Qashqadaryo florasi tarkibidagi ilmiy meditsinada ishlatiladigan dorivor turlar tahlili - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	963.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Qashqadaryo florasi tarkibidagi ilmiy meditsinada ishlatiladigan dorivor turlar tahlili

Купить

Qashqadaryo florasi tarkibidagi ilmiy meditsinada ishlatiladigan dorivor turlar tahlili mavzusidagi BITIRUV MALAKAVIY ISHI

Mavzu: Qashqadaryo florasi tarkibidagi ilmiy tibbiyotda foydalaniladigan dorivor o’simliklar REJA: Kirish 1. Adabiyotlar sharhi. Dorivor o‘simliklarning o‘rganilish tarixi. 2. Dorivor o‘simliklarning xilma-xilligi 2.1. Havzaning dorivor o‘simliklarini muhofaza qilish. 3. Ilmiy tibbiyotda keng qo‘llaniladigan, tarkibida viloyatimiz sharoitida uchraydigan dorivor o‘simliklar bo‘lgan dori vositalarining turlari. 3.1. Buyraklar ish faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va organizmda moddalar almashinuvini normallashtiradigan Soltex tipidagi dori vositalari va ularga Qashqadaryo viloyati florasi tarkibidagi dorivor o‘simliklarning ishlatilishi . 3.2. Enurofin-uyquni yaxshilash uchun va tungi siydik tuta olmaslikda samarali vosita sifatida ishlatiladigan dorilar tarkibi dorivor o‘simliklar 3.3. T

КИРИШ Ўзбекистон табиати ўзининг ўсимликлар қоплами ва флористик таркиби билан алоҳида ўзига хос ҳудуддир. Мамлакатимизнинг жанубий ҳудудларида жойлашган Қашқадарё вилояти ҳам худди шундай ўзига хос ўсимликлар оламига эгалиги билан ажралиб туради. Вилоятимиз ўсимликлар дунёсига бой бўлиб ҳозирги кунда вилоят ҳудудида 1080 тур борлиги қайт этилган. Мавжуд турларнинг кўпчилиги ўзининг шифобахшлиги билан ҳалқимиз орасида кенг тарқалган бўлиб, улар ҳалқ ва илмий табобатда муваффаққиятли қўлланиб келинмокда. Доривор ўсимликлар ўз таркибида инсон организмига керакли таъсир кўрсата оладиган хусусиятга эга бўлиб, барча органларида биологик фаол моддалар сақлайди. Биологик фаол моддалар ўсимликларнинг ҳамма органларида бир хил миқдорда тўпланмайди. Баъзи ўсимликларда ер остки органларида, баъзилари

тиббиётда энг кўп тарқалган дорилар таркидаги турларни ўрганишўга ҳаракат қилдик. Мева, сабзавот-полиз ва зиравор ўсимликлар киши организмини витаминлар, углеводлар, органик кислоталар, минерал тузлар ва бошқа муҳим биологик фаол моддалар билан таъминлашда асосий, баъзан ягона манба. Сабзавот, мевалар, айниқса зиравор ўсимликлар меъда ширасининг ажралишини кучайтиради, иштаҳа очади ва овқат ҳазм бўлишини яхшилайди. Натижада организмдаги модда алмашинувига катта таъсир кўрсатади. Доривор ўсимликларнинг асосий аҳамияти касалликни даволаш эмас. Улар биринчи галда инсон ва ҳайвон организмига фақат ўсимлик маҳсулоти билан кирадиган биологик фаол моддалар (витаминлар, органик кислоталар ва бошқалар) етишмаслигидан келиб чиқадиган касалликларни олдини олишда катта аҳмиятга эгадир. Бу моддалар юқо

қондаги миқдорини камайтиришда ва атеросклероз касаллигини тараққий қилишини тўхтатишда маълум аҳамиятга эга. Шунинг учун бу касалликни олдини олишда витамин С га бой бўлган сабзавот ва меваларни истеъмол. Ishning maqsadi. Бизнинг ушбу битирув ишимизда ўз олдимизга қўйган асосий мақсади қуйидагилардан иборат деб ҳисобладик. Илмий медицинанинг турли соҳаларида энг кўп қўлланиладиган дори воситалари таркибидаги доривор ўсимликлар турларининг Қашқадарё ҳавзасининг флораси таркибида мавжудлик даражасини ўрганиш. Мавжуд доривор турларнинг илмий медицинада қандай дори- дармонлар таркибида ишлатилишини таҳлил қилиш. Табиий шароитда йўқолиб кетиш хавфи бўлган ва камайиб кетаётган ноёб доривор ўсимликларни муҳофаза қилиш тадбирларини излаш. Ҳавзада ёввойи ҳолда ўсадиган доривор ўсимлик турларидан о

турлар таркибини флористик, систематик ва бошқа йўналишларда таҳлил этиш. Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Ишнинг илмий аҳамияти шундан иборатки, ҳавза флораси такибидаги доривор ўсимликларнинг ҳозирги замон илмий медицинасида ишлатиладиган турларини таҳли этиш натижасида доривор турларнинг рўйхати шакллантирилади. Шунингдек, уларнинг тарқалиш ареали аниқланади, заҳираларининг кўрсатгичи аниқланади, ишлаб-чиқаришдаги ўрни таҳлил этилади. Доривор ўсимликлардан самаралироқ фойдаланиш тадбирлари тавсия этилади. Берилган тавсиялардан келиб чиқиб доривор ўсимликларни муҳофаза қилиш чоралари чоралари ишлаб чиқилади. Уларнинг таркиби таҳлил этилади. Ishning tuzili: Ishning aprobatsiyasi. Иш кафедра қошидаги илмий тўгаракда маъруза қилинган. Бу ҳақда университетнинг “Фан, тараққи

1. Доривор ўсимликларни ўрганиш тарихи. Адабиётлар шарҳи. Доривор ўсимликларнинг ўрганилиш тарихи. Инсоният қадим- қадимдан ўсимликлардан шифобахш восита сифатида фойдаланиб келади. Доривор ўсимликлар тўғрисидаги маълумотлар авлодлардан-авлодга, қабиладан-қабилага фақат оғзаки тарқалган. Давлатлар ўртасида савдо-сотиқ ва бошқа муносабатлар ўрнатилгандан сўнг, ана шу давлатларда доривор ўсимликлар турлари кўпая борди. Ёзув пайдо бўлганидан кейин доривор шифобахш ўсимликлар тўғрисидаги маълумотлар ёзма равишда тарқала бошлади. Қазилмаларда Сурия шохи Ассурбанипал (Сарданапал, эрамиздан аввалги 668 йил) кутубхонасидаги сополга миххат билан ёзилган 22000 жадвал топилган, шундан 33 тасида доривор маҳсулотлар қайд килинган. Ҳатто ўша даврда Сурияда доривор ўсимликлар экиладиган майдонлар ҳам бўл

Арасту ва унинг шогирди Теофраст (эрамиздан тўрт аср олдин) кўпгина ўсимлик турларини таърифлаш билан бирга уларнинг доривор хусусиятларини ҳам кўрсатиб ўтишган. Ўз даврининг атоқли врачи Диоскорид (эрамизнинг И асрида яшаган), «Материа медиcа» номли машҳур китобида жуда кўп доривор ўсимликларни расмлари билан биргаликда таърифлаб берган. Лотин тилига таржима килинган бу китобдан Овруполик врачлар ХВИ асргача қўлланма сифатида фойдаланиб келганлар. Кўҳна Римда Гален ва Плиний Старший фармакогнозия билан узоқ вақт шуғулланганлар. Врач Гален (эрамизнинг 130- йилларида туғилган) фармация ва тиббиёт соҳасида бир қанча китоблар ёзган. У ўз китобларида 304 та доривор ўсимлик, 80 та ҳайвон ва 60 та минерал моддадан олинадиган дориларни таърифлаган. Гален ўсимлик ва ҳайвон органларидан тайёрланган

гиёҳларга тавсиф берган. У китобда номи келтирилган доривор гиёҳлардан Ҳинд табобатида ҳозир ҳам фойдаланиб келинмокда. Ҳинд тиббиёти Тибет, Хитой, Япония, кейинчалик Мўғилистон ва Бурятияга ёйила бошлайди. Бу давлатлардаги маҳаллий доривор ўсимликлар сони Ҳиндистондан келтирилган ўсимликлар ҳисобига орта борди. Осиё давлатларида қадимдан фойдаланиб келинаётган ўсимликлар, ҳайвон маҳсулотлари ва минерал моддаларни бир тизимга солишда араб врачларининг хизмати катта бўлди. Улар тиббиёт соҳасида ёзилган китобларни араб тилига таржима қилиш билан бирга қайта нашрдан чиқардилар ҳамда Ҳиндистондаги доривор маҳсулотлар ва моддаларни араб тиббиётида қўллай бошладилар. Ўз даврининг машҳур табиблари бўлмиш бухоролик Абу Али Ибн Сино, эронлик Абу Мансур Мувафақ, хоразмлик Ал-Хоразмий, Абу Райхон ал-

Булардан ташқари, «Сайдана»да яна 104 та ҳайвонлардан олинган маҳсулотлар ҳамда шу вақтгача тўғри аниқланмаган 113 та доривор ўсимликлар ҳакида маълумотлар бор. Сабзавот экинлари деҳқончилик қилинадиган шимолий минтақадан тропик минтақагача бўлган ҳамма территорияда экиб ўстирилади. Уларнинг бундай кенг тарқалганлиги ниҳоятда лаззатли озиқ-овқат ва витаминлар манбаи эканлиги билан белгиланади. Бу ҳақда XV-XVI асрлардаги Ўрта Осиё хўжалиги тарихи тўғрисида "Зироатнома" (Фанн-и кишту зироат) да батафсил маълумотлар келтирилган. Унда ўтмишда яшаган бобо- деҳқонларнинг минг йиллар давомида орттирган тажрибалари акс эттирилган. Улар қимматбаҳо аҳамиятли мевали дарахтлар, полиз ва сабзавот экинларининг навларини яхшилаш, яратиш, зараркунанда-касалликларига қарши курашиш, муттасил, мўл ва

1921 йилда доривор ўсимликларни йиғиш ва экиш тўғрисидаги махсус Декрет чиқарилади. Бу Декрет фарматсевтика саноатининг ривожланишида, дорихоналарни дори маҳсулотлари билан таъминлаш ҳамда доривор ўсимликларни йиғишда катта аҳамиятга эга бўлади. Дори маҳсулотларини йиғиш иши билан фақат давлат маҳкамалари шуғуллана бошлайди ва бу иш маълум режа асосида олиб борилади. Декрет асосида янги илмий-текшириш муассасаларини очиш, доривор маҳсулотлар сифатини аниқлаб берувчи қўлланма ва стандартлар тузиш ҳамда мутахассислар тайёрлаш учун дарсликлар яратиш зарур эди. Шу мақсадда 1931 йилда собиқ иттифоқ доривор ва хушбўй ўсимликлар илмий-текшириш институти (ВИЛАР) очилади. Бундан ташқари, собиқ иттифоқ ўсимликшунослик институти (ВИР) очилади. Бу институтнинг асосий вазифаси чет элдан келтирилган дор

Доривор ўсимликларнинг Ўзбекистонда ўрганилиш тарихи . Ҳозирги кунда Ўзбекистон флорасида учрайдиган доривор ўсимликлардан 110 дан ортиқ турлари, яъни 2,5% тиббиётда ҳар хил касалликларни даволашда кенг қўлланилмоқда, лекин республикамиз ҳудудида дори-дармонлик хусуcиятига эга бўлган ўсимликларнинг 1154 дан кўпроқ турлари тарқалганлиги тўғрисида (Қ.Ҳ.Ҳожиматов ва бошқалар, 2004) маълумотлар берганлар. “Ўзбекистон флораси” номли 6 жилдли асарда қайд қилинишича, Ўзбекистонда ёввойи, маданий ўсимликларнинг 146 оилага мансуб 4500 га яқин ўсимлик тури бўлиб, уларнинг 577 тури доривор шифобахш ўсимликлар ҳисобланади. Ўзбекистон флораси доривор шифобахш турларга жуда бой. Бундай турларни илмий асослаб ўрганиш бўйича олимларимиз кўплаб илмий изланиш ва тадқиқотлар олиб бордилар ва ҳозирда ҳам бу и

Самарқанд ва Нукус дорилфунунлари ҳамда республика Фанлар Академиясига қарашли Ўсимлик моддалари кимёси, Биоорганик, Ботаника ва бошқа илмий текшириш институтлари ҳамда Ботаника боғининг тегишли кафедралари ва лаборатория ходимлари шуғулланиб келмоқдалар. Бу борада Ўзбекистоннинг қуйидаги атоқли олимларининг хизматлари салмоқлидир: С.Й.Юнусов, О.С.Содиқов, Қ.3.Зокиров, Х.А.Абдуазимов, П.Х.Йўлдошев, Н.Қ.Абдубакиров, Р.Л.Хазанович, A.Y.Бутков, И.И.Гранитов, И.П.Сукерваник, А.А.Асқаров, И.Қ.Комилов, Н.С.Келгинбаев, М.Б.Султонов, А.Г.Курмуков, У.Б.Зокиров, С.С.Азизова, Ф.С.Садриддинов, П.К.Зокиров, С.С.Саҳобиддинов, С.А.Ҳамидхўжаев, Т.П.Пўлатова, А.Й.Ибрагимов, Х.М.Комилов ва бошқалар. Ғарбий Тян-Шан ҳудуди флорасида учрайдиган доривор ўсимликларни ўрганиш бўйича тадқиқотчи олимлардан А.Й.Бутк

1936 йилдан бошлаб Тошкент Давлат университетининг кимё факультетида Г.В.Лазуревский ва О.С.Содиқов Ўзбекистонда ёввойи ҳолда ўсадиган алкалоидли ўсимликларни текшира бошладилар. 1943 йилда С.Й.Юнусов бошчилигида Ўзбекистон Фанлар академияси кимё институти қошида алкалоидлар лабораторияси ташкил этилди. Кўп ўтмай бу лаборатория мамлакатимиздаги алкалоидларни ўрганувчи энг йирик марказга айланди. Бу ерда кўпгина малакали мутахассислар етишиб чиқди. 1943—1976 йилларда лаборатория ходимлари томонидан 160 тур ўсимлик тўлик ўрганилди ва улардан 590 та алкалоид ажратиб олинди. Шулардан 295 таси ўсимликлардан биринчи марта ажратиб олинган янги алкалоиддир. 1976 йилгача собиқ Иттифоқ бўйича 430 та алкалоиднинг кимёвий тузилиши аникланган бўлса, шундан 245 тасининг тузилиши С.Й.Юнусов раҳбарлигидаг

2. Доривор ўсимликларнинг хилма-хиллиги Табиий географик шароитга боғлиқ ҳолда ўсимлик турлари республикамизнинг бошқа ҳудудлари сингари Қашқадарёда ҳам чўлдан тоғ қисми томон ўзгариб боради. Ўзбекистон ҳудудининг кўпчилик қисмидаги табиий шароитнинг ўсимликлар ўсиши учун ноқулай бўлишига қарамай (ёзи иссиқ, қуруқ, серофтоб, қиши нисбатан совуқ) ўсимликларнинг 120 оилага мансуб бўлган 3700 тури мавжуд. Биз республика ўсимликларнинг баландлик минтақа бўйича ўзгаришини Қ.3. Зокиров тақдим этган қуйидаги минтақаланиш бўйича берамиз: чўл, адир, тоғ ва яйлов. Ҳар бир баландлик минтақа ўсимлиги ўша ҳудуд геоморфологик тузилишига, иқлимий хусусиятларига, тупроқ қопламига боғлик ҳолда шароитга мослашгандир. Агар ҳавзанинг тоғли қисмида ўсимлик қоплами рельефга тоғ ёнбағрининг қиялигига, куёшга нис

сертук, илдизи узун Чўл минтақасида намгарчилик етарли бўлган баҳор фаслида эфемер (бир йиллик ўтлар) ва эфемероидлар (кўп йиллик ўтлар) ўсади. Бу даврда чўл яшил ранг тусини олади. Бу ўсимлик турларининг илдизлари қисқа (5—20 см. чуқурликкача боради) бўлганлиги туфайли ер ости сувларидан фойдаланиш имкониятига эга эмас. Шу сабабли улар баҳорда сернам бўлган даврда барқ уриб ўсиб, ёзги жазирама иссиқ ва қуруқ кунлар бошланиши билан қуриб қолади. Бундай ўсимлик турларига арпоғон, лолақизғалдоқ, тароқбош, қўшоёқ, қорамошоқ, исфарак, читир, каби эфемерлар, коврак, илоқ каби эфемероидлар киради. Адир минтақаси . Бинобарин, адирда ўсимликлар қоплами ёппасига туташ бўлмай, она жинслар очилиб колган тик ёнбағирларда, оқар ва вактли сувлар ювиб кетган жойларда узилиб қолган. Умуман олганда адир ми

ёнбағри орасида тафовутлар катта. Жанубий ёнбағрида нураш туфайли вужудга келган шарал ва қурумлар кўп. Иқлимий хусусиятлар хам рельефга борлиқ ҳолда ўзгаради: ёғин миқдори ортади, ёзда ҳарорат пасаяди, ёғинлар кўпроқ тоғларнинг ғарбий, шимоли-ғарбий ёнбағирларига тушади. Булар ўз навбатида тупроқ копламига таъсир этади. Тоғларнинг қурғоқчил кисмида жигарранг, аксинча нам қисмида эса қўнриғ тоғ ўрмон тупроқлари учрайди. Тоғ минтақасида табиий шароитнинг ҳамма қисмида бир хил бўлмаслиги унинг ўсимлик қопламининг жойлашишига хам таъсир этган. Тоғ бадандлик минтақасида жойнинг комплекс табиий шароитига боғлиқ ҳолда ўсимликнинг бир неча турлари мавжуд. Тоғларнинг нам шимолий ва шимоли-ғарбий ёнбағирларида мезофит, аксинча жанубий, нисбатан қуруқ ёнбағирларида ксерофит ўсимликлар учраса, захкаш

Яйлов баландлик минтақасининг юқори қисмида (3500 м. дан юқорида) алп ўтлоқлари учрайди. Алп ўтлоқлари субалп ўтлоқларидан паст бўлиб, ер бағирлаб ўсиши билан фарқланади. Намгарчилик бўлган ерларда тўнғизсирт (кобрезия) ўтининг бир неча турлари, гунафша, қоқиўт, юлдузўт, сариқ айиқтовон, ёввойи кўкнори кабилар ўсади. Маълумки, ҳар бир ўсимликнинг ўзига хос ўсадиган жойи бўлади ва у шу шароитда яхши тараққий этади. Баъзи ўсимликлар, барглар чириндиси кўп бўлган ерларда (марваридгул ва бошқалар), бошқалари шўрли ерларда (қизилмия, шувоқ турлари, шўрак ва бошқалар) ёқтирса қолганлари тоғлиқ, тошли ерларни ва шағалли (қизилча, қорақовуқ ва бошқалар) ёки кишилар яшайдиган жойларга яқин ва ифлос жойлар (мингдевона, бангидевона ва бошқалар) ерларда яхши тараққий қилади. Баъзи ўсимликлар намликни

Шунингдек қурғоқчилик баъзи ўсимликларда эфир мойларининг кўп тўпланишига сабаб бўлади. Одатда жанубий туманларнинг флораси шимолий туманларникига нисбатан эфир мойи сақловчи турларга бой. Шу шароитда ўсадиган ўсимликларнинг эфир мойларининг ҳиди кўпроқ хушбўй, таркибий қисми ҳам мураккаброқ бўлади. 2.1. Ҳавзанинг доривор ўсимликларини муҳофаза қилиш. Кейинги йилларда ташландиқ, бўз ва чўл ерларнинг ўзлаштирилиши, инсонларнинг ўз мақсадлари йўлида табиий бойликлардан нотўғри фойдаланишлари сабабли, ёввойи ўсимликларнинг турлари ва бойликлари камайиб кетмоқда. Бундан ташқари, шифобахш ўсимликларнинг табиий бойликларининг ҳосилдорлиги ҳар йилги об-ҳаво шароитига боғлиқ бўлиб, кўпинча барқарор эмас. Шу туфайли, доривор ўсимликларнинг 50 дан ортиқ тури маданийлаштирилган ҳолда экилмоқда. Ҳавза

Ўзбекистонда ноёб, эндемик, реликт ўсимлик турларини сақлаб қолиб, ҳимоя остига олиш учун академиклар Е.М.Лавренко ва А.Л.Тахтаджянлар ташаббуси билан 1978 йили Ўзбекистон «Қизил китоби» таъсис этилди. Ҳозирги кунда Ўзбекистон «Қизил Китоби»га республикаимизда муҳофаза остига олиш зарур бўлган 300 дан ортиқ ўсимлик турлари киритилиб, улар ҳақида мукаммал маълумотлар (қисқача тавсифи, тарқалиши, миқдори, камайиб кетиш сабаби, муҳофаза килишга қаратилган чоралар) берилган. Биз бундан кейинги бобимизда Ҳавзада тарқалган ва илмий медицинада дори дармонда ишлатиладиган турлар ҳақида маълумотлар келтирамиз.

3. ILMIY TIBBIYOTDA KENG QO‘LLANILADIGAN, TARKIBIDA VILOYATIMIZ SHAROITIDA UCHRAYDIGAN DORIVOR O‘SIMLIKLAR BO‘LGAN DORI VOSITALARINING TURLARI. 1. Gastfin tabletkasi. Ushbu dori vositasi tabletka holida bo‘lib tarkibida viloyatimiz florasida uchraydigan 6 turdagi dorivor o‘simlik mavjud bo‘lib, bu dori vositasi ovqat hazm bo‘lishi va me’da-ichak yo‘li faoilyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bulardan biri zubturum o‘simligidir. Katta zubturum – Plantago major L., zubturumdoshlar– Plantoginaceae oilasiga kiradi. Zubturum ko‘p yillik, kalta va yo‘g‘on ildizpoyali o‘t o‘simlik. Ildizpoyaining yuqori tomonidan uzun, anotli bandli ildiz oldi to‘pbargalar, pastki tomonidan esa jida ko‘p mayda ildizlar o‘sib chiqadi. Ildiz oldi to‘pbargalari keng ellipssimon yoki keng tuxumsimon, tekus qirrali va yi

Zubturum o‘simligining dorivor preparatlari yallig‘lanishga qarshi va balg‘am ko‘chiruvchi vosita sifatida, me’da ichak kasalliklari, ya’ni surunkali gipoasid gastrit, normal va kam kislotalik sharoitidagi me’da-o‘n ikki barmoq ichak yarasini, surunkali va tuzalishi qiyin bo‘lgan kolit hamda yaralarni davolashda qo‘llaniladi. Xalq tabobatida bu o‘simlikardan me’da, ichak va o‘pka xavfli o‘smalariga davo qilish uchun foydalaniladi. Viloyatimizda zubturumning ikki turi uchrashi kuzatildi. Lansetniksimon va bargi zub yoki baqa yaproq turi mavjud. Baqa yaproq turi teridagi yara-chaqalarning tez pishib yetilishiga yordam beradi. 1. Oddiy igir-Acoruscalamus L. Oilasi- kuchaladoshlar – Araceae, ko‘p yillik, bir pallali o‘t o‘simlik. Ildizpoyasi sudralib o‘sadi, ko‘p shoxli, serildiz. Ildizpoyasin

parfyumeriyada va oziq-ovqat sanoatida ham ishlatilgan. Bugungi kunda uni ko‘paytirish ishlarini olib borishni maqsadga muvafiq deb hisoblaymiz. 3. Qalampir yalpiz – Mentha piperita L ., yasnotkadoshlar – Lamiaceae (labguldoshlar - Labiatae ) oilasiga kiradi. Ko’p yillik, bo’yi 30-100 sm ga yetadigan o’t o’simlik. Ildizpoyasi sershox, yer tagida yon tomonga qarab ketgan shoxlar chiqaradi. Ildizchalari ingichka, popuk ildiz, ildizpoyaining bo’g’imlaridan chiqadi. Poyalari eng tagidan boshlab kuchli shoxlanadi, yalang’och yoki siyrak kalta tukli bo’ladi. Barglari kalta bandli, cho’zinchoq- tuxumsimon shaklda, chetlari tishli, uzunligi 8 sm va eni 2 sm gacha bo’radi. Gullari pushti yoki och binafsha rangda, mayda-mayda bo’lib, to’pgullar hosil qiladi. Mevasi – kosachabarg bilan birlashgan 4 t

moyidan ajratib olingan mentol quloq, burun, nafas yo‘llari kaalliklarida hamda tish g‘rig‘ini qoldirish uchun qo‘llaniladi. Mentoldan bosh og‘rig‘ini qoldiradigan migren qalami tayyorlanadi. Xalq tabobatida yuqori nafas yo‘llarining o‘tkir va surunkali kasalliklarida ko‘p ishlatiladi. 4. Dorivor moychechak (romashka, moychechak) – Chamomilla recutita L., astradoshlar - Astraceae oilasiga kiradi. Juda xushbo’y hidli bo’ladigan bir yillik o’tsimon o’simlik, bo’yi 10-45 sm gacha boradi. Ildizi ingichka ildiz, och qo’ng’ir tusda bo’ladi. Poyalari yakka-yakka bo’lib, to’g’ri o’sadi, aksariyati juda shoxlab ketadi, ichi kovak. Barglari navbatma-navbat joylashgan, ikki qayta patsimon qirqilgan. Poyalari va shoxlarining uchidan uzun bandlari bo’ladigan gullar chiqadi, gullari aksariyati oq rangda

mahallarda ishlatilgan. Meditsinada juda ko‘p doridarmonlarga qo‘shilib turli xil malhamlar tayorlanadi. Bizning fikrimizcha tabiiy moychechak ekmasiga nisbatan bir necha marta ko‘proq shifobaxshlik xususiyatiga ega. Ilmiy meditsinada moy chechak 20 dan ko‘p dori vositalarida ishlatiladi. Viloyatimizda uning zahirasi ishlatilishiga nisbatan juda kam deb hisoblaymiz. 5. Dorivor tirnoqgul - Calendula officinalis L., astradoshlar- Astraceae oilasiga kiradi. Bo’yi 30-50 sm ga yetadigan bir yillik o’t o’simlik. Ildizi – shoxlaydigan o’q ildiz, poyasi tik o’sadi, qalin tuklar bilan qoplangan , barglari navbatma-navbat joylashgan, chetlari tishli. Gullari poyasi va shoxlarining uchki tomonida joylashgan savatcha ko’rinishida to’pgullar hosil qiladi. Mevalari- urug’li meva. Iyundan kech kuzgacha g

ko’chiruvchi sifatida hamda gepatit, xolesistit, yara kasalligi, gipertoniya, siydik- tosh kasalligi davosiga ishlatilgan. 6. Oddiy bo’ymodaron Achillea millefolium L . Oilasi - astradoshlar – Asteraceae, ko’p yillik t o’simlik. Poyasi bir nechta, tik o’sadi, k o’pincha shoxlamaydi, shoxlangan holati kamroq uchraydi. B o’yi 20-50 sm ga yetadi. Ildizpoyasi shoxlangan, yer ostida novda hosil qiladi. Novdalardan ildizoldi barglar va poyalar o’sib chiqadi. Barglari oddiy, 2 marta patsimon ajralgan, bandsiz, ketma-ket joylashgan. Mayda, tuxumsimon savatchaga t o’plangan, ochish, ba’zan och pushti rangli gullari poyasi bilan shoxlari uchiga joylashgan qalqonsimon gul to’plamini hosil qiladi. Mevasi – yassi, tuxumsimon pista. Iyundan boshlab gullaydi, avgustda mevasi yetiladi. Xom ashyo sif

Kardioassist- asab tizimining kuchli qo‘zg‘alishlarida, arterial gipertenziyaning boshlang‘ich davrida, vegetativ qon-tomir distoniyasi profilaktikasida, uyqusizlikda yordam beradigan dori vositasi tarkibidagi dorivor o‘simliklar va ularning Qashqadaryo viloyatida tarqalishi. Ushbu dorining tarkibida viloyatimiz florasi tarkibida mavjud bo‘lgan 5 turdagi dorivor o‘simliklar aralashmasi ishtirok etadi. 1. Dorivor limono’ti - Melissa officinalis L. – Oilasi – yasnotkaguldoshlar– Lamiaceae , bo’yi 30-60 sm ga yetadigan, ko’p yillik o’t o’simlik. Limon hidi kelib turishi tufayli «limono’t» deb ataladi. Ildizpoyasi juda shohlab o’sim, yer tagidan novdalar beradi. Poyasi- to’rt qirrali, sershoh, bo’yi 120 sm gacha boradi, tukli. Barglari qarama-qarshi joylashgan, bandli,tuxumsimon, o’tkir uchli,

damlamalari asab, yurak kasalliklarini davolashda qo‘llaniladi. Limono‘t damlamasi kamqonlikda, oshqozon ishini faollashtirishda xamda o‘t va siydik haydovchi vosita sifatida keng ishlatiladi. Qashqadaryoning mahalliy aholisi undan keng foydalanadi. Do‘lana mevalari – yurak ish faoliyatini yaxshilab, qo‘zg‘aluvchanligini pasaytiradi. Shuningdek, do‘lana qondagi holesterin miqdorini hamda arterial qon bosimini tushirish xususiyatiga ega. Do‘lana biologik xususiyatiga ko‘ra qurg‘oqchil va toshli hududda o‘sishga moslashgan tur bo‘lib, mezoksirofitlik xususiyatiga ega. Qashqadaryoning toshli tog‘li hududlarida, jumladan Kitob va Shahrisabz tog‘larida ko‘plab usadi. Olib borilgan hisob kitoblarga ko‘ra bir yilda taxminan 150 tonnagacha dorivor dulana yig‘ishtirib olnadi. Bu esa ilmiy mediqinan

mintaqasida ham tarqalgan bo‘lib uning zag‘irasi juda kam. Ilmiy meditsinada ishlatishga yetarli miqdorda emas. Valeriana o‘simligining ildiz va ildizpoyasi tarkibida efir moyi va sof holda izovalerian kislota bo‘ladi. Bundan tashqari, alkaloidlar, oshlovchi moddalar, saponinlar, qandlar, sirka, izokapron va chumoli kislotalar uchraydi. Ta’sir etuvchi moddalari efir moyi deb hisoblanadi. Ta’siri va qo‘llanilishi: Valeriana ildizi va undan tayyorlangan dori shakllari asab tizimini tinchlantiruvchi, yurak urib ketishi holatlarida meyor holatga keltiruvchi vosita sifatida ishlatiladi. Uning tabiiy holdagisidan juda yoqimli hid taraladi. Undan tashqari, valerianadan tayyorlangan dorilar gijja va yel haydovchi vosita degan ma’lumotlar bor. Valeriana ildizidan tayyorlangan dori vositalarini

Bu o’simlik viloyatning Shahrisabz tumani, Tanxozdaryo yoqalarida, G’ilon, Hisorak, Xitoy qishloqlari, Yakkabog’ tumani Samoq, Tatar, Toshqo’rg’on qishloqlari atrofida uchraydi. Tarkibida flavonoidlar, oshlovchi moddalar, efir moyi, saponinlar, achchiq moddalar, smolalar saqlaydi. Ilmiy tibbiyotda nastoyka va damlama dori shakllari, tinchlantiruvchi vosita sifatida ishlatiladi. Markaziy Osiyo xalq tabobatida arslonquyruqning yana bir turi Turkiston arslonšuyrug’i– pustirnikTurkestanskiy . Markaziy Osiyoning tog’li tumanlarida, tog’ etaklaridan to o’rta qismigacha bo’lgan tosh tuproqli qiyaliklarda o’sadi. Efir moyi, smolalar, saponinlar, alkaloidlar, flavonoidlar, achchiq va oshlovchi moddalar saqlaydi. Arslonquyruqning dorivor preparatlari tinchlantiruvchi vosita sifatida gipertoniya,

pista. Iyundan boshlab gullaydi, avgustda mevasi yetiladi. Viloyatning Kitob tumani Hazrati Cho’qchar tog’ tizmalari yon-bag’irlarida o’sadi. Mahsulotning dorivor preparatlari me’da-ichak kasalliklarini davolash, ishtaha ochish va qon to’xtatuvchi dori sifatida qollaniladi. Xalq tabobatida bo’ymodaron o’ti va gullaridan tayyorlangan qaynatmalari qon to’xtatuvchi, jaroxatlarni bitiruvchi, isitma tushiruvchi vosita sifatida qo’llaniladi. Tarkibida karotin, K va S vitaminlar, axillein va betonitsin alkaloidlari, efir moyi, lakton, xolin, smola, oshlovchi, achchiq va boshqa moddalar bo’ladi. Efir moyi tarkibida xamazulen, tuyon, kamfora va boshqa moddalar bor. Qashqadaryoda ilmiy meditsina uchun yetarli zahirasi mavjud. 3.1. Buyraklar ish faoliyatiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi va organizmda modd

tuxumsimon-nishtarsimon, tekis q irrali b o ’lib, q is q a bandi yordamida poyasida 4-6 tadan h al q asimon o ’rnashgan. Mayda sar g ’ish-yashil gullari barg qo ’lti g ’idan o ’sib chi qq an yarim soyabonga joylashib, siyrak r o ’vaksimon gult o ’plamini h osil q iladi. Mevasi – dumalo q , q ora rangli, sershira x o ’l meva. Iyun-avgust oylarida gullaydi, mevasi iyul-sentabrda yetiladi. Viloyatning Qamashi tumani Langar , Qiziltom qihloqlari atroflaridagi tog ’ larning irmoqlari va soylari , ariqlarining bo ’ ylarida va kanal b o ’ylarida, t o ’ q aylarda, daryo b o ’ylaridagi chakalakzorlarda, butalar orasida, dalalarda, begona o ’t sifatida bo g ’larda va ekinzorlarda o ’sadi. Plantatsiyalarda o ’stiriladi. Ildizpoyasi bilan ildizi tarkibida antratsen unumlari, q andlar, organik kislotal

Q ush toron ( q izil tasma, chumchu q tili) Polygonum aviculare L. –Oilasi - torondoshlar – Polygonaceae bir yillik o ’t o ’simlik.B o ’yi 10-60 sm ga yetadi. Poyasi b o ’ g ’inli, shoxlangan. Bargi ch o ’zi q lansetsimon, t o ’mto q uchli, tekis q irrali, poyada bandi bilan ketma-ket o ’rnashgan. Barg bandi bilan poyani o ’rab turuvchi yondosh bargchalardan tuzilgan yup q a pardachasi bor. Gullari mayda, pushti rangli, 1-5 tadan barg qo ’lti g ’iga joylashgan. Mevasi – uch Q irrali yon g ’o q cha. May-oktabr oylarida gullaydi va mevasi yetiladi.Tarkibida askorbin kislota, vitamin K, avikulyarin, kversetrin, giperozid flavon glikozidlari, karotin, efir moyi, oshlovchi moddalar bor. Ilmiy tibbiyotda qush toron o’simligining yer ustki qismi siydik xaydovchi, gijja xaydovchi, ginekologiya a

Qashqadaryo viloyatining ba ’ zi tumanlarida fermer xo ’ jaliklari va aholi tomonidan ekiladi . Shuningdek tabiatda yavvoyi turi ham tarqalgan . Mahalliy aholi undan yel haydovchi vosita sifatida foydalanadi . Zahirasi juda kam . Taklifimiz uni ko ‘ paytirish usullarini ishlab chiqish lozim . Meva tarkibida efir moyi, yo g’ va o q sil moddalar b o’ ladi. Efir moyi tarkibida stearopten – anetol, metilxavikol, anis aldegid, anis keton va anis kislota h amda bosh q a terpenlar uchraydi. Mevasidagi efir moyi bal g ’am k o ’chiruvchi, ichak faoliyatini kuchaytiruvchi, antiseptik, spazmolitik, siydik va o ’t xaydovchi, q on bosimini pasaytiruvchi ta’sirga ega. Xalq tabobatida arpabodiyon nafas organlarining yallig ’ lanish kasalliklarida , o ’ tkir respirator kasalliklari , bronxit kasalligi , z

yo ’ llar chetida ikki yillik o ’t o ’simlik sifatida yaxshi o ’sadi va mevasi pishib yetiladi. Dorixona ukropining mevasi yo q imli h idga ega, efir moyi sa q laydi. Efir moyining tarkibida asosan anetol va bosh q a lar uchraydi. Urug ’ larida 20 terpen foizga qadar moy bo ’ ladi . Bundan tashqari bu o ’ simliklarda askorinat kislota , karotin va flavonoidlar , kvertsetin , izoramnetin va kemferol bor . Poya va barglarida vitamin B 1, B 2, B 6, pantogenat kislota , bir oz miqdorda qand moddalari , azotli moddalar uchraydi . Ilmiy tabobatda isht ah a ochuvchi, ov q at h azmini yaxshilovchi, yel h aydovchi vosita sifatida ishlatiladi. Ukrop tomirlar muskullarini ham bo ’ shashtiradigan va siydik haydaydigan bo ’ lgani uchun ba ’ zi olimlar uni gipertoniya kasalligi va ateroskleroz dav

Dalachoy tarkibida oshlovchi moddalar, flavonoidlar va antratsen unumlari hamda boshqa moddalar bor. Dalachoy xom ashyosidan tayyorlangan dori shakllari qon to’xtatuvchi, yallig’lanishga qarshi yaralarni bitiruvchi, gijja haydovchi vosita sifatida ishlatiladi. Dalachoy o’simligi oshqozon-ichak kasalliklarini davolovchi, o’t va siydik haydovchi turli xil yig’malar tarkibiga kiradi. Xalq tabobatida tayyorlangan damlama tinchlantiurvchi, og’riq qoldiruvchi, bosh og’rig’ida va bod kasalligida yaxshi natija beradi. Maskur dalachoy Qashqadaryo viloyatidagi o‘simliklar qoplamida juda ko‘plab uchraydi. Zahirasi ilmiy meditsina talabiga jovob beradi. Uni qo‘riqlash va ehtiyot choralarini ko‘rish ishlarini olib borish lozim deb hisoblaymiz. 3. Dag’al dalachoy – Hypericum scarbum L .Oilasi - dalachoy

4. Oddiy bo’ymodaron Achillea millefolium L . Oilasi - astradoshlar – Asteraceae, ko’p yillik t o’simlik. Poyasi bir nechta, tik o’sadi, k o’pincha shoxlamaydi, shoxlangan holati kamroq uchraydi. B o’yi 20-50 sm ga yetadi. Ildizpoyasi shoxlangan, yer ostida novda hosil qiladi. Novdalardan ildizoldi barglar va poyalar o’sib chiqadi. Barglari oddiy, 2 marta patsimon ajralgan, bandsiz, ketma-ket joylashgan. Mayda, tuxumsimon savatchaga t o’plangan, ochish, ba’zan och pushti rangli gullari poyasi bilan shoxlari uchiga joylashgan qalqonsimon gul to’plamini hosil qiladi. Mevasi – yassi, tuxumsimon pista. Iyundan boshlab gullaydi, avgustda mevasi yetiladi. Violayating Kitob tumani Hazrati Sulton tog‘larida. Dehqonobodning Chаqchar tog’ tizmalari yon-bag’irlarida o’sadi. Uning zahirasi unchalik ko

5. Dorivor marmarak ( shalfey , Mavrak , xuttan )- Salvia officinalis L . Oilasi – yasnotkadoshlar – Lamiaceae , ko ’ p yillik , bo ’ yi 100 sm ga yetadigan ko ’ p yillik o ’ tsimon o ’ simlik . Ildizi ham tarmoqlanadigan o ’ q ildiz . Poyasi ko ’ p sonli , shoxlangan , serbarg , qizg ’ ish - binafsharang tusda , ustki qismi bez tukchalar bilan qoplang , 4 qirrali , pastki qismi bir oz yog ’ ochlangan . Bargi oddiy , uzun bandli , poyaning yuqori qismidagilari bandsiz bo ’ lib , qarama - qarshi joylashgan . Gullari mayda , pushti yoki oq rangda bo ’ lib , poya shoxlarining yuqori qismida boshoqsimon doira shaklidagi soxta to ’ pgul hosil qiladi . Mevasi qo ’ ng ’ ir - jigarrang tusda , silliq , dumaloq bo ’ ladigan 4 ta yong ’ oqchadan tashkil topgan . Iyun - avgust oylarida gullaydi , m

6. Dorivor valeriana – Valeriana officinalis L . Oilasi - valerianadoshlar – Valerianaceae , bœyi 2 m gacha yetadigan ko’p yillik o’t o’simlik. Birinchi yili ildizoldi to’pbarglar, ikkinchi yili poya o’sib chiqadi. Poyasi tik o’sadi, silindrsimon, qirrali, ichi g’ovak, shoxlanmagan yoki yuqori qismi shoxlangan. Barglari oddiy, 4-11 juft bo’lakchalardan iborat, toq patli ajralgan. Ildizoldi barglari uzun bandli, poyadagi bandlari qisqaroq, qarama-qarshi joylashgan. Barg bo’lakchalari chiziqsimon, nishtarsimon yoki tuxumsimon, yirik tishsimon qirrali. Gullari oq yoki pushti rangli, xushbo’y, mayda ro’vakka to’plangan. Mevasi – cho’ziq tuxumsimon, och qo’ng’ir pista. May oyining oxiridan boshlab avgust oyigacha gullaydi. Valeriana Rossiyaning Yevropa šismida ko’proq o’sadi. Umuman, valeriana

dorivor turlari. Ushbu preparatning tarkibida 7 turdagi dorivor o‘simlik bo‘lib ulardan quyidagilar havzaning florasi tarkibida mavjud. ) Uch bo’lakli qoraqiz (ittikanak) Bidens tripartita L. Oilasi - astradoshlar – Asteraceae, bir yillik, bo’yi 25-100 sm ga yetadigan o’t o’simlik. Kuchli tarmoqlangan o’q ildizi bor. Poyasi tik o’suvchi, tuksiz yoki siyrak tuk bilan qoplangan, asos qismidan boshlab qarama-qarshi shoxlangan. Bargi oddiy, uch bo’lakka chuqur qirqilgan. Bo’lakchalari lansetsimon, arrasimon-tishsimon qirrali, qanotsimon kalta bandi bilan poyada qarama-qarshi o’rnashgan.Gullari poyalarining uchlaridan bitta-bittadan yoki bir nechtadan chiqadi, qo’ng’ir-sariq rangda bo’ladi, savatchasimon to’pgullar hosil qiladi. Mevasi – cho’ziq, teskari tuxumsimon pista. Iyundan sentabrgacha

Do’lana- tarkibida organik kislotalar, qandlar, pectin moddalari, sorbit, turli xil vitaminlar, fenol birikmalar va boshqa biologic faol moddalar saqlaydi. Qon tomirlarini kengaytiruvchi, spazmolitik ta’sirga ega. Yurak va miyani qon bilan ta’minlanishini kuchaytiradi, bir oz siydik haydovchi ta’sirga ega. Ushbu tur bundan oldingi dori vositalariga qo‘shib tayorlanganligi uchun ham bu yerda unga batafsil to‘xtalib o‘tirmadik. Laminariya - yodga boy mahsulotlardan biri, organizmdan zararli moddalarni chiqarilishiga yordam beradi. Shuningdek, qalqonsimon bez faoliyatiga, shu jumladan, endemik buqoqni davolashda qo’llaniladi. Oddiy qizilmiya- (shirin miya) Glycyrrhiza glabra L . Oilasi – dukkakdoshlar – Fabaceae , ko’p yillik o’t o’simlik, yer ostki qismi yaxshi taraqqiy etgan bo’lib, ko’p bo

oluvchi, siydik xaydovchi va kishi organizmida tuz almashinuvini me’yorlab turuvchi vosita sifatida ishlatilishi mumkin. Mamlakatimiz rahbarining qizilmiya o‘simligini, ekish, parvarishlash, yetishtirishga qaratilgan bir qancha tadbirlari ishlab chiqilgan. Qashqadaryo viloyatida yetishtirilgan o‘izil miya zsimligini chet ellarga ham eksport qilish imkoniyati mavjud. Qora andiz - Inula makrofulla L . Oilasi – astradoshlar – Asteraceae , bo’yi 80-100 sm keladigan yirik ko’p yillik o’t o’simlik. Poyasi bitta yoki bir nechta, tik o’suvchi, sertuk, yuqori qismi shoxlangan. Ildizoldi barglari yirik, uzun bandli, ellipssimon, o’tkir uchli. Poyadagi barglari maydaroq, cho’ziq-tuxumsimon, tishsimon sertuk yumshoq, yuqoridagilari bandsiz, pastkilari qisqa band bilan ketma-ket joylashgan. Gullari sav

qaynatmasi nafas yo’llarining yallig’lanish kasalliklari, sil, qandli diabet, mikroblarga qarshi vosita sifatida qo’llaniladi. Xalq tabobatida yurak o’ynashi, gipertoniya, neyrodermit, qichima, artritda tinchlantiruvchi vosita sifatida, shuningdek andiz kukunidan yog’ bilan surtma dori tayyorlab, teri kasalliklarini davolashda ishlatiladi. O’zbekistonda, ayniqsa janubiy viloyatlarda xususan Qashqadaryoda zahirasi katta andiz turi – sariq andiz – Inula Grandis Schrenk ko’proq uchraydi. Bu o’simlik ham ko’p yillik yirik o’t o’simlik. Yer ostki qismi yaxshi rivojlangan. Barglari qalin yaltiroq, arrasimon-tishsimon qirrali. Ildizoldi barglari yirik, keng ellipssimon, barg bandi uzun. Gullari sariq rangli, qora andiz guliga nisbatan savatchalari yirik. Bu ‘simlik ilmiy va xalq tabobatida qo

Tarkibida flavonoidlar, oshlovchi moddalar, efir moyi, saponinlar, achchiq moddalar, smolalar saqlaydi. Ilmiy tibbiyotda nastoyka va damlama dori shakllari, tinchlantiruvchi vosita sifatida ishlatiladi. Bu o’simlik viloyatning Shahrisabz tumani, Tanxozdaryo yoqalarida, G’ilon, Hisorak, Xitoy qishloqlari, Yakkabog’ tumani Samoq, Tatar, Toshqo’rg’on qishloqlari atrofida uchraydi. Dehqonobod tumani adirlarida keng tarqalgan. Markaziy Osiyo xalq tabobatida arslonquyruqning yana bir turi Turkiston arslonšuyrug’i– pustirnik Turkestanskiy. Markaziy Osiyoning tog’li tumanlarida, tog’ etaklaridan to o’rta qismigacha bo’lgan tosh tuproqli qiyaliklarda o’sadi. Efir moyi, smolalar, saponinlar, alkaloidlar, flavonoidlar, achchiq va oshlovchi moddalar saqlaydi. Arslonquyruqning dorivor preparatlari tinc

yoki qarama - qarshi shoxlangan . Barglari keng tuxumsimon , o ’ tkir uchli , sertuk , yirik arrasimon qirrali bo ’ lib , poya va shoxlarida bandi bilan qarama - qarshi o ’ rnashgan . Bir jinsli , yashil rangli mayda , ko ’ rimsiz , yashil rangli , 4 bo ’ lakli gullari barg qo ’ ltig ’ idan chiqqan boshoqcha to ’ plangan . Mevasi - tuxumsimon yoki ellipssimon , sariq - kulrang tusli yonroqcha . O ‘ simlikning hamma qismi achituvchi tuklar bilan qoplangan . Iyun oyining o‘rtalaridan boshlab kuzgacha gullaydi Mevasi sentabr oyida yetiladi. Bargi tarikbida vitamin K, S, V2, karatinoidlar, pantoten kislota, kversetin, atsetilxolin, efir moyi, organik kislotalar, oshlovchi va boshqa moddalar bo’ladi. Gazanda bargi tarkibida xlorofil ko’pligi va vitaminlari alohida ahamiyatga ega. Gazanda

qilishda tuproqning unumdorligiga qaramaydi. Shuning uchun ham undan tibbiyotga kerakli xom ashyo mahsulotini olishi imkoniyati bor. Achchiq toron (suv qalampiri, suvzamchi, kelin tili) Polygonum hydropiper L. Oilasi - torondoshlar – Polygonaceae, bir yillik, 20-70 sm ga yetadigan o’t o’simlik. Poyasi bo’g’inli, tik o’suvchi, tuksiz, pastki qismi qizil rangli, asos qismidan boshlab shoxlangan. Bargi oddiy, cho’ziq yoki lansetsimon, tekis qirrali, pastki qismidagilari qisqa bandli, yuqoridagilari bandsiz ketma-ket o’rnashgan. Gullari mayda, ko’rimsiz, egilgan boshoqsimon shingilga to’plangan. Mevasi – yong’oqcha. May oyidan boshlab sentabrgacha gullaydi va mevasi yetiladi. Tarkibida flavonoidlar (ramnetin, izoramnetin, rutin, kversitrin, giperozid), efir moyi, chumoli, organik kislotalar, k

Viloyatning Qamashi tuman, Langar, Qiziltom qishloqlari tog’ yonbag’irlarida, adir va qirlarida moychechakning yovvoyi turi ko’plab uchraydi. Ba’zi joylarda shifobaxsh o’simlik sifatida ekiladi. Gul tarkibida efir moyi, flavon glikozidlar, karotin, vitamin S va boshqa moddalar bor. Yuqoridagi dori vositalarida qo‘llanish jarayonida unga batafsil ta’rif bergan edik. Shuning uchun bu qismda unga ortiqcha ta’rif berishni ortiqcha deb bildik. Moychechak ichaklar spazmiga, mikroblarga, allergiyaga va yallig’lanishga qarshi hamda yaralarni davolovchi ta’sirga ega. Shuning uchun uning dorivor preparatlari me’da-ichak va ginekalogik kasalliklarni davolashda hamda ter va yel haydovchi dori sifatida ishlatiladi. Xalq tabobatida moychechakdan tinchlantiradigan, talvasaga, yallig’lanishga qarshi, o’t

Jag’-jag’ tarkibida gissopin glikozidi, askorbin kislota, vitamin K1, organik kislotalar, flavonoidlar, saponinlar va oshlovchi moddalar uchraydi. Qashqadaryoning cho‘l tumanlaridan tashqari barcha aholi yashaydigan yerlarda, yo‘l yoqalarida, o‘tloqlarda va begona o‘t sifatida ekinlar orasida o‘sadi. Tibbiyotda vitaminlarga boy, qon to’xtatuvchi, siydik xaydovchi vosita sifatida ishlatiladi. Barglari ancha kuchli fitonsid xossaga ega, ichak harakatlarini kuchaytiradi, ekstraktlari esa qon bosimini pasaytiradi. Xalq tabobatida jag’-jag’ o’tini o’pka, bachadon, me’da-ichakdan qon ketganda, qon to’xtatuvchi vosita tariqasida ko’p ishlatiladi. Oddiy dalachoy (qizil poycha) Hypericum perforatum L. Oilasi - dalachoydoshlar –Hypericaceae , ko’p yillik o’t o’simlik. Poyasi bitta yoki bir nechta

Xalq tabobatida tayyorlangan damlama tinchlantiurvchi, og’riq qoldiruvchi, bosh og’rig’ida va bod kasalligida yaxshi natija beradi. Divorm – gijjalar yuqishini oldini olish maqsadida, lyambliozni kompleks davolashda, gijjalarga qarshi kimyoviy dori vositalarini qo’llagangandan keying tiklanish davrida qo’llaniladi. Oddiy dastarbosh Tanacetum vulgare L. Oilasi - astradoshlar – Asteraceae , bo’yi 50-150 sm ga yetadigan ko’p yillik o’t o’simlik. Ildizpoyasi yaxshi rivojlangan. Poyasi tik o’suvchi, sershox, tuksiz yoki bir oz tukli. Bargi oddiy, patsimon ajralgan, ustki tomoni to’q yashil, pastki tomoni kulrang-yashil. Poyaning pastki qismidagi barglari bandli, markaziy va yuqori qismidagilari bandsiz, ketma-ket o’rnashgan. Barg bo’lakchalari cho’ziq, nishtarsimon, patsimon qirqilgan yoki tish

Achchiq shuvoq ( ermon ) Artemisia absinthium L . Oilasi - astradoshlar – Asteraceae , bo ’ yi 50-100 sm ga yetadigan o ’ t o ’ simlik . Poyasi tik o’sadi, yuqoriqismi shoxlangan. Ildizoldi barglari uzun bandli, uchburchak-yumaloq, 2-3 marta patsimon ajralgan, o’rtasidagi patsimon ajralgan, yuqoridagilari uch bo’lakli, tekis, ba’zan tishsimon qirrali, sertuk bo’lib, poyasi bilan shoxlarida ketma-ket o’rnashgan. Gullarimayda, sariq rangli savatcha, ular shingilga to’plangan ro’vakni tashkil etadi. Mevasi o’tkir uchli, qo’ng’ir rangli pista. O’simlikning hamma qismi sertuk bo’lgani uchun kumush rang bo’lib ko’rinadi. May-iyun oylarida gullaydi, mevasi sentabr-oktabr oyida yetiladi. Tarkibida efir moyi – absintol, achchiq glikozidlar – absintin, anabsintin, xamazulen, organik kislotalar

murakkab, 4—8 ta juft bargchalardan tashkil topgan bo‘lib, poyada bandi bilan ketma-ket o‘rnashgan. Gullari shingilga to‘plangan. Guli qiyshiq, kosa-chabargi 5 ta, asos qismi birlashgan, tojbargi 5 ta, birlash-magan, sariq, otaligi 10 ta, hammasi erkin holda, onalik tuguni bir xonali, yuqoriga joylashgan. Mevasi— yassi, yapaloq tuxumsimon, ba’zan biroz qayrilgan, Yodostirim – yashil-jigarrang va ko‘p urug‘li dukkak. Urug‘I sariq yoki yashilroq, deyarli to‘rtburchaksimon, to‘rsimon burushgan, uzunligi 6—7 mm. Iyun oyining oxiridan boshlab, kuzgacha gullaydi. Mevasi sentabrdan bolab yetiladi. Sano o‘simligi yovvoyi holda Afrikaning cho‘l va yarim cho‘l viloyatlarida (Sudan,Nubiya va Qizil dengiz bo‘yida) hamda Arabistonningjanubida uchraydi. Bir yillik o‘simlik sifatida O‘rta Osiyo va Kavkaz

suvda eriydi, bu smolalar ichakni og‘ritishxususiyatiga ega. Shuning uchun ham tayyorlangan damlamani sovitib, smola cho‘kkanidan keyin filtrlash lozim. Ba’zan barg tarkibidagi smo-lani spirtda eritib olib, keyin dori turlari tayyorlanadi. Shifobaxsh giyohlarning ishlatiladigan qismlari hamda ularni yig’ish vaqtlari Shifobaxsh giyohlarning turli qismlari, ya’ni kurtagi, po’stlog’I, bargi, guli, urug’i, mevsi, danagi, ildizi, ildizpoyasi, hamda tugunaklaridan turli xil kasalliklarni davolashda qo’llaniladigan dori-darmonlar ishlab chiqarishda foydalaniladi. Dorivor o’simliklarning ta’siri ular tarkibidagi biologic aktiv moddalar hamda turli murakkab tuzilishdagi birikmalarning faqat miqdorigagina bog’liq bo’lib qolmasdan, balki ko’p jihatdan sifatiga ham bog’liqdir. Ularning ta’sirchanlik q

qismi terib olinishi mumkin. Barg terilayotgan vaqtda qo’lni yuqoridan pastga qarab harakat ettirish va bargni bandi bilan terib olish zarur. Terilgan burglar tezlik bilan quritiladigan maydonchalarga keltiriladi hamda quritiladi. Xomashyo uchun tayyorlangan burglar yaxshi quritilgan, maydalangan, rangini yo’qotmagan hamda o’ziga xos hidini saqlagan bo’lishi kerak. Gullar g’unchalash davrining oxiri, ochilish paytining boshlarida teriladi. Bu vaqtda terilgan gullarning gultojbarglari ko’p to’kilib ketmaydi, tayyorlangan xom ashyoning rangi deyarli o’zgarmaydi, hidi saqlanadi. O’simliklarning yer ustki qismlari, ya’ni poyasi, novdasi, bargi va gullari birgalikd teriladigan bo’lsa, ularni terish muddati gullash paytiga to’g’ri keladi. O’simliklarni yer ustki qismlarini yeg’ishtirib olishda o

Sershirali mevalar faqat yaxshi pishganda havo ochiq bo’lgan paytlarda ertalabki yoki kechki soatlarda teriladi. Ular issiq kunda tez buziladi, shuning uchun bu mevalarni tergand ehtiyotlab, ezilishiga yo’l qo’ymaslik zarur. Mevalar savatchalarga teriladi. Har 5 sm oraliqda o’simlik bargi yoki barra novdachalar qo’yilib, ustidan yana qayta mevalar teriladi. Ildiz, ildizpoya va tugunaklar o’simlik urug’i va mevalari pishib yetilganidan keyin, o’sish davrining oxirida, ya’ni qishki uyquga ketish paytida tayyorlanadi. Ba’zan erta bahorda o’simlik vegetatsiyasi boshlanishidan oldin qazib olinadi. Shuni ta’kidlash lozimki, shifobaxsh o’simliklarni belgilangan muddatda terib olmaslik, xomashyo va quritish qoidalariga rioya qilmaslik tayyorlangan xomashyo sifatining pasayishiga, ularning tarkibid

tarkibiga kiradigan shifobaxsh giyohlarning turi 2 dan to 20-30 tagacha yoki undan ham ko’p bo’lishi mumkin. Shifobaxsh giyohlar xomashyosidan 1:10, 1:100, 20:200 nisbatda olib, emallangan yoki zanglamaydigan po’lat idishlarga solib, ustiga qaynatib sovutilgan suv yoki hona harorati darajasidagi distillangan toza suv quyib, og’zini berkitib, ohistalik bilan olovga qo’yiladi. Uni 15 daqiqa davomida ekin qaynatib, vaqti-vaqti bilan aralashtiriladi. Natijada damlama hosil bo’ladi. Agar huddi shu usul bilan 30 daqiqa qaynatilsa, qaynatma yuzaga keladi. Damlama 10 daqiqa, qaynatma 45 daqiqa sovutilgandan so’ng dokadan o’tkaziladi. Damlama hamda qaynatmalar dori tayyorlash farmakopeyasining talablariga to’liq javob beradigan holda tayyorlanishi zarur. Galen laboratoriyalar va dorixonalar ehtiyoj

Dorivor o‘simliklarni tayyorlashni o‘z vaqtida to‘g‘ri uyushtirish juda katta ahamiyatga ega bo‘lib, odatda bu ish bilan tuman markaziy dorixonasi (TMD- SRA) shug‘ullanadi. Tuman hududida dorivor o‘simliklar mahsulotini tayyorlash ishlarini uyushtirish bilan TMD da katta provizor - farmakognost lavozimidagi mutaxassis, agarda bunday lavozim bo‘lmasa, u holda dorixona mudirining o‘rinbosari yoki shu vazifani bajarish yuklangan biror boshqa mutaxassis shug‘ullanadi. TMD da tuman bo‘yicha dorivor o‘simliklarni tayyorlashni uyushtirishga javobgar mutaxassis quyidagilarni bajaradi va tashkil qiladi: - tuman buyicha dorivor o‘simliklarning tayyorlash rejasini bilish va uni tumanda yig‘ish mumkin bo‘lgan dorivor mahsulot miqdoriga solishtirgan holda aniqlash; - tuman ro‘znomasi va radiosi orq

- yig‘ilgan dorivor mahsulotni tayyorlangan joyda quritishni tashkil qilish. Agarda mahsulotni yig‘ilgan joyida quritishni iloji bo‘lmasa, u holda uni zudlik bilan quritiladigan yerga transport vositasida yetkazish va quritishni tashkil etish. - Dorivor o‘simliklar mahsulotini tayyorlash tegishli, vakolatli mahkamalar tasdiqlagan qat’iy reja bo‘yicha olib boriladi. Bu ishni rejalashda dorivor o‘simliklarni tabiiy o‘sish joyida yo‘q bo‘lib ketmasligini va ularni muhofaza qilishning boshqa tadbirlari hisobga olingan bo‘lishi kerak: - rejalangan miqdordan ortiqcha tayyorlamaslik; - dorivor o‘simlik mahsulotini faqat ko‘rsatilgan va reja langan daladan yig‘ish hamda yig‘iladigan dalani har yili qoidaga binoan almashtirib turish; - dorivor mahsulotni yig‘ish rejasi uni ekspluatatsian zahirasida

dorivor o‘simliklar mahsulotlarini tayyorlash ishlarini rejalaydi, dorivor mahsulot miqdorini va yig‘iladigan dalalarni aniqlaydi hamda rahbarlik qiladi. Sog‘liqni saqlash vazirligining respublika «Farmatsiya» ishlab-chiqarish birlashmasi boshqarmasi. Sog‘liqni saqlash vazirligi ning «Farmatsiya» ishlab chiqarish boshqarmasi va uning viloyatlardagi idoralari turli dorivor o‘simlik mahsulotlarini katta miqdorda tayyorlay di. Masalan, makkajo‘xori onalik ustunchasi (soqoli, popugi), tog‘rayxon, bo‘ymodaron, achchiq shuvoq va boshqalar. Na’matak mevasini esa har yili ko‘p miqdorda yig‘adi. O‘zbekiston respublikasining «Dori-darmon» davlat aksiyanerlik jamiyati har yili 21 tur dorivor o‘simliklardan 60-70 tonnaga yaqin miqdorda mahsulotlar tayyorlaydi. Jumladan, dalachoy, achchiq shuvoq, bo‘ym

кўрсатилган доривор ўсимликлар маҳсулотининг 48 % ёввойи ҳолда ўсадиган ўсимликлардан, 30 % турли хўжаликларнинг доривор ўсимликлар ўстириладиган далалардан- -плантациялардан тайёрланади. Қолган 22% “аралаш” гуруҳни ташкил қилади, яъни бу гуруҳ доривор ўсимликлар маҳсулоти ҳам ёввойи ҳолда ўсадиган, ҳам плантацияларда ўстириладиган ўсимликлардан йиғилади. Кейинчалик «аралаш» гуруҳ доривор ўсимликлардан тайёрланадиган доривор маҳсулотларнинг салмоғи умумий йиғиладиган доривор маҳсулот миқдорида йил сайин ошиб бориши кутилмоқда. Қандай сабабларга кўра ўстириладиган доривор ўсимликлар маҳсулоти йил сайин умумий тайёрланадиган маҳсулотлар миқдорида кўпайиб бормоқда? Бунинг сабаблари кўп бўлиб, асосийлари қуйидагилардан иборат: 1. Йил сайин доривор ўсимликлар маҳсулотига эҳтиёж ўсиб бориши нати

3. Баъзан камёб доривор ўсимликларга талаб катта бўлса-ю, лекин улар ёввойи ҳолда, йиғиш учун ноқулай жойларда (масалан, Кавказ ва Қримнинг тоғли туманларида ўсадиган беладонна ва бошқалар) ёки кам миқдорда, катта худудларда тарқоқ ҳолда (масалан, Россиянинг Оврўпо қисмида кенг тарқалган, лекин сийрак учрайдиган доривор валериана ва бошқалар) ўсса, бу доривор ўсимликлар маҳсулотини тайёрлаш плантацияларида ўстиришдан қимматга тушади. Шунинг учун бундай ўсимликлар ҳам хўжаликлар далаларида ўстирилади. 4. Ёввойи ҳолда ўсадиган доривор ўсимликларни катта ҳажмда тайёрлашнинг қийинчилиги, уни йиғиб олиш учун қишлоқ хўжалик техникасидан фойдаланишнинг мураккаблиги. Плантацияда ўстириладиган доривор ўсимликлар маҳсулоти ни қулай шароитда ва таъсирчан кимёвий биологик фаол моддалари кўп тўпланган

раувол фия турлари, пушти катарантус (бўригул), юмалоқ баргли стефания, эвкалипт турлари, бўлакли итузум ва бошқалар. Плантацияларда ўстириладиган доривор ўсимликлар ёввойи ҳолда ўсадиган доривор ўсимликлардан катта фарқ қилади, яъни ўстириладиган доривор ўсимлик маҳсулотида бегона ўсимликлар аралашмаси бўлмайди. Агротехника қоидалари асосида ўстирилган доривор ўсимликлар серҳосил ва биологик фаол моддаларга бой бўлади. Доривор ўсимликларни серҳосил навларини танлаб олиш, уларни чатиштириш ёки полиплоидли (хромосом сонларини ошириш) навларини олиш йўли билан экиладиган доривор ўсимликларнинг ҳосилдорлигини ва таркибидаги биологик фаол бўлган кимёвий бирикмалар миқдорини ошириш мумкин. Юқорида айтиб ўтилган сабабларга кўра, баъзи бир доривор ўсимликларни ўстириш ва уларнинг маҳсулотларини т

Келгусида доривор ўсимликлар ўстириб етиштирадиган махсус хўжаликлар Бухоро вилоятининг Ромитон туманида, Қашқадарё вилояти Қамаши туманида, Самарқанд вилоятида ва Сурхондарё вилояти Қумқўрғон туманида ҳамда Тошкент вилоятининг юқори Чирчиқ туманидаги бирор хўжалик таркибида маҳсус бўлим ташкил қилиш мўлжалланмоқда. Республикамизнинг қарийб ҳамма вилоятларидаги «Фармация» ишлаб чиқариш бирлашмалари қошида доривор ўсимликлар ўстирадиган полизлар ташкил қилинган бўлиб, уларда вилоят дорихоналар талабига биноан тегишли ўсимликларни ўстирмоқдалар. 1978 йилда Тошкент вилояти Қибрай туманида республика «Дори- дармон» акциядорлик жамиятига қарашли «Ибн Сино» хўжалиги ташкил қилинди. Бу хўжалик республика дорихоналари га зарур бўлган доривор ўсимликларни ўстиради ҳамда республика худудида тайёрлан

кармони), арпабодиён, оддий дастарбош, наъматак турлари, бутасимон аморфа, қизил ангишвонагул, ёйиқ эризимум, кендир турлари, Кавказ ямси, Манъчжурия аралияси, тоғ жумрут, сано (кассия) турлари, патриния, тухумак, беш бўлакли арслонқуйруқ, доривор зангвизорба, ярим бутасимон секуринега, бўригул турлари, қорақобиқ турлари, белладонна, мексика бангидевонаси, поли-пала, бўлакли итузум, гангитувчи бузулбанг ва бошқа доривор ўсимлик ларни етиштириш мумкин. 2.3Доривор ўсимликларни муҳофаза қилиш ва улардан самарали фойдаланиш Давлатимиз худуди жуда катта бўлиб, турли иқлимли туманларни ўз ичига олади. Шунинг учун ҳам Давлатимиз ўсимликлар дунёси - флораси турли ўсимликларга бой. Уларнинг ичида дориворлари ҳам кўп бўлиб, ҳар йили минг тонналаб доривор ўсимликлар маҳсулоти тайёрланади ҳамда каса

Маълумки, Собиқ Иттифоқ худудининг ўндан бир қисмини ўрмонлар ташкил қилади. Улар ичида жуда кўп миқдорда турли доривор ўсимликлар ўсади. Шунинг учун ҳам ўрмонларни муҳофаза қилиш ўрмонларда ёввойи ҳолда ўсадиган доривор ўсимликларни муҳофаза қилиш демакдир. Табиатни, атроф-муҳитни муҳофаза ҳилиш, табиий бойликлардан (ўрмон, сув ва сув бойликлар, ер ости бойликлар ва бошқалар) тўғри ва оқилона фойдаланган ҳолда, уларни келгуси авлодлар учун сақлаб қолиш зарурлиги бизнинг асосий қонунимиз - Республика конституциясида ўз аксини топган. Академиклар Е.М.Лавренко ва А.Л.Тахтаджянлар ташаббуси билан тузилган «Қизил китоб»нинг йўқолиб кетган ва йўқолиб кетиш хавфи бўлган ўсимликларни, жумладан доривор ўсимликларни табиий ўсиш шароитида сақлаб қолишда, яъни уларни муҳофаза қилишда аҳамияти жуда ка

7. Тилла ранг адонис ва бошқалар. Маълум худудларда ўсадиган ўсимлик ва яшайдиган ҳайвонлар ини табиий шароитда сақлаб қолиш учун қўриқхоналар ташкил қилишни аҳамияти каттадир. Доривор ўсимликларни табиатдаги заҳирасини сақлаб қолиш ва ҳар йили улардан маълум миқдорда маҳсулот тайёрлаб туриш мақсадида, юқорида айтиб ўтилган тадбирлардан ташқари яна қуйидаги қоидаларга риоя қилиш мақсадга мувофиқдир: 1. Доривор ўсимлик маҳсулотларини ўз вақтида тўғри ва керакли миқдорда тайёрлаш, тўғри қуритиш ва сақлаш лозим. Бу эса ёввойи ҳолда ўсадиган доривор ўсимликларни ортиқча йиғиб, кейинчалик уларни моғорлатиб ва чиритиб ёки қуртлатиб ташлашдан сақлайди. 2. Доривор ўсимлик маҳсулотларини илмий асосланган режа бўйича, кўп ўсадиган жойларни ва заҳирасини тўғри аниқлаб билган ҳамда тайёрланадиган жойл

заҳираларини сақлаб қолиш мумкин бўлади. Агарда доривор ўсимликлар илдизпояси, илдизи, туганак ёки пиёзи доривор маҳсулот бўлса, шу ўсимликларнинг ер устки қисмини кимёвий ва фармакологик жиҳатдан ўрганиб, ер остки органлари ўрнида ишлатишга тавсия этиш, шу ўсимликнинг табиий ўсиш жойидаги заҳирасини сақлаб қолишда аҳамияти жуда катта. Бу ҳам доривор ўсимликларни муҳофаза қилишнинг асосий тадбирларидан биридир. Юқорида келтирилган доривор ўсимликлар заҳирасини табиатда сақлаб қолиш тадбирларига бу ишга мутассади раҳбарлар, биринчи галда ўзлари қатъий риоя қилишлари ва бошқалардан ҳам буни талаб қилишлари лозим. Шу ишларнинг ҳаммаси амалга оширилса, табиат бойликларидан бири бўлган доривор ўсимликлар табиий ўсиш жойларида узоқ вақтлар сақланиб қолади ва беморларга кўп хизмат қилади.

Xulosa АДАБИЁТЛАР: 1. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажакни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга урамиз. Тошкент, Ўзбекистон, нашриёти, 2017. 2. Мирзиёев Ш.М. Қонун устиворлиги ва инсон манфаатини таминлаш юрт тарақиёти ва халқ фаравонлигининг гарови, Тошкент, Ўзбекистон нашриёти, 2017. 3. Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қаътий тартиб интизом ва шахсий жавобгарлик-ҳар бир раҳбарнинг кундалик қодаси бўлиши керак. Тошкен, Ўзбекистон нашриёти, 2017. 4. Ибн Сино. Тиб қонунлари тўплами Т.2012 йил 5. Tulyagatiova M, Yuldashev A.S. O‘zbekistonda keng tarqalgan foydali o‘sirnliklar. -T.: 2013. 6. Холматов X.X., Қосимов А.И. Доривор ўсимликлар- - Ибн Сино номидаги нашриёт-матбаабирлашмаси. -Тошкент. 1994. - 365 б.

7. Хожиматов Қ., Акрамов А.Р. Узбекистаннинг асосий зиравор ўсимлн клари, - Тошкент, 1968. 8. Набиев М. Сабзавот, резавор мевалар ва зираворлзр хосияти. - Т.: “Мехнат”, 1990. - 155 б. 9. Хайдаров Қ.Ҳ., Хожиматов К.Х. Узбекистан ўсимликлари. - Тошкент, 1992.-2416. 10. Хожиматов Қ. Эфир мойли ўсимликлар, - Т.: “Фан”, 1971.- 306. 11. Хамидов Ғ. Ўзбекистоннинг асоснй асал-ширали ўсимликлари. - Тошкент, 1969.-33 б. 12. Хамидов Ғ. Ўзбекистоннинг асалли ўсимликлари. - Т.: “Фан”, 1977.- 47б. 13. Х о лматов Х.Х. Дикорастущие лекарственные растения Узбекистана. - Т.: “Медицина”, 1964, -276 с. 14. Хожиматов Қ. Узбекистаннинг витаминли ў симликлари, - Т.: “Фан”, 1973. 15. Хожиматов Қ. Узбекистаннинг хушбўй ва хуштаъм ўсимликлари. - Т.: “Фан”, 1992.-81 б. 16. Хасанов Ў. Маданий ўсимликларнинг кел и б ч

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari