Qurutish shkafiga quritilgan forfor eksikatorda sovitilib , og`irligi yozib olinadi . Og`irligi o`lchab olingan

shkafida 105°C temperaturada quritiladi va og`irligi texnik tarozida o`lchab olinib , uning miqdori quydagi formula yordamida hisoblab topiladi : m 1 - quruq chashkaning og`irligi 75,179 g m 2 -chashkaning quruq qoldiq bilan og`irligi 86,700 g v - tahlil uchun olingan eritmaning hajmi 50 ml Demak quruq qoldiqning miqdori 23,042 g ekan. X= (m 2 -m 1 ) 100 100 V = (0,882-0,797) 100 100 50 = 0,083 100 100 50 = 16,6 % Bu yerda m 1 – filtr qog`ozining og`irligi 0,797 g m 2 – filtr qog`ozining sho`kma bilan o`g`irligi 0,862 g v - olingan eritmaning hajmi 50 ml . Demak suvda erimaydigan qismi 14% ekan . 2.2 Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi sulfat ionining miqdorini aniqlash. Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi sulfat ionining miqdorini aniqlash. Ichimlik suv tarkibida sulfatlar k

Ta q ribiy mi q dor ba h osi bilan sifatini anitslash. Bu sulfat-ion bilan bariy-xloridning о‘ zaro ta’sir etishidan h osil b о‘ lgan bariy sulfatdan suvning loy q alanish darajasini h isoblashga aso s la n gan. Idish va reaktivlar 1. Xlorid kislota, 10% li eritma. 2. Bariy xlorid, 5% li eritma. 3. Probirkalar. Probirkaga tekshirilayotgai suvdan 4 ml quyib, 1-2 tomchi xlorid kislota (fosfatlar va karbonatlarni xloridlarga aylantirish uchun), 3-5 tomchi 5% li bariy xlorid qо‘shiladi va qaynaguncha isitiladi. Suv loyqaligiga bog‘liq bо‘lgan sulfat-ion miqdori (mg/l) bunday: Bir necha minutdan keyin paydo b о‘ ladigan salgina loy q a ..... 1,0 - 10 Shu za h oti paydo b о‘ ladigan salgina loy q a ............................. 10 - 100 Juda loy q a' .........................................

6. S. x. ammiak, 9 N eritma, 67 ml 25% li ammiak eritmasini distillangan suv bilan suyultirib 100 ml ga yetkaziladi. 7. Bariy xlorid, 0,05 N eritma. 6,108 g VaSl · 2N 2 0 ni 1 l distillangan suvda eritiladi. 8. Q ora xromogen YET—00 0,5 g indikatorni 20 ml ammiakli bufer eritmasida eritiladi va etil spirt bilan 100 ml ga yetkaziladi. 0,2 g quruq indikatordan foydalanilganda uni oldin h ovonchada ezib maydalangan 50 g natriy xlorid bilan aralashtiriladi. Titrlashda indikator pichok; uchida olinadi. 9. S IG ’ IMI 250 ml li konussimon kolba. 10. Kulsiz filtr «k о‘ k lenta». 11. Shisha tayoqcha. Sig’imi 250 ml konussimon kolbaga tekshirilayotgan suvdan 100 ml (zarurat turilib qolganda bug‘latib konsentrlanadi yoki suyultiriladi) quyiladi va 3 tomchi konsentrlangan xlorid kis lota (nordon reaks

eritmasidan 5 tomchi qо‘shiladi. Trilon B ning ortiqchasini magniy xlorid eritmasi bilan kо‘k bо‘yoq to binafsha rangga aylanguncha titrlanadi. Trilon B ning 1 ml 0,05 N eritmasi 2,4 mg sulfat-ionlarga tо‘g‘ri keladi. Trilon B ning titri magniy sulfatning aniq 0,1 N eritmasi bо‘yicha belgilanadi. Konussimon kolbaga magniy sulfatning 0,1 N eritmasidan 10 ml qо‘yiladi va ikki marta haydalgan suv bilan 50 ml gacha suyultirib chayqatiladi, 5 ml ammiakli bufer eritma, indikator qо‘shiladi va kо‘k rang hosil bо‘lguncha trilon 5 bilan titrlanadi. Sulfat-ionlar miqdori X (mg/l) qо‘yidagi formula buyicha hisoblab chiqariladi; X = ( p • K - t • K 1 ) • 2,4 • 1000 V bunda p -qо‘shilgan trilon B eritmasi, ml; t - titrlashga ketgan magniy xlorid miqdori, ml; V -tekshirilayotgan suv hajmi. ml; K 1 -magn

ham ahamiyat kasb etadi. SHо‘rxoq tuproqli joylardagi quduq suvlarida xloridlarning katta konsentratsiyasi kuzatilishi mumkin. Bu xildagi suvlar shо‘rroq bо‘ladi. Ular tarkibidagi xloridlar 350 mg/l dan oshmasligi kerak. Sifat reaksiyasi. Tekshirilayotgan suvdan probirkaga 5 ml quyiladi va nitrat kislotadan 2-4 tomchi tomiziladi, bu kar bonat va fosfatlarni reaksiyadan ozod etadi. Sо‘ng 10% li kumush nitrat qо‘shib, suvning loyqalanish darajasi aniqlanadi. Agar sal oq loyqa hosil bо‘lsa, u holda tekshirilayotgan suvda 1-10 mg/l xlor-ionlar bо‘ladi, juda loyqa bо‘lganda uning miqdori 10-15 mg/l ga yetadi; agar quyqumlari sekin chо‘ksa suvda 50-100 mg/l xlor-ionlar bо‘ladi; bordi-yu, oq suzmasimon chо‘kma hosil bо‘lsa, xlor-ionlar 100 mg/l dan oshadi. Miqdor reaksiyasi. Bu metodning prinsipi

distillangan suv bilan suyultiriladi. 6. Si g‘ imi 1 l li kolba. 7. Si g‘ imi 250 ml li konussimon kolba. Kumush nitrat titrini tayyorlash. Konussimon kolbaga byuretka yoki pipetka bilan 10 ml natriy xlorid va 90 ml distillangan suv solinadi, ustiga kaliy xromat eritmasidan 1 ml qо‘ shiladi va kumush nitrit eritmasi bilan lo yqa eritmaning yashilnamo b о‘ yog ‘ i 15 - 20 s mobaynida aralashtirganda y о‘q olmaydigan zar g‘ aldo q -sari q rangga ayla n guncha tomchilab titrlanadi. Ancha aniq natijaga erishish uchun qayta titrlangan eritmaga to qizg‘ish rang yо‘qolguncha 1-2 tomchi natriy xlorid eritmasi qо‘shiladi va bu sinamadan takror aniqlashlarda standart rang sifatida foydalaniladi. Natriy xloridning yangi porsiyasini shunga о‘xshatib, to tusida sal-pal farq qolguncha (titrlanayotgan er

Nordon suvlarni to sal pushti bо‘yoq paydo bо‘lguncha neytrallanadi, paydo bо‘lgan bо‘yoq esa, havo puflab yoki suvni chayqatib yuqotiladi. Vodorod sulfidin vodorod peroksid bilan q aynatib y о‘q otiladi. Oksidlanuvchanlik 1 l 0 2 ga 15 mg dan ortiq bо‘lganda moddalar kaliy permanganat kristallari bilan 100 ml suvda qaynaganda parchalanib ketadi. Kaliy permanganat oshib ketsa, eritmani qaynatganda rang yо‘qoladi va pushti bо‘yoq saqlangancha qoladi. Orti q cha kaliy permanganat unga bir necha tomchi etil spirt qо‘ shi sh natijasida parchalanib ketadi. S о‘ ng suv marganets perok sid q uy q umlaridan filtrlab olinadi, sovitiladi va 100 ml ga yetkazib distillangan suv q uyiladi. Ani q lash metodikasi. Si g‘ imi 250 mlli ikkita konussimon kolbaga tekshirilayotgan suvdan 100 ml ni pipetka bila

2.3 Qarshi gazlangan ichimlik suvi tarkibidagi xlor ionining miqdorini aniqlash Kerakli reaktiv va jihozlar GOST 23268.17-78 standarti orqali xlorid ioni argentometrik va merko’rimetrik usul asosida aniklanadi. Namuna olish GOST 23268.0-78 orqali olib boriladi . -Xlorid ioni tahlili uchun eritmaning hajmi kami bilan 250 ml bo’lishi kerak. - Argentometrik usulda xlorid ionini aniklash. - Mineral suvda xlorid ioni 20 mg/l dan kup miqdorda bo’ladi. Bu usulda neytrallash yoki рН 7-10 kumush xlopidning eritmasi asosida qilinadi. Titrlash oxirida eritma -kaxrabosimon xolatga keladi. Bu usulda namuna 2-40 mg/l xlorid ioni bo’lishi talab kullaniladi. Kerakli ji h oz va reaktivlar -O‘lchov kolbasi hajmi 100; 1000 ml, silindr 50 ; 100 ml - K onussimon k olba hajmi: 100 ; 200 ;250 ml -Pipetka lap

200 ml 0.1 n eritmasidan olib 1 l o’lchov kolbasiga solib kolbani metkasiga qadar distillangan suv solamiz . Eritma korongi joyda rangli idishda saqlanadi. 2.3.3 5 % Kaliy xromovokisliy eritmasini tayyorlash 5 gramm Kaliy xromovokisliy tuzidan tortib 100 ml stakanga solamiz va ustiga 95 ml distillangan suv solib yaxshilab aralashtiramiz 2.3.4 0.1n H 2 SO 4 ( Sulfat kislota ) eritmasini tayyorlash. Hajmi 1l bo‘lgan o’lchov kolbasi olib ogziga voronka va shisha tayokcha kuyib H 2 SO 4 ampulasini yorib o’lchov kolbasiga yuvib tushiramiz va metkasiga qadar distillangan suv solamiz 2.3.5 0.1n NaOH ( natriy gidroksid ) eritmasini tayyorlash. Hajmi 1l bo‘lgan o’lchov kolbasi olib ogziga voronka va shisha tayokcha kuyib NaOH ampulasini yorib o’lchov kolbasiga yuvib tushiramiz va metkasiga qadar di

Tahlilni hisoblab topish Xlor ionini konsentratsiya ogirligi mg/lX= VH *35 .5*1000 V1 Qanday : V - kumush nitrat eritmasi bilan titrlashda ketgan ml miqdori N- kumush nitratning normal eritma miqdori. 35.5- xlor ionini gramm ekvivalentligi V 1 - tahlil uchun olingan namuna miqdori Misol : V1 1000 35,5 VN X= = 0,86 0,02 35,5 1000 10 = 61,0 I II. BOB. NATIJALAR TAHLILI . 3.1 Kaliy xlorid hamda kaliy sulfat tuzlarini olinish usulari. Silvinitdan kaliy xlorni galurgik uslda ishlab chiqarish Silvinit bu galit va silvin kristallarining mexanik aralashmasidan iborat bо‘lib ularni fizik kimyoviy usullar bilan ajratish mumkin. Eritish va aloxida kristallash usuli bilan ajratish galurgik yoki kimyoviy usul deb ataladi. Ushbu usulning moxiyati kaliy xlorni silvinitdan qaynoq 105-115 0 S natriy xlorni

erimagan galit chiqindi sifatida chiqrib tashlanadi. Olingan qaynoq о‘tkir namokob tuz va tuproqli shlamlardan chо‘ktirish yо‘li bilan tozalash bosqichlaridan о‘tadi. Tozalangan qaynoq nomokobdan kaliy xlor sovitish yordamida kristalladi. Olingan kaliy xlor kristallari sovitilgan aylanma nomokobdan ajratiladi va quritilib mahsulot sifatida ishlab chiqariladi. Aylanma nomokob esa istilgandan sо‘ngra kaliy xlorni yangi partiyasini eritib ajratib olish uchun siklga qaytariladi. Silvinitdan kaliy xlorni olish sxemasi Ushbu usulning texnologik sxemasi quyidagi asosiy bosqichlardan iborat. 1. Nam silvinit rudasini maydalash 2. Kaliy xlorni eritmaga о‘tkazish maqsadida qaynoq nomokob bilan silvinitga ishlov berish 3. Kaliy xlorni yо‘qolishini kamaytirish uchun qayta ishlangan silvinit rudasiga is

Rudani maydalash uch bosqichda amalga oshiriladi: yirik, о‘rtacha va mayda. Yirik maydalash (200 mm dan kichik) yassi qisimli madalash mashinasida (shekovix drobilkax) amalga oshiriladi, о‘rtacha maydalash (25 mm) bolg‘ali yoki konusli, mayda maydalash (4 mm va undan kichik) esa valli maydalagichlarda amalga oshiriladi. Ortiqcha maydalashni oldini olish maqsadida xar bir maydalagichdan oldin elaklar о‘rnatiladi. Maydalangan silvinit, kaliy xlorni eritib ajratib olish uchun ikita shnekli erituvchiga beriladi. Erituvchidan qattiq tuzni chiqazib tashlash erituvchiga о‘rnatigan kovushli elevator yordamida amalga oshiriladi. Namakobni kiritish va chiqarish erituvchining yon devorida joylashgan maxsus tirqish yordamida amalga oshiriladi. Silvinitdan kaliy xlor tarkibida 110-130 g/l kaliy xlor va

Muaalaq xolatdagi zarrachalar xar xil tipdagi apparatlarda chо‘ktirish yо‘li bilan ajratiladi. Loy zarrachalari о‘ta maydadispersli bо‘lgani uchun ularni kraxmalning ishqorli eritmasi yoki poliakrilamidning suvli eritmasi kо‘rinishidagi koagulyantlardan foydalanmay samarali chо‘ktirib bо‘lmidi. Tuz va loy zarrachalari oltita konusli quyiltirb – tindirgich 8 da amalga oshiriladi. Quyiltirgichning birinchi ikita konusida tuzli zarrachalari, keyingilarida loy zarrachalari. Hosil bо‘lgan tuz ayniqsa loy shlami katta miqdordagi tо‘yingan eritmani о‘zi bilan ushlab qolish xususiyatiga ega, shuning uchun kaliy xlor yо‘qolishini kamaytirish maqsadida ularga tegishli ishlov beriladi. Tuzli shlam uzluksiz ikkinchi erituvchiga yuboriladi, loyli shlam esa uzlukli 9 chi meshalka tusho’riladi u yerdan u

о‘tadi. Uskuna bitta vertikal 8 va oltita gorizantal 9 chi vakumm kristalizatorlardan iborat. Gorizantal kristalizatorlar tо‘siqlar yordamida 13 ta bо‘limga ajratilgan. VKU ichida vakumm asta sekin ortib boradi 440 mm rt. st ( 1 bosqich) 740 mm.rt.st. (14 bosqich) gacha. Xarorat esa xar bir bosqichda 4-5 o S tushadi. Ushbu sharoitda quyidagi gransostavga ega bо‘lgan KCL kristallari olinadi. 14 bos q ichli VKU da olingan KCL kristallarini granulametrik tarkibi Kristallar о‘lchami, mm + 0.42 + 0.30 + 20.21 + 0.15 - 0.15 Fraksiyalar miqdori, % 5.7 9.0 50.6 17.8 16.9 VKU ning ichida tо‘yingan eritma о‘z о‘zidan bshg‘lanish hisobiga sovitilganda KCL ning kristallaanishi sodir bо‘ladi, ammo qisman natriy xlor xam kristallanishi mumkin. Kaliy xlorni natriy xlor kristallari bilan aralashishini old

namlanadigan zarrachalar esa pulpa tubiga chо‘kadi. Shu yо‘l bilan ruda tarkibiga kiruvchi minerallarni flotatsiya usulida ajratish amalga oshiriladi. Faqat ba’zi minerallargina tabiiy yomon namlanmish xususiyatiga ega. Ularga oltingugurt, grafit, ozokerit, bor kislotasi, molibdenit va b. Qayd etilgan minerallar tabiy flotatsiyalanish xususiyatiga ega. Ammo kо‘pchilik minerallar suv ta’sirida yaxshi namlanadi, shuning uchun tabiy rudalarni boyitishda flotatsiya reagentlaridan foydalanishga tо‘g‘ri keladi. Kayliyli minerallarni flotatsiya usulida boyitish xam flotatsiya reagentlari yordamida amalga oshiriladi. Flotatsiya reagentlari vazifasiga kо‘ra quyidagi gruppalarga bо‘linadi: 1. Sobirateli( ili kollektorq) yig‘uvchilar biror narsani yig‘ib kо‘paytirib beruvchi - ushbu moddalar mineral

4. Aktivatorlar – mineral yuzasiga yig‘uvchilarni adsorbsiyalanishini yaxshilovchi, depressorlar ta’sirini neytrallovchi moddalar. Aktivator sifatida qо‘rg‘oshin va alyumin tuzlari foydalaniladi. 5. Regulyatorlar - flotatsiya borayotgan muxitning tarkibini va rN ni о‘zgartiruvchi, xamda aralashmalarni erishiga chо‘kishiga kogulyatsiyalanishiga ta’sir qiluvchi modalar. Regulyatorlar sifatida soda, shavel kislotasi, tetralin, dekalin va b. ishlatiladi. Eruvchan tuzlar flotatsiyasini fizik – kimyoviy asoslari . Flotatsiya jarayoni ketma-ket keladigan bosqichlardan iborat bo`lib ulardan eng muhumlari quydagilar . 1. yig`uvchini eritmada difuziyalanishi va boyitiladigan rudadagi flotatsiyalanadigan komonent yuzasiga tanlab adsorbsiyalanishi . 2. Suyuqlik – gaz chegarasida ko`pik hosil qiluvchin

Silvinitdan kaliy xlorni olish sxemasi: Ushbu usulning texnologik sxemasi quyidagi asosiy bosqichlardan iborat . 1. Nam silvinit rudasini maydalash ; 2. Kaliy xlorni eritmaga o`tkazish maqsadida qaynoq nomokob bilan silvinitga ishlov berish ; 3. Kaliy xlorni yo`qolishini kamaytirish uchun qayta ishlangan silvinit rudasiga ishlov berish ; 4. Kaliy xlor va natriy xlor bilan to`yingan qaynoq nomokobdan muaalaq holatdagi tuz va tuproq shlamlarini ajratish ; 5. Kaliy xlorni ajratib olish uchun tuproqsimon shlamni qaynoq suv bilan yuvish ; 6. Qaynoq eritmani issiqligidan foydalangan holda tindirilgan qaynoq nomokobni kaliy xlorni kristalga tushirish maqsadida sovitish ; 7. Aylanma eritmadan kaliy xlor kristallarini ajratish ; 8. Kaliy xlor kristallarini quritish ; 9. Aylanma eritmani isitish va

Silvinitdan kaliy xlor tarkibida 110-130 g/l kaliy xlor va 240 g/l natriy xlor bo`lgan ( 105-115°C ) qaynoq namakob yordamida eritib ajratib olinadi . Ushbu parametrlarga ega bo`lgan namakob ikkinchi erituvchi ( 5 ) ga yuboriladi uerda u ruda yo`nalishiga qarama qarshi harakatlanadi va birinchi erituvchi ( 4 ) ga o`tadi . Chiqindi ikkinchi erituvchidan shnekli meshalka deb ataladigan uchinchi erituvchi ( 6 ) ga beriladi , u yerga eritib ajratib olish uchun 70ºC aylanma namakob , shlamni yuvgan suvlar va 12 planfiltirning filtrati beriladi . Eritish bo`limida olingan 97-107ºC qaynoq to`yingan eritmaning tarkibida 245-265 g/l kaliy xlor , 270 g/l natriy xlor va mualaq holatdagi rudani mayda zarrachalari , loy va natriy xlor kristallari bo`ladi . Tayyor mahsulot tarkibida qayd qilingan arala

To`yingan qaynoq eritma tindirilgandan so`ngra eritmadan kaliy xlor kristallarini ajratish uchun u 90°C dan 17-27ºC gacha vakumm ostida o`z o`zidan qaynatish yo`li bilan sovutiladi . Hosil bo`lgan bug` silvinitni eritish uchun yuboriladigan aylanma namakobni isitish uchun foydalaniladi . Kristallash vaqtida imkoni boricha cho`ktirish , filtrlash va quritish jarayonlari qulay bo`lishi uchun kaliy xlorning yirik kirstallarini olish kerak . Yirik kristallar olish uchun sovitiladigan eritmani darajama daraja sovitish kerak . Shuning uchun ko`pchilik korxonalarda 14 ta pog`anali vakumm kristallash uskunasidan foydalaniladi. 14 bosqichli VKU da olingan KCl kristallarini granulametrik tarkibi Kristallar o`lchami , mm +0,42 +0,30 +20,21,+0,15 Fraktsiyalar miqdori , % 5,7 9,0 50,6 17,8 16,9 VKU ni

Na 2 SO 4 ∙3K 2 SO 4 + 2KCl = 4K 2 SO 4 + 2NaCl 1-rasm. Kaliy xloridni natriy sulfat bilan konversiyasini K + , Na + │Cl - , SO 4 2- – H 2 O sistema diagrammasidagi ifodasi. Jarayonni bir bosqichda olib borish kaliy sulfatni kam ajralishini ko’rsatadi. 1- rasmdan ko’rinib turibdiki glazeritni hosil bo’lishi mirabilitning,kaliy xlorid va A tarkibli eritmaning ta’sirlashuvidan iboratdir. Bu A eritma glazuretni kaliy sulfatga qayta ishlashda hosil bo’ladi. 0 nuqta mirabilet, kaliy xlor va A eritma tarkibini xarakterlaydi,bo’lar glazerit maydonida, glazeritni Gz va m nuqta chizig‘ni birlashtiruvchi nurda bo’lish kerak. Bu erda m eritma 3 ta qattiq faza bilan tuyingan-tenatdit, galit va glazerit. Bu sharoitda 0 nuqta glazeritning maksimal chiqishini ta’minlaydi.Olingan glazerit kaliy xlor bilan

2 - rasm. Natriy sulfаtдаn kaliy sulfаt olish sxemasi. 1,2–ishlatilotgan mahsulot uchun bunker; 3,6,9-konversiya reaktorlari; 4,7,10,15,19-Dorra tindirgichlari; 5,8,11,20- sentrifugalar; 12,17-issiqlik almashtirgichlar; 13-yuzali kristalizator ; 14-ammiakli sovutgichlar; 16-diskli vakuum filtr; 18- VVU. Kaliy sulfat tuzini olinishi ; 2KCI+2MgSO 4 → K 2 SO 4 ∙MgSO 4 + MgCI 2 K 2 SO 4 ∙MgSO 4 + 2KCI ↔ K 2 SO 4 + MgCI 2 Ƿ=2,662 g∙cm -3 t pl =1096 o C Eruvchanligi: 20 0 C 11,15g/100 H 2 O, 100 0 C da 24,10g/100 H 2 O 3.2 Kaliy xlorid hamda kaliy sulfat tuzlarining fizik – kimyoviy xususiyatlari Kaliy xlorid - kub shaklidagi panjarali rangsiz kristallardan iborat bo`lib, erish temperaturasi - 771ºK , qaynash temperaturasi 1500ºC ga yaqin , zichligi 1.989 g/sm 3 ; issiqlik sig`imi 51,3 J(mol · K

Hº er =26,332 kJ/mol ; Sº 298 = 82,57 ; J/(mol · K ). Suvda eruvchanligi ( g. 100 g . H 2 O ga ) 28,1 ( 0ºC ) , 34,3 ( 20ºC ) , 40,3 ( 40ºC ) , 56,2 ( 100ºC ) . Kaliy xloridning fizik – kimyoviy xossalari : 1 mol og`irligi , kg/mol - 74,56 Zichligi , kg/m 3 - 1990 25ºC dagi solishtirma issiqlik sig`imi , J/kg - 691,3 Erish issiqligi , kJ/mol - 26,8 Sublimatsiya temperaturasi , ºC - 223,6 erish - 768,0 qaynash - 1417,0 Kaliy xlorid kub shaklida , ko`pincha o`tmas burchakli kristallar shaklida kristallanadi . Kristallar toza holda rangsiz va ko`rinishida tiniq , aralashmalarda – qizil-sariq , ochiq – qizil yoki pushti rangli bo`ladi . Kristallar qattiqligi ( Moss shkalasi bo`yicha ) 2 ga teng . Kaliy xlorning suvda eruvchanligi (to`yingan eritma konsentratsiyasi C) ning temperaturaga bog`liq

Suvda eruvchanligi (100 g.da g.): 7,35 (ºC), 11,1 (20ºC), 14,8(40ºC),24,2 (100ºC). Evtektikaning erish temperaturasi ( 7,1 g . K 2 SO 4 100 g H 2 O da ) – 101,4ºC zichligi : 4 - jadval C, % 5 8 10 D 10ºC 1,0393 1,0658 1,0817 K 2 SO 4 ikkilanma tuzlarni hosil qiladi ( achchiqtosh ) 3K 2 SO 4 · NaSO 4 – glazerit K 2 SO 4 · MgSO 4 · 6H 2 O – shenit K 2 SO 4 · 2MgSO 4 – langbeynit K 2 SO 4 · MgSO 4 · 2CaSO 4 · 2H 2 O – poligalit K 2 SO 4 · MgSO 4 · 4H 2 O – leonit K 2 SO 4 · CaSO 4 · H 2 O – singenit K 2 SO 4 – arkanit Turli temperaturalarda K 2 SO 4 ning suvda eruvchanligi ( 100 g . eritmada K 2 SO 4 g . ). 5 - jadval T, ºC 0 10 20 30 40 50 60 80 100 eruvchanlig i 6,87 8,47 10,0 11,5 13,0 14,2 15,4 17,6 19,4 K 2 S O 4 ning qaynash temperaturalari: 6 - jadval T, º C eruvchanligi 100 102 103

20ºC da suvli eritmalarning zichligi ( g/sm 3 ) 7 - jadval C , % (og`ir.) 2 10 20 30 D 1,015 1,082 - - 3.3 Sufatli hamda xlorli mineral suvlarning ahamiyati . Ma’lumki tabiiy suvning shifobaxsh xususiyati uning tarkibidagi erigan mineral tuzlarga bog'liq bo‘ladi. Inson organizmiga shifobaxsh t a ’sir etuvchi yerosti suvlariga «mineral shifobaxsh suvlar» deyilad i . Shifobaxsh suvlarning eng kam umumiy minerallashishi miqdori davl a t standartlari bo‘yicha 2 g/l dan kam bo‘lmasligi va ayrim ele m entlarning miqdori quyidagi ko‘rsatk i chdan o shm asligi ke r ak ( m g/l ) : ammoniy – 2,0; nit r atlar – 2,0; vanadiy – 0,4; simob – 0,02; qo‘rg‘oshin – 0,3; xrom – 0 , 5; uran – 0,5; radiy – 5–1 0 – 1 0 g / l; ma r g i mu s h – 3,0; f t or – 3; o r ganik moddalar – 30 mg/l.Ayrim yerosti suv

Arka r sho’r, Shilbelli, Konturobe, Qora- g‘ulja kabilar kiradi. Temirli shifobaxsh suvlarga Turkiston tog‘ tiz- masidagi Qoraqi shl oq, Fan kabi l a r kirad i . Odamlar sog'ligi uchun suv tarkibida ftor va yod elementlarining bo'lishligi katta ahamiyatga ega. Agar ftor miqdori suvda kamayib ketsa, tish emirilishi(tish kariesi), ko'payib ketganda esa flyuorozom (tishni o'tkir bo'lakchalarga ajrashi) kasalliklarini keltirib chiqaradi. Ftorning suvdagi me'yoriy (chegaralangan) darajasi 1 mg(l bo'lishini mutaxassislar tomonidan qayd qilingan. Ichimlik chuchuk suv tarkibida yod miqdori 0.001 mg(l dan kamayib ketgani xollarida epidemiologik buqoq kasalligi zo'rayadi. Xuddi shuningdek Qashqdaryo viloyatining ko‘pgina tumanlarida, jumladan Muborak, Koson,Qamashi, N

Kaliy o’simlik ning changdonida ham ko’p bo’ladi. Makkajo’xorining changdonida 35,5% gacha bo’ladi. Kaliy o’simlik larning tovar bo’lmagan qismida ko’p bo’ladi[24]. Kaliy o’simliklarda fotosintez jarayonini normal o’tishini ta`minlaydi. Fermentlar tarkibiga kirmaydi. Lekin ularning faoliyatini tezlashtiradi. Protoplazma kolloidlarining gidrofillik qobiliyatini kuchaytiradi. Kaliyning ta`sirida o’simliklar suvni o’zida ushlab turish qobiliyatini oshiradi. Qisqa muddatli qurg`oqchilikka chidamliligini kuchaytiradi. Kaliy bilan oziqlanish yaxshi bo’lgan sharoitda o’simliklarda uglevodlarning tez to’planishi natijasida meva va sabzavotlarda qandning, kartoshkada kraxmalning, zig`ir va boshqa tolali ekinlada tolasining ingichkaligi va mustahkamligi ortadi. X ujayra shirasining osmotik bosimi va

dehqonchilikda qaytib o‘rniga kelmaydi.Bu holat chuchuk suv tanqisligi xavfini vujudga keltiradi. Yer yuzasida chuchuk suv juda notekis taqsimlangan.Ekvatorial mintaqada va mo‘tadil mintaqaning shimoliy qismida chuchuk suv etarli va hatto ortiqcha.Bu joylarda: Kongo,Zair,Gabon (aholi jon boshiga yiliga120ming km3), Kanada (115ming km3), Norvegiya (100 ming km3), Braziliya (48 ming km3), Kolumbiya, Venesuela, Peru, Boliviya, Yangi Zelandiya (125 ming km3), Rossiya (28 ming km3) kabi davlatlar joylashgan. Chuchuk suv bilan ta’minlanganlik darajasi o‘rtacha bo‘lgan mamlakatlarda aholi jon boshiga yiliga 5-25 ming km3 suv to‘g‘ri keladi.Bunday holatga AQSH, Meksika, Argentina, Mozambik, Mavritaniya, Eron, Myanma, Shvesiya kabi davlatlar kiradi. Quruqlikning 1/3qismini tashkil etgan qurg‘oqchil

3,5marta ko‘p.Bu suv omborlarining umumiy maydoni 400000km2 bo‘lib, Azov dengizidan 10barobar katta.Eng katta suv omborlar: Bratsk, Buxtarma, Tuyamoyin, Nosir. Jahondagi eng yirik ya’ni suv hajmi 100 mlrd m3 dan ortiq bo‘lgan suv omborlari: 1. Bratsk (169 mlrd m3 Rossiya Angara daryosi) 2. Nosir yoki Asuan (Misr. Nil daryosi ) 3. Viktoriya (Uganda) 4. Kariba (Zambiya, Zimbabve. Zambezi daryosi) 5. Volta (Gana. Volta daryosi) 6. Guri (Venesuela. Orinoko daryosi). AQSH, Meksika, Kanada, Avstraliya, Misr, Xitoy, Hindiston va MDHga kirgan mamlakatlarda suvni hududlarda qayta taqsimlash ishlari amalga oshirilgan va loyihalashtirilyapti.Fors ko‘rfazi, O‘rta dengiz boyi, Karib dengizi orollarida, AQShning janubida, Yaponiyada, Turkmanistonda dengiz suvini chuchitish amalga oshirilmoqda.Dunyo boyi

1. Ushbu bitiruv malakaviy ishini amalga oshira borib, Qarshi gazlangan icnimlik suvi tarkibi o‘rganilib, undagi sulfat ,hamda xlor ionlarining miqdori aniqlandi. 2. Namuna uchun keltirilgan bo’loq suvidan 50 ml olinib u quritish shkafida 105 o С da quritildi va quruq qoldiqning miqdori 17,431 g ekanligi aniqlandi. 3. Amalga oshirilgan tahlil natijalariga ko‘ra Qarshi gazlangan icnimlik suvi tarkibidagi sulfat ionlarining miqdori 105,6 mg/l ekanligi aniqlandi. 4. Olib borilgan laboratoriya tahlil natijalariga ko‘ra Qarshi gazlangan icnimlik suvi tarkibidagi xlor ionlarining miqdori 61,0 mg/l ekanligi aniqlandi. Foydalanilgan adabiyotlar. 65

1. Karimov I.A „ O‘zbekiston buyuk kelajak sari ” Toshkent, „O‘zbekiston” 1998 y. 2. Karimov I.A „ Jahon moliyaviy- iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari” Toshkent, „O‘zbekiston” 2009 y. 3. Karimov I.A ,, Bizning asosiy vazifamiz vatanimiz taraqiyoti va xalqimiz faravonligini taminlashdir” Toshkent ,, O‘zbekiston ” 2010 y 4. V.N. Alekseyev ,, Miqdoriy analiz” Toshkent ,, O‘rta va oliy maktab” 1963-yil 584 b. 5. Qodirov Y, Ibodov A ,, Formasevtik ximiya ” Toshkent ,, Medisina” 1971 y. 245 b. 6. MINERAL SUV Mirkomilova “ Analitik kimyo” Toshkent ,, O‘zbekiston” 2010-yil.424 b. 7. Sh.N. Nazarov ,, Analitik kimyo ” Toshkent ,, O‘qituvchi” 1984-yil. 234 b. 8. V.N. Alekseyev ,, Yarimmikrometod bilan qilinadigan ximiyaviy sifat analizi ko’rsi ”

17. „O‘g‘itlardan foydalanishga oid qisqacha spravochnik ” Toshkent „O‘zbekiston” 1971 y. 234 b. 18. Rublev V.I „ Texnika sovremennoy ximii” Moskvo ,, Znaniye ” 1971 y. c. 226 19. Averbul A.YA ,, Kompleksnoye ispolzovaniye ximicheskogo sirya ” Moskvo ,, Znaniye ” 1975 y. c.256 20. Abdulxaeva M.M, Mardanov O‘.M ,, Kimyo‘‘ Toshkent ,,O‘zbekiston‘‘ nashriyoti, 2011 y. 320 b. 21. Kashkarov O.D , Sokolov I.D „ Texnologiya kaliynix udobreniy ” Leningrad „ Ximiya ” 1978 g. 168 c. 22. Radionov A.I, Kiushin, V.N, Torocheshnikov N.S „Texnika zashiti okrujayushey sredi” Moskva„ Ximiya ” 1989 g. Str. 325 c. 23. Ivanov A.A ,, Minеrаlniy soli в nедrаx zеmlеy” Moskва 1973. C tr . 45-49 24. Yosh ximik ensiklopedik lug‘ati. Toshkent. 1990 y. 543 b. 25. Kelginbayeva S.В. Ximiya okrujаyushеy srедi. -T.: TГTU

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari