Qashqadaryo xavzasining tog' mintaqasida tarqalgan ayiqtovondoshlar oilasi vakillarining bioekologik xususiyatlari va sanoatda ishlatilishi - Ботаника - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	7.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Октябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Ботаника

Qashqadaryo xavzasining tog' mintaqasida tarqalgan ayiqtovondoshlar oilasi vakillarining bioekologik xususiyatlari va sanoatda ishlatilishi

Купить

Qashqadaryo xavzasining tog’ mintaqasida tarqalgan ayiqtovondoshlar oilasi vakillarining bioekologik xususiyatlari va sanoatda ishlatilishi mavzusidagi BITIRUV MALAKAVIY ISHI

REJA KIRISH ..................................................................................................................... 3 1. Qashqadaryo viloyatining fizik-geografik tavsifi ............................................. 6 2. Ayiqtovondoshlar oilasi haqida ma’lumot ...................................................... 23 2.1. Ayiqtovondoshlar oilasi haqida umumiy ma’lumot ................................. 23 2.2. Qashqadaryo viloyatida tarqalgan Ayiqtovondoshlar oilasi vakillari .................................................................................................... 33 3. Qashqadaryo viloyatining tog‘ mintaqasida tarqalgan Ayiqtovondoshlar (Ranunculaceae) oilasiga mansub ayrim o‘simliklarining bioekologik xususiyatlari .................................................

Kirish Qashqadaryo viloyati O‘zbekistonning janubida joylashgan o‘simliklar olamiga boy o‘lkalardan biri bo‘lib, uning tarkibiga turli xil hayot shakliga mansub o‘simliklar dunyosiga boy bo‘lishi bilan bir qatorda, ekologik jihatdan turli- tumanligi ham olimlar e’tiborini o‘ziga jalb qilib kelgan. O‘zbekistonda yovvoyi holda o‘sadigan o‘simliklar soni qariyb 4 150 ga yetdi. Shulardan 577 tasi shifobaxsh xususiyatga ega. Bular orasida jumhuriyatimiz hududida ma’lum sharoitlardagina uchraydigan yer sharining boshqa floristik viloyatlarida o‘smaydigan, fan olamida endem tur deb yuritiladigan 390 turi bo‘lib, ular Respublikamizning bebaho milliy boyligi hisoblanadi. Respublika hukumati ba’zi bir yovvoyi o‘simlik turlarini yig‘ishni tartibga solish maqsadida o‘simliklardan bir qancha turini O

oilasiga mansub o‘simliklarni o‘rganib, ulardan ayrimlarining biоekologik xususiyatlarini aniqlash hamda sanoatda keng qo‘llanilishini o‘rganishdan iborat. Ishning vazifalari. Yuqorida qayd etilgan maqsadlarni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar rejalashtirildi va bajarildi:  Qashqadaryo viloyatining fizik-geografik holatini (relyefi, iqlimi, dengiz sathidan balandligi, tuprog‘i, foydali qazilmalari) adabiyotlardan foydalanib o‘rganish;  Ayiqtovondoshlar oilasi haqida ma’lumotni adabiyotlardan foydalanib o‘rganish;  Qashqadaryo viloyatining tog‘ mintaqasida tarqalgan Ayiqtovondoshlar oilasi vakillarini aniqlash, ular orasidan Qizil Kitobga kiritilgan turlarini ajratish;  Qashqadaryo viloyatining tog‘ mintaqasida tarqalgan Ayiqtovondoshlar oilasiga mansub o‘simliklarni hayotiy shak

Dorivor o‘simliklarni aniqlashda K.Xojimatov, I.Malsov, V.Karimov, A.Shomahmudov, X.Xolmatov, Z.Xabibov va N.Olimxo‘jaevlarning asarlaridan va usullaridan foydalandik . Bitiruv malakaviy ishning hajmi. Bitiruv malakaviy ish kirish, 3 bo‘lim, 16 paragraf, xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Bitiruv malakaviy ishning matni 57 betni tashkil qilib, unga 3 jadval va 13 ta rasm kiritilgan. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatida 19 ta adabiyot keltirilgan. Bitiruv malakaviy ishga 1 jadval ilova qilingan. 5

1. Qashqadaryo viloyatining fizik-geografik tavsifi. Geografik o‘rni va relyefi. Qashqadaryo viloyati O‘zbekiston Respublikasining janubida joylashgan. U 37º58’ bilan 39º32’ sharqiy kenglik va 64º23’ bilan 67º42’ shimoliy uzunliklar orasida joylashgan. Maydoni 28,4 ming kv km. Qashqadaryo viloyati shimolda Samarqand, shimoli-g‘arbdan Buxoro, sharq va janubi-sharqdan Surxondaryo viloyatilari hamda janub va janubi-g‘arbdan Turkmaniston bilan chegaradosh. Qashqadaryo viloyatining tog‘ oldi mintaqasi — adirlar siniq-chaqiq jins qatlamlaridan tashkil topgan bo‘lib, ular neogen davri dengiz va quruqlik o‘zaro ta’sir jarayonining natijasidir. O‘rta Osiyo tog‘ oldi relyefining o‘ziga xos shakllari bo‘lgan adirlar yuzasi to‘rtlamchi davr lyoss va lyossimon yotqiziqlari bilan qoplangan. Kontinental

tog‘larining etaklariga tutashib ketgan qariyb 1,3 mln ga maydonni o‘z ichiga oladi. 1. 1-rasm. Qashqadaryo viloyatining xaritasi . 7

G‘arbda Kitob-Shaxrisabz botig‘i va sharqda Hisor tizmasining janubi- g‘arbiy tarmoqlari — Yakkabog‘ tog‘lari adir mintaqasi yastanib yotibdi. Adirlar lyoss jinslari bilan qoplangan va usti taroshlangan, turli tomon yo‘nalishli yassi tepa marjonlaridir. G‘arbda lyoss qoplami 10-15 m bo‘lsa, sharqda tog‘ etaklarida 2-5 m ga tengdir. Qashqadaryo viloyatining shimolida Zarafshon tizmasining Chaqilqalon, Qoratepa va Ziyovutdin-Zirabuloq tog‘lari cho‘zilgan. Bu tog‘lar dengiz sathidan o‘rtacha 1 800-2 300 m balandlikka ega, yuqori nuqtasi 2 336 m (Zebon chuqqisi). Qoratepa tog‘lari sharqda Taxtaqoracha dovonidan (1 630 m) g‘arbda Jom botig‘igacha (600 m) davom etadi. Uning eng baland nuqtasi Kamqo‘ton tog‘idir (2 336 m). Qoratepa tog‘larining janubiy etaklarida unchalik tipik bo‘lmaga

Qarshi cho‘li sharoitida tarqalgan taqirli tuproqlar chuchuk yoki kam minerallashgan sizot suvlari sathining ancha past joylashganligi sababli nisbatan kam sho‘rlangan. Bu tuproqlarda chirindining miqdori kam. Yuza qatlamda chirindining miqdori 0,65-0,8% ni, ba’zi hollardagina 1% ni, azotning miqdori 0,05% va fosforning miqdori 0,17-0,18% ni tashkil etadi va quyi qatlamlarga tomon ularning miqdori kamaya boradi. Shu boisdan ular birinchi navbatda o‘zlashtirila boshlandi. Viloyatning g‘arbiy kismida cho‘l-qumli tuproqlar keng tarqalgan. Cho‘l-qumli tuproqlar tog‘ oldi qiya tekisliklarda, qadimiy allyuvial yotqiziqli deltada qariyb 150 ming ga maydonni egallaydi. Cho‘l-qumli tuproqlar sur- qo‘ng‘ir va taqirli tuproqlarga o‘xshab, bu tuproqlarda efemerlar va efemeroid o‘simliklar o‘sadi, leki

platosida allyuvial yotqiziqlarida cho‘l-qumli va sur-qo‘ng‘ir tuproqlar bilan aralashgan holda taqirlar uchraydi. Taqirlar tarkibida tuproq hosil bo‘lish jarayonining holatiga qarab 15-30 sm chuqurlikkacha gil ko‘p bo‘ladi, undan quyida ona jins qatlami boshlanadi. Taqirlar morfologik va litologik tuzilishi, tuzlarning qatlamlar bo‘yicha taqsimlanishi, sho‘rlanish sajiyasi va tuzlarning tarkibiga ko‘ra xilma-xildir. Qashqadaryo havzasining g‘arbiy qismida berk botiqlarda, pastqam joylarda, daryo vodiylarida sho‘rxoklar uchraydi. Ularning umumiy maydoni 42 ming km 2 dan ortiq. Sho‘rxoklar Qarshi chulida prolyuvial va allyuvial yotqiziqli soylar tubida, minerallashuv darajasi yuqori bo‘lgan sizot suvi yuzasiga yaqin joylashgan cho‘kmalarda uchraydi. Tog‘oldi chala cho‘l zonasi uchun bo‘z tu

Bo‘z tuproqlar tarqalgan rayonlarda havoning yillik o‘rtacha xarorati 12-15 ºC ni, sovuq bo‘lmaydigan davr 190-210 kunni, yillik yog‘inlarning mikdori 300-400 mm ni tashkil etadi. Qashqadaryo viloyatining o‘zlashtirilmagan bo‘z tuproqli yerlarida chimli qatlamlarda chirindining miqdori 3% gacha yetadi. Bunday yerlardagi tuproqlar azotga ancha boy bo‘lib, uning miqdori chimli qatlamda 0,194%, bu qatlamdan pastda esa 0,116% ni tashkil etadi. Bo‘z tuproqlar obikor dehqonchilikda foydalanilganda ularda chirindi va azotning miqdori keskin kamayadi, shu sababli asl bo‘z tuproqli yerlardan foydalanilganda organik va mineral o‘g‘itlardan (azot va fosfor) foydalanish va almashlab ekish qoidasiga rioya qilish lozim. To‘q tusli bo‘z tuproqlar tog‘ oldi adirlarida, tog‘larning yonbag‘irlarida 800-900

Tog‘ oldi zonasidan yuqorida o‘rtacha balandlikdagi va baland tog‘larning yon bag‘irlarida 1 200-1 400 m dan yuqorida jigar rang tog‘- o‘rmon va och tusli ko‘ng‘ir tuproqlar joylashgan. Jigarrang tog‘-o‘rmon tuproqli zonada havoning yillik o‘rtacha xarorati 8 ºC dan 12 ºC gacha, yillik yog‘inlarning miqdori 500 mm dan 800 mm gacha bo‘ladi. Bu muhit o‘t o‘simliklari hamda butalar va past bo‘yli daraxtlarning (asosan archa) o‘sishiga imkon beradi. Jigarrang tog‘-o‘rmon tuproqlarida chirindining miqdori tog‘ yonbag‘rining ekspozitsiyasi va yuzaning qiyaligiga bog‘liq holda 3,0% dan 11% gacha, tuproq qatlamining qalinligi esa 30-40 sm dan 70-100 sm gacha yetadi. Bu tuproqlar batamom sho‘rlanmagan, lekin yonbag‘irlar qiyaligining katta bo‘lganligi sababli tuproq tarqalgan 70% ga yaqin maydo

sharqda Zarafshon, sharqda Hisor tizmalarining g‘arbiy tarmoqlari bilan o‘ralgan bo‘lib, g‘arbda u Qarshi cho‘li bilan tutashib ketgan. Qashqadaryo havzasining deyarli barcha daryolari tog‘lardan boshlanadi. Havzaning eng uzun daryosi Qashqadaryo (332 km) bo‘lib, u Zarafshon tizmasi g‘arbiy tarmog‘ining janubiy yon bag‘ridan 3 000 m balandlikda boshlanadi. Tog‘lardan chiqqandan so‘ng Qashqadaryoga chap tomondan Hisor tizmasining shimoli-g‘arbiy va g‘arbiy tarmoqlaridan boshlanadigan Jinnidaryo (uzunligi 61 km, suv yig‘iladigan havzaning maydoni 367 km 2 ), Oqsuv (uzunligi 115 km, suv yig‘adigan havzasining maydoni 1 050 km 2 ), Tanxozdaryo (uzunligi 104 km bo‘lib, suv yig‘adigan havzasining maydoni 459 km 2 ), Yakkabog‘daryo, G‘uzordaryo kabi irmoqlar qo‘shiladi. 1. 1-jadval Qashqadary

Qashqadaryoning oxirgi chap irmog‘i G‘uzordaryodir (uzunligi 86 km, havzasining maydoni 3 220 km 2 ). G‘uzordaryo Katta O‘radaryo va Kichik O‘radaryoning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Qashqadaryo va uning asosiy irmoqlari oqimining ko‘rsatkichlari 1.1- jadvalda berilgan. Yillik oqimning katta qismi (60% dan ko‘prog‘i) mart-iyun oylariga, qishloq xo‘jalik ekinlari vegetatsiya davrini sug‘orish talab qilinadigan iyul-avgust oylariga esa 11-28% to‘g‘ri keladi. Qashqadaryo havzasining tog‘li qismida hammasi bo‘lib bir yilda 1,6 mlrd m 3 ga yaqin miqdorda oqim hosil bo‘ladi. Daryolarning suvlaridan yozda ekin ekiladigan maydonlarni sug‘orish maqsadida bahorgi toshqin suvlarni to‘playdigan 13 ta suv ombori qurilgan. Bundan tashqari, Amudaryo suvlaridan Qarshi cho‘lining o‘zlashtirilgan yerlari

shimol va g‘arbdan havo massalari kirib keladi. Lekin ularning pastki qatlami tezda isib ketishi natijasida kondensatsiyalanish jarayoni sodir bo‘lmaydi. Kuzning birinchi yarmida ham issiq ob-havo kuzatilib, uning yillik o‘rtacha harorati viloyatning dengiz sathidan 500-600 m gacha balandlikda joylashgan tekislik va tog‘ oldi hududlarida shimolda 15 ºC (Kitob), janubda 16,1 ºC (G‘uzor) bo‘lib, sharqqa tomon relyefning balandlashib borishiga bog‘liq holda pasayadi. 1 000 m balandlikda o‘rtacha yillik harorat viloyatning shimolida 13 ºC, janubida 14 ºC, 1 500 m balandlikda 11-12 ºC, 2 000 m balandlikda esa 9-10 ºC ga teng. 1. 2-jadval Qashqadaryo viloyatida havo haroratining yillik yo‘nalishi, (º C hisobida) Meteorolo- gik stansiya Oylar I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Qarshi 0,2

Havoning nisbiy namligi yoz oylarida ancha kam, qish mavsumida haroratning pasayishi va yog‘ingarchiliklar bo‘lishi tufayli bir muncha oshadi. Bir qancha joylarda havoning o‘rtacha nisbiy namligi 40-45%. Qarshi cho‘lida u atigi 30-34% atrofida bo‘ladi. Yillik yog‘in miqdorining taqsimlanishi relyef bilan uzviy bog‘liq. Eng kam yog‘in miqdori viloyatning g‘arbiy qismidagi tekisliklarga to‘g‘ri keladi. Sharqqa tomon balandlikning orta borishi bilan yillik yog‘inlarning miqlori ham sezilarli darajada orta boradi. Viloyatning shimoliy va markaziy rayonlarida 200-250 m dan 350-370 m gacha bo‘lgan balandliklarning har 100 m ida yog‘in miqdori 34 mm ga, janubiy rayonlarda esa 18-19 mm ga ko‘payib boradi. 350-370 m dan 600-650 m gacha bo‘lgan balandliklarda shimolda har 100 m da 50-55 mm ga, marka

shakllanishi va tarqalishida hududning geologik tuzilishi, tarixiy taraqqiyoti, geografik o‘rni va hozirgi tabiiy sharoiti asosiy ahamiyat kasb etadi. O‘simlik turlarining tarqalishida relyef, tuproq va iqlim sharoiti muhim omillardan hisoblanadi. Qashqadaryo viloyatining tabiiy florasi 1 200 ga yaqin yuksak o‘simlik turlaridan tashkil topgan bo‘lib, ularning 106 turi oziq-ovqat va chorvachilikda yem-xashak sifatida ishlatiladi, 138 turi qimmatbaho dorivor, 26 turi efir moyli, 61 turi asal beruvchi, 62 turi oshlovchi, 53 turi bo‘yoq beruvchi, 19 turi saponinli (oshlovchi) o‘simliklardir. Viloyat florasi tarkibida manzarali, vitaminli va tolali o‘simliklar ham uchraydi. Geobotanik jihatidan rayonlashtirishning yangi sxemasida O‘zbekiston hududi Osiyo cho‘llar viloyatining Orol-Kaspiy, Kas

Cho‘l mintaqasiga Qashqadaryo viloyatining g‘arbiy qismini band etgan Qarshi cho‘li va unga sharqda tutashgan tog‘ oldi tekisliklari, Sandiqli va Qarnob cho‘llari kiradi. Cho‘l mintaqasining o‘simlik qoplamida qandim ( Calligonum comosum L .), shuvoq ( Artemisia tenuisecta ), efemerli chirmovuqlarning assotsiatsiyalari ( Cuscuteta ) ustunlik qiladi. Relyefning pastqam joylarida shuvoqlar ( Artemiseta ) va sho‘ralar ( Chenopodeta ) o‘sadi. Bu mintaqaning qumli cho‘llarida ko‘chma qumlarga moslashgan psammofit o‘simliklar — qandim ( Calligonum comosum L .), quyonsuyak ( Ammodendron conollyi Bge .), qizil qandim ( Calligonum aphyllum ( Pall .) Gürke .), mustahkamlangan qumlarda esa shuvoq ( Artemisia tenuisecta ), iloq ( Carex physoides MB .), qora saksovul ( Haloxylon aphyllum ( Minkw .) Ilj

tuproqli joylarida esa qamish ( Phragmites communis Trin .), lux ( Typha angustifolia L .), qiyoq ( Schoenoplectus mucronatis ( L .) Pall .), bug‘doyiq ( Agropyron repens L .) kabi o‘simliklar tarqalgan. Adir mintaqasiga Qashqadaryo viloyatining G‘uzor, Dehqonobod, Qamashi, Yakkabog‘, Kitob, Shaxrisabz va Chiroqchi tumanlarining tog‘ oldi tekisliklari va qirlari kiradi. Bu zonaning asosiy o‘simliklari rang ( Carex pachystylus Gay .) va qo‘ng‘irboshdan ( Poa bulbosa L .) iborat. Ulardan tashqari, tuproq sharoitlariga bog‘liq holda qo‘ziquloq ( Phlomis thapsoides Bge .), oqquray ( Psoralea drupacea Bge .), karrak ( Cousinia microcarpa Boiss .), cho‘lyalpiz ( Ziziphora teniuor L .), mingbosh ( Convolvulus subhirsutus Rgl . et Schmalh .), chitir ( Malcolmia hispida Litv .) va boshqa o‘simlikla

vicofolia Scop .), oqquray ( Psoralea drupacea Bge .), taktak ( Hordeum bulbusum L .), qiltiq ( Taeniatherum crinitum ( Schreb .) Nevski ) va boshqa o‘simliklar tarqalgan. Archazorlar tog‘ zonasining o‘rta va yuqori qismlarida tarqalgan. Hisor tizmasining Yakkabog‘ va Dehqonobod tumanlari hududidagi tog‘larida hamda Qoratepa tog‘larining janubiy yonbag‘irlarining yuqori qismida qoraarcha ( Juniperua seravschanica Kom .) o‘sadi. Bu archazorlarning pastki yarusida butalardan — uchqat ( Lonicera nummulariifolia J. et Sp .), zarang ( Acer semenovii Rgl .), na’matak ( Rosa maracandica Bge .), o‘tsimon o‘simliklardan esa taroqbosh ( Bromus danthoniae Trin .), lola ( Tulipa greigii Rgl .) va boshoqli efemerlar o‘sadi. Tog‘ zonasining yuqori qismida, Hisor va Zarafshon tizmalarining o‘rtacha balan

yong‘oqzorlar Hisor tizmasining Yakkabog‘ va Dehqonobod tumanlaridagi tog‘larining janubga qaragan yonbag‘irlarida tarqalgan. Zarang ( Acer semenovii Rgl .), pista ( Pistacia vera L .), bodom ( Amygdalus bucharica Korsh .), zirk ( Berberis integerrima Bge .) va olma ( Malus domestica Borkh .) kabi daraxt va butalar tog‘larning dengiz sathidan 800 m dan 2000 m gacha va undan yuqorida janubga qaragan yonbag‘irlarida tarqalgan. Yaylov zonasiga Hisor tizmasining dengiz sathidan 2800-3000 m dan yuqori qismlari kiradi. Bu yerlarning relyefi kuchli parchalangan. Ayrim joylarda muzliklar uchraydi. 3-4 m qalinlikdagi qor qoplami hosil bo‘ladi. Zonaning ancha maydoni toshloqlardan iborat. O‘simliklarning vegetatsiya davri 50-110 kundan oshmaydi. Bu yerdagi o‘simliklar qoplamini, asosan subalp va alp

geologik qidiruv ishlarining olib borilishi ko‘chma qumlar florasining nobud bo‘lishiga sabab bo‘lmoqda. Bu esa o‘z navbatida, qumlarning ko‘chishini tezlashtirmoqda. O‘zlashtirilgan yerlarda yer osti suvlarining ko‘tarilishi zovurlar qazishni taqozo etmoqda. Bu zovurlar atrofida va yer osti suvlari ko‘tarilgan joylarda qamishzorlarning yangi areallari paydo bo‘lmoqda, sho‘rsevar o‘simliklardan sho‘ra ( Chenopodium murale L .), qizilmiya ( Glycyrrhiza glabra L .) kabilar keng tarqalmoqda. 22

2. Ayiqtovondoshlar oilasi haqida ma’lumot. 2.1. Ayiqtovondoshlar oilasi haqida umumiy ma’lumot. Ayiqtovondoshlar oilasi o‘z ichiga 50 turkum va 2000 dan ortiq turlarni oladi. Ularning aksariyati yer sharining mo‘tadil va sovuq mintaqalarida o‘sadi. Ayiqtovondoshlar barcha qit’alarda, shimoldagi tropiklardan tashqari yerlarda ayniqsa keng tarqalgan. Golarktik floristik viloyatda ularning eng ko‘p turkum va turlari uchraydi. Uning hududidagi Sharqiy Osiyo floristik viloyatining o‘zida barcha turkumlarning uchdan ikki qismi (36 turkum, shulardan 11 turkum faqat shu viloyatda) mujassamlangan, 28 turkum esa Sirkumboreal floristik viloyatda uchraydi. Arktikada turlar va turkumlar unchalik ko‘p emas, biroq ular mahalliy floraning muhim qismi hisoblanadi. Tropik va subtropiklarda ayiqtovonlar und

ildizlaridagi (tuganaksimon yo‘g‘onlashgan qo‘shimcha ildizlarda) va barg qo‘ltiqlaridagi kurtaklar mavjud. Ularning har ikkalasi vegetativ ko‘payishga xizmat qiladi. Poyaning yog‘ochlanishi faqat Clematis da va unga yaqin bo‘lgan himolaydagi turkum Archiclematis da kuzatiladi. Ayiqtovondoshlarning barglari poyada ko‘pincha ketma-ket, kam hollarda qarama-qarshi, joylashadi. Ular oddiy, bo‘lingan yoki bo‘lmali, yaprog‘i barmoqsimon, kam hollarda patsimon qirqilgan, ba’zan butun bo‘ladi. Ildiz oldi barglarining bandi ko‘pincha uzun, poyadagilariniki kalta. Gullari shingildan tortib supurgisimongacha bo‘lgan uchki to‘pgullarga yig‘ilgan, kam hollarda yakka. Ular ikki jinsli, ayrim hollarda bir jinsli, spiralsimon, spirotsiklik yoki siklik, aktinomorf yoki kam hollarda zigomorf ( Delphinium ,

Changchilar odatda ko‘p, spiralsimon joylashgan. Changdonlari bo‘ylamasiga ochiladi. Ginetsey apokarp yoki biroz sinkarp ( Nigella , Helleborus vesicarius ). Ustuncha yaxshi rivojlangan. Har bir mevabargda urug‘kurtaklari soni ko‘p yoki bir nechta, kam hollarda ikkita yoki bitta. Oila vakillarining ko‘pchiligi hasharotlar yordamida changlanadi. Gulning rivojlanishi turli hasharotlar bilan changlanishga moslashish tomonga qarab borgan. Ayrim turlarda shiradonlar yo‘q ( Clematis , Thalictrum , Anemone , Hepatica ), hasharotlarni chang jalb qiladi. Masalan, Ranunculus ficaria gullariga quyoshda chang yeydigan qo‘ng‘izlar, chivinlar, asalarilar qo‘nadi (soyada meva hosil bo‘lmaydi). Hepaticaning changi asalarilar uchun, ayrim po‘fanak turlarining ( Anemone alpinum , A. silvestris ) changi esa

19-21 mm ga yetadigan Bombus hortorum hasharoti hisoblanadi. Ayiqtovondoshlarning ayrimlari kolibri qushlari yordamida changlanadi. Evolyutsiya davomida kolibrilar bilan changlanadigan gullarning ayrim xususiyatlari o‘zgargan. Jumladan, gul qismlari va bandi mustahkamlangan (mexanik kuchayish), changchilar va tumshuqchaning joylashishi changning qush boshi va tanasining oldi qismlariga yopishishini ta’minlaydi, natijada chetdan changlanish sodir bo‘ladi. Kolibrining tumshug‘i va tilining uzunligi gullarning naychasi uzunligiga mos keladi. Kolibrilar bilan anglanadigan gullar qizil yoki qizg‘ish sariq rangda bo‘lishi ma’lum. Ayiqtovondoshlar orasida spiralsimon ko‘p bargaklik keng tarqalgan. Bu holat gulli o‘simiklarning sodda vakillari uchun xos. Bunda ko‘plab urug‘lar bargak mevabargining

qo‘shimcha so‘ruvchi ildizlar va g‘amlovchi ildizpoyasimon ildizlari hosil bo‘ladi. iyulda urug‘pallalari qurib qoladi, o‘simlik kuz va qishni ildizpoya ko‘rinishida o‘tkazadi hamda ikkinchi bahorda ilk chinbarg chiqaradi. Ayiqtovondoshlar oilasining vakillarida mevalarning ko‘payishi va unga bog‘liq holda hosil bo‘lgan turli moslanishlar o‘ziga xos ahamiyat kasb etadi. Anemoxor moslamalari bo‘lgan ko‘p yong‘oqchali mevalar tez-tez uchrab turadi. Bu moslamalarga Pulsatilla , Clematis , Atragene turlarida uchraydigan patsimon ustunchalarni misol qilish mumkin. Mevalarning kalta tuklar bilan qoplanishi ( Anemone ranunculoides ), uzun qalin tuklar bilan qoplanishi ( A. silvestris ), meva po‘stining qanotsimon o‘simtalari ( Anemone narcissiflora , Thalictrum aquilegifolium ) — bularning barcha

Bunday murtaklar shikastlanishdan himoya qiluvchi mustahkam qoplam bilan o‘ralgan hamda chumolilarni jalb qiluvchi va ular tomonidan iste’mol qilinuvchi elayosomalar deb ataluvchi maxsus qismlardan iborat. Elayosomalar yog‘ga boy parenxima hujayralaridan hosil bo‘ladi. Hepatica nobilis da elayosomalar meva po‘sti to‘qimalarining bazal qismidan shakllanadi. Mirmekoxor o‘simliklar biologiyasining o‘ziga xosligi, ya’ni erta gullashi va yetilishi bilan ajralib turadi. Aynan shu vaqtda (bahor – yozning boshida) chumolilar lichinkalarini boqadi va ozuqani faol g‘amlaydi. Mirmekoxor o‘simliklarning aksariyati (o‘t turlarining 46 foizi) keng bargli o‘rmonlarning pastki yarusida tarqalgan. Ular orasiga po‘fanaklarning ayrim turlari ham kiradi. Adirda uchraydigan mirmekoxorlarga mashhur dorivor o‘si

mumkin. Bu kenja oilaga eng ko‘p tur kirib, ular 30 ga yaqin turkumga bo‘linadi. Ayiqtovonlar ( Ranunculus ) turkumiga eng ko‘p tur (600 ga yaqin) kiradi. Ular Arktikadan tortib cho‘llargacha bo‘lgan hududlarda va baland tog‘larda uchraydi. Suv va botqoqliklarda o‘sadigan turlari ham mavjud. Biroq ayiqtovonlarning aksariyat turlari mezofit sharoitlarda tarqalgan. Ilono‘t ( Clematis ) turkumiga ham ko‘plab turlar (400 ga yaqin) kirib, ular Sharqiy Osiyo viloyati, Shimoliy va Janubiy Amerikada, Afrika, Avstraliyada uchraydi. Boshqa turkumlar vakillari — isfarak ( Delphinium , 150 ga yaqin turlar) va parpi ( Aconitum , 300 ga yaqin turlar) aksariyat hollarda shimoliy yarimsharda o‘sadi. Shu kenja oilaga po‘fanak ( Anemone , 120 tur), Pulsatilla (30 tur), Hepatica , sug‘uro‘t ( Adonis ), Troll

xususiyatlari ma’lum bo‘lgan. Qadimgi Misr va Xitoyda undan kamon o‘qi uchun zahar tayyorlangan, Nepalda esa o‘zlarini dushmanlardan himoya qilish maqsadida suvlarni hamda yirik yirtqichlarni ovlash uchun echki go‘shtini zaharlashdan foydalanganlar. Tibetda parpi haligacha “tibbiyot qiroli” hisoblanadi. O‘simlik tanasining barcha qismlarida juda kuchli zahar — akonitin alkaloidi bor. Hatto tarkibida gul changi mavjud bo‘lgan asali ham zaharli. Bu o‘simlikning tibbiy qo‘llanilishi nihoyatda turli-tuman. Bu oilaning qimmatli alkaloidlarga boy bo‘lgan boshqa vakillari sifatida isfarakni keltirish mumkin. Bu turkum turlarining to‘qimalaridan ajratib olingan 40 dan ortiq alkaloidlar orasida kuraresimon ta’sirga ega bo‘lganlari ham mavjud. Sanchiqo‘tning ayrim turlari to‘qimalaridan ajratib olin

Turli yorqin ranglardagi gullari tufayli ko‘pchilik ayiqtovondoshlar manzarali o‘simliklar sifatida tan olingan. Yovvoyi holda uchraydigan Trollius , Anemone , Hepatica , Pulsatilla , Delpinium va boshqalar bu borada juda mashhur. Ma’lumki, Anemone coronaria ning gullaridan Qadimga Rimda gulchambarlar tayyorlangan. XVII asrdan boshlab sug‘uro‘t ( Adonis ) sevimli manzarali gulga aylandi. Afsonaga ko‘ra, Afroditaning suyuklisi — Adonis ov qilayotgan vaqtda yovvoyi to‘ng‘iz hujumi natijasida halok bo‘ladi va uning qonidan kuzgi sug‘uro‘tning ( Adonis autumnalis ) yorqin qizil rangdagi gullari o‘sib chiqadi. Boshqa manbalarga ko‘ra bu gul assiriya xudosi Adon nomiga qo‘yilgan. XVI – XVII asrlarda Yevropa o‘rta qismlaridagi bog‘larda o‘rta yer dengizi – bolqon va alp o‘simliklaridan tashqari m

tayanchga ko‘pincha barglarining o‘raluvchi bandlari bilan chirmashadi. Ilono‘tning G‘arbiy Yevropada madaniylashtirilgan 2000 dan ortiq tur va navlari ma’lum. Ularning mayda gullari juda xushbo‘y. 32

2.2. Qashqadaryo viloyatida tarqalgan Ayiqtovondoshlar oilasi vakillari Qashqadaryo viloyatining tog‘ mintaqasida Ayiqtovondoshlar oilasiga mansub o‘simliklarning 31 turi borligi aniqlangan. Biz quyida ularning umumiy ro‘yxatini keltiramiz: 1. Adonis parviflora Fisch. ex DC. — Mayda gulli suvuro‘t (mushuko‘t, sassiq matal) 2. Anemone petiolulosa Juz. — Bandsimon po‘fanak (qarg‘atuyoq) 3. Anemone protacta (Ulbr.) Juz. — Cho‘ziq po‘fanak 4. Anemone zeravschanica Kom. — Zarafshon po‘fanagi 5. Aquilegia vicaria Nevski — Suvyig‘ar (akvilegiya) 6. Ceratocephalus falcatus (L.) Pers. — O‘roqsimon uchmao‘t (otashak) 7. Ceratocephalus ortoceras DC. — Qo‘ytikan (uchmao‘t) 8. Clematis asplenifolia Schrenk — Iloncho‘p 9. Clematis orientalis L. — Sharq klematisi (ilono‘t, ilonpechak) 10. Delphinium barb

25. Ranunculus sceleratus L. — Zaharli ayiqtovon (tugmabosh, quyono‘t) 26. Ranunculus Sewertzovii Rgl. — Seversov ayiqtovoni (olmoso‘t, ingichka tumshuqchali ayiqtovon) 27. Ranunculus tenuilobus Rgl. ex Kom. — Ingichka bo‘lmali ayiqtovon 28. Thalictrum alpinum L. — Alp sanchiqo‘ti 29. Thalictrum isopyroides CAM. — Teng mevali sanchiqo‘t 30. Thalictrum minus L. — Kichik sanchiqo‘t 31. Thalictrum sultanabadense Stapf. — Sultonobod sanchiqo‘ti 34

3. Qashqadaryo viloyatining tog‘ mintaqasida tarqalgan Ayiqtovondoshlar (Ranunculaceae) oilasiga mansub ayrim o‘simliklarining bioekologik xususiyatlari . Mayda gulli suvuro‘t (mushuko‘t, sassiq matal) — Adonis parviflora Fisch. ex DC Bir yillik terofit o‘simlik. Poyasi 5-60 sm, oddiy yoki asosi yonida shoxlangan, pastki qismi ingichka tukchali, yuqori qismi tuksiz. Barglari tuksiz, bandsiz, 2-3 marta patsimon qirqilgan, bo‘laklari chiziqli-lansetsimon, o‘tkir uchli. Faqatgina pastki barglari 2-3 sm uzunlikdagi bandga ega. Gultojiga yopishgan kosachasi oqish yoki binafsha rangda. Kosachabarglari tuxumsimon-lansetsimon yokt oval tuxumsimon, o‘tmas yoki o‘tkir uchli, tojbarglaridan biroz kaltaroq. Tojbarglari 5-8 mm. uzunlikda, yassi, teskari tuxumsimon, asosi ponasimon uzunlashgan, qizg‘ish

Umumiy tarqalishi: Kavkaz, O‘rta Osiyo (Pomir – Oloydan tashqari barcha joylar) Eron. Ximiyaviy tarkibi: Yer ustki organlarida alkaloidlar 0,05-0,21%. Bargi, gulida flavonoidlar. Bandsimon p o‘ fanak (qarg‘atuyoq) — Anemone petiolulosa Juz. Ko‘p yillik kriptofit o‘simlik. Poyasi 5-25 sm, tuksiz yoki siyrak yotiq oq tuklar bilan qoplangan. Ildiz oldi barglari bandli, tuksiz, uchta 4-20 sm uzunlikdagi segmentga bo‘lingan, segmentlar ham o‘z navbatida 2-3 bo‘lakka ajralgan, bandsiz yoki, ayrim hollarda qisqa bandli, bo‘laklari o‘rtasigacha yoki undan ham chuqurroq 2-3 bo‘lakchaga qirqilgan, tekis yoki 2-3 bo‘lmachali. O‘rama barglarining soni 2-3 ta bo‘lib, asosi bandsimon qanotchasimon, 2-3 qismli, tuksiz yoki siyrak tukli. Gulining soni 1-3 ta, egilgan, och sariq, tashqi tomoni qizg‘ish, yo

Qashqadaryo, Surxondaryo, Samarqand, Toshkent, farg‘ona va Buxoro viloyatlarida uchraydi. Umumiy tarqalishi: O‘rta Osiyo. Endem. Ximiyaviy tarkibi: Ildizida saponinlar mavjud. Xalq xo‘jaligidagi ahamiyati: Ildizining kukuni tomoq og‘rig‘ida ishlatiladi. Yangi terib olingan yer ustki organlari terining yiringli yaralarini davolashda qo‘llaniladi. Cho‘ziq po‘fanak — Anemone protacta (Ulbr.) Juz. Ko‘p yillik kriptofit o‘simlik. Poyasi 60 sm gacha uzunlikda, oddiy, yumaloq, uncha zich bo‘lmagan yoki yotiq uzun oq tuklar bilan qoplangan. Ildiz oldi barglari ancha uzun, tukli bandlarda joylashgan, plastinkasi tuxumsimon, ustki tomoni deyarli tuksiz yoki siyrak tukli, ostki tomoni quyuq yotiq tukli, uchta keng, rombsimon segmentga bo‘lingan. Ularning chetkilari bandsiz, o‘rtadagisi 2-10 mm uzunli

Tog‘larning yuqori zonalarida, eriyotgan qorlar yaqinida, toshloq qoyalarda, o‘rmon va butazorlar atrofida, subalp, alp va o‘rmon o‘tloqlarida uchraydi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida tarqalgan. Umumiy tarqalishi: O‘rta Osiyo (Tyan-Shan, Pomir-Oloy). Endem. Ximiyaviy tarkibi: Alkaloidlar. Ildizida triterpen saponinlar. Yer ustki organlarida 3,85% saponinlar, 0,03% alkaloidlar. Gulida flavonoidlar. Urug‘ida 16,5% moy. Kislotalar: pelargon, kaprin, undetsil, laurish, miristin, pentadetsil, palmitin, palmitolein, margarin, stearin, olein, izolinol . Zaharli. Madaniylashtirilishi: 1961-1963 yillarda O‘zbekiston Respublikasi FA Botanika bog‘ida o‘stirish uchun harakat qilib ko‘rildi. Lekin kutilgan natijani bermadi. Toshkent sharoitida bu turni o‘stirish ancha qiy

qirrali yoki arratish qirrali, asosiga tomon bandga yoki yuqorigi bo‘laklariga qo‘shilib ketadi. Gullari mayda, oqish tusli, ingichka supurgisimon to‘pgulga yig‘ilgan. Kosachabarglari 1 sm. atrofida ellipssimon yoki uzunchoq, tashqi tomoni va chetlari quyuq kalta tukli. Changchilari uzunchoq chang xaltachali va tuksiz ipchali. Mevalari ancha uzun tumshuqchali. Iyun – iyulda gullaydi, mevasi iyul – avgustda yetiladi. Shag‘alli va toshloq tog‘ yonbag‘irlarida, tog‘ oldi zonada, qumloqlar, daryo va ko‘l bo‘ylaridagi chakalakzorlar, dengiz sathidan 3400 m gacha balandlikdagi archazorlarda o‘sadi. Farg‘ona, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryoda uchraydi. Umumiy tarqalishi: O‘rta Osiyo va Afg‘oniston. Ximiyaviy tarkibi: Yer ustki organlarida triterpen saponinlar, 0,04% alkaloidlar, oshlovchi m

quyuqroq) kalta tuklar bilan qoplangan, 13-20 mm uzunlikda. Changchi iplari asosiga tomon kengaygan, tukli. Mevalari 2 mm uzunlikda, siqilgan, tukli, uzun (3- 8 sm) ustunchali. Iyun – sentabrda gullaydi, iyul – oktabrda mevasi yetiladi. Daryo, ariq o‘zanlari, qumloq, tuproqli o‘tloqlarda, butazorlar, daryo bo‘ylaridagi o‘rmonlarda, to‘qayzorlar, cho‘l va chala cho‘llarda tekislikdan tog‘ning o‘rta mintaqalarigacha uchraydi. Toshkent, Farg‘ona, Namangan, Andijon, Samarqand, Buxoro, Xorazm, Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlari va Qoraqalpog‘iston Respublikasida o‘sadi. Umumiy tarqalishi: O‘rta Osiyo, Kavkaz, Rossiyaning g‘arbi, O‘rta Yer dengizi atrofi, Mo‘g‘o‘liston, Tibet, Xitoy. Ximiyaviy tarkibi: Ildizida 0,001% alkaloidlar. Yer ustki organlarida triterpen saponinlar: jungarozid B (vital

bo‘lakka bo‘lingan. Bo‘laklari uzun, qalami, to‘mtoq uchli, 3-5 mm enlilikda, tuksiz yoki siyrak tukli. Guli och sariq, quyuq supurgisimon to‘pgulga yig‘ilgan. Yondosh barglari nashtarsimon, gulbandiga teng yoki undan biroz kaltaroq. Gulbandi pixidan kaltaroq, quyuq oddiy tuklar va pixidan teskari tomonda ajralib turuvchi bezsimon tuklar bilan qoplangan. Gul oldi barglari qalami-tig‘simon, gulbandining asosida yoki o‘rtasidan biroz pastroqda joylashgan. Gulqo‘rg‘on barglari teskari tuxumsimon, to‘mtoq, tashqi tomondan quyuq kalta tuklar bilan qoplangan. Pixi qiya pastga yo‘nalgan, biroz egilgan, 15-18 mm uzunlikda. Bargagi va tugunchasi quyuq kalta tuklar bilan qoplangan, 15 mm uzunlikda, tomirlarining to‘rlari ajralib turadi, uzun to‘g‘ri tumshuqchali. Iyun – iyul oylarida gullaydi, iyul

uchta segmentga qirqilgan. Ularning o‘rtadagisi uchta 2-3 mm enlilikdagi qalami bo‘laklarga bo‘lingan, chetkilari o‘rtadagi segmentga o‘xshash yoki ikki parrakli bo‘lakka bo‘lingan. Yuqorigi yondosh barglari bandsiz, qolgan xususiyatlari pastki barglarga o‘xshash, biroq kam qirqilgan, guli va mevasiga nisbatan ancha yirik. Gul oldi barglari juda kichik, gulbandning asosida joylashgan. Gulband 2-4 mm, quyuq oq tuklar bilan qoplangan. Guli och qizg‘ish, yirik, poyaning deyarli asosidan boshlab barg qo‘ltig‘ida bittadan joylashadi. Gulqo‘rg‘on barglari to‘mtoq, pastki yon bargchalari ingichka nashtarsimon, 3-4 mm enlilikda, yuqorigilari ancha keng (5 mm gacha), uchki toq bargcha pastkilari kabidir. Pixi yuqoriga qiya qayrilgan, biroz egilgan, 2 sm uzunlikda. Bargagi silindrsimon, 1,5-2 sm uzu

va C 21 H 31 NO 4 asoslari. Poyasida 0,44-0,71% alkaloidlar gullashgacha maksimal qiymatda bo‘ladi. Bargida 0,66-0,93% % alkaloidlar gullashgacha maksimal qiymatda bo‘ladi. 2,5% flavonoidlar. Gulida 0,62% alkaloidlar. Flavonoidlar. Urug‘ida 1,2% alkaloidlar, 26,62% yog‘-moy. Xalq xo‘jaligidagi ahamiyati: Damlamasi yurak kasalliklarini davolashda qo‘llaniladi. Zaharli. Sariq gulli isfarak — Delphinium semibarbatum Bienert. ex Boiss. Ko‘p yillik kriptofit o‘simlik. Ildizi chala cho‘l va adirlarda o‘suvchi barcha delfiniumlar singari tugunaksimon. Poyasi o‘sish sharoitiga ko‘ra 30 sm dan 150 sm gacha, oddiy yoki shoxlangan, tuksiz yoki pastki qismi juda kalta tukchalar bilan qoplangan. Ildiz oldi barglari uzun bandli, plastinkasi beshta kalta segmentga bo‘lingan. Segmentlari ham o‘z navbatida

Toshkent, Namangan, Andijon, Farg‘ona, Samarqand, Qashqadaryo, Buxoro va Surxondaryo viloyatlarida uchraydi. Umumiy tarqalishi: O‘rta Osiyo (Pomir-Oloy, Tyan-Shan, Kopetdog‘), Eron, Afg‘oniston. Ximiyaviy tarkibi: 0,27% alkaloidlar: 0,05% metillikakonitin, 0,009% delpirin, delsemin, 0,09% eruvchanlik nuqtasi 157-158 ºC bo‘lgan С 17 H 23 NО 4 asosi, 0,045% eruvchanlik nuqtasi 153-154 ºC bo‘lgan C 20 H 25 NO 7 asosi. Ildizida 0,11-0,13% alkaloidlar. Yer ustki qismlarida 0,07-0,76% alkaloidlar: delsemin, delsin (likoktonin). Vitaminlar: C. 2,5% flavonoidlar, shuningdek, rutin. Gulida flavonoidlar: kversetin, izoramnetin. Urug‘chi bargida 0,11% alkaloidlar. Urug‘ida 0,56% alkaloidlar. Xalq xo‘jaligidagi ahamiyati: O‘simlikning gulida qimmatbaho sariq bo‘yoq modda bor. U mustahkam o‘rnashadi, p

uzunchoq yoki rombsimon, to‘mtoq, yirik tishchali. Poyadagi barglari ham uch bo‘lakka ajralgan yoki qirqilgan, bo‘laklari qalamsimon yoki nashtarsimon, uzunchoq parrak shaklida. Guldor poyasi tukli. Guli 7-10 mm enlilikda. Kosachabarglari pastga egilgan, tojbarglari uzun, 5-6 ta, changchilariga teng yoki deyarli teng, tig‘simon. Mevasi 1-1,3 mm uzunlikda, juda ko‘p, uzunchoq silindrsimon kallakka yig‘ilgan, yon tomonlari siqilgan, burmali, kalta, uchi o‘tkir tumshuqchali. Aprel – iyun oylarida gullab, mevasi yetiladi. Ariq va daryo bo‘ylaridagi zax qumloqlarda, botqoq va sug‘oriladigan yerlarda, tekislik va tog‘larda o‘sadi, dengiz sathidan 1800 m gacha balandlikka ko‘tariladi. Qashqadaryo, Toshkent, Farg‘ona, Samarqand, Buxoro va Surxondaryo viloyatlarida uchraydi. Umumiy tarqalishi: O‘rt

Mevasida uglevodlar, steroidlar, saponinlar, alkaloidlar, oshlovchi moddalar, flavonoidlar, 25,9% yog‘ moy. Xalq xo‘jaligidagi ahamiyati: Sil, bosh og‘rig‘i, havo yetishmasligi, yurak bezovtaligi, assit, ich qotishi, teri kasalliklarida, saratonda ishlatiladi. Veterinariyada otlarning yiringli va nekrotik yaralarida qo‘llaniladi. Antifungal va antibikteriostatik xususiyatga ega. Yer ustki organlari gomeopatiyada — teri kasalliklarida, revmatizmda, grippda, tibet tabobatida — shishlarda, assitda, gastroenteritlar, bosh og‘rig‘i, ginekologik kasalliklarni davolashda, hind tabobatida — laktogen va menstruatsiyani idora qilish yoki to‘xtatish uchun, yurtimizda — bosh og‘rig‘i, churra, oshqozon kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Antibakterial xususiyatga ega. Kavkazda turli sho‘rvalarga sol

ponasimon, uchi 2-3 parrakli, to‘mtoq uchli. Guli kam sonli, egilgan, juda siyrak shingil to‘pgulga yig‘ilgan. Gulbandi yoysimon egilgan, asosida cho‘ziq ovalsimon gul oldi bargchalari mavjud. Gulqo‘rg‘on barglari ellipssimon, to‘mtoq uchli, 2-3 mm. uzunlikda, qizg‘ish. Changchisi uzun, ingichka qizg‘ish ipli va to‘g‘ri, o‘tkirlashgan changdonli. Changdon chang ipidan, taxminan, ikki baravar kaltaroq. Tuguncha soni 3-6 ta, o‘troq. Mevasi 3 mm atrofida uzunlikda, cho‘ziq teskari tuxumsimon, biroz egilgan, bo‘ylama chiziqli. Iyun – iyul oylarida gullaydi, iyul oyida mevasi yetiladi. Qoyalarda, muzliklar yonida, alp o‘tloqlarida dengiz sathidan 2000-3300 m balandlikda o‘sadi. Qashqadaryo, Surxondaryo va Toshkent viloyatlarida uchraydi. Umumiy tarqalishi: O‘rta Osiyo, Rossiya, Ukraina, Kavkaz,

5 mm uzunlikda va 1-2 mm enlilikda, har tomonidan uch qirrali, uchida biroz qayrilgan, 0,75 mm uzunlikdagi tumshuqchali. Aprel – may oylarining boshida gullaydi, may – iyun oylarida mevasi yetiladi. Qoyalar, shag‘alli va toshloqli tog‘ yonbag‘irlari, toshloq adirlar, cho‘llar, tog‘ oldi zonalardan tog‘larning o‘rta mintaqalarigacha tarqalgan. Qashqadaryo, Surxondaryo, Samarqand, Toshkent, Andijon va Farg‘ona viloyatlarida uchraydi. Umumiy tarqalishi: O‘rta Osiyo, Kavkazorti, Rossiya, Eron, Suriya, Afg‘oniston. Ximiyaviy tarkibi: Ildizida saponinlar, 1,1-3,2% alkaloidlar, shu jumladan, 0,24% talizopin, kriptopin (talizopirin), 0,5% magnoflorin, O-metiltalizopin, talizopidin, talikmin, talikminin, digidrotalikmin, kabudin, talizopinin, 1-okso-6,7-dimetoksi-2-metil- 1,2-digidroizoxolin. Yer u

bandsiz, bandlari kam hollarda yondosh bargli. Barg platinkasi keng uchburchaksimon, uch-to‘rt marta patsimon qirqilgan, chetki bo‘laklari pardali yoki yupqa, nozik 0,8-4 sm uzunlikda va deyarli shu kabi enlilikda, yumaloq, yumaloq tuxumsimon, tuxumsimon yoki teskari tuxumsimon, chetlari, ba’zan, biroz qayrilgan, pastki qismida tomirlari yaqqol bo‘rtib turadi yoki sezilmaydi, asosi yuraksimon yoki ponasimon, uch parrakli. Parraklari to‘mtoq uchli yoki o‘tkir tishchali. Guli oval, yoki piramida ko‘rinishidagi supurgi to‘pguliga yig‘ilgan, qizg‘ish, ko‘p sonli, nisbatan uzun (1-2 sm, mevalarida 3 sm gacha) gulbandli, odatda pastga egilgan, kam hollarda to‘g‘ri. Gulqo‘rg‘on barglari tuxumsimon, 3-4 mm uzunlikda va 1,5-2 mm enlilikda. Changchisi 7-8 mm uzunlikda, to‘g‘ri, uchli changdonli va u

(talliktrimin), vitamin C , flavonoidlar. Ildizida steroidlar: sitosterin. 0,12-1,5% alkaloidlar: talikmin, talikmidin, talikminin, 1,07-1,4% magnoflorin, berberin, α- glautsin, O-metiltalikberin (talmidin), talikmidinning N-oksidi, preokateinning N- oksidi, argemonin, talikarpin, talflavidin, talikberin, adiantifolin, talmelitidin, O- dimetiladiantifolin. Ildizpoyasida 0,29% alkaloidlar: magnoflorin, berberin. Yer ustki organlarida 3,1% saponinlar, 1,1% gacha alkaloidlar: talmin, O- metiltalikberin (talmidin), β-allokriptopin, β-xlormetilat l-kanadina, talmetin, O- metiltalmetin, talaktamin, berberin, degidrotalikmin, talikminin, sianogen birikmalar, vitamin C, oshlovchi moddalar, 1,64% flavonoidlar, yuqori alifatik uglevodorodlar. Poyasida 0,06-0,2% alkaloidlar. Bargida 0,01-1% alkaloidl

novdalari sho‘rvalarga ziravor sifatida solinadi. Bargi yaralarni tuzatuvchi vositadir. Qishloq xo‘jaligi mollari uchun yem-xashak. Manzarali o‘simlik. 51

XULOSALAR Qashqadaryo viloyati tog‘ mintaqasida tarqalgan Ayiqtovondoshlar oilasiga mansub dorivor o‘simliklar ustida olib borgan kuzatishlarimiz natijasida quyidagi xulosalarga keldik: 1. Qashqadaryo viloyati tog‘ mintaqasida Ayiqtovondoshlar oilasiga mansub o‘simliklarning 13 turkumga taalluqli 31 turi tarqalgan. Ularning 8 turi 1 yillik, 21 turi ko‘p yillik va 2 turi buta hayot shakliga ega. 2. Tog‘ zonasining mayin tuproqli, shag‘alli, toshloq va qirlarida uchraydigan Ayiqtovondoshlar oilasiga mansub o‘simliklarning barchasi (31 tur) dorivor hisoblanadi. 3. Qashqadaryo viloyatida Ayiqtovondoshlar oilasiga mansub dorivor o‘simliklar orasida 14 alkaloidli, 5 zaharli, 3 bo‘yoq beruvchi, 6 saponinli, 4 efir moyli turi borligi va ularning geografik tarqalishi haqida ma’lumotlar yig‘ildi. 4.

rotundifolium Afan ., Delphinium rugulosum Boiss ., Delphinium semibarbatum Bienert. ex Boiss ., Eranthis longistipitata Rgl ., Nigella integrifolia Rgl ., Ranunculus baldshuanicus Rgl. ex Kom ., Ranunculus muricatus L. , Thalictrum isopyroides CAM ., Thalictrum minus L . larning xom ashyo jamg‘armasi ko‘p va ularni farmatsevtika sohasi xodimlari o‘rgansa foydadan holi bo‘lmaydi. Qashqadaryo viloyati, umuman dorivor o‘simliklarga boy o‘lkalardan hisoblanadi va ularni biologik, ekologik, kimyoviy jihatdan o‘rganish kelgusida xalq xo‘jaligi uchun muhim ahamiyatga egadir. 53

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Абдуллаев С. И. ва бошқалар. Қашқадарё вилояти географияси. География ўқитувчилари учун қўлланма, Қарши, 1994. 2. Жўраев Э., Жўраева Д., Набиев М., Мирзаев М. “Шифобахш ўсимликлар”. Т.: “Меҳнат”, 1992. 3. Каримов В., Шомаҳмудов А. “Халқ табобати ва замонавий илми тибда қўлланиладиган шифобахш ўсимликлар”. Т., Ибн Сино номидаги нашриёт-матбаа бирлашмаси, 1993. 4. Мурдахаев Ю. “Ўзбекистонда ватан топган доривор ўсимликлар”. Т.: “Фан”. 5. Набиев М. “Ботаника атлас-луғати”, Т., 1969. 6. Набиев М., Шальнёв В., Иброҳимов А. “Шифобахш неъматлар”. Т.: “Меҳнат”, 1989. 7. Пратов У. “Ўзбекистон юксак ўсимликларининг замонавий тизими”. Т., 1995. 8. Холматов Х., Ҳабибов З., Олимхўжаева Н. “Ўзбекистоннинг шифобахш ўсимликлари”. Т., Ибн Сино номидаги нашриёт-матбаа б

15. Ҳожиматов К. “Ўзбекистоннинг хушбўй ва хуштаъм ўсимликлари”. Т.: “Фан”, 1992. 16. Ҳожиматов К., Аллаёров М. “Ўзбекистоннинг шифобахш ўсимликлари ва уларни муҳофаза этиш”. ЎзФА маърузалари, 1994. 17. Ҳожиматов К., Йўлдошев К., Шоғуломов У., Ҳожиматов О. “Шифобахш гиёҳлар — дардларга малҳам”. Т.: “Ўқитувчи”, 1995. 18. Ҳоликов К. “Ўзбекистон жанубидаги доривор ўсимликлар”. Т.: “Меҳнат”, 1992. 19. “Ўзбекистон қизил китоби”. Тошкент, 2009 . 55

1 -ilova . Qashqadaryo viloyati tog‘ mintaqasida uchraydigan Ayiqtovondoshlar oilasiga mansub o‘simliklarning fenologiyasi.bos hlanis hi yoppas iga bos hlanis hi yop pas iga 1 A donis parviflora Fis ch. ex DC. ☉ IV V V VI 2 A nemone petiolu los a Juz. ੫ III IV IV V 3 A nemone protacta (Ulbr.) Juz. ੫ VI VIII VII VIII 4 A nemone zeravs chanica Kom. ੫ IV V V V 5 A quilegia vicaria Nevs ki. ੫ VI VII VII VIII 6 Ceratocephalus falcatus (L.) Pers . ☉ III IV IV V 7 Ceratocephalus ortoceras DC. ☉ III IV IV V 8 Clematis as plenifolia Schrenk.  VI VII VII VIII 9 Clematis orientalis L.  VI IX VII X 10 Delphinium barbatum Bge. ☉ VI VII VII VIII 11 Delphinium Batalinii Huth. ੫ VII VIII VIII IX 12 Delphinium biternatum. ੫ VI VII VII VIII 13 Delphinium longipedunculatum Rgl. et Schmalh. ੫ V VI VI VII 14

Купить

Похожие документы
Faxriy yorliq
Mikrobiologiya fanida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishning metodik asoslari
Mikroskopik texnikalarning rivojlanish tarixi
Botanika va osimliklar fiziologiyasi fanidan yakuniy nazorat javoblari
Botanika glossariy