Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 198.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Сентябрь 2019
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Химия

Продавец

Bohodir Jalolov

Qashqadaryo viloyatida o‘sadigan ayiqtovondoshlar oilasiga kiruvchi Delphinium semebarbatum o‘simligining kimyoviy tarkibini o‘rganish

Купить
Qashqadaryo viloyatida o‘sadigan ayiqtovondoshlar oilasiga kiruvchi Delphinium semebarbatum o‘simligining kimyoviy tarkibini o‘rganish Mundarija KIRISH ……………………………………….....................……………… . …. 3 I.BOB. ADABIYOTLAR SHARXI …………………………………… … … 7 1.1. Delphinium semebarbatum o‘simligini o‘rganish usullari…………..…..7 1. 2. O‘simliklardan alkaloidlar ajratib olish usuli ............. ..................... .. .....12 1.3. Erkin asos holatda alkaloidlarni ekstraksiya qilish … ………… ......... .....13 1.4. Ekstraksion summa tarkibidan alkaloidlar summasini kislota - asosli ajratish usuli.................. .................................................................... .............. 14 1.5. Diterpen alkaloid tutuvchi o‘simliklarni kimyoviy tarkibini o‘rganish...15 1.6. Alkaloidlarning strukturasini o‘rganishning umumiy metodlari…….....23 II-bob . TAJRIBA QISM ................................................................ Kirish Mamlakatimizda 1997 yil 23 avgustda qabul qilingan "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi"da zamon talablariga, bozor iktisodiyoti extiyojlariga, ta’lim sohasidagi xalqaro meyorlar va andozalar talablariga javob bera oladigan mutaxassis kadrlar tayyorlash masalasi qо‘yilgan. Mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimov о‘zining “ Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch” nomli asarida, "Shuni unutmasligimiz kerakki, kelajagimiz poydevori bilim dargoxlarida yaratiladi, boshqacha aytganda, xalqimizning ertangi kuni qanday bо‘lishi farzandlarimizning bugun qanday ta’lim va tarbiya olishiga bog‘liq", deb ta’kidlaydi[1]. Mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimovning "Jahon moliyaviy iktisodiy inqirozi, О‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yо‘llari va choralari" asarida, inqirozga jarayonlarni sodir bo‘lishini tushunishda, balki ularni inson tomonidan kundalik ehtiyojidan foydalanish imkoniyatlarini ochib beradi. O‘simliklar insoy hayoti va faoliyatida muhim ahamiyatga egadirlar. Inson tomonidan o‘rganiladigan va foydalanadigan tabiiy birikmalarning asosiy manbai bo‘lib o‘simliklar hisoblanadi. O‘simliklar tarkibidagi fiziologik faol birikmalarni tuzilishi va xususiyatlariga ko‘ra bir necha sinfga bo‘lib o‘rganiladi. Fiziologik faol birikmalar orasida alkaloiddar muhim o‘rin tutadilar. Alkaloidlarning o‘ziga xos ahamiyatga ega ekanliklari ularni tuzilishidagi turli — tumanlilik va yuqori fiziologik faolligi bilan chambarchas bog‘liqdir. Bitiruv malakaviy ish mavzuning dolzarbligi. R anuncula s eae oilasiga kiruvchi o‘simliklarni kimyoviy tadqiq etish XX - asrning 60 alkaloidlarini kimyosini o‘rganish bo‘yicha yetakchi mavqega ega bo‘ldilar. So‘nggi yillarda xorijlik olimlar ham Delphinium alkaloidlarini o‘rganish uchun ma’lum bir qiziqish uyg‘otmoqdalar. Delphinium biternatum Huth. dan antranoillikoktonin, 14-benzoilbrounin, 14-benzo-iddelkozin, 14- degidrobrouniin, 14-degidrodelkozin, Delphinium confusumdan 14- а tsetil - brounin, 14- atsetilviressenin, 14-atsetilkarakolin, 14-atsetilnudikaulin, viressenin, nevadenzin alkaloidini ajratib olinganligi , diterpenoid halqasi tutgan alkaloidlarini biogenezi va farmakologiyasiga oid ishlar buning yorqin dalilidir. Bu esa uz navbatida O‘zbekistonda olib borilayotgan izlanishlarni davom ettirish ma’suliyatini yuklaydi. Bitiruv malakaviy ish mavzuning maqsadi. Bitiruv malakaviy ishining asosiy maqsadi Delphin Bitiruv malakaviy ish mavzuning ahamiyati. Farmakologik tadqiqotlar natijasida delkolin va 16 - demetoksilikoktonin og‘rik qoldiruvchi (analgetik) xususiyatlariga egadirlar. Bitiruv malakaviy ishning hajmi va tuzilishi: Bitiruv malakaviy ish an’anaga ko‘ra kirish, ilmiy adabiyotlar tahlili (1—bob), tajribaviy qismi ( 2 — bob), olingan natijalarning umumlashtirilgan muhokamasi ( 3 —bob), xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ruyxatidan iborat. Bitiruv malakaviy ish ko‘lyozmasi 48 bet kompyuter yozuvida bayon etilgan bo‘lib, 4 ta jadvalni o‘z ichiga oladi. Foydalanilgan adabiyotlar ruyxatida 2 5 ta adabiyot keltirilgan. 6 I-bob . ADABIYOTLAR SHARXI 1.1. Delphinium semebarbatumni o‘rganilishiga oid adabiy ma’lumotlar O‘simliklardan ajratib olingan alkaloidlar tarkibidagi azot elementini saqlagani uchun zaharliligi boshqa sinf organik birikmalariga qaraganda yuqoriroq bo‘ladi. Alkaloidlar hamma o‘simliklarda uchramasdan, ko‘pincha zaharli o‘simliklar tarkibida ko‘p miqdorda uchraydi. Alkaloidlarni O‘rta Osiyoda birinchi bo‘lib, akademik Yunusov S.Y. tomonidan 1948 yildan boshlab o‘rganila boshlangan. O‘rta Osiyoda birinchi bo‘lib, Delphinium oilasiga kiruvchi zaharli o‘simliklarni o‘rganila boshlangan. Hozirgacha 1096 dan ortiq alkaloidlarning turlari o‘rganilib chiqilgandan so‘ng shunday xulosaga kelindiki, asosan o‘simliklarning barg va gul qismida, ildizlarida alkaloidlarning miqdori ko‘pligi aniqlandi. Ta Shulardan O‘rta Osiyoda tarqalgan Delphinium oilasiga kiruvchi Delphinium biternatum Huth, Delphinium bruinianum Royle, Delphinium cheilanthum Fisch, Delphinium longipedenculatum Regel schmalh, Delphinium oreophifum Huth, Delphinium dicty carpum D.C, Delphinium elatum L, Delphinium iliens, Delphinium rotundifolium Afan, Delphinium iliest, Delphinium semibarbatum Bienex Boiss o‘simliklar turlari o‘sadi [4] . Delphinium oilasiga kiruvchi shu o‘simliklarda Qashqadaryo florasida o‘sadigan quyidagi turlari mavjud: Delphinium longipidinkulatum, Delphinium biternatum Huth, Delphinium brunonianum Royle, Delphinium confusum M. Pop, Delphinium oreophifum Huth, Delphinium poltoratzkii Rupz, Delphinium rotundifolium Afan, Delphinium semibarbatum, Bien ex Boiss, Delphinium turkestanicum Huth, Delphiniu Delphinium longipedunculatum L - Ayaks isfaragi. Bir yillik o‘t. Buyi 30-100 sm, poyasi sershox tukli. Barglari ko‘p marta uchga bo‘lingan. Gullari tukli binafsha, qizg‘ish yoki oqish. May- oktabr oylarida gullab urug‘laydi. Xushmanzara gul sifatida ekiladi. Nektarchilar va staminodiylar chang hosil qilish qobiliyatini yo‘qotgan, shakli uzgargan qora-qo‘ng‘ir, ko‘k gulqurg‘on bargidan keskin ajralib turadi. Bargi qalin tuklar bilan qoplangan [7]. Delphinium oreophillum Huth - Tog‘ isfaragi. Ko‘p yillik o‘t. Bo‘yi 30- 60 sm, poyasining yuqori qismi qalin tukli. Ildiz oldi barglari uzun bandli. Barg plastinkasi dumaloq yoki bo‘yraksimon dumaloq. Gullari ko‘k qalin tukli. Gulqurg‘on barglarining uzunligi 12 -17 mm, eni 6-9 mm. Iyun - avgust oylarida gullab, iyul-sentabrda urug‘laydi. Tog‘ zon Delphinium o‘simliklari dastlab Ranunculus R., oilasiga kiritilgan edi, lekin keyinchalik Delphinium o‘simliklari chuqo‘r tekshirilib, alohida oilaga ajratildi. Hozirgi vaqtda Delphinium o‘simliklari Ranunculaseae ya’ni ayiqtovondosh lar oilasiga kiradi . Buni filogenetik tekshirishlar ham tasdiqlaydi . Delphinium semebarbatumo‘simligi Delphinium turkumiga kirib, Ukrainani Krim (Malorechenskoye, Sudak, Feodosiya); Rossiya Federatsiyasini Kuyi —Volga, G‘arbiy Sibir (Janubiy va Yuqori Tobola va Irtish); Kavkaz va Markaziy Osiyoni barcha qismida uchraydi. Delphinium semebarbatumodatda soqolli isfarak yoki ayiqtovon deb nomlanadi . Delphinium semibarbatum - soqolli isfaragi. Ko‘p yillik o‘t. Bo‘yi 30- 85 sm. Poyasi sershox. Barglari 2- 3 karra kesilgan. Guli sariq. May-iyun oylarida urug‘laydi Bge . Delphinium o‘simliklari tarkibidagi alkaloiddarni ajratib olish, ularni tuzilishini va farmakologiyasini o‘rganish fanga Delphinium alkaloiddarining kimyosi degan tarifni olib kirdi [ 10 ]. Delphinium semebarbatumdan ajratib olingan alkaloidlarni asosan quyidagi guruhlarga bo‘lib o‘rganiladi. Tarkibida 2 —azaspiro [5.5] — undekan yadrosini tutuvchi alkaloidlar spiropiperidin alkaloidlar guruhini tashkil etadi. Bu guruhga nitramin, nitraramin, nitraroksin alkaloidlari kiradi. Tarkibida indol yadrosini tutuvchi alkaloidlarga nitrarin, izonitrarin, nitramidin, shoberidin, izoshoberidin, nitrarain, digidronitrarain, O — atsetilnitrarain, tetrametilentetragidro — (3 — karbolin, nazlinin, serotonin va triptaminlar kiradi. Uchinchi guruhga diterpenoid tuzilishga ega alkaloidlar hisoblanadi. gipotenziv, spazmolitik hamda aritmiyaga qarshi aktivlikka ega . Shu o‘rinda nazlinin va tetragidro – r- karbolin hosilalarini biologik faolligiga oid ishlarni ham ta’kidlab o‘tish mumkin . Shu bilan bir qatorda xorijlik olimlar tomonidan Delphiniumni boshqa turlarini o‘rganilish natijalarini ta’kidlab o‘tish joizdir. Bular sarasiga Delphinium ditiocarpum dan delektin, delektinin, delporfin, demetileneldelidin, ditikzin, diktiokarpin va izoboddin ajratib olinishi , sintezi va biologik faolligiga oid ishlarni; Delphinium corymbosum dan flavanol glikozid izxramnetin va uni hosilalarini ajratib olinishini [11] keltirish mumkin. 1.2. O‘simliklardan alkaloidlar ajratib olish usuli O‘simliklar tarkibidagi alkaloidlar xususiyatiga kura 2-xil usulda ajratib olinadi. Agar alkaloidlarning uchuvchanl erituvchilar quyiladi. Jarayon bir necha soat davom etgandan so‘ng, perkolyatorning pastki qismidagi kran orqali organik erituvchilar maydalangan o‘simlikdan ajratib olinadi. Bu jarayon bir necha marta takrorlanib, toki alkaloidlarning miqdori qolmaguncha davom ettiriladi. Alkaloidlarning miqdori qolmaganligini KVK (kremniy volfram kislotasi) yordamida aniqlab boriladi. Ajratib olingan ekstraktni, tarkibidan haydash yordamida organik erituvchilar uchirib yuborilib, ekstraksion summa ajratiladi. Ekstraksiya jarayoni erituvchi tanlash maqsadida ajratilib olingan alkaloidlarning tuzilishiga ham bog‘liq bo‘ladi. Qutbliligi yuqori bo‘lgan alkaloidlar mavjud bo‘lgan o‘simliklarga ekstraksiya vaqtida qutbli erituvchilar tavsiya etiladi. Alkaloidlar tuz holda suv va spirtda yaxshi eriydi. Efir va efir, xloroform, to‘rt xlorli uglerod, petroleyn efiri va kerosindan foydalanish mumkin. O‘simlik tarkibidagi alkaloidlarning aktivligiga qarab ishqorlar ishlatiladi. Ishqorlarning ichida eng ko‘p ishlatiladigani 5% li NH3 eritmasidir. Bu usulning oldingi ekstraksiya usulidan afzalligi shundaki, organik erituvchilar past temperaturada haydalganligi uchun, alkaloidlarning tuzilishi o‘zgarmaydi. Ekstraksion summaning tarkibidagi organik moddalar ichidan alkaloidlar ajratib olishning kislota-asos usuli eng qulay usul hisoblanadi [13]. 1.4. Ekstraksion summa tarkibidan alkaloidlar summasini kislota - asosli ajratish usuli Ekstraksion summani turli erituvchilarda eritib quyilgandan sung qaysi erituvchida yaxshi erisa, kolbada butunlay erib kettuncha erituvchi solinib, oz-ozdan qizdirib eritilad 1.5. Diterpen alkaloidlari tutuvchi o‘simliklarni kimyoviy tarkibini o‘rganish Diterpenoid alkaloidlar tutuvchi O‘rta Osiyo o‘simliklaridan jami 46 tur o‘rganilgan va 158 ta diterpenoid alkaloidlar sinfiga mansub moddalar ajratib olingan va bulardan bir nechtasi izoxinolinlar sinfiga mansubdir. 90 ta yangi diterpenoid alkaloidlarining tuzilishi tasdiqlangan. Yangi alkaloidlar ikki guruh, va oltita ma’lum tur (tip) ga ta’luqlidir. Ular orasida yangi geterotsiklik skilet saqlaydiganlari ham bor. Ular kimyoviy nuqtai nazardan ancha qiziq bo‘lib, kimyoviy xossasi va biogenez uchun ahamiyatlidir. Quyidagi struktura tuzilishga qarab guruhlangan yangi alkaloidlar keltirilgan. Jadval-1 № O‘rganilgan tur Ajratilgan alkaloidlar Adabiyot 1 2 3 4 1 . Delphinium biternatum Huth. Antranoillikoktonin, 14 5 . Delphinium elatum 14-Dezatsetilnudikaulin, delektinin, nudikaulin 2 5 6 . Delphinium elisabetae . Antranoillikoktonin, tonin, metillikakonitin, karakolin. 3, 23 7 . Delphinium iliense . Brouniin, 6-degidrodelkorin, antranoillikok- tonin, delkoridin, diktiokarpinin, ilidin, likoktonin, eldelin. 2 8 . Delphinium oreophilum 14-Atsetilbrouniin, metillikakonitin . 9 9 . Delphinium rotundifolium Brouniin, delsemin, metillikakonitin . 3 10 . Delphinium barbatum Delsemin, likoktonin, metillikakonitin . 3 11 . Delphinium spesiosum Antranoillikoknin, gigaktonin, likoktonin, metillikakonitin. 9 12 . Delphinium tamarae. Antranoillikoktonin, likoktonin, magnoflorin, metillikakonitin, norzongoramin. 23 13 . Delphinium ternatum Glautsin, 6-degidroeldelidin, delterin, diktiokarpin, terdelin. 9 ALKALOI 2. Umbrozin (R 1 = R 5 = R 6 = O H , R 4 = СН 2 - ОСН 3 , R 8 = R 10 = OCH 3 ). 3. Demetildelfelin (R 1 =R 8 =R 10 =OCH 3 , R 3 = CH 3 , R 4 = OH, R 5 =R 6 = ОН) . 4.Delektinin (R 1 =OCH 3 , R=-CH 2 OH, R 4 =OCH 3 , R 5 =R 6 =R 8 =R 10 =OH) . 5.Demetileneldelidin (R 1 =R 8 =R 10 =OCH 3 ,R=CH 3 R 5 =R 6 =R 1= OH) . 6.14-Degidrodelkozin (R 1 =R 5 =R 6 =OH, R 3 =CH 2 –OCH 3 , R 4 =OCH 3 , R 8 =R 9 =O, R 10 =OCH 3 ). 7.Diktiokarpinin (R 1 =R 10 =OCH 3 , R 3 =CH 3 , R 4 =OH, R 5 =R 6 =-O-CH 2 O- R 7 =R 8 =OCH 3 ). 8.Turkozin ( R 1 = R 5 = R 6 = R 7 = R 8 = ОН, R 3 =СН 2 -OСН 3 , R 4 =OCH 3 , R 10 = ОСН 3 ). 9. 14- Atsetilbrounin (R 1 =R 4 =R 10 =OCH 3 , R 3 = СН 2 -OСН 3 , R 5 =R 6 = ОН, R 7 = OAc). 1 0. Ilidin ( R 1 =R 10 =OCH 3 , R 3 =CH 2 –OCH 3 ). B ) Lappakonin tipidagi alkaloidlar NO C H OH ) . 16. Leykonin (R 1 = R 7 =R 9 = OCH 3 , R 3 = OCOC 6 H 4 , R 4 = R 5 = OH ) . G) Pergidrofenantren tipidagi alkaloidlar 17. 11-Degidrokobuzin ( R 3 =O ,R 6 = ОН) N R 8R 6R ! R 2 R 4R 5 R 7 R 9 R 3 1 8. Orgetin ( R 3 = ОН , R 6 = R 8 = ОН ). 1 9. Talatizin (R 3 =R 6 =R 7 = ОН ). 2 0. Koridin (R 2 = ОСОСН 2 СН 3 , R 3 = R 4 =R 5 =OH). 2 1. N -Okis 2-izobutiril-13-atsetil-14-gidroksigetizina (R 2 = OCOCH (CH 3 ) 2 , R 3 =a-OH, R 4 = OAc, R 5 = ОН) 22. Tadjakonin (R, = OAc, R 2 = O B z , R 3 = a - OA C , R A = ОН) 2 3. ZerakoninN CH2 N CH3 CH3 24 . N -Okiszerakonin 18 NR 1 R 7 R 6 C H 3 R 3 R 5R 4R 2 25. Norzongoramin (R 1 = R 6 = -О-, R 2 =O, R 3 = ОН, R 4 +R 5 = СН 2 ). 26. Norlikoktonin ( R l = R 3 = ОН, R 2 = 0, R 4 + R 5 = CH 2 ). 27. Zongoramin (R 1 = R 6 = -О-, R 2 = O, R 3 = ОН, R 4 +R 5 = CH 2 , R 7 = CH 2 CH 3 ) 28. N -Okis likoktonina ( N -0,R 1 = R 3 = ОН, R 2 = O, R 4 +R 5 = CH 2 , R 1 = CH 2 CH 3 ). 29. N - Okis napellina ( N-O,R ] =R 3 = ОН, R 2 =A-ОН, R 4 +R 5 = CH 2 , R 7 = CH 2 CH 3 ). 30. 12-Epinapellin ( R 1 =R 3 =OH, R 2 =OH, R 4 +R 5 = CH 2 , R 7 = CH 2 CH 3 ) 31. Digidrolikoktonin ( R 1 = R 3 = OH, R 2 = = O, R 4 = СН 3 , R 7 = CH 2 CH 3 ) 32. 15-Atsetilzongoramin ( R 3 + R 6 = -0-, R 2 = O, R 3 = OA C , R 4 +R 5 = CH 2 , R 7 = CH 2 CH 3 ) . 33. 12- Atsetilnapellin (R 1 = R 3 = ОН, R 2 =A-OA C , R 4 +R 5 = = СН 2 , R 7 = СН 2 СН 3 36. Atsetonid diktizina (R 1 =ОН, R 2 + R 3 = - O - С (СН 3 ) 2 - О-). 37. Atsetonid degidrodiktizina (R 1 = О , R 2 + R 3 =-0-C (CH 3 ) 2 -0-). 3 8. Talasamin ( R 1 =R 2 =H ). 3 9. Talasimin (R 1 = Ac, R 2 = Н ). 4 0. Talasimidin (R 1 = H, R 2 = Ас ). 4 1. Korifin 4 2. Korifidin NC O C H 3 C H 2 N C H 3O H O Akonitin turdagi yangi alkaloidlar orasida quyidagilar o‘ziga xosdir: aktalin [21] likoktoin skeleti birinchi alkaloiddir, u 20 ta uglerod atomi saqlaydi va oxirida С- 14 da metilen guruhini tutub turadi; akonisin [2 5 ] С- 4 da o‘rinbosar saqlaydi; altokonitin [2] gidroksil guruhga ega С-2 da va A xalqada to‘rtta o‘rinbosar saqlaydi. Akonifin [ 2 5] birinchi alkaloid sifatida e’tiborga loyiq, u eng ko‘p kislorodli o‘rinbosar saqlaydi, Karakolin [15] esa С- 4 da metil guruhi saqlaydi funksiyali birinchi diterpin alkaloid, lippakonitin esa С-4 da murakkab efir guruhi saqlovchi alkaloid, ikirin [22] 9, 14 -metilen dioksi guruh va С - 14 da β yo‘nalgan o‘rinbosar saqlovchi alkaloiddir. Yangi gidrofenontren yadroga asoslangan alkaloidlar ikkinchi guruhni tashkil etadi. Yangi napellin tur alkaloidlar shu bilan qiziqarliki, bu yerda topilgan С-12 atsetoksil guruhi asoslar (12 - atsetil napellin [ 25 ] hamda С-16 da xos bo‘lgan oxirgi metilen guruhi (digidrolikoktonin) o‘rnida metil guruhini bo‘lishi bilan asoslanadi. Diktizin qiziqarli va xos bo‘lmagan 16, 17 -diol sistema va dekudativ turiga kiruvchi alkoloiddir. Gentizin tur alkaloidlarni o‘rganib chiqib, ulardan gidroksilli a- karbonolaminli ajratib olish (talatizin [20] orgetin, propion kislota bilan eterifikatsiya qilib а ) Asos holdagi alkaloidlarni qaynash temperaturalariga qarab ajratish. Alkaloidlar aralashmasi ayrim holatlarda qaynash temperaturasi juda katta farq qilganligi uchun ularni bir-biridan haydash yo‘li bilan ajratiladi. Masalan: konein va kongidrin. Conium maculatum L o‘simligida uchraydigan alkaloidlarni haydash yo‘li bilan ajratiladi. Konein alkaloidlarining qaynash temperaturasi 166-167° С , kongidrinning qaynash temperaturasi 225-226° С bo‘lganligi uchun haydab fraksiyalanadi. Bu usul alkaloidlarni ajratishda doim ham ishlatilavermaydi. b) Asos holdagi alkaloidlarni eruvchanligiga qarab ajratish usuli. Alkaloidlar summasini tarkibidan erituvchilarning qutbliligiga qarab, turli xil alkaloidlarning erishiga qarab ajratiladi. Masalan: qutbliligi yuqori bo‘lgan alkaloidlar suvda, spirtda, alkaloidlarning hosilalari asosga qaraganda kristall holatda bo‘lishi ham asos qilib olingan. Ayrim alkaloidlar bir-biridan fenolning gidroksil gruppasi bulganligi, natriy gidroksid eritmasi bilan fenolyatlarni hosil qiladi va fenolyatlarning suvda erish xususiyatiga karab alkaloidlar summasidan aljratib olinadi. Bundan tashkari alkaloid tarkibidagi azotning ikkilamchi, uchlamchi asos hosil qilishiga qarab ham ajratib olinadi [15]. 1.6. Alkaloidlarning strukturasini o‘rganishning umumiy metodlari Alkaloidlarning strukturasini aniqlash eng qiyin usullaridan biri hisoblanadi. Bu usul muammoni yechish uchun analitik va sintetik organik kimyo metodlaridan foydalaniladi. Organik kimyo yordamida geterotsiklik halqalarni uzish orqali va ularga xos reaksiyalar orqali qanday sinf alkaloidlariga man ajratadi. Hosil bo‘lgan uchlamchi asosga CH 3 J ta’sir ettirilsa, to‘rtlamchi ammoniyli tuz yod metilpiperidin hosil bo‘ldi. Bu reaksiyani davom ettirib, natriy gidroksid ta’sir etgirilsa, hech qanday uzgarish sodir bo‘lmadi. Lekin kumush oksidining suvdagi eritmasi ta’sir etgirilsa, yod gidroksil guruhiga almashib, to‘rtlamchi ammoniyli asos hosil bo‘ladi. Hosil bo‘lgan ammoniyli asosni qaynatib, Gofman parchalanish reaksiyasi sodir bo‘ladi. Bu reaksiyada azot-uglerod bog‘ uzilib, bir vaqtning o‘zida suv ajralib chiqadi. Hosil bo‘lgan birikmada azot V valentlikdan IV valentlikka o‘tadi va ikkita qushbog‘ hosil qiladi. Hosil bo‘lgan des - N - dimetilpiperidin uchlamchi asos molekulasiga CH 3 J ta’sir ettirilib, turtlamchi azot asosining tuzi hosil bo‘ladi. Hosil bo‘lgan azot asosining tuzi СНз Ikkinchi bosqichdagi xolatda vodorod hisobiga to‘iinmagan qo‘shbog‘ hosil bo‘ladi va aromatik uglevodorod ajralib chiqadi. Agar izoxelonen molekulasiga Gofman parchalanish reaksiyasi olib borilsa, jarayon qo‘yidagi sxema bo‘yicha ketadi. Ko‘pgina hollarda Gofman parchalanish reaksiyasining maqsadi halqani aniqlashdan iborat bo‘ladi. Gofman parchalanish reaksiyalarining kamchiligi shundan iboratki, hosil bo‘lgan uglevodorodlar har-xil modifikatsiyalarga uchraydi. Shu sababli Emde parchalanish reaksiyasi asosida halqalarni aniqlash qulaylikka ega. Bu jarayonning ikki xil idiyasi mavjud . Agar reaksiya ikkinchi sxema bo‘yicha boradigan bo‘lsa, Gofman parchalanish reaksiyasini qo‘llash shart bo‘lmaydi, Masalan: tetrogidroxeza A moddasi 2 - bosqichda ketmasa, u xolda Gofman reaksiya buyicha Hosil bo‘lgan bromsianamid tezda brom va vodorod bilan birikib (qaytarish yo‘li bilan) sianamidga aylanadi. Hosil bulgan sianamidni kislotali muhit yordamida qizdirilganda inkarboksil amin moddasiga aylanadi va qizish natijasida S02 (karbonat angidrid) uchib ketib, ikkilamchi amin hosil bo‘ladi. Bu tajribalardan shuni xulosa qilish mumkinki, Gofman parchalanish usuli yordamida uchlamchi aminlar hosil bo‘lishi va reaksiyalarni davom ettirish mumkin bo‘lmasligi Broun usulining Gofman usulidan afzalligi shundaki, halqa butunlay uzilmasdan ikkilamchi amin hisobida hosil bo‘ladi. Hosil bo‘lgan ikkilamchi aminlar yordamida ularni tuzilishini yanada muhimroq o‘rganish uchun quyidagi reaksiyalar qilish kerak bo‘ladi. Brounning ikkilamchi metodida esa azot butunlay halqadan uzilib chiqadi. Bu usuld Delphinium longipedunculatum ya’ni ayiqtovondoshlar oilasiga kiruvchi o‘simliklar tarkibida uchraydi. Shu sababli ajratib olingan alkaloiddarni tuzilishini o‘rganish maqsadida fizik-tadqiqot usullaridan foydalaniladi. IQ spektri yordamida diterpenoidli alkaloidlarga xos bulgan signallarning qo‘yidagi sohalarida namoyon bo‘lishi adabiyotlarda ko‘rsatilgan [ 18 ]. IQ spektrida 3100-3580 sm -1 sohalarigacha aktiv vodorod mavjud bo‘lgan signallarning mavjud bo‘lishidir [ 19 ]. -ОСН 3 guruhiga xos bo‘lgan 1100-1320 sm -1 sohasida signallar bo‘ladi. PMR (Proton Magnit Rezonans) spektrida diterpenoidli alkaloidlarga xos signallar 0,86-1,02 mln. hissalarda uchta protonga xos triplet, intensivligi J = 7 ga teng bo‘lgan, >N-CH 2 -CH 3 guruhga xos signalning namoyon bo‘lishi, 3,20; 3,29; 3,37 mln. hi shuningdek, benzimidazol halqasining 4 va 6 holatlarida o‘rinbosarlar saqlagan boshqa shunga o‘xshash hosilalari markaziy nerv sistemasini depressivli ta’sirga va muskulni relaksant qilish xususiyatiga ega [20]. 1-Gidroksibenzimidazol-Z-oksid qatorlari mikrobga qarshi preparatlar sifatida tavsiya etilgan. Tabiiy mavjud moddalarning ayrimlari imidazol xosilalaridan iborat bo‘lib, u turli tabiiy va sintetik moddalar tuzilishining asosini tashkil etadi. Imidazol alkaloidlariga bo‘lgan qiziqish, uning tuzilishining o‘ziga xosligi va tibbiyotda amaliy ahamiyati yuqori darajada ekanligi aniqlangandan so‘nggina orta boshladi. Bu qiziqish nafaqat yuksak o‘simliklardan, balki mikroorganizmlardan ham yangi imidazol qatori alkaloidlarning kashf etilishiga sabab bo‘ldi. Bundan tashqari tabiiy olingan 1-Benzil-4-metil-va 4,5-dimetilimidazol-3-oksid atsetilendikarbon kislota dimetil efiri bilan birga oxirgi qayta guruxlanish natijasida siklobirikma mahsuloti hosil bo‘ladi [18]. 1-Metilbenzimidazol-Z-oksidni 130°Сda qizdirish orqali 2-xolat bo‘yicha dimerizatsiyaga olib kelinadi va 2,2 1 -bisbenzimidazol-3-oksidi va 2,2'- bisbenzimidazol hosil qilinadi [ 22 ]: 29 II. TAJRIBAVIY QISM Birikmalarning UB — spektrlari UV/Vis Spectrometr Lambda 16 ( Perkin — Elmer) spektrometrida olingan. Erituvchi sifatida spirtdan foydalanilgan. IK - spektrlar UR-20 (Zeiss Jena ) va FT-IR Model-2000 (Perkin — Elmer) spektrofotometrlarida birikmalarni kaliy bromid bilan presslab hosil qilingan plastinkalarda olindi. Mass — spektrlar MS —25 RF —Kratos xromato — mass— spektrometri hamda spektri olinishi kerak bo‘lgan birikmani tutridan — tutri ion manbaiga kirituvchi sistemaga ega (ionlovchi kuchlanish 60/70 .temperatura 100— 170°С ) MX—1310 spektro — metrida olingan. 1 Н YAMR va 13 С YAMR- spektrlar 100 МГц chastotaga ega Tesla BS — 267A kurilmasida olingan. 1 Н YAMR uchun ichki etalon sifatida ГМДС, 13 С YAMR da esa TMS olindi. N — metilnitrarin va N — allilizonitrarin kullandi: 1) xloroform — etanol (20:1); 2) xloroform — metanol (4:1); 3) xloroform — etanol (15:1); 4) xloroform — etanol (10:1); 5) xloroform — metanol —ammiak (4:1:0.1); 6) xloroform — etanol (5:1); 7) xloroform — etanol (4:1); 8) xloroform — metanol (10:1); 9) xloroform — etanol (6:1). Bitiruv malakaviy ishda ayiqtovondoshlar oilasiga kiruvchi Delphinium semibarbatum o‘simligi o‘rganildi. O‘simlikdan kerakli moddalarni ajratib olish uchun uning poyasi, gullari, barglari va ildizi diametri -3mm o‘lchamda qaychi bilan maydalandi. Har-xil erituvchilar bilan 577 gr dan 5 kg gacha maydalangan o‘simlik ekstraksiya qilindi. Moddalarni qaysi sinfga tegishli ekanligini bilish va tozalash uchun ustunli va yupqa qavatli xromatografiya usullaridan foydalanildi. Yupqa qavatli xromatografiyada silifo to‘ldirildi. Xloroformda ajratib olingan alkaloiddar summasini toza А 1 2 0 3 bilan ajratilib, kalonkaga solindi va uning ustiga 60 gr toza А 1 2 О э solindi. Yuqorida ko‘rsatilgan sistemalar bilan alkaloiddarni ajratib olish kislota – asosli usul asosida amalga oshirildi. Bir xil fraksiyalar yupqa qatlamli xromatografiyadan so‘ng bir-biriga quyildi va qayta kristallash usuli bilan tozalandi. Kalonkadan ajratib olingan ayrim firaksiyalarda qo‘shimcha suksinimid moddasi borligi aniqlandi. Ustunli xromatografiya yordamida petroleyn efir-xloroform (9:1) nisbatdagi erituvchilar aralashmasi bilan yuvilganda yangi tuzilishga ega bo‘lgan Delkolin moddasi aralashmadan ajratib olindi. Yuvish jarayoni davom ettirilib, petroleyn efir- xloroform (9:5) nisbatdagi erituvchilar bilan yuvilganda yangi tuz modda asosida fizik-tadqiqot usullari olib borildi va uning tuzilishi aniqlandi. IQ (infraqizil) spektri: 3830-3475 sm- 1 da aktivlangan protonga xos, 1120 sm- 1 sohasida -0-СН 3 guruhga xos valent tebranishlar namoyon bo‘ladi. Mass-spektri fragment ionlari m/z 481 (М + ), 466; 464; 463; 450 (100) sohalarda cho‘qqilar hosil qiladi. Moddalarning PMR spektri CDOCl 3 - deyteriyxloroformga eritib olingan, bo‘lib, 0,96 million hissada 3 ta protonga xos triplet signalining intensivligi J = 7 da namoyon bo‘lishi >N-CH 2 -CH 3 guruhi borligidan dalolat beradi. 3,26; 3,29; 3,33; 3,37 million hissalarda (ЗН, ЗН, ЗН, 6Н, С, 5 ОСН 3 ) singlet signallarning namoyon bo‘lishi molekulada beshta -ОСН 3 guruhi borligidan dalolat beradi. 3,37 million hissalarda (1Н, J = 5, Н-14 (3) 1ta protonga xos triplet s 2 . 3. 16-Demetoksilikoktonin alkaloidi ni ajratib olish jarayoni Delphinium sem i barbatum o‘simligining 577 gr bargi, guli va poyasi quruq maydalangan holatda 80% li etil spirti bilan ekstraksiya qilindi va kislota-asosli qayta ishlash orqali ekstraktni xloroform bilan ekstraksiya qilinganda 54 gr alkaloidlar summasi ajratib olindi. Ajratib olingan summani ustunli xromatografiya usulida alyuminiy oksid adsorbenti asosida benzol- efir (85:5) nisbatdagi erituvchi bilan yuvilganda individual holatdagi 16- demetoksilikoktonin (III) alkaloidi ajratib olindi. Ajratib olingan 16- demetoksilikoktonin (III) moddasini brutto formulasi C 25 H 41 N0 7 bo‘lib, suyuqlanish temperaturasi 215-218 °S bo‘lgan oq kristall moddaligi aniqlandi. Ustunli xromatografiya yordamida ajratib olingan toza 16- demeto С-1 26,6 9 44,9 С-17. 66,0 2 27,2 10 37,7 18 77,3 3 29,3 11 49,3 19 57,3 4 37,4 12 30,5 N-CH 2 50,3 5 43,9 13 43,3 СН 3 13,5 6 90,4 14 84,5 С-6 57,2 7 87,8 15 33,5 14 1 57,9 8 78,5 16 82,9 16 1 56,3 18 1 59,1 Quyidagi fizik-tadqiqot usullari asosida 16-demetoksilikoktonin moddasining struktura formulasini quyidagicha ekanligi aniqlandi. 16-Demetoksilikoktonin alkaloidining tuzilish formulasi: N C H 2 O R2 O R 1 2 . 4 . l,7,8 – triatsetat-16-demetoksilikoktonin molekulasini sintezlash va ajratib olish. Delphinium sem i barbatum o‘simligidan ajratib olingan 16- demetoksilikoktonin alkaloididan 5 mg olib, 50 ml li tagi yumaloq kolbaga solindi va ustiga 3ml benzol solib eritildi. Eritmaga 2 ml sirka angidridi solinib, 3 soat davomida qaytarma sovutgichda, suv hammomida 70-100 °S atrofida qizdi 0,95 m.h. larda namoyon qilishi aniqlandi. Mass-spektridagi molekulyar ioni m/z 641 (M + ) ekanligi aniqlandi. 2. 5. 7,8 -diatsetatdelkolin molekulasini sintezlash va ajratib olish Delphinium sem i barbatum o‘simligidan ajratib olingan delkolin alkaloididan 5 mg olib, 50 ml li tagi yumaloq kolbaga solindi va ustiga 4 ml benzol solib eritildi. Eritmaga 2 ml sirka angidridi solinib, 3 soat davomida qaytarma sovutgichda, suv hammomida 70-100 °S atrofida qizdirildi. Sungra moddani erituvchisi uchguncha, vakuum so‘rg‘ich yordamida erituvchisi va ortiqcha sirka kislota angidridi uchib ketguncha quritildi. Ustunli xromatografiya yordamida hosil bo‘lgan modda tozalanib olindi va mikdoriy analiz qilinganda 3,5 mg ekanligi aniqlandi. Olingan oq kristalning suyuqlanish temperaturasi 107-108 °S ekanli 3.1. Qashqadaryo viloyatidan terilgan Delphinium semibarbatum o‘simligi alkaloidlari Hozirgi vaqtda Delphinium o‘simligi bilan O‘zbekiston Respublikasi akademiyasi koshidagi O‘simlik Moddalari Kimyosi institutining «Alkaloidlar» laboratoriyasi bilan «Kimyo» kafedrasi birgalikda olib borilgan ishlarning natijasi bayon etilmokda. Bu bitiruv malakaviy ishini alkaloidlar laboratoriyasi bilan birgalikda ish olib borilib, bir necha moddalar ajratib olishga va ularning tuzilishini, tozaligini va tarkibini o‘rganishga muvaffaq bo‘ldik. Delphinium sem i barbatum - ayiqtovondoshlar oilasiga kiruvchi o‘simliklar O‘rta Osiyoda, Zakavkaziyada, Peruda keng tarqalgan . O‘zbekistonda asosan Buxoroda, Qashqadaryoda, Farg‘onada, Surxondaryoda, Toshkent viloyatlarida ko‘p uchraydi. Dunyo bo‘yicha Delphinium qilindi. Delphinium sem i barbatum o‘simligidan ajratib olingan 80% li spirtli ekstratini kislota-asosli qayta ishlab, asos emulsiyasidan xloroform yordamida alkaloiddar summasi ajratib olinadi. Alkaloidlarning miqdoriy analizlari 3-jadvalda bayon etilgan. 3- jadval № O‘sim- likning organi Vegeta- siya davri Terib olingan vaqti O‘simlik og‘irligi (kg) Ajratib olingan summasi (%) Ajratib olingan summasi (%) 1. Poyasi va bargi Maysa holati Mart 0, 655 1,54 0,2 3 2. Ildizi 0,05 0,06 0,12 3. Poyasi va bargi o‘t- poya aprel 5 13,5 0,27 4. Ildizi va ildiz tukcha-lari Oxirgi davr May 0,09 0,74 0,82 5. Ildizi 0,200 0,26 0,13 6. Guli Gullash davri May 0,5 5 0 0,3 6 0, 1 6 3 .2. Delphinium semibarbatum o‘simliginnng barg va poyalaridagi alkaloidlarini o‘rganish. O‘simlikning barg va poyalarini ekstr Ekstraksiyaning asosiy summasini tarkibida delkolin moddasi borligi aniqlandi. Ajratib olingan summa ustunli xromatografiya usuli yordamida А1 2 0 3 bilan turli xil erituvchilar yordamida (geksan, geksan-efir, benzol- xloroform, xloroform-metanol) toza moddalar ajratib olindi. Xromatografik usulda 22 ta alkaloid borligi aniqlandi. Shulardan 18 tasini tuzilishi oldin aniqlangan moddalar ekanligi suyuqlanish temperaturalarini va yupka qatlamli xromatografiyada R f (refraksiya) larini solishtirish orqali aniqlandi. Ajratib olingan alkaloiddarning ikkitasini tuzilishini o‘rganish davom etmoqda va ikkita alkaloidni tuzilishini o‘rganilib, bu o‘simlikdan birinchi marotaba ajratib olinganligini aniqlandi. Ajratib olingan bu yangi moddalarning tuzilishini zamonaviy fizik-tadqiqot usullari yordamid o‘xshashligi aniqlandi. Delphinium sem i barbatum o‘simligining 4 xil vegetatsiya davridagi alkaloiddari 4-jadvalda bayon etilgan. Delphinium sem i barbatum o‘simligining vegetatsiya davridagi alkaloiddarini o‘rganish shuni kursatadiki, asosiy alkaloidlar delkolin va 16- demetoksidelavainlar o‘simlikda vegetatsiya davrining ortishi va uning o‘sishi bilan alkaloiddar summasining 38% gacha miqdoriy kamayishiga olib keladi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Delphinium sem i barbatum o‘simligi tarkibidan ajratib olingan 22 ta moddaning 18 tasi oldindan tuzilishi adabiyotlarda ma’lum bo‘lgan, 2 tasi yangi modda va 2 tasi hali tuzilishi urganilmagan A-asos va V-asos moddalar ajratib olindi. Bularning fizik- kimyoviy konstantalari 5-jadvalda ko‘rsatilgan. 4- jadvalda Delphinium sem i barbatum o‘simli Delphinium semibarbatum o‘simligidagi alkaloidlar. № O‘simlik organlari Vegetatsiya davri Ajratilgan alkaloidlar 1. Poyasi va bargi Maysa holati Suksinimid,16-demetoksilikoktonin*, deltalin, delkolin*, atsetilsuksin-imid, antronoil-likoktonin, delsemin, likoktonin, delfilin, Asos A, Asos V, metillikoktonin 2. Ildizi Maysa holatidagi ildiz qismi 16-demetoksilikoktonin*, delsemin, digidroayakonin, likoktonin 3. Poyasi va bargi o‘t-poya davri Metillikokonitin, ayadelfin, ayadelfinin, gigaktonin, brouniin, delsemin 4. Ildizi o‘t-poya davri Ambikvin, antronoillikoktonin, metoksigadezin, delfizin, ayadin, ayakuzin 5. Ildizi va tukchalari Oxirgi davr 1,4-atsetilsuksinimid, ayatsin, ayakonin, deltalin, delkolin*, 1,4 atsetilbrouniin 6. Guli Guli Antranoillikoktonin, brouniin, delkolin*, delfizin. 3580-3475 sm -1 sohalarida aktivlangan vodorodga xos signallar sifatida namoyon bo‘ladi. 1120 sm- 1 sohasida -0-СН 3 guruhga xos bo‘lgan valent tebranishlar namoyon bo‘ladi. Ajratib olingan yangi alkaloidning mass- spektrida qo‘yidagicha fragment ionlar va m/z 359 (М + ), 344(100), 339, (14), 278(8), 244(5), 216(6), 190(3), 188(10), 146(7), 122(9),88(7) sohalarida cho‘qqilar hosil qiladi. Bu esa quydagi 3-chizmada delkolinning mass-spektri rasmida ko‘rsatilgan. Moddaning PMR spektri CDOCL3 - deyteriyxloroformda eritib olingan bo‘lib, 0,96 m.h. larda 3 Н ga xos triplet signalining intensivligi J = 7 da namoyon bo‘lishi >N-CH 2 -CH 3 guruhi borligidan dalolat beradi. 3,26; 3,2 3,33; 3,37 m.h.larda ( ЗН, ЗН, ЗН, 6Н, С-5. 0СН 3 ) singlet signallarning namoyon bo‘lishi molekulada 5 ta -О-СН gur yaxshi eriydi. Delphinium sem i barbatum o‘simligini ekstraksion summasini ustunli xromatografiya usuli yordamida moddasi ajratib olindi. 16-demetoksilikoktoninning IQ spektriga xos signallar 3460; 3410; 3260 sm- 1 da aktivlangan protonga xos, 1455; 1408; 1390; 1338; 1360 sm _1 да -СН-СН 2 -СН 3 -ОН guruhlariga xos bulgan deformatsion tebranishlar, 1175; 1105; 1040; 990 см- 1 da turtta -ОСН 3 guruhiga xos valent tebranishlar, 860; 810; 795; 760; 745; 741 sm _1 da hosil bo‘lgan deformatsion tebranishlarni ko‘rsatadi. Olingan yangi modda ya’ni 16-demetoksilikoktonin alkaloidining PMR spektri deyteriyxloroformda eritib olingan bo‘lib, uchta protonga xos triplet signalining intensivligi J = 7 da hosil bo‘lishi >N-CH 2 -CH 3 guruhining mavjudligini ko‘rsatadi. 3,27; 3,29; 3,35 mln hissalarda si tuzilishini o‘rganish Delkolin diatsetat, delkolin alkaloidining atsetat hosilasi bo‘lib, tarkibi C 29 H 45 NO 4 brutto formulasiga ega bo‘ladi. Uning suyuqlanish temperaturasi 107-108°Sga ega bo‘lib, oq kristall moddadir. Delkolin xloroform, benzol, atsetonda yaxshi eriydi. Delphinium sem i barbatum o‘simligidan ajratib olingan delkolin alkaloidining diatsetatini ustunli xromatografiya usulidan foydalanib, xloroform-benzol (1:1) nisbatdagi aralashma yordamida tozalandi. Toza holdagi alkaloidning diatsetatini fizik-tadqiqot usullari yordamida tuzilishi o‘rganildi. Moddaning PMR spektri delkolin alkaloidining PMR spektridan farqli o‘laroq, 2ta -СН 3 guruhiga xos singlet signallarini 0,8-0,97 m.x.larda namoyon bo‘lishi delkolinning diatsetati hosil bo‘lganligini ko‘rsatadi. Mass-spektrida m/ molekulyar ioni bo‘lganligi haqiqatdan ham 16-demetoksilikoktonin alkaloidining triatsetati ekanligini ko‘rsatadi. XULOSA 45 1. Qashqadaryo viloyati Yakkabog tuman Xisor tog‘ tizmalarida o‘sadigan Delphinium semibarbatum o‘simligidan 1 2 ta alkaloid ajratib olindi va shundan 2 tasi yangi alkaloidlar ekanligi aniqlandi. 2. Ajratib olingan yangi alkaloidlar 16-demetoksilikoktonin va delkolinlarning tuzilishi fizik-tadqiqot usullari IQ, PMR, YAMR C 13 va mass-spektrlari orqali aniqlandi. 3. Olingan alkaloidlarning suvda erish va ta’sir etish faoliyatini oshirish maqsadida atsetatli hosilalar olindi va tuzilishi aniqlandi. 4 . Farmakologik tekshirishlar natijasida 16-demetoksilikoktonin va delkolinlarning og‘riq qoldiruvchi (analgetik) xususiyatga ega ekanligi aniqlandi. FOYDANALINGAN ADABIYOTLAR 46 1. Каримов И.А. Ўзбекистон буюк келажак сари. -Т.: Ўзбекистан, 1998 й, 280б. 2. Каримов И.А. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари. -Т.: Ўзбекистон, 2009 й, 56 б 3. Салимов Б.Т., Юнусов М.С, Юнусов СЮ. ХПС. 106. (1978). 4. Робинович М.С, Канавалова РА. ЖОХ. 12, 329. (1992). 5. Нарзуллаев АС, Юнусов М.С, Юнусов С.Ю.ХПС 4. 97. (19 9 3). 6. Нарзуллае вАС, ЮнусовМ.С, ЮнусовСЮ. ХПС. 4.12.(1994). 7. Брутко М„ Массагетов ПС, Раст. рее. С 243. (2010). 8. Салимов Б.Т., Юнусов М.С, Юнусов СЮ. ХПС. 498. (1992). 9. Салимов Б.Т., Юнусов М.С, Юнусов СЮ. ХПС. 128. (1997). . 10. Салимов Б.Т., Юнусов М.С, ЮнусовСЮ., Нарзуллаев АС ХПС. 665. (1995). 11. Нарзуллаев АС, Юнусов М.С.Юнусов С.Ю., ХПС. 498. (1992). 12. Салимов Б.Т., Юнусов М.С, Юнусов СЮ. 23. www.irimex.ru/energo.htm . 24. www.vniigaz com/russian/articles/filat t.htm 25. www. http//org.ru .adrem.us/dokument/. Doc 48
Купить