“Qashqadaryo vohasi aholisining an’anaviy liboslari tarixi” - Текстиль - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	169.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Текстиль

“Qashqadaryo vohasi aholisining an’anaviy liboslari tarixi”

Купить

Xazrato va Shaxodat Shoxliyevna “5220200 Tarix (Mamlakatlar va mintaqalar)” ta’lim yo’nalishi bo’yicha bakalavr darajasini olish uchun “Qashqadaryo vohasi aholisining an’anaviy liboslari tarixi” mavzusida yozgan Ilmiy rahbar: o’qit. F.To’xtamisheva “Himoyaga tavsiya etildi” Tarix fakul’teti dekani _______dots. B.Saidov “_____”____________ 2012 йил Qarshi shahri, 2012 yil

Mundarija: Kirish ………………………………………………………………………… I-bob. Qashqadaryo vohasi an’anaviy liboslarining shakllanish tarixi. 1.1. Voha aholisining an’anaviy liboslarining o’rganilish tarixi…………………. . 1.2. Voha aholisining an’anaviy liboslarining mintaqalarga qarab farqlanishi xususiyatlari……………………………………………………………………… II-bob. An’anaviy liboslarni tayyorlashda matolarning tutgan o’rni 2.1. Mato turlari va tayyorlashning an’anaviy usullari........................................... 2.2. An’anaviy kiyim kechaklar va ular bilan bog’liqurf-odatlar............................ Xulosa..................................................................................................................... Tavsiyalar...................................................................................................

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mustaqil respublikamizning ijtimoiy fanlar sohasi olimlari oldida xalqimiz tarixini, shuningdek boshqa xalqlar tarixini haqqoniy va tо‘laqonli о‘rganish masalasi dolzarb vazifa sifatida turibdi. Bu haqda О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov respublikamizning yetakchi tarixchi olimlari bilan о‘tkazgan uchrashuvida va boshqa mazkur soha bilan bog‘liq yig‘ilishlarda bir necha marta ta’kidlab о‘tgan 1 . Shuningdek, bu vazifalar О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarorlarida ham о‘z aksini topgan. О‘rta Osiyo hududi jahonning eng kо‘hna madaniy о‘choqlaridan biri hisoblanadi. Ushbu hududda istiqomat qilgan halqlar qadimdan boy va rang-barang madaniyat na’munalarini yaratganlar. Mazkur madaniyat na’munalarining aksariyati asrlar davomida ajd

shakllangan moddiy va ma’naviy boyliklarni qabul qiladi hamda boyitadi. 1 О‘zbek xalq an’anaviy hunarini ilmiy jihatidan о‘rganish, ularni tayyorlash usullari, undagi shakl va ramzlarni tahlil etish muayyan tarixiy-etnografik hudud aholisining etnomadaniy хususiyatlarini kо‘rsatib berish imkoniyati mavzuning dolzarbligi hisoblanadi Bitiruv malakaviy ishining maqsadi va vazifalari: Qashqadaryo vohasi aholisinian’anaviy liboslari tarixini yoritib berishdan iborat. Shundan kelib chiqib quyidagilarni asosiy vazifa qilib olindi. - Qashqadaryo vohasi aholisining milliy liboslarning o’rni tahlil qilish; - Qashqadaryo vohasi aholisining liboslari uchun mato tanlash usullarining о‘ziga xos xususiyatlarini yoritib berish; - Mato turlari va tayyorlashning an’anaviy usullarinin yoritib berish; - An’an

manba va ma’lumotlarni tahlil qilishda ularga qiyosiy va tanqidiy nuqtai nazardan yondashildi. Davr xususiyatlarini nazarda tutgan holda voqealar tarixiylik, tadrijiylik, sivilizatsion yondashuv usullari asosida umumlashtirildi va tahlil etildi. Tadqiqotning nazariy-uslubiy asosini ishlab chiqishda О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning asarlari, ma’ruza va nutqlarida ilgari surilgan ilmiy-nazariy kо‘rsatmalari, tarixiy shaxslar va qadimiy shaharlarning yubiley tantanalarida sо‘zlagan nutqlari, О‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarorlarida ilgari surilgan muhim vazifalar haqidagi kо‘rsatmalar muhim ahamiyat kasb etadi. Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi: Tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan kо‘p yillik tadqiqotlar natijasi sifatida chop etilgan. Maqola

O’rta Osiyo xalqlarining kiyim kechaklari ko’p asrlak tarixga ega. Har bir elat va etnik guruxlarning o’ziga xos hususiyatli bosh-oyoq kiyimlari bo’lsada mintaqada yashovchi etnoslar umumiy harakatlaridagi sarpo mavjudligi ularning tarixiy taqdiri madaniyati uzoq davr o’zaro yaqin bo’lganligidan dalolat beradi. Arxeologik qazilmalardan topilgan qadimiy hamma devoriy rasmlar har xil buyumlarga tushurilgan tasvirlar, o’rta asrlardagi kitob minatyuralari ajdodlarimizning o’tmishdagi kiyim kechaklari to’g’risidagi boy ma’lumotlar beradi. O’rta asrlarga oid minatyuralar o’zbek kiyimlarining tipi shakllanganligini va ular keyingi davrlargacha saqlanganligini namoyish etadi. Xalqning kiyim kechaklardagi o’zgarishlar asosan asrimiz boshlarida sezilarli ravishda namoyon bo’ladi, va undagi transform

ko’ylaklarga ”nug’ay yoqa” deb nom berilgan. Eski oddiy bichimdagi ko’ylaklarni asosan 50-60 yashar ayollar kiyishgan. Hozir ayol sarpolari nixoyatda rang barang bo’lib, ko’pchiligi yevropacha, ammo milliy ruxdagi eng ko’p tarqalgan ko’krak burma bichimdgi ko’ylaklardir. Atlasdan tikilgan ko’ylaklar juda keng tarqalgan va bunday sarponi qizlar, shuning dek o’rta yoshdagi ayollar ham kiyadi 1 . Qadimgi ko’ylak namunalari hozirgacha asosan qariyalar va yosh bolalar kiyimida saqlangan masalan, Buxoro va Xorazm voxasida ular guppi, jubba, guppicha Farg’ona vodiysida guppi ko’ylak yoki guppicha degan nomlar bilan ma’lum. Qadimiy ko’ylaklarga oq matodan gorizontal ochilgan yoqali mullacha ko’ylak, musulmon ko’ylak ham kiradi. Juda keng tarqalgan (Farg’ona, Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Bux

tarqalgan. Yoshlar orasida bayram libosi sifatida ochiq rangli katta yo’l-yo’l beqasam to’n moda xisoblangan. Qishloq joylarida bunday chopon kuyov sarposiga kirgan. Biroz tor va kalta, kambar yo’lli naqsh berilgan, yaltiroq olachadan tikilgan xorazm choponi qadimdan keng tarqalgan. Choponni yaktak ustidan kiyib belbog’ osish asosan Farg’ona vodiysida odat bo’lgan, boshqa joylarda belbog’siz, yaktak kiyilgan. Ayollarning o’ziga xos chopon shaklida bichib tikilgan ust kiyimi mursak ilgari juda xam ma’lum bo’lgan. Ular Buxoro, Xorazm va Qashqadaryo yengi tirsakkacha kalta va kengligi bilan, Samarqand va Toshkentda uzun va ensiz, bilakkacha bo’lgan yengi bilan farqlangan xolos. Mursak astarli qavima qilib tikilgan qishki mursakka esa paxta solingan. O’tgan asrning boshlarigacha u oddiy ko’cha

kashta qilinib, rang barang to’p bargul shaklidagi Xo’jand, O’ratepa do’ppilari butun O’zbekistonga tarqalgan 1 . Erkaklarda kiyadigan uchli qapoq – kuloh to’rt bo’lak uchburchak matodan, gardishsiz tikilgan. Konus shaklidagi baland kulohni ilgari qalandarlar kiygan, tuxum shaklidaki chakkasi biroz yumaloq kulohni Buxoroda yoshi ulug’ qariyalar qishda kiyganlar. Bunday bosh kiyim o’rta asr minatyuralarida ko’p uchraydi. Asli kulohni ruhoniylar va dindor kishilar ko’proq kiyganlar. Kulohga o’xsha teridan tikilgan qishki telpak Samarqand va Buxoroda uchraydi. Farg’ona vodiysida va Toshkent viloyatida telpak duxoba va movutdan tikilgan, tepasi tulki yoki suvsar mo’ynasi, ba’zan qo’y terisidan tikilgan. Telpak bichishdagi kigizdan tikilgan qalpoqni asosan, dashda yashovchi axoli kiydan. Qalpoq

mursak yoki uchburchak ro’mol shaklida oq yoki qizil ip matodan tikilgan parchi yopinib chiqqanlar 1 . Eski odatga binoan sallani ayol birinchi farzand ko’rgandan so’ng o’ray boshlagan. Keyingi vaqtlarda ona birinchi nabira ko’rgach salla o’rash odati paydo bo’lgan. Salla o’rash maxsus irimlar bilan bog’liq bo’lib qadimdan mavjud. O’zbek lachasiga o’xshash bosh kiyimi kimishek nomi bilan qozoq va qoraqalpoqlarda xam ma’lum. Ayollarning ko’pchiligi keyinchalik an’anaviy bosh kiyimidan voz kechib, har xil rangdagi va turli materiallardan to’qilgan ro’mol yopina boshladilar. Ro’mol o’rash yoki yopinish ham turlicha har kim qulayiga qarab yopingan. Faslga qarab xatto rangli, ko’p gulli ipak jun yoki to’qilgan movit ro’mol keng tarqalgan. Yoshi katta ayollarning oq doka ro’mol o’rash xozirgacha

shaklda), anjir baldoq va h.k. Uzuk turlaridan: Avg’oncha uzuk, ko’zsiz uzuk, rumcha uzuk, ayriband uzuk, shoxanak quyma uzuk, o’rama uzuk, tilla uzuk, xoji uzuk. Bilaguzuk turlari: so’qma bilaguzuk, qo’chqor shoxli razmana uzuk, chog’roq bilaguzuk, ilonbosh bilaguzuk, tugmali bilaguzuk, boqabosh bilaguzuk, bodomcha bilaguzuk va xokazo. Zeb ziybatlarni zargarlar o’yma usulda yasagan turli rangdagi toshlar: varjon, shisha, sadaf kabilar bilan bezaydilar. Surxondaryo qishloqlarida ko’krakka taqiladigan rangli mayda munchoqlardan tizilgan bezaklar keng tarqalgan. Ko’p joylarda ipga tizilgan marjon shodasi, Toshkentda mayda durdan yasalgan munchoq, marjon va shishadan ishlangan isirg’a, uzuk va bilaguzuk taqish odati bo’lgan. Ko’ylak yoqasiga har xil to’nag’ichlar taqilgan. Yosh bolalarga ham

voxasi) yoki yaktak (Farg’ona vodiysi), yoqali ko’ylak kiyganlar. Diniy maktab talabalari ruxoniylardek mullacha yoki musulmon ko’ylak kiyganlar. XX asr boshlarida yoshlar orasida tik yoqali no’g’ay yoqa, bo’g’ma yoqa ko’ylak kiyish odati paydo bo’lgan. Hozirgi barcha kiyim kechaklar, asosan yevropacha zamonaviy modalardan iborat bo’lib qishki va yozgi turlari bilan farqlanadi xolos. Oyoq kiyimlardan erkak va ayollar kiyadigan an’anaviy maxsi-kalish xozirgacha saqlangan. Ilgari kambag’allar charimdan tikilgan mukki, oq etik kiygan, boy tabaqalarda yumshoq teridan tikilgan yevropacha etik maxsi kiyilgan. (Kalish, kovush) ham keng tarqalgan, uni o’zini yoki maxsi bilan kiyilgan, keyinchalik rezina va kalish paydo ,o’lgach, eski kalish yo’qolib ketgan, ammo ayrim joylarda keksalarda xozir ham

yelkadan bu yelkagacha olingan. Farg’ona vodiysi va Toshkentda bu kabi ko’ylaklarni ”mullavachcha” ko’ylak deb atashgan. Ba’zan, yoqani chetlariga jiyak ham tikilgan. Nafaqat Toshkent va Farg’ona vodiysi o’zbeklari, balki Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo, Buxoro va Xorazm o’zbeklari ham ko’proq yoqasi yotiq ko’ylaklarni kiyishgan 1 . Tik yoqali ko’ylaklar ham juda keng rasm bo’lgan. Yoqaning ko’rak qismiga tushadigan yirmochiga ikki buklab taxlangan planka tikilgan. Bunday ko’ylaklarni bolalar va o’rta yoshdagi erkaklar kiyishgan. Zarafshon xavzasida yashovchi qipchoqlar tik yoqali ko’ylaklarni ”qozoqi ko’ylak” deb atashgan. Fabrikada to’qilgan matolar qo’llanila boshlangach, kiyimlarning shakllari ham o’zgara borgan. Xaridorgir gazmollar fakturasi jihatdan kengroq, qalinroq bo’lganligi

po’stin, pocha po’stin va hokazolar. Boshdan oyoq sarpolar tarkibiga qo’lbola ip gazlama va nmshomidan tikilgan qavima (olacha, beqasam) to’n, chopon kiyilgan. Odatda ko’ylak ustidan albatta oldi ochiq chopon kiyib yurilgan, bular ikki xil bichilgan. Biri yaxlit mato bo’lagidan tikilib, oldi, orqasi va yelja qismi choksiz bo’lgan. Yeng o’tkaziladigan o’rni kiyilmagan, yenglari uzunasiga to’g’ri yoki yeng tomoni uchlari toraytirib tikilgan. Choponning qo’ltiq osti qismiga deyarli hamma vaqt kulfak xishtak, yonlariga pona shaklidagi mato ulangan, bular yotiq tarafi bilan choponning gavda qismiga tikib qo’yishgan. Boshqa bir bichiqqa binoan tikilgan choponlarda gavda qismi bir-biriga ulab choklab choklab, choponning old va ort qismini tashkil etadi. Yenglarning yuqorisi matoning bir parchasin

edi. Eng dastlabki to’n sunnat to’yiga, keyin esa nikox to’yiga atab tikilardi. To’ydan so’ng ham ustki issiq ust-bosh sifatida uzoq vaqtgacha kunda uyga kiyib ham yurilgan, marhumning yaqin qarindoshlari bo’lmish yigit-yalanglar taziya-motam kunlari huddi shu to’n ustidan belbog’ o’rab yurishgan 1 . Qashqadaryo vohasida qizil tusdagi uzun, yenglari tor qavima to’nlarni xonlar ustidan xalq g’alabasi timsoli sifatida kiyish rasm bo’lgan. Kkinchi jaxon urushi yillarida ham qizil chopon kiyilgan. Armiya safiga chaqirishgan otliq qo’shin jangchilari shunday chopon ustidan askarlik kamarlarini bog’lab, frontga jo’nashgan. Bunday to’n va choponlar tikiladigan matolar fabrikada ishlanib to’q qizil bo’yoqqa bo’yalgan. Mazkur to’n-choponlari bilan bir qatorda Farg’ona vodiysida yevro to’n deb atala

axamiyatga ega bo’lgan. Maxalliy gazmolardan tikilgan qo’shoqlar to’g’ri to’rt burchak shaklidagi ro’mollar, belbog’, belqars, kashtalar bilan bezatilgan chorsular, qiyiqchalar juda rasm bo’lgan. Badavlat kishilar, amaldorlar kamar taqishardi. Bunday kamarlar baxmal va zar iplardan keng qilib tayyorlanib, kumish shokildalar naqshlar bilan bezatilgan. Ularga zalvorli to’salar o’rnatilib, tukalarning usti sirlarnib qora bo’yoqqa bo’yab qo’yilgan. Maxalliy argarlar qo’idan chiqqan naxhnkor tagnishonlar qadalib, ziynatlangan. Xorazmda qish faslida ustki kiyimlar uzunligi 11 metrgacha yetadigan, ip gazlama ipakdan ishlangan o’rama belbog’ bog’lab yurishgan. Islom tarixi va aqidalariga borib taqaladigan odatga binoan katta yoshdagi mo’min musulmonlar odatda bosh yalang yurmaganlar, yilning issiq

o’zbeklari chugurma kiyganlar, u qo’yning uzun, xilpiroq junli terisidan tikilib, chet yumaloq va teppasi yassi shakldadir. Chugurmaning mo’ynasi ostida dumaloq namat qalpoqchaga o’xshash astari xam bo’ladi. Qish faslida do’ppi ustidan dumaloq mo’ynali telpak kiyilgan. Buxoro voxasida va unga tutash tumanlarda erkaklar ichi kovak, kons shakldagi mo’ynali telpak kiyishni rasm qilishgan, uning yuqori qismi qorako’l mo’ynasidan ishlanib, quyi qismiga esa mo’ynasi sirib qo’yilgan. Farg’ona vodiysi va Toshkent shaxrida odatda mato (ko’proq qora baxmal) ning uch to’rt bo’lagidan tikilgan telpak ham kiyilib, ukasi tulki yoki suvsar mo’ynasi, ba’zan esa qora ko’l terisidan tayyorlangan. Albatta bunday noyob muynali telpaklarni boy badavlat kishilargina kiyishgan, ko’pchilk esa salla o’ragan do’ppi

Uy sharoitida ip, jun, pilla, teri va boshqa narsalalardan mato tayyorlash O’zbekistonda juda qadimdan mavjud bo’lgan. Ipakli va yarim ipakli matolar ishlab chiqarish qisman cheklangan edi. Bu soxa asosan ma’lum rayonlarda to’plangan bo’lib, ipakli va yarim ipakli matolardan yuqori sinf vakillarigina foydalanishgan. Chononchi ipakli va yarim ipakli matolar ishlab chiqarish Buxoro, Xiva va Qo’qon xonliklari markazlarida ularga qarashli yirik shaxar va qishloqlarda yo’lga qo’yilgan edi. Oddiy mehnatkashlar esa oddiy ip gazlama matolardan foydalanilgan. Oddiy matolar kundalik yurish turish uchun, ipakli va yarim ipakli matolardan esa to’y tantana bayramlarda kiyish uchun kiyimlar tikilgan. O’rta Osiyo va Qozog’iston xalqlari jumladan O’zbekiston xalqlarining uy sharoitidagi to’qimachiligi bo’

Mutaxasislarning fikricha charx juda qadimiy bo’lishi bilan birga, keng tarqalgan, hamma joyda xam shakli va ishlatish jarayoni bir xil bo’lgan asbopdir. O’zbekistonda pillakashlik, pak qurti boqish va ipak yetkazish ham qadimdan keng tarqalgan. Pillani pishirish va undan ipak olish jarayonlari ancha murakkab, ko’p ishchi talab qiladigan jarayon bo’lgan. Bunday bir necha katta kichik qozon katta charx yoki dev charx, kichik charx yoki bacha charx kabi charxlar ishlatilgan. Ustalar pilla qaynab turgan qozondan maxsus pilla cho’plar yordamida ipak chiqarishganlar, ularning yordamchilari esa ipakni avval katta charxga, so’ng kichik charxga o’rashgan. Marg’ulon, Xo’jand, Buxoro, Shaxrisabz, Kitob kabi o’nlab shaxarlarda maxsus (ipak) pillakashlik ustaxonlari bo’lgan. O’tmishda pillakshlik bila

ishlarida maxalliy o’simliklardan tayyorlangan maxsulotlardan ham keng foydalanishgan. Xususan, ro’yang degan o’simlikning to’rt yilligini quritilgan ildizini maydalab tuyib va qaynatilib, undan to’q qizil va ochiq malina rang olingan. Bundan tashqari, olma va tut daraxtlari tanasida o’sib chiqadigan pukaklardan yong’oq po’sti, anoq po’chog’i isfarak o’simligi va boshqa o’nlab o’simliklar ildizidan, mevasi po’stidan, po’stlog’i va danaki, gulidan ham turli tuman ranglar olingan. XIX asr oxirlaridan boshlab Rossiyadan keltirilgan suniy anilin bo’yog’i tarqala boshlaydi. Biroq rangi ochiq va bo’yash jarayoni ancha sodda bo’lagan mazkur bo’yoq tez aynib ketishi va maxalliy sharoitga mos kelmasligi tufayli ko’p qo’llanilmadi. Uning o’rnini tiniq va aynimaydigan olazarin bo’yoqlari egallaydi bi

alohida o’rniga va bozoriga ega. Xindlar Buxorodan ipak gazlama, rus savdogarlariga esa ipdan to’qilgan buyumlar, har xil navli shoyi gazlamalar olib ketishgan” deb yozgan edi. Shuning dek XVIII asrda Buxoroda yashagan va o’zining ”o’n yillik sarguzasht” kitobi bilan ma’lum bo’lgan Filipp Yevrilov ham o’lkamiz axolisi haqida fikr yuritib: ”zarbop va kumush bezakli kundal, atlas, duxoba, maysalar tasviri tushirilgan nishoyi gazlama va xilma xil matolar to’qiydilar” deb yozgan edi 1 . Qishloq axolisi kiyim kechaklari uchun ishlatib kelingan matolar orasida eng ko’p va keng tarqalganlaridan biri bo’zdir. Bo’z ipdan qo’pol qilib to’qilgan, tabiiy oq yoki malla ranga ega bo’lgan matodir. Bo’z haqida XI asrga oid manblarda hamda Alisher Navoiy asarlarida ma’lumotlar uchraydi, hususan Alisher Nav

Yuqorida aytib o’tilgan matolar ishlab chiqarish hamma joyida bir xilda olib borilmagan. Bir joyda matolarning bir turi ishlab chiqarilgan bo’lsa, boshqa joyda uning boshqa turlari ishlab chiqarilgan, masalan Marg’ilonda ko’proq xosa, Nurota va Urgutda olacha to’qilgan. Shuningdek, matolar u yoki bu joyga iqlimga xosligi bilan xam farq qilgan. Chunonchi, samarqand va Shaxrisabzda tayyorlangan olachalarning yozlik olachalari qishligidan yupqaligi rangining ochligi bilan farq qilgan. Qashqadaryo vohasiga xos bo’lgan yo’l yo’l matolar o’zlarining to’q yashil va qora, ingichga oq yo’lli bo’lishi bilan ajralib turadi. Andijonda esa yuqorilardagidan farqli o’laroq, och sariq, ko’k binafsha rangli matolarga talab kuchli bo’lgan. Samarqand olachasi o’zining qizil va to’q rangli yo’llarining ochiql

mollarinign keltirilshi bilan qilshloq axolisining kiyim-kechaklarga bo’lgan talabi asta seki qondirila boshladi. Endi qishloq axolisi ham shaxarliklar kabi istalgan matolardan o’z qishloqlarida tashkil etilgan magazinlardan harida qiladigan turli matolardan tayyorlangan kiyim-kechaklar kiyadiga bo’lib qoldi. Bularning hammasi kiyim kechaklar, ularning shakli va bichilishiga tasir etmay qolmadi. Kiyim-kechaklarning asosini tashkil etuvchi matolarning o’zgarishi bilan qishloq axolisining kiyim-kechaklari, ularga bo’lgan munosabat, kiyinish madaniyati ham yangicha joziba kasb eta boshladi. XIX asrda o ’ zbek milliy kiyimlarini tikishda ishlatiladigan asosiy matolar sirasiga ip , gazlama , ipak , nimshoyi va jun dazlamalar kiradi . Xomashyoning mo ’ lligi va arzonligi Movounnaxr shaxarlarida

Banoras – beqasamdan rang turlari bilan farqlanib undan ayollarning ustki kiyimi bo’lmish paranji tikilgan. Paripashsha – beqasamdan qalinroq matodirki, u paranji, chopon tikishda ishlatilgan. Adras – abr iplar bilan gul solingan nimshoyi gazlamadir. Shuningdek kanovi, xonatlas, shoyi, guldor kimxob, duxoba kabilar ham keng qo’llanilgan. Shoyi va Nimshoyi matolar – beqasam, adras, yakruyo, katak shoyi, tovlanma shoyi, abrshoyi va xokazolar turli tuman gullar solingan. XIX asrning birinchi yarimida O’rta Osiyoga Rusiyadan keltirilayotgan ip gazlama va boshqa matolarning miqdori tobora orta bordi. Bu matolar O’rta Osiyo va Qashqar o’lkasida to’qiladigan gazlamalar bilan raqobat qila boshladi. Rusiya fabrika egalari O’rta Osiyo o’lkalari bilan savdo sotiq qiluvchi savdogarlar bilan til birikt

Bularning xammasi XIX-XX asrlarda maxalliy gazlamalarni badiiy bezash san’ati xilma xiligi va o’ziga xos ekanligidan, O’rta Osiyo xalq hunarmandlarining nozik dididan dalolat beradi. Shu boisdan xam, to’quvchi ustalarning nafis va pishiq maxsulotlari maxalliy bozorlar chegarasida chiqib, butun O’rta Osiyo va undan tashqari mamlakatlarga xarid qilinib, olib ketilgan va u yerlarda juda mashxur bo’lgan. Kiyim kechaklar va ularni tikish uchun zarur bo’ladigan mato tayyorlash an’anasi xar bir xalqning rivojlanish darajasi xamda moddiy va ma’naviy madaniyatining taraqqiyotini ko’rsatuvchi o’ziga xos ko’zgu xisoblanadi. Moddiy madaniyatning muhim belgilaridan biri bo’lgan an’anaviy kiyimlarning turlari, ular uchun ishlatiladigan matolar, kiyimlarning tikilish usullari va xatto, kiyinish tarzi ham

ixtisoslashgan ko’chmani, yarim ko’chmani va yarim o’troq axoli o’rtasida esa, kiyim-kechaklar ko’proq jun va teridan tayyorlangan. Vohada uzoq vaqt davomida taraqqiy etib kelgan xunarmandchilik soxalaridan biri to’qimachilik tarkibida ip yigirish, mato to’qish va bo’yash kabi bir necha tarmoqlar mavjud bo’lgan. Ip yigiruvchilarning asosiy xomashyosi paxta, jun va ipak bo’lib, shaxrisabz va kitob hududlarida bu maxsulotlarga juda boy bo’lgan. Shuningdek qishloqlarda xunarmandchilikning xomashyoni qayta ishlash bilan bog’liq soxalari taraqqiy etgan, ayniqsa uy xunarmandchiligi keng rivojlangan. Matolarni ishlab chiqarish axolining an’anaviy xo’jalik mashg’uloti bilan xam chambarchas bog’liq bo’lgan. Voxa axolisi dexqonchilik bilan shug’ullanib, paxta yetishtirish va undan mato tayyorlash ma

aholisining to’y va bayram liboslari asosan, banoras, beqasam, parpasha, shoyi, atlas kabi matolardan tikilgan. Mahalliy hunarmandlar tomonidan tayyorangan matolar uy sharoitida bo’yalgan. XIX asrning 60-yillarida Turkiston xaqida ko’pgina ma’lumotlar to’plashga muvaffaqt bo’lgan P.I.Pashino Markaziy Osiyoning bo’yalgan iplaridan to’qilgan matolar rangi o’chmasligi bilan farqlanib turishini ta’kidlaydi. Darxaqiqat, vohada ham bo’yoqchilik qadimdan taraqqiy etgan bo’lib bu kasb bilan hunarmandchilikning shu soxasini puxta egallagan bo’yoqchilar shug’ullanishgan. Elshunos olima O.A.Suxarevaning yozishicha Turkistonning boshqa ko’plab shaxarlaridan farqli ravishda shaxrisabzda bo’yoqchilik bilan yaxudiylar emas, balki maxalliy o’zbek bo’yoqchilari shug’ullanishgan. XIX asr oxirlaridan boshlab

Qashqadaryo vohasida jun iplar asosan tuzli suvda qaynatilgani uchun pishiq va chidamliligi bilan ajralib turadi. Shu sababli jun ko’proq tuzli suvda qaynatilib zaxri yo’qotilgan. Bunga sabab junni tayyorlash ishlari asosan qo’lda bajarilgani uchun ish jarayonida qo’lga salbiy tasir ko’rsatgan. Jun iplar qozonga qaynatilganidan so’ng olib quritilgan. Ular yaxshi qurigach, yana toza suvda yuvilgan va pishiq mustaxkam chidamli bo’lishi uchun hamir qorishmasiga ham solingan. Jun ipdan Shaxrisabzda kashta tikishda foydalanilgan. Chunki jun ipning tolasi qalin bo’lib, ish tez bitgan. Jun ip ipak ipdan farq qilgan holda o’zrangini yo’qotmagan. An’anaviy kiyimlar u yoki bu xalq moddiy madaniyatining ajralmas bir qismi sifatida mazkur xalqning kelib chiqishi, turmush tarzi, estetik tabi hamda mill

qiyqimlariga yomon ko’zli yoki ”nazari bor” kishilarning nigoxi tushsa o’sha kiyimni kiygan kishi kasallanadi, hatto o’lishi mumkin degan e’tiqodlar bo’lgan. Qadimgi kiyimlarning oldi va orqasi to’g’ri, yelkasi choksiz, yenglari qo’ltiq ostlariga esa hishtak qo’yilgan holda tikilgan. Yenglar ikki xil ko’rinishga ega bo’lib ayrimlarda yeng uchi qo’ltiq ostiga nisbatan torroq qilib tikilgan. Yenglar ikki xil ko’rinishga ega bo’lib ayrimlarida uchi qo’ltiq ostiga nisbatan torroq qilib tikilgan. Yoqalari esa yelka yoqa, ochiq yoqa tarzida bo’lgan. To’n, yaktak kabi oldi ochiq kiyimlarda esa yoqa bo’lmagan. An’anaviy kiyim kechaklar qishlik va yozlik qilib tikilgan. Yozlik kiyimlar asosan bir qavat, astarsiz va paxtasiz, qishlik kiyimlar esa aksincha astarli va paxtali bo’lgan. Kiyimlar uni kiy

imkoniyatlardan maxrum edi. Ular yirik shaxarlarga kelish uchun bir necha kunlab yo’l yurishgan, kelganlarida esa, tirikchilikka zarur ashyolarnigina harid qilishgan. Kiyim-kechak va ularning nusxalariga qarash, ulardan andoza olish yoki buyurtma qilish xollari juda kam bo’lgan. O’tmishda erkaklar uchun maxsus ichki kiyim tikilmagan. Kuz va qish fasllarida erkaklar yozgi yengil kiyimlari ustidan qalinroq matodan tikilgan to’n, shim, chakmon, po’stin va boshqa ustki kiyimlar kiyishgan. XIX asr oxiri va XX asr boshlariga mansub bo’lgan mazkur kiyimlar orasidan keng tarqalganlari yelka yoqali, kiftaki, o’yma yoqa kabilar bo’lib, bunday kiyimlarning bichimi to’g’ri va keng yelkasida choki bo’lmagan. Bu xil kiyimlarni ko’proq katta yoshdagilar bilan yosh bolalar kiyadi. Ularning yoqalari oddiy

nomlar bilan yuritilgan. Shuningdek ular turlicha bichimga ham ega bo’lgan. Lekin yaktakning uzun-qisqaligi, keng yoki torligi, rangi kishilarning yoshiga bog’liq bo’lgan. Yaktak deganda respublikamiz axolisi tomonidan qadimdan kiyilib kelingan, uzun, old yoqasi ochiq, oq malla rang, yo’l-yo’l matolardan tikilgan yozlik kiyim nazarda tutiladi. U Qashqadaryo oblashtining ba’zi qishloqlarida ”yaktaxiya” deb yuritilgan. Yaktaxiyaning oldida bog’lanadigan bog’ichlari yoki tugmalari, o’ng tomonida yon cho’ntagi bo’lgan va ustidan belbog’ bog’langan. Erkaklar kiyimlarining yana bir nusxasi guppi dir. Guppi asosan ikki nusxada tarqalgan. Birinchisi uzun va keng bo’lib, kishi badaning o’rab turgan, ikkinchisi esa uzunligi tizzadan balandroq bo’lib, yonidan bog’ich bilan bog’langan. Bu tik kiyimlar

Chakmonlarning boqoti, bosma, qoqma, tivitli, siyakma kabi xillari bo’lgan. Shuningdek, chakmonlar ranglarga qarab turlicha atalgan: ko’k chakmon, malla chakmon, oq chakmon va xokazo. Ular asosan astarsiz, faqat avradan iborat bo’lib shakli to’nga o’xshagan. Chakmon yoqasiga, yeng uchlari va etaklariga qora ko’kish, pushti va jigarrang matolardan jiyak tikilgan, adil qo’yilgan, chakmon uzun va keng tikilib, to’n ustidan kiyilgan. Odatga ko’ra, chakmon ustidan belbog’ bog’lanmagan. Chakmonning chiroyli bo’lishi uchun ularning yengi uchlari, yoqalari, etaklariga turli rangdagi ipaklardan to’qilgan ingichka jiyaklar qadalgan. Kebanak ham qadimiy va an’anaviy o’zbek kiyimlaridan sanaladi. Bu kiyimni ko’proq chorvadorlar kiygan. Ustki qismi sholdan, ichi esa kigizdan, uzun, keng qilib tikilgan.

olish imkoni bo’lmagan. Shular xisobga olinib, qishloqlarda jamoatchilik asosida kuyov, kelin sarpolari olingan va ular qishloq yoki mahalla qaramog’idagi joylarda saqlangan. To’y qilib, sarponi yangi qilishga qurbi yetmagan kishilar ana shu jamoat sarposini olib turgan, to’ydan so’ng uni qaytarib bergan. Buning uchun xech qanday xaq to’lanmagan. Asrimizning 30 yillaridan boshlab O’zbekistonda tatarlar kamzurini kiyish rasm bo’la boshlaydi. Kamzur dastlab shaxarlarda, so’ngroq esa qishloqlarda kiyiladigan bo’lgan. Ma’lumotlarga qaraganda boshqa xalqlar kiyimlarining, xususan kamzurning axoli orasiga tarqalishiga jamoatchilik dastlab qarshi turganki bu tabiiy edi. Chunki har qanday yangilik ham u yoki bu darajada qarshilikka uchraydi. An’anaviy o’zbek kiyimlaridan yana po’stin termini bilan

ularning ustidan yana bir necha qiyiq va oddiy belbog’lar bog’langan. Boshqa ba’zi joylarda esa faqat bitta belbog’ bog’langan. Yuqoridagi belbog’lardan tashqari yana to’qilgan, o’rilgan yoki eshilgan hamda chipchilgay, chilvir kabi nomlar bilan yuritilgan predmetlar ham belga bog’lash uchun ishlatilgan. Yuqori tabaqa kishilari, beklar, hokimlar, amaldorlar bellariga qalin sariq, qizil, pushti rangdagi ipaklardan to’qilgan ko’mish goxo tilla to’qali kamar bog’lab yurishgan. XVII asrga oid ana shunday kamardan biri Shaxrisabz rayon muzeyida saqlanadi. Sariq, pushti va qizil ipaklardan to’qilgan yaltiroq zarlar bilan bezatilgan bu kamar nixoyatda chiroyli bo’lib, pichoq va qilich osadigan qiliglar, aqcha solinadigan aqchadoni bor. Bunday kamarlar keng xalq ommasining an’anaviy kiyimlari majm

tarqalgan. Kigiz qalpoq janubiy oblastlarning ayrim qishloqlarida xususan Jom va boshqa joylarda azaliy kiyimlar jumlasiga kirgan. Bosh kiyimlarning boshga o’raladigan qismi elementlariga sallani kiritish mumkin. Katta yoshdagi kishilarning ko’pi salla o’ragan. Ayrim joylarda bolalar, ayniqsa yangi uylangan kuyovlar uchun maxsus sallalar bo’lgan. O’ziga to’q oilalarda kishilar sallalarga jig’a taqishgan. Sallaning rangi kishilarning yoshiga qarab turlicha bo’lgan. Katta yoshdagi kishilarning sallalari asosan oq, kulrang bo’lsa yoshlarniki qizil yoki to’q qizil rangdagi matolardan qilingan. Bazilar yilning qish paytlarida tuya yoki echki junidan qilingan bosma yoki malla salla, tivitdan qilingan tivitsalla o’ragan. Sallalar turlicha o’ralgan. Katta yoshdagi kishilar nomozga, masjid yoki bir

yomon niyat bilan kelgan bo’larmish. Bu odat o’zbeklardagina emas, balki butun sharq xalqlari orasida xam mavjudligi haqida malumotlar bor. Oyoq kiyimlardan kovush, poypush kabilar ko’proq yalang oyoq ko’njili oyoq kiyimlari albatta paytava o’rniga kiyiladigan paypoqlar bilan kiyilgan. Shuning uchun joylarda maxsus do’konlarda paytava hamda paypoqlar to’qilgan. Ularning qo’njlari turli rangli iplar bilan hoshiyalangan, gullar bilan bezatilgan. O’zbek, tojik, qirg’iz, qozoq, qoraqalpoq, uyg’ur singari xalqlarning uzoq zamonlardan buyon yonma yon yashab kelishlari tufayli ularning milliy kiyimlari bir-biriga singib kirishib borgan. Shu boisdan ham ayrim kiyimlar va kiyim elementlarini kimdan kimga o’tganligini aniqlash amri maxol. Kezi kelganda shuni aytish kerakki, asrimizning 30 yillaridan

2.2. An’anaviy milliy liboslar va ular bilan bog’liq urf -odatlar. Marosimlar kiyimi to’y va motam kiyimlaridan iborat. Odatda o’zbeklarda qizning sepi to’ydan ancha ilgari taxt qilib qo’yiladi. ”Qizingni beshikka sol, sepini sandiqqa”, deydi xalqimiz. Xilma-xil buyumlar, uy-ro’zg’or jihozlari bilan bir qatorda turfa gazlama va kiyim- kechaklar kelin sepining eng muhim zaruriy qismini tashkil etadi. To’y kiyimlari albatta oq rangda bo’lishi kerak, chunki bu rang baxt-saodat timsoli hisoblangan. Shu sababli ip gazlamadan maxsus oppoq libos tikilgan, uning bichimi uzun olinib, etaklari to’piqqacha tushib turgan, yoqalari zamonaviy uslubda yenglari esa keng va barmoqlarni yopib turadigan darajada uzun bo’lgan. Bu kabi oppoq kelin libosi xozirgacha rasm bo’lib kelayotir. Kelinning ro’moli ham

Oradan yil o’tib, ko’k ko’ylaklar yechilib oq ko’ylaklar kiyish marosimi ”oq kiydi” uyushtirilgan. Toshkent va Farg’ona vodiylarida taziya kunlari ayollar mursak kiyib, belbog’ bog’lashgan. Xozirgi paytda mursak vafot qilgan ayol kishining tobuti ustiga yopib qo’yiladi. Samarqand, Buxoro viloyatlarida motam marosimiga ayollarga oq ko’ylak kiyish va oq ro’mol o’rash rasm bo’lgan. Yangi tug’ilgan chaqaloqning umrida birinchi kiyimi ”chilla ko’ylak” deb nomlangan. U ip gazlamadan tikilaar va qirq kun mobaynida yani go’dakning chillasi chiqquniga qadar kiydirlgan. Chilla ko’ylak yoqasiz (yoqalilari oz bo’lsada uchrab turadi), o’ng yoki chap yelka tomoni qiyilgan bo’ladi. Chaqaloqning nozik badaniga zarracha shikast yetkazmaslik uchun etagi va yenglari choklanmaydi. Undan tashqari odatga ko’ra,

ko’ylak kiyishgan. U guppicha uchun o’ziga xos astarli kiyim sanalgan. Guppicha ustidan paxtali qavima to’n yoxud astarli yoqasi ochiq to’n ham kiyishgan. Bo’yi o’sganda ham kiysin deb to’nni bolaning bo’yi bastidan uzunroq bichishgan, dastlabki vaqtda u oyoqlarning ustini yopib turgan. Bola atak-chechak qila boshlagach, ko’ylak yoki ustki kiyimi ustidan belbog’ o’ralib qo’yilishi kerak. Ustki kiyimlarni iflos bo’lishidan saqlash uchun 3-4 yoshgacha bolalar bo’yniga ”osh ko’rak” atalgan. Va ko’proq ko’krakni yopib turadigan fartuklar kiydirishgan. Qavima paxtali do’ppi (taxya), o’kporlar, popuklar bilan bezatilgan qalpoqcha (do’ppi), bolalar bosh kiyimi sirasiga kiradi. XX asr boshlarida qizlar kiyadigan kamzul va astarli nimcha kamzul rasm bo’la boshlaydi. Ularni yuqori qismi baxmal yoki

Respublikamiz boshqa mintaqalarida bo’lgani singari voxada ham biror bir marosim yoki bayram munosabati bilan yangi kiyim tikib kiyish keng tarqalgan odatlardan biri bo’lgan. Ayniqsa Iydi qurbon va iydi ramazon bayramlarida barcha kishilar birorta yangi kiyim kiyishlari shart bo’lgan. Yangi kiyim kiyishga imkoni bo’lmagan odam bayramga chimchilog’ini yani eng kichkina barmog’ini ip bilan bog’lab chiqishi lozim bo’lgan. Odatda yangi tikilgan kiyimni bolalar tikishda: Kiyim kiyib to’zdirsin, Teng tushidan o’zdirsin, Olti kunda ado bo’lsin Yetti kunda yirtilsin, - deyilgan. An’anaviy bosh kiyimlardagi o’ziga xosliklar va farq qiluvchi belgilar ko’proq kiyim egasining yoshi, kiyiladigan mavsum, qachon va qayerda kiyilishiga qarab belgilangan. Xalqimizda bosh kiyim muqaddas hisoblangan va doimo

qa’ridagi ibtidoiy qarash va tushunchalar, asrlar davomida izchil kuzatishlardan xosil bo’lgan xayotiy hikmatlar qaymog’i insoniyat tafakkurining in’ikosi bilan birga xalqning turmush tarzi, etnik tarixi va uning o’tmishi, bor bo’y basti bilan namoyon bo’lgan. Qolaversa an’anaviy kiyim-kechaklar bilan bog’liq marosimlarni etnografik nuqtai nazaridan tadqiq qilish orqali qayta tiklanayotgan an’ana va marosimlarimizning ijobiy va salbiy tomonlarini farqlab yondashish bilan bir qatorda, xalqimizning madaniyati, o’tmishdagi ijtimoiy tuzumi va mafkurasi xaqida bir muncha mufassal tushunchalarga ega bo’lamiz. Shunigdek, kiyim va kiyinish madaniyatini ilmiy tarzda o’rganish natijasida olingan xulosalar ko’plab marosim, rasm-rusm va urf-odatlarning genezisini aniqlashda ham muhim manba bo’lishi bi

Xulosa. Ijtimoiy-iqtisodiy shart sharoitga bog’liq xolda xalqimiz turmushi mana shu davrga xos ziddiyatlar tasiri ostida o’zgarib boradi. Keyingi yuz yillik mobaynida barcha moddiy madaniyat soxalarida bo’lgani kabi, o’zbek xalqining kiyim kechaklarida ham murakkab o’zgarishlar sodir bo’ldi. An’anaviy xalq kiyim kechaklarida yangi belgilar avvalgilari bilan yurishib ketdi. Zamonaviy shaxarga xos modalar qayta tiklangan shakllar bilan birga keng tarqalaverdi. Turli avlodlarga mansub kishilar kiyimi turli darajada o’zgarishlarga duchor bo’ldi. « Qashqadaryo vohasining an’anaviy liboslari tarixi » mavzusini urganishda milliy liboslarining tarixi ularning tarixi an’ana va urf-odat, maktablari, uslublari, atamalari va turlari xaqida tо‘liq ma’lumot to’liq o’rganildi va tahlil qilindi. -Vohada h

Tavsiyalar 1. Qashqadaryo vohasi aholisi hunarmandchiligida milliy liboslarning o’rni urf - odatlari tarixini va madaniyatiga xos bo’lgan qadriyatlarni o’zida jam qilgan an’analari yana ham yoshlar ongiga singdrish chora-tadbirlarini ishlab chiqish. 2. Voha miqyosida milliy taqinchoqlar bilan bog‘liq urf-odatlar va an’analarining tarixini o’rganish va ular borasida izlanishlarni davom ettirish. 3. Aholi milliy an’anaviy kiyim- kechaklari va ular bog’liq ramzlarida qadimgi e’tiqodlarning namoyon bo’lishi shakllanishi - milliy urf - odat va qadriyatlarning tiklanishi asosidir ushbu ma’lumotlarni yoshlar orasida targ’ib qilish. Foydalanilgan adabiyotlar ruyxati: 1. Karimov I.A Tarixiy xotirasiz kelajak yо‘q –T.: Sharq , 1998. 2. Karimov I.A Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch Toshkent-2008y 3. K

17. Сухарева О.А. Орнамент декоративних вишивок Самарканда и его связ с народними представителями и верованиями (вторая паловина Х1Х-начало ХХ века)- 1983.№6. 18. Nosirxujayev S.N, M.F.Lafasov, M.Z.Zaripov «Ma’naviyat asoslari»T., 2005 y. 19. О‘zRFAkademisi san’atshunoslik instituti. О‘zbekistonda yо‘rmadо‘zchilik T., 1960 20. О‘roqov M.B.Kashtachilik va tо‘qimachilik hunarlariga oid atamalar// О‘zbek tili va adabiyoti 1996 №6 B.47-49 21. O.Usmonov Kamoliddin Behzod va uning naqqoshlik maktabi. T., “Fan nashriyoti”. 1977. Internet saytlari 1. www.google.uz 2. www.ziyonet.uz 3. www.wikipediya.uz 4. www.ziyo.uz 5. www.arxeologiya.uz 6. www.istorya.ru

Купить