Қашқадарё вилояти суғориладиган майдонларида етиштириладиган кузги буғдой - Ботаника - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	67.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Ботаника

Қашқадарё вилояти суғориладиган майдонларида етиштириладиган кузги буғдой

Купить

Қашқадарё вилояти суғориладиган майдонларида етиштириладиган кузги буғдой

МУНДАРИЖА Кириш .............................................................................................................. I - БОБ. Умумий деҳқончилик тарихида буғдойнинг аҳамияти ва унинг назарий асослари ................................................................. 1.1. Умумий деҳқончилик тарихида буғдойнинг келиб чиқиши. 1.2. Ўзбекистон деҳқончилигида кузги буғдойнинг kishilik jamiyatidagi tutgan o’rni va аҳамияти .................................................................... II БОБ. Қашқадарё вилоятида буғдой етиштириладиган ҳудудларiнинг fizik-географик таснифи ............................................... 2.1. Вилоятнинг буғдой экиладиган ҳудуд иқлим шароитлари … ….. 2.2. Буғдой етиштириладиган ҳудудларда тупроқнинг умумий ҳолати ......................................

Бугунги кунда буғдойчиликдан мўл ҳосил етиштириш мамлакатимиз қишлоқ хўжалигидаги муҳим аҳамиятга эга бўлган соҳалардан биридир. Ватанимиз мустақилликка эришган мана шу 20 йиллик қисқа давр ичида мамлакатимиз ҳаётининг барча соҳаларида бўлгани каби қишлоқ хўжалиги соҳасида ҳам катта ютуқларга эришилди. Шуни алоҳида эътироф этиш лозимки, ғалла мустақиллигининг қўлга киритилиши буғдойчиликнинг янада ривожланиши учун кенг имкониятларни очди, бу эса мамлакатимиз аҳолисини нон ва нон маҳсулотлари билан таъминлашга бўлган эҳтиёжини барқарор равишда қондириш масаласи ижобий ҳал қилиш имконини берди. Қишлоқ хўжалигида амалга оширилаётган туб ислоҳотлар замирида аҳоли турмуш даражасини янада яхшиланишида буғдойчиликдан мўл ҳосил етиштириш вилоятимиз деҳқончилиги олдида турган энг муҳим вазифаларида

I - БОБ. Умумий деҳқончилик тарихида буғдойнинг аҳамияти ва унинг назарий асослари. 1.1. Умумий деҳқончилик тарихида буғдойнинг келиб чиқиши ва унинг назарий жиҳатлари Буғдойчилик, умумий деҳқончилик тарихида ўзига хос алоҳида аҳамиятга эга. Ибтидоий деҳқончиликнинг вужудга келиши олимлар орасида деҳқончилик, ибтидоий деҳқончиликнинг келиб чиқиши милоддан аввалги 40-12 мингинчи йилликлар оралиғида пайдо бўла бошлаган деган фикрлар мавжуд. Хўжаликнинг бу мураккаб соҳаси кишилик жамиятининг анча кейинги босқичида вужудга келган. Фанда деҳқончилик билан дастлаб аёллар шуғулланганлар деган фикр кенг тарқалган. Ҳақиқатдан ҳам шундай бўлиши мумкин. Улар истеъмол қилишга яроқли бўлган ёввойи ўсимликларни териб келиб парваришлаганлар ва уларни кўпайтиришга ҳаракат қилганлар.Ёввойи ўсимликларни ўси

ер очиш осон иш эмаслиги ҳаммага аён. Ер очиш, деҳқончилик қилиш кишилардан катта меҳнат, маҳорат ва анчагина билимни шу билан бирга тажрибани талаб қилади. Шунинг учун бу ишларни анчагина такомиллашган уруғчилик тузуми шароитида ҳам бажариш мумкин эди. Бу ишда эркаклар ҳам аёллар ҳам ва ҳаттоки қариялар ва болалар ҳам иштирок этганлар. Шу жиҳатдан олиб қараганда ибтидоий деҳқончиликнинг вужудга келиши неолит даврига тўғри келади. Полицентрик назарияга мувофиқ ибтидоий деҳқончиликнинг илк марказлари Олд Осиё, Хуанхе, Месо Америка ва Перу бўлиб, шу ерлардан бошқа ҳудудларга ҳам тарқалган. Бу жиҳатдан Олд Осиё вилояти алоҳида аҳамиятга эга бўлиб, неолит ва энеолит даврларида бу жойда илк ўтроқ деҳқончиликнинг 10 га яқин марказлари вужудга келди ва ривожлана бошлади ва шу ерлардан атроф қўшни

Буғдойчилик тарихи. Буғдой инсоният учун энг муҳим озиқ-овқат экини ҳисобланади ва ер курраси аҳолисининг асосий қисми (70%) буғдой унидан тайёрланган маҳсулотларни истеъмол қилади. Ундан тайёрланган озиқ-овқат маҳсулотларни истеъмол қилади. Ундан тайёрланган озиқ-овқат маҳсулотлари сервитамин, мазали, тўйимли ва яхши ҳазм бўлади. Буғдой экини инсониятга 10 минг йилдан бери маълум, Европада бу экин 4-5- минг йилликлардан бери экилмоқда, Жанубий Америкага XVI асрнинг бошларида келтирилган. Бизда эрамиздан 4-5 минг йил аввал қадимий Моворауннаҳр ерларида экилиб келинган. Буғдой қадимги маданий ўсимликлардандир. У Мисрда, Эрамиздан 6000 йил, Кавказортида, Украина, Европа ва Осиёда эрамиздан 4000 йил муқаддам экилганлиги маълум. Афсуски, буғдойнинг келиб чиқиши ва илк экилган минтақалари тўғри

бу ерда тўплаган буғдой навлари асосан баҳорги буғдойлар эди. Баҳорги буғдойлар лалми ерларда экилган. Суғориладиган ер шароитида эса кузги буғдой навлари тарқалган. 1912 йилда Россия деҳқончилик амалий ботаника институти томонидан Россияда маданий ўсимликларни тўплаш, уларни ўрганиш режали асосда амалга оширилиши ҳақида таклиф қабул қилинади. Шу йилнинг ўзида ушбу институти ходими В.М.Бензин Туркистон ўлкасига экспедиция уюштирди. У Самарқанд ва Сирдарё вилоятларида бўлиб, бу ерда буғдой навларини йиғади ва уларни илмий жиҳатдан ўрганади. Хива хонлигига қарашли ерлардаги буғдой навларини ўрганиб чиққан С.К.Кондрашевнинг маълумотларига қараганда бу ерда суғориладиган буғдой навлари экилган. Лалми буғдойлар деярли экилмаган. 1910-1912 йиллар ичида ҳаммаси бўлиб, 1000 дан ортиқроқ линиялар ў

биринчи қор тушганигача ҳам янчилмасдан ётаверган. Қаттиқ буғдой (Тритикум дурум Л.) турига оид буғдойларни бу ерга келган руслар фақат тажриба учун экканлар холос. Қашқадарёда буғдойчилик тарихи. Бухоро амирлигига бўйсунадиган Ўзбекистоннинг жанубий вилоятларида 1911 йили экспедицияда бўлган А.К.Гольбак, 1913 йили Туркистонни экспедиция йўли билан тадқиқот қилиш учун Амалий ботаника институтининг махсус интструктори лавозимига сайланди ва ўша йилнинг ўзида жанубий Ўзбекистонда, 1914 йили Бухоро воҳасида, 1915 йили эса Самарқанд вилоятида бўлди. Сурхондарё вилоятининг чегараларидан топилган ўсимлик қолдиқлари анализи бу ерда икки мингинчи йилларнинг охирида деҳқончилик кенг ривожланганлиги, ғаллакорликда биринчи ўринни буғдой эгаллаганлигини кўрсатди. 1841-1942 йиллари К.Бутенев томонидан

Кейинчалик 1930йилда улар бирлаштирилиб Ўрта Осиё тажриба станциясига айлантирилди. Қашқадарё ҳавзасининг қуйи қисмида 1986-87йиллар оралиғида буғдой оз миқдорда, асосан суғориладиган ерларга экилган.Қашқадарё вилоятининг Шаҳрисабз туманига қарашли Қизилэмчак ва Ғилон қишлоқлари атрофларида юмшоқ буғдойнинг Тритикум аествум Л. тури кенг тарқалган бўлиб, ҳатто денгиз сатҳидан 2450 метр баландликда- Ҳисор тоғ чўққиларигача етиб борган ва шу ерларга ҳам экилиши Р. А. Удачин томонидан қайд этиб ўтилган. Шунингдек бу ҳудудда буғдойнинг Тритикум аестивум турининг 40 хили,Тритикум компактум турининг 10 хили Тритикум дурум турининг 8 хили Тритикум тургидум турининг 2 хили Тритикум тураникум турининг 2 хили экилган. 1.2. Ўзбекистон деҳқончилигида кузги буғдойнинг халқ хўжалигидаги аҳамияти

Ер юзи аҳолисининг 70% буғдой нони hamda uning mahsulotlarini истеъмол қилади. Буғдой озиқ-овқат саноатида ўзига хос ўринга эга бўлиб, у асосоан нон, макарон маҳсулотлари тайёрлаш учун ун ишлаб чиқариш мақсадида экилади. Бундан ташқари буғдой донидан турли ёрмалар тайёрланади. Буғдойнинг кепаги, похоли, ва сомони юқори озуқавий аҳамиятга эга бўлиб, чорвачиликда кенг миқёсида фойдаланилади. Шунингдек, унидан турли навдаги нонлар, ширин кулчалар, печенье, бисквитлар, кекслар, пироглар, вафлилар, музқаймоқ учун стаканлар ва болалар учун парҳез таом тайёрлашда ярим фабрикатлар, лағмонлар, уруғидан униб чиққан муртагидан халқимизнинг қадимий ва севиб истеъмол қилинадиган сумалак тайёрланади. Марказий Осиё ҳудудида ўтказилган архиологик қазилмалар минтақада пакана бўйли буғдой, юмшоқ буғдой, қат

экилади. Кузги буғдой кўпинча Европа мамлакатларида, шунингдек, АҚШ, Япония ва бошқа давлатларда етиштирилади. Кейинги йилларда кузги буғдойнинг совуққа чидамли навларининг яратилиши уни иқлими анча совуқ жойларда ҳам етиштириш имконини берди. 2005-2008 йилларда Марказий Осиё мамлакатларида етиштирилган буғдой ҳосилдорлиги кўрсаткичлари Давлатлар Ялпи ҳосил, млн. т Ҳосилдорлик, т/га 2005 й 2008 й 2005 й 2008 й 1. Ўзбекистон 6 ,09 6,32 4,64 4,69 2. Қозоғистон 11,50 11,48 1,0 1,02 3. Қирғизистон 0,95 0,95 2,20 1,60 4. Туркманистон 2,83 2,83 3,10 1,20 5. Тожикистон 0,64 0,90 2,00 1,80 Буғдой ер шарида шимолда 66 0 шимолий кенгликда (Швеция), Россияда эса тажриба майдонларида 76 0 47 шимолий кенглигида (Мурманск вилояти); жанубда Австралия, Жанубий Америка, Африканинг жанубий чегараларигача эк

мамлакатлари шуғулланади ва жаҳон деҳқончилигида майдони ва ишлаб чиқариш ҳажми бўйича бу зироат биринчи ўринда туради.

II БОБ. Қашқадарё вилоятида буғдой етиштириладиган ҳудудларнинг географик таснифи. 2.1. Вилоятнинг буғдой экиладиган ҳудуд иқлим шароитлари . Ўзбекистон Республикаси таркибидаги Қашқадарё вилояти 1924 йил 1 ноябрида ташкил этилган. 1927 йил 17 февральдан 1930 йил 15 январьгача Қашқадарё округи мақомида 1938 йил 15 январьда Бухоро вилоятига қўшиб юборилди. 1943 й 20 январьда қайта ташкил этилди. 1960 й 25 январь Сурхондарё вилоятига қўшилди. 1964 й 7 февралдан янгидан ташкил этилди. Республиканинг жанубий ғарбида Қашқадарё ҳавзасида Помир, Олой тоғ системасининг ғарбий чеккасида, Амударё ва Зарафшон дарёлари Ҳисор ва Зарафшон тизма тоғлари орасида Шимолий ғарбдан Бухоро, жанубий- шарқлан Сурхондарё, жанубий-ғарбдан Турманистон, шарқдан Тожикистон ва Самарқанд вилоятлари билан чегарадош. Вил

Косон, Пахтаобод, Қарши ва бошқа каналлар бор. Қарши чўлини ўзлаштиришда 6 насос станцияси, очиқ ва ёпиқ коллектрлар дренаж тармоқлари қурилган. Суғориладиган ерларнинг тупроғи, асосан, типик ва оч бўз тупроқлар Китоб-Шаҳрисабз сойлигида кўпроқ қумоқ тупроқлар тарқалган. Тоғларда баландлик минтақалари бўйлаб типик бўз тупроқлар тарқалган. Табиий флораси 1200 га яқин юксак ўсимликлар туридан иборат. Вилоятда 76,6 мингга ўрмон мавжуд. Ўрмонларнинг асосий қисмини арча ва саксовулзорлар ташкил этади. Тоғ ён бағирлари ҳар хил ўт ўсимликлари билан қопланган. Шунингдек бутазорлар ҳам бор. Тоғ ўрмонлари арча, бодом, писта, жийдазорлардан иборат. Тоғларда наъматак, зирк, чаканда, анзур пиёзи, қора зира ва бошқалар ўсади. Қашқадарёнинг ўнг соҳил томонидан унча баланд бўлмаган Қоратепа тоғининг жануб

бевосита боғлиқ. Ер такрор ишлаб чиқармайдиган ишлаб чиқариш воситаларига киради. Шу муносабат билан умуман ер ресурслари ва айниқса қишлоқ хўжалигида фойдаланиш учун яроқли бўлган ерлар чеклангандир. Табиатан ерлар чеклангандир. Табиатан ернинг чекланганлиги ундан интенсив суръатда фойдаланиш зарурлиги масаласини жуда кескин қилиб қўяди. Қишлоқ хўжалигида ер ишлаб чиқаришнинг асосий воситаси ҳисобланади. Мамлакат ер бойликларидан оқилона фойдаланишнинг давлатимиз агросиёсатини асоси бўлиб, қишлоқ хўжалик ишлаб чиқаришни интенсивлаштиришнинг энг муҳим шартидир. Тупроқ жуда кўп хусусиятларини ўзида мужассамлаштирган табиий жисм бўлиб, шулардан энг муҳими унумдорлик ҳосил етиштириш қобилиятидир. Тупроқ унумдорлиги деганда ўсимликларнинг бутун ўсиш давомида талаб этадиган миқдорда сув ва озиқ

Ўзбекистон қишлоқ хўжалик ишлаб чиқаришни асоси суғориладиган деҳқончиликдир. Сув хўжалиги (каналлар, сув омборлари, инженерлик ва гидротехника иншоотлари) қурилиш, ернинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш ишлари ва бошқа тадбирлар Республикада кенг авж олиб кетди. Мирзачўлдаги қуруқ ерлар ўзлаштирилди. Бу ерда пахта ва қишлоқ хўжалигининг бошқа маҳсулотларини етиштирадиган йирик туманлар ташкил этилди. Қарши, Жиззах, Зарафшон, Сурхоншеробод даштлари, Амударёнинг қуйи кўламда ишлар олиб борилмоқда. Қишлоқ хўжалигидан фойдаланиладиган ерлар деб қишлоқ хўжалик эҳтиёжлари учун бериб қўйилган ва шу мақсадларга мўлжалланган барча ерларга айтилади. Бундай ерлар жумласига ҳайдаладиган ерлар кўп йиллик дарахтзорлар, қўриқлар, пичанзорлар ва яйловлар кирса, қишлоқ хўжалигига яроқсиз ерларга ўрмонлар, бут

муҳимдир. Республика бўйича қишлоқ хўжалик мақсадлари учун мўлжалланган ерларнинг таркиби ва ўзгариш жараёнида умумий қишлоқ хўжалик ер турлари майдонининг камайиб бориши кузатилмоқда. Ердан фойдаланишнинг янги шакллари ривожланмоқда. Булар фермер ва деҳқон хўжаликлари хусусийлаштирилган чорвачилик фермалари ширкат хўжаликлари ва бошқа турдаги қишлоқ хўжалик корхоналаридир. Суғориладиган ҳайдалма ерлар республика қишлоқ хўжалигини ва иқтисодиётни ривожлантиришда муҳим аҳамиятга эга. Суғориладиган ерлар мамлакат ер фондининг 9,6% ни ташкил этган ҳолда жами қишлоқ хўжалик маҳсулотларини 98% айнан шу ерларда етиштирилади. Республика бўйича лалмикор ерлар майдони 752,7 минг г.а. бўлиб бу ерларда қишлоқ хўжалик экинларини етиштириш фақат ёғинлар ҳисобига амалга оширилади. Қашқадарё вилояти қишл

маҳсулоти жиҳатидан 6-7 гектар лалми шудгорга, 50 гектар баланд тоғ яйловларига ва 1000 гектар чўл яйловларига тенг келади. Шу муносабат билан суғориладиган ерларнинг қишлоқ хўжалик тасарруфидан чиқиб қолишига йўл қўймаслик ниҳоятда муҳим. Янги ерларни ўзлаштириш туман ва қишлоқ хўжалик ишлаб чиқаришга кириб бориш йўли билан қишлоқ хўжалигини ривожлантиришни чексиз давом эттириб бўлмайди, чунки қайтиб деҳқончилик қилишга яроқли ерлар чеклангандир. Ердан юқори унум билан фойдаланишдан мақсад энг кам меҳнат ва маблағ сарфланган ҳолда ер майдони бирлигидан олинадиган ялпи маҳсулот ердан фойдаланиш самарадорлигининг асосий кўрсаткичи деб қабул қилинган. Маҳсулот етиштириш унинг деҳқончиликдан ёки чорвачиликдан олинишига қараб 100 гектар ҳайдаладиган ерларга ёки аниқ экин майдонларига нисбатан

Омонқўтон ва Кўлсой-тоғли ва унинг юқори қисми иқлимининг асосий хусусиятларини кўрсатиб беради. Ўзбекистоннинг асосий иқлим хусусиятларидан ташқари, Қашқадарё ҳавзаси иқлими республиканинг шимолий ҳудудларидан ўзининг бир қанча хусусий белгилари билан ажралиб туради. Хусусий белгиларни вужудга келтиришда, аввало, Қашқадарё ҳудудининг жанубда жойлашганлиги, шу муносабат билан атмосфера ҳароратининг бирмунча баландлиги эътиборга молик. Дарҳақиқат, Қашқадарё ҳавзаси ғарбда жойлашган саҳро, шарқда жойлашган тоғли ўлка иқлимий жараёнларнинг ўзаро муносабати натижасида вужудга келган ўзига хос ҳарорат режими, атмосфера ёғинларининг тақсимланиши, ўзига хос шамол режимининг вужудга келиши ҳисобланади. Абсолют баландликнинг текисликдан тоғ томон ошиб бориши натижасида ҳаво ҳарорати пасаяди, ёғин-с

1-жадвал Ҳавонинг ўртача ойлик ва йиллик ҳарорати, С 0 (ўртача кўп йиллик маълумотлар) Мет е ос тан- циялар Абсол ют балан д лик м. да Ойлар Ўр та жа д вал йи л- ли к Йил лик амп ли туд а (теб ра ниш ) Ҳар о рат +10 0 С I II III IV V VI VI I VI II IX X X I X II Ғ узор 523 1, 9 5, 1 27 ,5 16 ,0 22 ,3 27 ,1 29 ,4 28 ,3 22 ,4 16 ,3 9, 6 4, 7 16, 1 27,5 528 5 Қамаш и 587 0, 8 4, 1 28 ,7 15 ,3 21 ,6 27 ,0 29 ,5 27 ,9 22 ,5 15 ,2 8, 6 3, 8 15, 5 28,7 497 8 Китоб 658 0, 8 3, 6 27 ,2 15 ,0 20 ,6 25 ,1 28 ,0 26 ,7 20 ,6 14 ,1 8, 6 4, 4 14, 7 27,2 473 7 2-жадвал Атмосфера ёғинларининг ўртача тақсимланиши (кўп йиллик маълумотлар), мм Мет е о стан- циялар Абсолют баланд лик м. да Ойлар Йиллик Perenj А ltor Фасллар б ў йич ёғинлар, % I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII ланга баҳор қиш ёз Ғ узор 523 3

Метеостанция номи Бошланиш муддати Тугаш муддати Давом этиш муддати Қарши 22.V 5.IX 106 Ғузор 23.V 11.IX 111 Қамаши 25.V 13.IX 111 Китоб 26.VI 28.VIII 63 4- жадвалда атмосфера қурғоқчилигининг бошланиш ва тугаш муддатлари тўғрисида маълумотлар келтирилган. Бу маълумотларнинг далолат беришича, атмосфера қурғочилиги жойланиши денгиз сатҳидан 500-550 баланд ҳудудларда май ойининг охирида, Китоб-Шаҳрисабз ботиғида эса июнь ойининг охирига тўғри келади. Қурғоқчиликнинг бошланиш даврига қараб, унинг тугаш даври ҳам ўзгаради. (1-жадвал). Атмосфера қурғоқчилиги таъсирини кўпчилик ҳолда иссиқ ҳаво оқими янада кучайтиради. Иссиқ ҳаво оқими Қашқадарё ҳавзасига унга яқин жойлашган қум саҳролари ва Афғонистон томондан келиши мумкин. Бу иссиқ ҳаво оқими атмосфера қурғоқчилиги даврининг ўрта қисмида намо

2.2. Буғдой етиштириладиган ҳудудларда тупроқнинг умумий ҳолати Тупроқлари. Менининг битирув малакавий ишим “Қашқадарё вилоятининг суғориладиган майдонларида етиштириладиган кузги буғдойнинг биологик хусусиятлари” деб номланганлиги сабабли Қашқадарё вилояти туптроқлари тарихига алоҳида тўхталмоқчимиз. Табиатнинг ўзи яратган, бир вақтнинг ўзида унинг жавоҳири, мўжизакор ажралмас қисми ҳисобланади. Атроф- муҳитнинг гўзаллиги бир томондан, экинлардан олинадиган озуқа турларининг барчаси, иккинчи томондан, соғлом тупроқ қопламининг маҳсулидир. Ер - Ватан бойлиги, эл-юрт ризқи, уни кейинтиради, боқади, дастурхонини тўкин қилади, давлатнинг қудратини, шон-шуҳратини оширади. Шу боисдан бўлса керак, қадим замонлардан бери уни она Ер деб атаб келинади. Буюк “Авесто” да ёзилишича, тупроқ энг табарру

атрофига экилган манзарали дарахтлар, айниқса, толлар жазирама иссиқ пайтида иқлимни мўьтадиллаштириб турган, минг афсуски, қадимги Қашқадарё, айниқса, Қарши (Насаф) воҳалари тупроқларидан фойдаланиш бўйича тарихий маълумотлар бор, лекин уларни топиш ва фойдаланиш имконияти чекланган. Биз фақатгина ХХ асрнинг бошларида мавжуд бўлган маълумотлардан фойдаланиш имкониятларига эгамиз. Аминмизки, қадимги Насаф, ҳозирги навқирон Қарши воҳасида деҳқончилик маданияти ривожланган ўлка бўлган. Қашқадарё вилояти тупроқларини ўрганиш бўйича изланишлар турли вақтларда амалга оширилди. (Л.Л.Ножин (1913), Л.П.Ливанов (1929), Е.А.Жориков ва З.С.Савко (1949), Н.Т.Муравьева (1959), Н.В.Кимберг (1974), Н.А.Буцков ва Н.Т.Муравьева (1965), М.У.Умаров (1974), М.У.Каримова (1966-1969), А.М.Расулов (1974) ва бошқ

шўрланишнинг олдини олиш ва унга қарши кураш чоралари каби масалалар ечимини илмий асосда ишлаб чиқди. 1970-85 йиллар давомида профессор Д.Р.Исматов ва унинг шогирдлари (Д.Р.Исматов, М.Назиров, 1972, 1977; Д.Р.Исматов, М.Назиров, Р.Файзиев, 1975; Д.Р.Исматов, Р.Файзиев, 1979, 1984; Д.Р.Исматов, М.Азимова, 1979, 1981, 1983; Д.Р.Исматов, Н.Икромов, Р.Файзиев, 1982; Д.Р.Исматов, 1989) томонидан Қашқадарё асосий тупроқларининг минерологик ва кимёвий, физикавий хоссалари мукаммал ўрганилди. С.О.Азимбоев эса (1988, 1989, 1993, 2005) тақирли ва тақирли-ўтлоқи тупроқларнинг унумдорлигини оширишга қаратилган тадқиқотларни амалга оширди. Ўзбекистон Миллий Университети Тупроқшунослик кафедраси профессор-ўқитувчилари томонидан 1975 йилдан шу давргача бу ўлка тупроқларини ўрганиш бўйича тадқиқот ишлари

қисмини ўзлаштириш тарихи катта эмас, атиги 40-50 йил атрофида бўлса ҳам, бироқ бу давр ичида тупроқ қопламида катта ўзгаришлар содир бўлди. Буларга, биринчидан, морфологик ўзгаришлар, яъни қўриқ оч тусли бўз тупроқлар учун хос бўлган қатлами ўрнига ҳайдалма ғовак қатламнинг шаклланиши ҳисобланади. Бу қатламнинг пайдо бўлишининг ўзи катта генетик ўзгариш. Чунки бу қатламда ғовак, яхши муқобил, ҳаво, сув, сув- озуқа ва иссиқликка режими шаклланади; иккинчидан, суғориш натижасида қўриқ оч тусли бўз тупроқ учун хос бўлган сур, бироқ қўнғир товланувчи ранг ўрнига кул бўз ранг пайдо бўлади; учинчидан, тупроқ қопламининг ривожланиши (эволюция) ўзгаради, яъни автоморф шароитда ривожланаётган оч тусли бўз тупроқ ярим гидроморф (шароитда ривожланаётган оч тусли бўз тупроқ) режимда ўз эволюциясини б

деҳқончилик фаолияти давомида, кўпчилик ҳолатда, ижобий томонга бошқарилади. Қашқадарё вилоятида суғориладиган ерларни сифат бўйича классларга тақсимлаш ва кадастр баҳолаш. Юқорида Қашқадарё ҳавзаси ҳудудида тарқалган бир неча тип ва типча тупроқларнинг генезиси, эволюцияси, хоссалари ва ҳозирги суғорилган ерларнинг мелиоратив-экологик ҳолати тўғрисида маълумотлар берилди. Бу маълумотлар берилди. Бу маълумотлар ўйлаймизки, қуйидаги Ўзбекистон Республикаси Ер ресурслари Давлат қўмитаси томонидан 2000 йилда чоп этилган “Атлас” дан олинган “Қашқадарё вилоятида суғориладиган ерларни сифат бўйича калссларга тақсимлаш ва кадастр баҳолаш” га қўшимча маълумотлар сифатида ёрдам беради. Вилоят туманлари бўйича тупроқлар сифати таснифи (майдон, га) 53-жадвал № Туманлар Ўртача балла Сифати Ёмон ерлар

Ер балансидаги майдони кичик бўлган деҳқон ва ижара хўжаликларида ерни баҳолаш ишлари ўзлари жойлашган хўжаликлар таркибида бажарилган. Қишлоқ хўжалигида фойдаланиш учун яроқли бўлган суғориладиган ерларнинг маҳсулдорлиги бўйича тупроқ унумдорлиги, потенциал имкониятларини ҳисобга олиб сифати 10 та классга бўлиниб, 5 та кадастр зона (гуруҳ) ларига бириктирилган. Биринчи кадастр зонаси (1 ва 2-класслар) га янги ўзлаштирилган, кам ривожланган, хоссалари кучсиз ва унумдорлиги паст, деҳқончиликда фаол фойда чекланган, ўсимлик ўсиши учун зарурий озуқалар кам, тупроқ шароити паст ерлар киритилган. Бу зона ерлари вилоятда жуда чекланган бўлиб, бунга янги очилган сур тусли қўнғир ва қумли саҳро тупроқларини киритиш мумкин. Иккинчи кадастр зонаси (3 ва 4-классларга) янги суғориладиган ерларнинг кат

Ҳозирги замон деҳқончилиги учун жойларда маданий-мелиоратив, яъни ерларнинг захини қочириш, шўрини ювиш, эрозияга қарши агротехник тадбирлар ўтказилса, ердан тўғри фойдаланишнинг замонавий технологияларини доимий жорий этиш орқали тупроқнинг янги сифатларини пайдо қилишга эришиш мумкин. Агар бу ерлардан нотўғри фойдаланилса, маданийлаштириш жараёни тўхтаб қолишидан ташқари тупроқ дегидрадацияси бошланиши, гумус ва озуқа элементлари пасайиб, нишабли ерларда эрозиянинг бошланиши ва тупроқ унумдорлиги камайиб кетиши мумкин. Бу классга мансуб тупроқлар ирригацион эрозияга ҳамда иккиламчи шўрланишга кам учраганлиги билан тавсифланади. Тўртинчи кадастр (7 ва 8-класслар) га маданийлаштирилган воҳа (эски ва янги суғориладиган, ўртача маданийлаштирилган) ерлари киради, сифати яхши ва яхшидан юқори.

ҳосилдорлик 32 ц/га дан юқори. Бир центнер маҳсулотга нисбатан қилинган сарф-харажат ўртача кўрсаткичдан 30-35% кам. Ушбу зонага тегишли ерларнинг умумий майдони 9463 гектарни ташкил қилгани ҳолда, жами суғориладиган майдоннинг 2,2% га тўғри келади. Бу ерлар вилоятнинг қадимий шаҳарлари (Китоб, Шаҳрисабз, Яккабоғ, Косон, Ғузор, Чироқчи), қишлоқ ва аҳоли пунктларининг суғориш тармоқлари ва ирригация иншоотлари яқинида жойлашган. Бу классдаги ерлар воҳа тупроқлари номи билан юритилиб, алоҳида қийматга эгалиги, юқори маҳсулдорлиги, маҳсулот ишлаб чиқариш учун қилинган харажатнинг маҳсулоти бирлигига нисбатан жуда пастлигини ҳисобга олиб, агротехник ишлов даражасини такомиллаштириш, экологик тозалигини таъминлаш ва фақат қишлоқ хўжалиги мақсадларида фойдаланиш зарур.

2 .3. Кузги буғдойнинг морфологик ва биологик хусусиятлари Биологияси. Буғдой униб чиқиш, туплаш, найчалаш, бошоқлаш, гуллаш ва пишиб етилиш каби ривожланиш босқичларини ўтайди. Суғориладиган майдонларда кузги буғдой уруғлари тупроқ ҳарорати, унумдорлиги ва намлигига қараб униб чикиш даври 6-8 кунни ташкил этади.Униб чиқиш даврида ҳарорат 116-139°С ташкил қилса фойдали ҳарорат ҳисобланади. Ҳарорат 35-36°С бўлганда ривожланиш секинлади. 5-7Буғдойнинг пояси . бўғиндан иборат бўлади Уруғлик доннинг униб чикиши учун , . кислород намлик ва етарли ҳаво ҳарорати керак бўлади Униб . чиқиш даври биринчи баргнинг қосил бўлиши билан тугайди Тупланиш босқичи буғдой майсалари 3-4 барглик ҳолатида шакллана бошлайди. Шу даврда поянинг ер ости бўғинларида қўшимча поялар ва илдизлар пайдо бўлади. Демак, эр

Найчалаш. (поя ҳосил килиш). Поячанинг ўсиши ва бўғин оралиқлари узайиши натижасида ерда поячанинг биринчи буғини кўзга ташланади. Шу даврдан бошлаб ўсимликларда найчалаш даври бошланади. Бу босқич бошоқлаш давригача давом этиб, бу даврда ўсимликларни озиқа моддаларга ва намга бўлган талабчанлиги ошади. Бошоклаш. Ўсимлик поясининг жадал ўсиши натижасида кузга кўринмаган бошоқ юқорига кўтарилиб охирги барг қинидан . . ташқарига чиқади Шу даврни бошоқлаш босқичи дейилади Унинг 1 . даражасини аниқлаш учун кв метр майдондаги умумий поялар . сони ва бошоқ ҳосил қилган поялар сони аниқланади Ҳар бир 2-5 , бошоқча қобиғида буғдойда та арпада эса битта гулдон . , жойлашган бўлади Бу давр энг маъсулиятли ҳосил тақдирини ҳал . этувчи давр ҳисобланади Гуллаш. Ғалла экинларида гуллаш бошоқ пайдо бўлга

Тўла пишиш даврида ўсимликнинг ҳамма қисмлари сарғаяди, дони қотади, ҳажми бир оз кичиклашади, намлиги 14-16 фоизни (лалмида 8-10 %) ташкил этади. Шундай қилиб, ғалласимон экинлар униб чикиши, иссиққа ва совуққа чидамлилиги ва бошка хусусиятлари буйича бир-биридан фарқ қилади. Доннинг анатомик қисмлари. Буғдой донининг анатомик қисмларининг нисбати ўртача қуйидагича: ҳосил ва уруғ пўстлари – 5,5-7,5%, алейрон қатлам – 7,5-10%, муртак – 1,5-3,0% ва эндосперм 81-83% ташкил этади.Юмшоқ буғдой уч тоифада бўлади: биринчиси – кучли (1-2 синф). Жаҳон тажрибасида кучли буғдой деб унинг унидан хамир тайёрланиб, маълум нон пишириш технологик жараёндан кейин мағзи яхши ғовакли, катта ҳажмда шаклини сақлаб қолувчи нон берадиган буғдой аталади. Бундай буғдойларни нон ёпиш сифати паст бўлган буғдой тўда

географик ва тупроқ факторлар, агротехникага қараб ҳар хил бўлиши мумкин. Эндоспермнинг шаффоф структурали бўлиб шаклланишига дон етиштириш ва етилиш пайтида намнинг кам ва тупроқда азотнинг кўп бўлиши сабаб бўлади. Доннинг шаффофлиги дон қабул қилиш корхоналарида, фермерлар ва бошқа қишлоқ хўжалик корхоналаридан кучли ва қимматбаҳо навли буғдой сотиб олинаётган вақтда аниқланади. Буғдой таркибидаги энг муҳим кўрсаткич – бу оқсил ҳамда клейковина ҳисобланади. Буғдой дони ўзида камдан-кам учрайдиган коллоид хусусиятга эга бўлган оқсилларни сақлайди. Бу оқсиллар хамир тайёрланаётганда клейковина моддасини ҳосил қилади. Уни хамирни эҳтиёткорлик билан ювиш натижасида аниқлаш мумкин. Клейковина – бу хамирни ювиш пайтида крахмал, клетчатка ва сувда эрийдиган моддаларни ювилиб чиқиб кетгандан кей

турларига бўлинади. Мамлакатимизда экиб келинаётган буғдой навларининг асосий қисми – юмшоқ турига –Грекум 439, Добрая, Интенсивная, Кўкбулак, Оқ буғдой (Грекум-40) Крошка, Половчанка, Чиллаки, Краснодар-99, Купава, Никония, Андижон-2,4, Таня, Селянка, Замин-1, Уманка, Москвич, Кума, Старшина, Бобур, Восторг, Памят, Нота, Княжна, Дўстлик, Марс-1, Сурхак- 5688, Красноводопад-210, Санзар-4,6, Тезпишар ва бошқа навлар. Қаттиқ буғдой турига- Александровка, Аракена, Истиқлол, Иллора, Карлик-85, Қахрабо, Леукурум-3, Леукурум-21, Марварид, Макуз-3 навлари киради. Буғдойларнинг бу икки тури ораларидаги фарқланиш белгилари қуйидаги жадвалда кўрстиб ўтилган. Юмшоқ ва қаттиқ буғдой турларининг фарқланиш белгилари Ўсимлик органи, жараён Юмшоқ буғдой Қаттиқ буғдой 1. Бошоғи Қилтиқли ёки қилтиқсиз Қилти

қараганда) 11. Дони Кўпинча унсимон, 100% шаффофлиги аниқланмаган Шаффофлик 12. Дони Таққослаганда тор, кўндалангига кесилганида думалоқсимон, майда, ўртача майда, йирик Чўзилган, қиррали, кўпинча жуда йирик 13. Янчилиши Енгил, айрим турлари қийин Анча қийин 14. Бошоқ остидаги сомони Бўш, тўлиқлари кам Тўлиқ 15. Майсалар Кучли ва кучсиз тукланаган Деярли ялонғоч 16. Муртаги Юмалоқ, эгилган Чўзинчоқ, дўмбоқ 17. Попукчалари (тепа қисмидаги) Кўпинча аниқ ифодаланган Сал билинади

III - БОБ. Қашқадарё вилояти шароитида суғориладиган ерларда етиштириладиган кузги буғдой навлари 3.1. Вилоят миқёсида экиладиган кузги буғдой майдонларининг умумий харитаси А.П.Ливанов (1929) Шаҳрисабз воҳаси ҳамда Қарши ҳудудидаги суғориладиган майдонларда тадқиқот ишларини олиб бориб тупроқ харитасини тузиб чиққан. Тупроқ типлари унумдорлик жиҳатидан баҳолаб берилган. Бундан ташқари А.П.Ливанов Жом чўли ва Кўкдала ғаллачилик хўжаликлари тупроқларида тадқиқот ишлари олиб борган. 1946 йилдан бошлаб, жуда катта ҳудудни (6 млн га) ўз ичига олган Зарафшон-Қашқадарё суғориш системаси ишлаб чиқилган. Шу муносабат билан ушбу ҳудудга кирувчи Қашқадарё бассейнини (текислик қисми), тупроқ қатламининг суғоришга яроқлилиги тўлиқ ўрганилмаганлиги сабабли қўшимча тупроқ тадқиқот ишлари олиб бориш маса

хўжаликлар харитаси тузилиб, тупроқ типлари, шўрланиш типлари, сизот сувлари чуқурлиги ва минерализация даражаси ҳамда тупроқнинг агрономик ишлаб чиқариш гуруҳлари белгилаб берилди. Шу билан бирга тупроқни яхшилаш ва унумдорликни ошириш мақсадида ўтказилган агромелиоратив чора-тадбирлар тўғрисида тавсиялар ишлаб чиқилди. 1964 йилдан эътиборан унумдорлигини ошириш ҳамда деҳқончилик маданиятини кўтариш, шўрланган ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш учун коллектор- зовурлар тизимини вужудга келтириш соҳасида ишлар жадаллашди. Бу ўринда М.Умаров (1974) ва А.М.Расулов (1976) лар томонидан Қарши чўли тупроқларининг кенг миқёсида ўрганилганлигини алоҳида таъкидлаш лозим. Биз бу бўлимда Қашқадарё вилояти тупроқ-иқлим шароитига мос сифатли, касалликларга ва зараркундаларга чидамли рақобатбардош с

3.2. Суғориладиган майдонларда кузги буғдойнинг Қашқадарё вилояти шароитида маҳаллий ва четдан келтирилган навлари Юмшоқ буғдой навлари. Санзар-4. Ғаллаорол ғаллачилик илмий тадқиқот институтида . , , 210-220 . яратилган Дуварак ўртапишар ўсув даври кун Ётиб , . 1000 қолиш ва дон тўкилишига бардошли совуққа чидамли та 38-44 . доннинг вазни грамм Экиш меъёри ҳар бир гектар 4,0-4,5 . , майдонга млн дона унувчан уруғ ҳисобида оқсил ( ) 11,6-14,8 , 28-29 %. протеин миқдори фоизгача клейковинаси 42,9-56,5 . 68-74 . Ўртача ҳосилдорлиги центнер Ун чикиши фоиз -8. Санзар ( ) Ҳосилдор Ғаллаорол ғаллачилик илмий тадқиқот . , , институтида яратилган Биологик кузги тезпишар вилоят 190-204 . шароитида кунда пишади Ўсимлиги ётиб қолишга . бардошли ва дони кам тўкилади Совуққа ва қурғокчиликка . 45-55 .

5-6 гектарига млн дона унувчан уру ғ ҳ . исобида Ў ртача ҳ 60-66 . 1000 осилдорлиги центнер та доннинг уру ғ ининг вазни 47-55 , г дондаги о қ сил ми қ 12-16 , 28-30 дори фоиз клейковинаси , фоизга тенг ун чи қ 65-75 . иши фоиз . Ёнбош Ғ аллаорол ғ аллачилик илмий тад қ и қ от институтида . яратилган б ў , , . либ биологик кузги эртапишар Ў 194- сув даври 199 .. кун Сову ққ . а ва касалликларга чидамли Бошо ғ идаги дони т ў . килмайди Кур ғ о қ . чиликка бардошли Ў ртача ҳ осилдорлиги 55 -60 . 1000 38-45 . центнер та донининг вазни грамм Уру ғ ини 4-5 . экиш меъёри млн дона унувчан уру ғ ҳ , исобида дондаги о қ сил ми қ 12-14 , 28-30 , дори фоиз клейковинаси фоиз ун чи қ иши 75-80 . фоизни ташкил этади Унумли бу ғ . дой Ў симликшунослик илмий тад қ и қ от . институтида яратилган , Биологи

бошо ғ идаги дони т ў . килмайди Вилоят шароитида 210-215 кунда пишиб . етилади Барча касалликларга ў . ртача чидамли Маъдан ли ўғ итларга ва ў тмишдош экинларга ў . та талабчан Ў ртача ҳ осилдорлиги 60-70 . центнер 1000 дона донининг вазни 37-44 . грамм Уру ғ ни экиш меъёри гектарига унувчан уру ғ ҳ исобида 4-5 . . млн дона Донидаги о қ сил ми қ дори 10-14 , фоиз клейковинаси 23-25 , фоиз ун чи қ иши 75-80 . фоиз Половчанка. Краснодар қ ишло қ х ў жалик илмий текшириш . институтида яратилган Кузги бу ғ . дой Бош қ а навларга нисбатан . кечпишар Ў сув даври ў ртача 220-225 . , кун Занг қ , , оракуя септориоз бошо қ . фузариози каби касалликларга чидамли Сувга ва у ғ итларга . талабчан Ў симлиги ётиб қ , олишга бардошли экиш меъёри гектарига 5,0-5,5 . млн дона унувчан уру ғ ҳ . исобида Ў рт

Крошка. Краснодар қ ишло қ х ў жалик илмий текшириш институтида яратилган , к узги бу ғ . дой Ў , ртапишар ў сув даври 210-220 . кун Сову ққ а , чидамли барча касалликларга ў . ртача чидамли Сувга ва маъдан у ғ итларга ў та талабчан. Ў ртача ҳ осилдорлиги 60-70 центнер. Кеч муддатларда экиш тавсия этилмайди. Ётиб қ олишга чидамли. 1000 та донининг вазни 38-47 г. Экиш меъёри унувчан уру ғ ҳ исобида гектарига 4,5-5 млн. дона. Донидаги о қ сил ми қ дори 11,5-13,7 фоиз, клейковинаси 27-31 фоизгача булади. Княжна. Краснодар қ ишло қ х ў жалик илмий текшириш институтида . яратилган Кузги юмшок бу ғ дой. Бош қ а навларга нисбатан кечпишар, биологик кузги. Касалликларга чидамли. Сувга ва маъдан ўғ итларга ў та талабчан. Ў ртача ҳ осилдорлиги 60-70 центнер. 1000 та донининг вазни 42-43 грамм. Экиш

5-6 . .меъёри унувчан уруғ ҳисобида гектарига млн дона . Маъданли ўғитларга ўта талабчан 3.3. Кузги буғдой етиштиришда қўлланиладиган агротехник тадбирлар ҳамда буғдой касалликлари ва зараркунандаларига қарши курашиш чора- тадбирлари Қишлоқ хўжалигининг ўзига хос хусусиятларидан бири аввало, ер билан боғлиқ. Республикамиз иқтисодиётининг устунларидан бири ҳисобланган қишлоқ хўжалиги соҳасида суғориладиган ерлардан барқарор юкори ҳосил олиш мамлакат аҳолиси, шу жумладан унинг асосий қисмини ташкил этувчи қишлоқ аҳолисини юқори турмуш даражасини таъминлашда энг муҳим омиллардан саналади. Қуруқ иқлим шароитида жойлашган Ўзбекистон шароитида, яъни табиий буғланиш юқори бўлган шароитда ер ости шўр сувларининг доимий буғланиши тупрокда тузлар тўпланиб ерларни шўрланишига олиб келади. Ушбу ҳолат

Маълумки, суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш ишларининг асосини зовур тизимларини қайта тиклаш, янгиларини қуриш ташкил килади. Зовур тармоқларини ишчи ҳолатда сақлаш учун давлат томонидан катта маблағлар ажратилиб, улкан ишлар амалга оширилмокда. Қашқадарё вилоятда 515840 гектар суғориладиган майдон бўлиб, вилоят Гидрогеология-мелиоратив экспедицияси томонидан ушбу майдонлардаги мавжуд 3063 та кузатув қудуқлари орқали ер ости сизот сувлари сатҳи, чуқурлиги ўлчаниб ва 9195 та нуқтадан олинган тупроқ намуналари таҳлил қилиниб, мелиоратив кадастр маълумотлари ишлаб чиқилган. Ўзбекистан Республикаси Президентининг 2007 йил 29 октябрдаги « Суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш - тизимини тубдан такомиллаштириш чора тадбирлари туғрисида »ги 3932- сонли Фармони ва

имкониятлар тўлиқ ҳисобга олинган ҳолда белгиланиши лозим. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, шу кунгача вилоятнинг асосий ғалла майдонлари кечки муддатларда экилиб келинар эди. Бу хато эса ҳосилдорликни ошишига ўзининг салбий таъсирини кўрсатиб келди. Асосий майдонларга биологик кузги буғдой навлари экилаётганлиги учун уларни эртаги муддатларда дуварак ва биологик баҳорги буғдой навлари ва арпани кейинги муддатларда экиш мумкин. Биринчи деҳқончилик :ҳудуди Китоб, Шаҳрисабз, Яккабоғ, Чироқчи ва Қамаши туманларида ғалла экиш 15 сентябрдан-15 октябргача. Иккинчи ва учунчи деҳқончилик : ҳудудлари Ғузор, Косон, Қарши ва Нишон, Касби, Миришкор, Муборак туманларининг оч ту с ли бўз ва тақир си мон тупроқлари ҳудудида 20 сентябрдан - 20 октябргача экишни якунлаш лозим. Ўзбекистон шароитида қишлашга

рақобатбардошлигидан фойдаланиш мақсадида кузги арпанинг серҳосил навларини экиш ҳар жихатдан самарали бўлади. Кузги дон уруғини .экиш Уруғни сифатли экиш ҳосилдорликни оширишда муҳим омиллардан бири ҳисобланади. Деҳқончилигимиз амалиётида ҳозир қўлланилаётган дон экиш йўллари ёки услуби илғор технология талабларига тўлиқ жавоб бермайди. Чунки, кўпчилик хўжаликларда дон уруғи текис майдонга экилиб, шундан сўнг далада суғориш жўяклари олинади. Бунда дала текис су ғ орилса - да , 25-30% дон уру ғ и чу қ ур к ў милиши натижасида к ў чат бермайди. Экиш аввалдан тайёрланган ж ў яклар устига, албатта махсус дискали эккич (сеялка) ёрдамида амалга оширилиб, дон 3-5 см чу қ урликка етарли микдорда туширилса ва лойи қ тупро қ билан яхши к ў милса энг к ў п ва текис к ў чат олинади. Экиш сифатли б ў

Майсанинг бир хилда, баравж ривожланиши учун экиш даврида уруғлик доннинг мақбул чуқурликка тушиши муҳим аҳамиятга эга. Кузги буғдой уруғи ўртача 3-5см чуқурликка экилади. Бегона ўтлар ва уларга қарши курашиш. Вилоят ғ алла майдонларида : , , , бир йиллик бегона ўтлардан шўра читир олабўта қ из ғ алдо қ ва бош қ , а бутгуллилар ғ : - , алласимонлилардан ёввойи сўли ва так так - , кўп йиллик бегона ўтлардан эса бўзтикон аччи қ мия ажири қ , қ , амиш қ ўйпечак ва бош қ . алар кўп учрайди Бегона ўтлар ми қ дорининг кўп ёки оз бўлиши тупро қ , шароити , унинг унумдорлиги алмашлаб экиш тизимида бу ғ дой ми қ дори ва бош қ аларга бо ғ ли қ . Бу ғ дой навлари ҳ ам бегона ўтлар билан турли тарзда ра қ . обатлашади Бунда асосий омил ёру ғ лик ҳ . исобланади Калта бўйли бу ғ дой навларининг ра қ , о

окибатида бу жойлар ҳ ам бегона ўтлар тар қ алишининг асосий . манбаларига айланади Коллектор дренаж тармоқларининг ўз вактида тозаланмаслиги , оқибатида ер ости сувлари кўтарилиб бу ерларда кўп йиллик , , бегона ўтлар ажириқ ғумай қамишнинг кўпайишига имконият . яратади Бегона ўтларга қарши курашда юкори агротехника талабларига . , риоя қилиш бош омил хисобланади Бунда кимёвий ишлов ўтказиш . яъни гербицидларни қўллаш ҳам охирги муҳим тадбирдир Бегона ўтларни гербицидлар ёрдамида йўқотиш. Гербицидлардан самарали фойдаланиш учун уларнинг сарфланиш миқ дорини ва қўллаш даврини тўғри белгилаш лозим. Сарфлаш миқдорини кўпайтириб юбориш ҳам, камайтириш ҳам буғдой учун зарарли. Гербицидларнинг сарфлаш миқдорини тўғри белгилашда бегона ўтлар турлари ва ривожланиш даври, тупроқ, иқлим шароитини

Шунинг учун ҳам баъзи бегона ўтларга,хусусан қамиш,ажриқ ва бошқа кўп йиллик бегона ўтларга қарши курашиш учун қуйидаги агротехник тадбирларни амалга ошириш зарур. Агротехник тадбирлар. Қўш ярусли плуг билан чукур 35-40 см шудгор қилиш, ундан сўнг чизел ҳамда оғир борона ўтказиш йўли билан бегона ўтларнинг илдизи ва илдизпоя қолдиқларини йиғиб-териб, дала четларига чикариб ташлаш керак.Бир ярусли плуг ёрдамида ерни шудгорлаш, шундан сўнг оғир тиркама чизель ҳамда оғир борона ёрдамидабегўна ўтларининг илдизи ва илдизпоялариринидала четларига чиқариб ташлаш керак. Шунингдек буғдой экиладиган майдонга бошқа экинларни (беда,арпа,ғўза,маккажўхори,тариқ) экиш яъни алмашлаб экишни жорий қилиш бегона ўтларга қарши курашишда яхши самара беради. Буғдой ҳосилдорлигини оширишда алмашлаб экишнинг аҳами

ерларга экиб келиниши, шунингдек ўғитни ўз вақтида ва етарли микдорда берилмаслигидир.

Купить

Похожие документы
Faxriy yorliq
Mikrobiologiya fanida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishning metodik asoslari
Mikroskopik texnikalarning rivojlanish tarixi
Botanika va osimliklar fiziologiyasi fanidan yakuniy nazorat javoblari
Botanika glossariy