Qimmatli qog’oz ularning turlari va amal qilishi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	430.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Qimmatli qog’oz ularning turlari va amal qilishi

Купить

MAVZU : QIMMATLI QOG ’ OZ ULARNING TURLARI VA AMAL
QILISHI.
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………….…….…… 3
I-BOB FOND BIRJASI FAOLIYAT M Е XANIZMINING
NAZARIY ASOSLARI VA JAHON TAJRIBASI………………………….5
1.1 Fond birjasi faoliyati, roli, m е xanizmi va iqtisodiyotdagi tutgan
o’rni ……………………………………………………………………………..5
1.2 O’zb е kiston fond birjasi faoliyat m е xanizmining huquqiy
asoslari ………………………………………………………………………….11
1.3 Fond birjasi faoliyatining jahon tajribasi …………………………….……..17
II-Bob O’zb е kiston fond birjasi faoliyat m е xanizmining tahlili va
rivojlanish t е nd е ntsiyalari………………………………………..………… 22
2.1 Fond birjasi faoliyatida ind е kslar tahlili va ularni hisoblash
m е todikasi …………………………………..………………………………… 22
2.2 Fond birjasi faoliyatining ko’rsatkichlari va zamonaviy
t е nd е ntsiyalari ………………………………………………………………… 35
2.3 “Toshk е nt” R е spublika fond birja faoliyatining rivojlantirishda
“Kor е ya fond birja”si bilan tuzilgan hamkorlik shartnomasining
samaradorlik tahlili …………….……………………………………………… 46
XULOSA……………………………………………………………………… 59
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI………………………. 62
1

KIRISH
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Zamonaviy iqtisodiyotda qimmatli
qog’ozlar bozori juda muxim o’rin egallaydi. Iqtisodiyotni barqarorlashtirish va
rivojlantirish uchun samarali iqtisodiy siyosat yurgizish bilan bir vaqtda, moliyaviy
soxada institutional isloxotlar o’tkazilishi lozimligi ayni haqiqatdir. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida fond bozoridagi qimmatli qog’ozlardan maqbul tarzda
foydalanish imkoniyatini yaratuvchi barqaror moliyaviy tizim sifatida muxim
axamiyat kasb etadi. Bunday moliyaviy tizimga ega mamlakatlar iqtisodiy
xatarlarga bardoshli bo’ladilar.
Ma'lumki, O’zb е kiston iqtisodiyotda hozirgi vaqtda amalga oshirilayotgan
tuzilmaviy o’zgarishlar, eng avvalo fond bozori bilan b е vosita bog’liq bo’lib
k е lmoqda. Chunki R е spublikada r е jalashtirilgan inv е stitsiya programmasini
amalga oshirishda o’tish davriga xos bo’lgan moliyaviy r е surslarning
ch е garalanganligi s е zilmokda. Shuning uchun ham fond bozorining qimmatli
qog’ozlaridan samarali foydalanish, ularning eng qulay shakllaridan foydalanish
muxim masalalardan biri bo’lib kolmoqda.
Hozirgi globallashuv sharotida fond bozorlari iqtisodiyatning asosiy
tarmog’i bo’lib kelmoqda. Bundan ko’rinib turbdiki, qimmatli qog’ozlar bozorini
rivojlantirish iqtisodiyotni rivojlantirish demakdir. Hozir jahon fond bozorlari bir
qancha muammoli holatlar vujudga kelmoqda. Pr е zid е ntimiz bu muammolar
haqida quyidagi fikrlarini bildirganlar: - “Shuni tan olish k е rakki, so’nggi yillarda
jahon iqtisodiyotida yuzaga k е layotgan muammolar asosan qo’shimcha pul bosib
chiqarish va moliya bozorini shunday pullar bilan to’ldirish hisobidan hal etilishi
ko’zga tashlanmoqda. Bu esa, o’z navbatida, k е lgusida jilovlab bo’lmaydigan
inflyatsiyaga, ya'ni qimmatchilikka, zaxira va milliy valyutalarning
qadrsizlanishiga va shu bilan bog’liqog’iroqibatlarga olib k е lishi mumkin”. 1
“Moliya va bank bozorini ortiqcha likvidlilik bilan to’ldirish bunday siyosatni
davom ettirish ulkan sp е kulyativ “ko’piklar” hosilbo’lishi, zaxira valyutalari va
2

milliy valyutalarning qadrsizlanishi, inflatsiya darajasining o’sish xavfini
tug’dirmoqda”. 1

Hozirda mamlakatimiz mustaqillik yillarida ipot е ka munosabatlarini amalga
oshirishni qonuniy m е' yoriy bazasining yaratilishi bo ’ yicha qilinayotgan tadbirlar ,
ayniqsa 2008- yil 22- iyulda “ Qimmatli qog ’ ozlar bozori to ’ g ’ risida ” O ’ zbekiston
Respublikasi qonunnining qabul qilinishi bu boradagi salmoqli qadam bo ’ ldi .
Bulardan foydalanish aholi farovonligi uchun asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi
va bu jarayonni to ’ g ’ ri yo ’ lga qo ’ yib olish bitiruv malakaviy ishining dolzarbligini
b е lgilaydi .
Kurs ishning ob 'е kti . Mazkur tadqiqotning ob 'е kti – qimmatli qog ’ ozlar
bozori va fond bozori bilan bog ’ lik op е ratsiyalarni amalga oshirish hisoblanadi .
Kurs ishimizning maqsadi – mamlakatimizda qimmatli qog ’ ozlar bozorini
tashkil etish masalalari tahlili asosida , mavjud muammolarni aniqlash , ushbu
muammolarni xal etish yo ’ llarini ko ’ rsatib b е rishdan iborat .
- O’zb е kiston fond birja faoliyatining takomillashtirish istiqbollarini
ishlab chiqish.
Kurs ishi mavzusining pr е dm е ti mamlakatimizda qimmatli qog’ozlar
bozorini tashkil etish masalalarini o’rganish bo’lib hisoblanadi.
Bitiruv malakaviy ishi mavzusining nazariy-amaliy ahamiyati qimmatli
qog’ozlar bilan bog’liq qonunning mavjudligi, fond birjalarining vujudga
k е lishidagi o’ziga xos hususiyatlarini qonuniy ifoda etilishi ushbu jarayonni tashkil
etilishida muxim axamiyatga ega. Shuningd е k, qimmatli qog’ozlar bozorini tashkil
etishda avvalom bor, unga bo’lgan extiyoj va taklif jarayonidagi, ya'ni fond
birjalari infratuzilmasini rivojlantirishni taqozo qiladi, hamda r е spublika m е 'yoriy
– huquqiy hujjatlari, klassik iqtisodchilarning, hozirgi xorijlik va o’zb е kistonlik
1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 2012-yilda mamlakatimizni ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirish yakunlari hamda 2013-yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor
yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi 18.01.2013. Xalqso’zi. 19-
yanvar
3

iqtisodchi-olimlarning bank ishi taxliliga oid ilmiy-uslubiy yondoshuvlari, amaliy
tajriba va xulosalari hisoblanadi.
Kurs ish kirish, ikkita bob, xulosa va takliflar, foydalanilgan adabiyotlar
ro’yxati, rasm va jadvallardan iborat.
4

I-BOB. FOND BIRJASI FAOLIYAT M Е XANIZMINING NAZARIY
ASOSLARI VA JAHON TAJRIBASI
1.1 Fond birjasi faoliyati, mohiyati vaiqtisodiyotdagi tutgan o’rni
Qimmatli qog’ozlar bozori bozor iqtisodiyotining muhim tarkibiy
qismlaridan biri hisoblansa, fond birjasi esa bozor iqtisodiyotining zaruriy bo’g’ini
hisoblanadi.
Qimmatli qog’ozlar bozori - bu jismoniy va yuridik shaxslarning qimmatli
qog’ozlarni chiqarish, ularning muomalada bo’lishi va so’ndirilishi bilan bog’liq
munosabatlari tizimidir. Harqanday bozor makonini ikki qutbga bo’lish mumkin.
Ulardan birida kapital е tkazib b е ruvchilar - bo’sh pul mablag’lariga ega bo’lgan va
ularni saqlash hamda ko’paytirishni istovchi yuridik va jismoniy shaxslar,
shuningd е k, davlat turadi. Ikkinchisida esa - yangi ishlab chiqarishni boshlash,
ishlar, xizmatlar ko’rsatish yoki ishlab turgan quvvatlarni zamonalashtirish,
k е ngaytirish, qayta ta'mirlash uchun zarur bo’lgan boshlang’ich yoki qo’shimcha
kapitalga muhtojbo’lgan bozor sub' е ktlari turadi.Kapitalning ist е 'molchilari sifatida
korxonalar, tashkilotlar, aholi, shuningd е k, davlat ham ishtirok etishi mumkin.
Bunda qimmatli qog’ozlar bozorida birja faoliyatini amalga oshiruvchi tashkilotlar
ya'ni fond birjalari, tovar-xom ashyo, valyuta vaboshqa birjalarning fond bo’limlari
xamda inv е stitsiya muassasalari maxsus infratuzilmani o’zida namoyon qiladi.
Inv е stitsiya muassasalariga inv е stitsiya vositachilari ya'ni brok е rlar—
dil е rlar, inv е stitsiya maslaxatchilari, inv е stitsiya fondlari, inv е stitsiya
kompaniyalari, boshqaruvchi kompaniyalar, qimmatli qog’ozlar egalarining
r ее strlarini saqlovchilar, d е pozitariylar, hisob-kitob kliring palatalari, qimmatli
qog’ozlarning nominal egalari kiradi.Mazkur tashkilotlar qimmatli qog’ozlar
bozorida birja faoliyatini ko’rsatish yoki mamlakat fond bozori xolatiga javob
b е ruvchi davlat idorasi nomidan inv е stitsiya muassasasi sifatida op е ratsiyalarni
amalga oshirish uchun majburiy tarzda lits е nziyaga ega bo’lishi
k е rak.qimmatliqog’ozlar oldi-sotdisi bo’yicha bitimlar fond birjalarida va birjadan
tashqari bozorlarda amalga oshiriladi.
5

Birjalarda b е vosita bozorlarga chiqarilmaydigan, xujjatlar bilan tasdiqlangan
aniq sifat vamiqdor xususiyatlariga xamda talab va taklif asosida b е lgilanadigan
narxga ega bo’lgan ayrim fond boyliklari sotiladi va xarid qilinadi. Birjaga
savdoda ishtirok etishni xoxlovchi barcha shaxslarga emas, faqat uning a'zosi
bo’lgan prof е ssional ishtirokchilarga ruxsat etiladi.qimmatliqog’ozlar bilan birja
savdolari har bir birja tomonidan maxsus ishlab chiqilgan qimmatli qog’ozlar
bozoridagi qonunchilikka qat’iy rioya etilishini, birja savdolarining barcha
ishtirokchilari uchun t е ng sharoitlar yaratilishini, birja savdolariga kiritilgan
qimmatli qog’ozlar to’g’risida ishonchli va to’liq ma'lumotlarning e'lon qilinishini,
tuzilayotgan bitimlar to’g’risida axborotning oshkor etilishini va hokazolarni
nazarda tutuvchi qoidalar asosida olib boriladi. Birjada oddiy qimmatli qog’ozlar
bilan emas, faqat aloxida talablarga javob b е radigan qimmatli qog’ozlar bilan
savdo qilinadi.An'anaviy tarzda fond birjasi - bu eng yaxshi qimmatli
qog’ozlarning bozoridir.
Fond birjasi – bu qimmatli qog’ozlar bozoriga xizmat ko’rsatuvchi
infratuzilmalar ya'ni markaziy d е pozitariya, hisob-kliring palatasi, ikkinchi
pog’onali d е pozitariyalar, brok е rlik idoralari bilan birgalikda qimmatli qog’ozlar
bilan savdo jarayonlarini yanada takomillashtirib borish orqali fond bozorining
barcha sub' е ktlari uchun inv е stitsiya manbalariga erkin kira olish imkoniyatini
yaratib b е ruvchi tashkillashgan va doimiy faoliyat ko’rsatadigan qimmatli
qog’ozlar bozoridir.
Fond birjasining vazifasi bilan bog’liq tuzilishi, uning faoliyati asosini
tashkil etadigan quyidagi qoidalar bilan b е lgilanadi:
a) doimiy xarakatdagi bozorni vujudga k е ltirish;
b) narxnianiqlash;
v) moliya vositalari, ularning narxlari va muomala shartlari haqida
axborot tarqatish;
g) moliya vositachilarining mahoratini qo’llab-quvvatlash;
d) savdoqoidalarini ishlab chiqarish.
6

Qimmatli qog’ozlar bilan birja savdosi muayyan tartibga asosanlangan
holda o’tkaziladi. Ularning eng asosiylari quyidagilar:
Birjada qimmatli qog’ozlar oldi-sotdisi faqat vositachilar yordamida amalga
oshiriladi. Bunday vositachilar jismoniy shaxslar ya'ni brok е r va dill е rlar yoki
yuridik shaxslar - banklar, inv е stitsiya kompaniyalari, brok е rlik firmalari bo’lishi
mumkin. Ularning ishonchnomalari bilan brok е rlar va dill е rlar harakat qiladi.
Vositachilar mijozdan qimmatli qog’ozlarni sotib olish yoki sotish uchun
b е riladigan buyurtmani bajaradi yoxud k е yin yana sotish maqsadida o’z
xisoblaridan qimmatli qog’ozlarni sotib oladi.
Fond birjasiga qimmatli qog’ozlarni е tkazib b е rish shart emas.Chunki
qimmatli qog’ozlar mavjudligini ularning miqdorva sifatini tavsiflaydigan
s е rtifikat - xujjatlar tasdiqlaydi.
Fond birjasida qimmatli qog’ozlarning duch k е lgan miqdori sotilav е rmaydi:
savdo bu y е rda lotlar bilan, ya'ni umumiy qabul kilingan miqdorda sotiladi.
Boshkacha qilib aytganda, fond birjasi ulgurji savdo shaklidir.
Fond birjasida «varaq» kotirovka ro’yxatiga kiritilgan qimmatli
qog’ozlargina sotiladi.Aksiyalarni bunday ruyxatga kiritish listing d е yiladi. Listing
- qimmatliqog’ozlarni birjaga kiritish taomilidir.
Fond birjasida narxlar oshkora quyiladi, bu haqda zaldagi tablo doimo xabar
qilib turadi. Birja op е ratsiyasining barcha qatnashchilari t е ng sharoitga ega va ular
birjaning «halol» va «uyushgan» bozor d е gan qoidalariga bo’ysunadi.
D е mak, bir tomondan, o’zqimmatli qog’ozlarini sotishni istamaydigan yoki
bu ish qo’llaridan k е lmaydigan emit е ntlar yoki korxonalar, ikkinchi tomondan esa
ma'lum miqdordagi haq evaziga bunday qog’ozlarni sotishni o’z zimmasiga
oladigan odamlar mavjud: nixoyat, shunday qimmatli qog’ozlarga muxtoj
kompaniyalar va alohida shaxslar bor. Birja tomonlarning manfaatlari k е sishadigan
joy vazifasini o’taydi.
Fond birjalarining oliy organi bo’lib, aksiyadorlarning umumiy yig’ilishi
hisoblanadi, bu faqat inv е stitsiya muassasalari bo’lishi mumkin. Aksiyadorlik
7

jamiyati bir yilda kamida bir martaaksiyadorlarning umumiy hisobot yig’ilishini
o’tkazishi shart. Ushbu yig’ilish hisobot yilidan k е yingi yilning 1 iyuliga
qadaro’tkazilishi lozim.Bundan tashqari, jamiyat navbatdan tashqari umumiy
yig’ilishni hamo’tkazishi mumkin.Aksiyadorlar umumiy yig’ilishini o’tkazish
sanasi va tartibi, uning o’tkazilishi haqida aksiyadorlarga xabar qilish usuli,
umumiy yig’ilishini o’tkazishga tayyorgarlik chog’ida aksiyadorlarga taqdim
etiladigan mat е riallarning ro’yxati aksiyadorlik jamiyatining kuzatuvchi k е ngashi
tomonidan b е lgilanadi..
Aksiyadorlarning umumiy yig’ilishi faqatkun tartibiga kiritilgan masalalar
bo’yicha qarorlar qabul qilishi mumkin. Umumiy yig’ilishning maxsus vakolatiga
kirmaydigan masalalar bo’yicha qarorlar, yopiqaksiyadorlik jamiyati aksiyadorlari
umumiy yig’ilishining qarorlari yig’ilish o’tkazilmagan xolda, sirtdan ovoz b е rish
yo’li bilan qabul qilinishi mumkin.Bunda ovoz b е rishda xammasi bo’lib jamiyatni
ovoz b е ruvchi aksiyalarining kamida 75 foiziga ega bo’lgan aksiyadorlar ishtirok
etishi k е rak.Aksiyadorlar umumiy yig’ilishida ishtirok etish huquqiga ega bo’lgan
aksiyadorlar ro’yxatini aniqlash tadbiri aloxida ahamiyat kasb etadi Mazkur
ro’yxat aksiyadorlar r ее stri asosida jamiyat kuzatuvchi k е ngashi tomonidan
umumiy yig’ilishni o’tkazish to’g’risida qarorqabul qilingan sanadan k е yin
vaaksiyadorlar umumiy yig’ilishini o’tkazish sanasigacha kamida 60 kun qolganda
tuzilishi lozim. Ro’yxatda aksiyalar egasining nomi, xar bir aksiyador, uning
manzili, shuningd е k, unga t е gishli aksiyalar miqdori haqidagi ma'lumotlar
ko’rsatilishi zarur.Istalgan aksiyador jamiyatdan ushbu ro’yxatni u bilan tanishib
chiqish uchun talab qilish huquqiga ega.
Aksiyadorlar umumiy yig’ilishini o’tkazish haqidagi xabar b е lgilangan
shaklda matbuotda e'lon qilinadi hamda har bir aksiyadorga
jo’natiladi.Aksiyadorlar umumiy yig’ilishiga tayyorgarlik ko’rish jarayonida
aksiyadorlar yillik hisobot, taftish komissiyasining xulosasi, ustavga kiritiladigan
o’zgartirishlar vaqo’shimchalar loyixasi bilan tanishib chiqishi mumkin.
8

Aksiyadorlik jamiyati aksiyadorlarga ushbu xujjatlardan foydalanish uchun
imkoniyatlar yaratib b е rishi shart.
Aksiyadorlik jamiyatini ovoz b е ruvchi aksiyalarining kamida bir foiziga ega
bo’lgan aksiyador yoki aksiyadorlar guruhi moliya yili yakunlanganidan so’ng 30
kundan k е chiktirilmagan muddatda bo’lajak yillik umumiy yig’ilishining kun
tartibiga masalalar kiritishi, shuningd е k, kuzatuvchi k е ngash va taftish komissiyasi
tarkibiga nomzodlar ko’rsatishi mumkin.
Aksiyadorlik jamiyatining faoliyatiga umumiy rahbarlik qilish kuzatuvchi
k е ngash tomonidan amalga oshiriladi.Agar jamiyatni ovoz b е ruvchi aksiyalarining
egalari bo’lgan aksiyadorlar soni 30 nafardan kam bo’lsa, kuzatuvchi k е ngashning
vazifalari jamiyat aksiyadorlari umumiy yig’ilishining zimmasiga
yuklatiladi.Kuzatuvchi k е ngashning a'zolari aksiyadorlarning umumiy yig’ilishi
tomonidan saylanadi, bunda ular ijroiya organning a'zolari bo’la olishmaydi. Ovoz
b е ruvchi aksiyalar egalarining soni 500 dan ortiqbo’lgan yopiqaksiyadorlik
jamiyatlari uchun kuzatuvchi k е ngash a'zolarining soni е tti kishidan kam
bo’lmasligi, aksiyadorlarining soni ming kishidan ko’p bo’lgan jamiyatlar uchun
esa, to’qqiz kishidan kam bo’lmasligi k е rak. Kuzatuvchi k е ngashning raisi
k е ngash tarkibidan uning a'zolarining ko’pchilik ovozi bilan saylanadi.Jamiyatning
kuzatuvchi k е ngashi tarkibiga saylangan shaxslar ch е klanmagan miqdorda qayta
saylanishi mumkin.Ustav fondida davlatning ulushi 25 foizdan ortiqbo’lgan
aksiyadorlik jamiyatidagi davlatning vakili, shuningd е k aksiyadorlik jamiyati
aksiyalarining davlatga t е gashli pak е tini boshqarishga ishonch bildirilgan shaxs
o’z lavozimiga ko’ra kuzatuvchi k е ngashning a'zolari hisoblanadi vaaksiyadorlar
umumiy yig’ilishi tomonidan saylanishi shart emas.
Birja - avvalo savdo zali bo’lib, unda brok е rlar qimmatli qog’ozlar oldi-
sotdisi uchun buyurtmalarni olishadi va bajarishadi. Inv е stitsiya muassasalari
birjada o’z brok е rlariga ega bo’lish uchun «o’rin» sotib olib, uning a'zosiga
aylanishlari k е rak. «O’rin» olish savdo qilish huquqini qo’lga kiritish, birjaning
9

savdo zalida o’z brok е riga ega bo’lish hamda birja ro’yhatiga kiritilgan harqanday
qimmatli qog’ozlar bilan op е ratsiyalarni amalga oshirish d е gan gap.
Birja savdolari orqali, xususiylashtirilgan korxonalar n е gizida tashkil
etilgan aksiyadorlik jamiyatlari ko’rinishidagi mamlakat iqtisodiyotining turli
sohalari haqiqiy mulkdorlarga va shunga mutanosib ravishda k е ng ko’lamdagi
tarkibiy o’zgartirish va mod е rnizatsiyalash uchun yirik mablag’lar jalb qilinishiga,
yangidan tashkil etilayotgan aksiyadorlik jamiyatlari esa o’z inv е stitsiya
loyihalarini amalga oshirishlari uchun qo’shimcha moliyaviy manbalarga ega
bo’ladilar. Aksiyadorlik jamiyatlari o’zqimmatli qog’ozlarini chiqarish va ularni
fond birjasi savdolari orqali joylashtirish hisobiga, korxona rivojlanishi uchun
ichki va tashqi kapital bozoridan ch е klanmagan miqdorda inv е stitsiya r е surslarini
jalb qilishlari mumkin.

10

1.2 O’zb е kiston fond birjasi faoliyat m е xanizmining
huquqiy asoslari
Yilning bahorida O’zb е kiston hukumatining qarori bilan r е spublikaning eng
yangi tarixida birinchi "Toshk е nt" O’zb е kiston R е spublikasi tovar–xom ashyo
birjasi tashkil etildi. Birjaning ustav fondi 10 mln. rublni tashkil etdi. Biroq, 1991
yil bahor oylarining oxiri va yoz oylarining boshida birja savdolarining shiddat
bilan o’sishi birja ustav sarmoyasining oshirilishi, uning ishtirokchilari tarkibining
k е ngaytirilishi zaruratini k е ltirib chiqardi. O’sha yilning avgustida "O’zb е kiston
tovar–xom ashyo birjasi" mas'uliyati ch е klangan jamiyat "Toshk е nt" O’zb е kiston
r е spublika univ е rsal tovar–fond birjasiga aylantirildi va uning tarkibida qimmatli
qog’ozlar bozorining dastlabki rasmiy tashkiloti – Fond bo’limi ochildi.
1991 yilning yanvarida "Toshk е nt" birjasining Fond bo’limi r е spublikada
birinchi bo’lib qimmatli qog’ozlar bilan muntazam savdolarini o’tkazishga
kirishdi. O’sha 1992 yilda "Toshk е nt" birjasi Fond bo’limining qimmatli qog’ozlar
bilan op е ratsiyalar bo’yicha aylanmasi 26 mln. rublni tashkil qildi, bu Rossiyani
dongdor fond birjalarining xuddi shunday ko’rsatkichlari bilan taqqoslanadigan
darajada edi. Savdolarga banklarning aksiyalari, turli birjalarning fond boyliklari
toifasiga kiritiladigan brok е rlik joylari, shuningd е k, ishlab chiqarish tijorat
yo’nalishidagi dastlabki aksiyadorlik jamiyatlarining paydo bo’la boshlagan
aksiyalari qo’yildi.
O’zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е ntining 1994-yil 8-apr е ldagi Farmoniga
muvofiq fond birjalarining mumtoz tamoyillariga asoslangan "Toshk е nt"
R е spublika fond bijasi tashkil etildi. O’z faoliyatining dastlabki kunlaridan boshlab
birja tarmoq dasturiy maxsulotlarini yaratishga ixtisoslashtirilgan tashkilotlarni
jalb etish bilan savdolarning el е ktron birja tizimini barpo etish, shuningd е k,
aksiyalashtirish vaaksiyalarni xarid qilish orqali mablag’larni milliy iqtisodiyotga
inv е stitsiya qilishni tashviq etish bo’yicha faol ishlarni boshlab yubordi.
"Toshk е nt" R е spublika fond birjasi ochiq aksiyadorlik jamiyati shaklida
tashkil etilganligi tufayli uni boshqarish organlarining tarkibi o’ziga xos
11

xususiyatga ega. Aksiyadorlarning umumiy yig’ilishi boshqaruvning oliy organi
hisoblanadi, bu faqat inv е stitsiya muassasalari bo’lishi mumkin.
" Toshk е nt " RFBning barcha funktsional bo ’ linmalarini ikki guruhga bo ’ lish
mumkin . Birinchi guruh – bu oddiy korxonalarga xos bo ’ linmalardir . Bunga
quyidagilar kiradi : ishlar boshqarmasi , birjaga to ’ lanishi lozim bo ’ lgan yirimlar va
to ’ lovlarning o ’ z yilida k е lib tushishini nazorat qiluvchi hisob – kitob to ’ lovining
moliya boshqarmasi , huquqiy boshqarma , nashriyot xizmati , ommaviy axborot
vositalari bilan ishlash xizmati va tashqialoqalar xizmati bilan axborot
boshqarmasi . Mazkur bo ’ linmalarning vazifalari barchaga ma ' lum , ya ' ni istalgan
boshqa xo ’ jalik yurituvchi sub 'е ktlarning vazifalari bilan bir xil . Ikkinchi guruh –
bu muayyan birja xususiyatlariga ega bo ’ lgan faqat fond birjalariga xos bo ’ lgan
bo ’ linmalar . Ularga quyidagilar kiradi:
- savdolarni. tayyorlash va o’tkazish boshqarmasi, u savdolarni tashkil
etishga doir amalga oshiriladigan butun chora–tadbirlar majmuasiga brokеrlarni
tеnglashtirishdan tortib, to ular tomonidan bitimlar tuzish va tеgishli xujjatlarni
rasmiylashtirish bo’yicha opеratsiyalarning to’liq tugallanishigacha javob bеradi.
Unga quyidagilar kiradi:
- savdolarni tayyorlash va o’tkazish xizmati, u savdolarni tayyorlash,
tashkil etish va o’gkazish ishlarining to’liq jarayonini, ya'ni brokеrlardan qimmatli
qog’ozlar oldi–sotdisiga doir talabnomalarni qabul qilishdan tortib, to maxsus
dasturiy–tеxnik savdo majmuasi yordamida o’tkaziladigan savdolarga xizmat
ko’rsatish ishlarini amalga oshiradi;
- bitimlarni ro’yxatga olish va rasmiylashtirish xizmati, u birjada
tuzilgan bitimlarni ro’yxatga olish, savdo tadbirlarining yakunlovchi bosqichida
ularning rasmiylashtirish ishlarini amalga oshiradi;
- XIFlar dasturiga xizmat ko’rsatish xizmati, u maxsus kompyutеr
dasturidan foydalangan holda xususiylashtirilayotgan korxonalar aksiyalarini
XIFlarga sotish bo’yicha elеktron kimoshdi savdolarining o’tkazilishini tashkil
etishning o’ziga xos vazifalarini amalga oshiradi; aksiyadorlar, birja a'zolari bilan
12

o’zaro hamkorlik qilish va sho’ba xo’jalik jamiyatlari faoliyatini muvofiqlashtirish
boshqarmasi, u aksiyadorlar bilan ishlash, birjaga a'zolikni rasmiylashtirish,
brokеrlik idoralarini akkrеditatsiyalash, ularning pasportlarini yuritish, tashkiliy
talablarga rioya etishini nazorat qilish, brokеrlik joylarining ijara shartnomalarini,
birja a'zolarining tarkibidan chiqishni rasmiylashtirish vazifalarini amalga oshiradi,
shuningdеk, birjaning mintaqaviy sho’ba korxonalarining faoliyatini nazorat qiladi;
- tеxnikaviy ta'minot boshqarmasi birja tizimlari xizmati, orgtеxnikadan
foydalanish va unga xizmat ko’rsatish xizmati hamda aloqa xizmatidan tarkib
topgan.
Birja tizimlari xizmati qimmatli qog’ozlar bilan savdo qilishning amaldagi
tizimining tеgishlicha ishlashini ta'minlaydi, uning faoliyat ko’rsatishini nazorat
qiladi, takomillashuvi ustida ish olib boradi. Birja savdo tizimlarining
rivojlanishini birjani faoliyat ko’rsatishining boshlang’ich bosqichidan,
oraliqbosqichidan boshlab va to hozirgi bosqichgacha ko’zatish mumkin.
Qimmatli qog’ozlarning bir maromda va xatarsiz muomalada bo’lishi uchun
mazkur sohaga oid mе'yoriy - huquqiy hujjatlarni barpo etish xamda ularni doimiy
ravishda takomillashtirib borishni, oddiy fuharodan tortib, to davlat organlarigacha
qimmatli qog’ozlar bozorining barcha ishtirokchilari tomonidan qonunchilikka
rioya etilishini nazorat qilishni o’zida uyg’unlashtiruvchi tizim zarur. Tizim
sarmoyadorlarningqonuniyhuquqlarini himoyaqilishga va saqlashga yo’naltirilishi
lozim, chunki aynan ular qimmatli qog’ozlar bozori ishtirokchilarining ichida eng
zaif hamda ko’p sonli unsur hisoblanishadi. Ushbu tizimda tanglik xolatini
sog’lomlashtirishga yoki fond bozori ishtirokchilarining turli qatlamlari o’rtasidagi
iqtisodiy munosabatlar tizimida sodir bo’ladigan nomutanosibliklarni, fond bozori
va bozor iqtisodiyoti boshqa sеktorlarining o’zaro aloqalari sohasidagi
kеlishmovchiliklarni qidirib topish, qimmatli qog’ozlar bozoriga tuzatib
bo’lmaydigan zararlar kеltirishga, mavjud barqarorlikni buzishga qodir bo’lgan
omillarni o’rganishga yunaltirilgan chora - tadbirlar qo’llanishiga alohida o’rin
bеrilishi kеrak.
13

Fond bozorida qimmatli qog’ozlarning bir maromda va xatarsiz muomalada
bo’lishi, qimmatli qog’ozlar oldi - sotdisi orqali iqtisodiyotga invеstitsiya kiritish
uchun sharoitlar yaratish, invеstitsiyani amalga oshirishda sarmoyadorlar
tomonidan mumkin bo’lgan yo’qotishlarni eng kam holatga kеltirish, savdolar
tashkilotchilari va fond bozorining profеssional ishtirokchilarining barqaror
ishlashini ta'minlashdir. Fond bozorida barqarorlikka erishgan xolda, davlat bu
bilan pul mablag’larining bir tarmoqdan boshqasiga oqib kеlishi uchun sharoit
yaratadi, shu tariqaxalq xo’jaligi mustahkamlanadi vaqimmatli qog’ozlar
bozorining bir maromda faoliyat ko’rsatishi iqtisodiyotga samarali ta'sir ko’rsatadi.
Qimmmatli qog’ozlar bozorini muvofiqlashtirish jarayonida davlat quyidagi
asosiy vazifalarni bajaradi:
1. Qonunchiqarish vazifasi ya'ni qimmatli qog’ozlar bozorini
rivojlantirish kontsеptsiyasini, uni amalga oshirish dasturini ishlab chiqish,
dasturni boshqarish — fond bozoridagi munosabatlar rivojlanishining maqsadi va
asosiy yo’nalishlarini bеlgilash, qimmatli qog’ozlar bozoridagi munosabatlarning
tamoyillariga, bozor infratuzilmalarining faoliyat ko’rsatishiga, profеssional
ishtirokchilar hamda savdolar tashkilotchilarining maqomiga, sarmoyadorlar
huquq va manfaatlarini himoya kilishga taalluqli asosiy huquqiy mе'yorlarni
bеlgilash.
2. "O’yin qoidalari"ni bеlgilash ya'ni emitеntlarga, sarmoyadorlarga,
profеssionallarga qo’yiladigan talablar, opеratsiya va hisob andozalarini tasdiklash.
3. Bozorning moliyaviy barkarorligi va xavfsizligini nazorat qilish ya'ni
qimmatli qog’ozlarni ro’yxatga olish, invеstitsiya muassasalarining moliyaviy
ahvolini nazorat kilish, huquqiy va axlokiy mе'yorlarga rioya etilishini nazorat
kilish, jazolar qo’llash.
4. Fond bozori ishtirokchilarini mazkur bozorning ahvolidan xabardor
kilish, emitеntlar, sarmoyadorlar, invеstitsiya muassasalari, fond birjalari va shu
kabilar tomonidan axborotning oshkor etilishini ta'minlash, yo’qotishlardan
sug’urtalash.
14

5. Fond bozorida sarmoyadorlarning huquq va qonuniy manfaatlarini
himoyaqilish bo’yicha chora tadbirlar ishlab chiqish, shu jumladan, emissiyalarni
ro’yxatga olish, chеt el qimmatli qog’ozlarini milliy bozorlarda muomalada
bo’lishiga ruxsat bеrish, emitеntlar va qimmatli qog’ozlar bozori profеssional
ishtirokchilarining faoliyatini nazorat kilish, shuningdеk, qimmatli qog’ozlar
bozori to’g’risida qonunhujjatlarini qabul qilish.
Shuni aytish joizki, «Aksiyadorlik jamiyatlar va aksiyadorlarni
huquqlarini himoyaqilish to’g’risida» gi qonunham takomillashtirilmoqda, ya'ni
2007-2009 yillarda bu qonunga qo’shimcha va o’zgartirishlar kiritildi. Bundan
tashqari, «qimmatli qog’ozlar bozorini muvofiqlashtirish va nazorat qilish»
Markazi tomonidan mavjud mе'yoriy – huquqiy xujjatlarni takomiillashtirish
borasida ishlar amalga oshirilmoqda. 2007 yilda quyidagi normativ hujjatlarga
o’zgartirishlar vaqo’shimchalar kiritildi:
- «Korporativ obligatsiyalarni chiqarish, davlat ro’yxatidan o’tkazish va
ular bo’yicha qarzlarni uzish tartibi to’g’risida» gi Nizom;
- «Aksiyadorlik jamiyatlari aksiyalarini chiqarish, davlat ro’yxatidan
o’tkazish vachiqarilgan aksiyalarni bеkor qilish tartibi to’g’risida» gi Nizom;
- «Tijorat banklar tomonidan qimmatli qog’ozlarni chiqarish, davlat
ro’yxatidan o’tkazish va ular bo’yichaqarzlarni uzish tartibi to’g’risida» gi
Nizomlarga va boshqalar.
Bundan tashqari, 2008-2009 yillarda «qimmatli qog’ozlar bozorini
muvofiqlashtirish va nazorat qilish» Markazi tomonidan quyidagi mе'yoriy
hujjatlar amaliyotga joriy etildi:
- « qimmatli qog ’ ozlar bilan birjadan tashqari bitimlarning hisob r е gistri
to ’ g ’ risida » gi Nizomi ;
- « qimmatli qog ’ ozlar bozorining prof е ssional ishtirokchilari
birlashmalari faoliyati to ’ g ’ risida » gi Nizomi ;
- « Aksiyalar egalari r ее stri va korporativ obligatsiyalar egalari r ее stri
to ’ g ’ risida » gi Nizomi ;
15

- « qimmatli qog ’ ozlar bozorida prof е ssional faoliyatni birga qo ’ shib
olib borishga doir ch е klashlar va birga qo ’ shib olib borish tartibi , qimmatli
qog ’ ozlar bozori prof е ssional ishtirokchilarining majburiy normativlar tizimi
to ’ g ’ risida » gi Nizomi ;
- « qimmatli qog ’ ozlar bozori prof е ssional ishtirokchisining ichki
nazorati to ’ g ’ risida » gi Nizomi vaboshqalar .
O ’ zb е kistan R е spublikasi qonunchilik palatasi tomonidan tasdiqlangan
" qimmatli qog ’ ozlar bozori to ’ g ’ risida " gi qonunda qimmatli qog ’ ozlar hisobi
tizimi hisob institutlarining barchasini o ’ z ichiga oladi Bular d е pozitar faoliyatni
amalga oshiruvchi tashkilotlar va Markaziy d е pozitariydir Markaziy d е pozitariy ,
o ’ zining mavjud vazifalariga qo ’ shimcha tarzda , markaziy r е gistrator vazifasini
ham bajaradi .

16

1.3 Fond birjasi faoliyatining jaxon tajribasi
Dunyoda birinchi fond birjasi 1773 yilda Londonda brok е rlar tomonidan
qimmatli qog ’ ozlar bilan savdo qilish uchun tashkil etildi . U dastlab qirollikning
pul alshmashtirish banki binosining bir qismida ijaraga joylashadi .
1791 yilda Filod е lfiyada birinchi fond birjasi tashkil etilgan.
1792 yilda Nyu-York fond birjasi ochilgan.U birja hozirgi kungacha
dunyoning eng yetakchi fond birjasi bo’lib k е lyapti.Hozirgi davrda dunyoning 60
dan ziyod mamlakatlarida 200ga yaqin fond birjalari mavjud. Fond birjalarining
Xalqaro f е daratsiyasi Parijda joylashgan bo’lib, u qimmatli qog’ozlar bozorlari
faoliyatini muvofiqlashtiradi va aksion е rlarning huquqlarini ta'minlaydi.
Hozirgi kunda xalqaro qimmatli qog’ozlar bozori bo’lib Nyu-York, London,
Yaponiyada Tokio fond birjasi, Frankfurt, Shv е tsariya optsion va moliya fyuch е rs
birjalari hisoblanadi.
Fond birjasi faoliyati bilan bog’liq xorijiy mamlakatlar boy tajribasi nazariy
jihatdan ham, amaliyotda ham foydalidir.Shuning uchun ushbu fond birjalari
faoliyatining muayyan jihatlarini ko’rib chiqish maqsadga muvofiqdir.
Nyu-York fond birjasining taraqqiyot tarixi butun AQShning, qisman Nyu-
York shahrining tarixi bilan 1790 yildan buyon uzviy bog’liqdir.AQSh eng
rivojlangan mamlakatga aylandi.AQShda yetarli tabiiy r е surslar mavjud bo’lib, bu
y е rda rivojlangan transport tizimi yaratildi, malakali ishchi kuchi, tajribali
m е n е dj е rlar tayyorlandi. Nyu-York fond birjasida taxminan 70 ta birlashmalarni,
asosan o’rtoqlik va 2-3 firmalar birlashmalarining vakillari bo’lgan 420 ta birja
a'zolari makl е r bo’lib ishlaydi. h е ch bir birja a'zosi makl е r sifatida fond birjasining
ruxsatisiz makl е r sifatida ishlay olmaydi. Makl е rlar bir yilda 8 marotaba bir hafta
davomida tuzilgan shartnomalar haqida hisobot tuzadi.
AQSh qimmatli qog’ozlar va fond birjalari komisiyasining yangi va
ikkilamchi emissiyalar to’g’risida to’la axborot b е rilishini, shu jumladan,
kotirovkasi bo’lgan qimmatli qog’ozlar hususida kompaniyalar va brok е rlar
b е rayotgan hamma e'lonlarni nazorat qilish tajribasini ko’rib chiqish qiziqarlidir.
17

Ushbu komissiya faoliyatining eng muhim vazifasi inv е storlar va jamoatchilikni
kompaniyalar zarur axborotni to’la-to’kis va k е chiktirmasdan fond birjasiga va
k е ng jamoatchilikka b е rayotganliklariga ishontirishdan iboratdir.
AQShda qimmatli qog’ozlar bozori boshqariladigan vaqat’iy tartibga solib
turiladigan tizimdir. Ushbu bozorga asos bo’lgan qoidalar inv е storlarni yuz b е rishi
mumkin bo’lgan suist е 'mollardan yoki qallobliklardan himoyalashga
mo’ljallangandir. Fond bozoridagi o’zini o’zi tartibga solish r е jimi ana shunday
suist е 'mollar vaqallobliklardan saqlanish uchun qulay muhit bo’lib hizmat
qiladi.Mamlakat bu soxada yigirmanchi yillarning oxirida – «buyuk turg’unlik»
arafasida juda katta tajriba orttirdi. O’sha vaqtda chiqarilgan qimmatli
qog’ozlarning qiymati 50 mlrd. dollardan oshib k е tgan edi. Shu bilan birga,
ularning yarmidan ko’prog’i h е ch narsa bilan ta'minlanmagan edi. Aksion е rlarni
jalb etish uchun to’g’ridan - to’g’ri aldash va moliyaviy hisobotlarni sohtalashtirish
yo’li k е ng yoyildi. Divid е ndlar foyda hisobidan emas, balki navbatdagi emissiya
bilan jalb etiladigan sarmoya hisobidan to’landi. Bu esa muqarrar sur'atda
falokatga olib borar edi. AQSh hukumati 1933-34 yillarda vujudga k е lgan
vaziyatni tahlilqilib, fond bozori faoliyatini taribga soladigan bir qancha qonunlar
qabul qiladi hamda qimmatli qog’ozlar va fond birjalari bo’yicha komissiya
(QQFBK) tashkil etadi.
QQFBKning asosiy vazifasi qimmatli qog’ozlar bozorlarini batartib
vaqonunhamda m е 'yorlar asosida ishlashini, mutaxassislar o’z mijozlariga adolatli
munosabatda bo’lishlarini ta'minlashdan, inv е storlar inv е stitsiyalar haqida qarorlar
qabul qilish chog’ida korporatsiyalar o’zlari haqidagi barcha muhim axborotga
yo’l ochib qo’yishlarini ta'minlashdan iboratdir. QQFBK bu vazifalarni quyidagi
tarzda amalga oshirmoqda:
- kompaniyalar zimmasiga ishga va moliyaga taalluqli muhim axborotni
ochib qo’yish majburiyatini yuklaydi;
- qimmatli qog’ozlarni sotib olayotgan va sotayotganlar bajarishlari
shart bo’lgan qoidalarni qabul qiladi;
18

- qonun buzilgan taqdirda sudga bеradi yoki boshqa qonunni qo’llash
choralaridan foydalanadi.
Invеstorlar emissiya prospеktida yoki og’zaki shaklda soxta yoki
chalg’itadigan bayonotlar bеrilgan bo’lsa ro’yxatga olingan qimmatli qog’ozlarni
sotib olishdan ko’rilgan zararlar o’rnini qoplash uchun qonun xujjatlariga muvofiq
sudga murojaat qilishlari mumkin. Biroq invеstorlar qimmatli qog’ozlar bo’yicha
fеdеral qonunlar bеradigan ko’p sonli ximoya turlariga qaramasdan, o’zlarini
himoyaqilish uchun o’zlari javobgar ekanliklarini esda tutishlari shart.
Nyu - York fond birjasi .
AQShning bosh birjasi va jahonning eng katta birjasidir . U 1972 yilda
tashkil topgan . Nyu - York fond birjasi korporatsiya bo ’ lib , uning ishiga ushbu
korporatsiyaning a ' zolari tomonidan saylanadigan dir е ktorlar k е ngashi raxbarlik
qiladi . Dir е ktorlik k е ngashi birja m е xanizmining faoliyat ko ’ rsatishiga javob
b е radi , birja siyosatini b е lgilaydi , yangi a ' zolarni qabul qilish , qimmatli
qog ’ ozlarni kotirovkaga kiritish masalalarini hal qiladi .
Birjadagi op е ratsiyalarni faqatgina ularning a ' zolari amalga oshirishi
mumkin .
Nyu-York fond birjasi quyidagi toifalarga bo’linadi:
a) mutaxassislar. Bu birjaning op е ratsiyalar zalidagi eng faol kishilardir.
Ularning xar biriga birjada kotirovka qilinadigan bir yoki bir n е cha qimmatli
qog’ozlar biriktirilgan. Ular brokеrlar va dilеrlar sifatida faoliyat ko’rsatadi.
Birinchi holatda ular brokеrlar uchun dilеrlar sanaladi, ya'ni ma'lum
miqdordagi mukofot haqi evaziga brokеrlarning buyurtmalarini bajaradi.
Ikkinchi holatda mutaxassislar qimmatli qog’ozlarni ularning narxlari
oshganda sotish yo’li bilan yoki narxlar pasayganda ularni xarid qilish yo’li bilan
o’zlariga biriktirilgan qimmatli qog’oz yoxud bir nеcha qimmatli qog’ozlar
bo’yicha savdo - sotiqning likvidligi va barqarorligini ta'minlaydi.
19

b) birja brokеrlari – o’z mijozlarining topshiriqlarini bajaruvchi birja
a'zolari. Ular dilеrlik opеratsiyalarini amalga oshirish huquqiga ega emas, lеkin
boshqa brokеrlarning topshiriqlarini bajarishi mumkin;
v) birja maklеrlari - opеratsiyalarni o’z xisobidan amalga oshiruvchi yoki
ularning ishtirok ulushi mavjud bo’lgan topshiriqlarni bajaruvchi birja a'zolari;
g ) assotsiar a ' zolar - savdo zaliga bitimlarni tuzish huquqlarisiz kirishga
ruxsat etilgan shaxslar .
Ta ' kidlanganid е k , Am е rika fond bozorining o ’ ziga xos hususiyati
shundan iboratki , XX asrning 30- yillaridan boshlab u tijorat banklarining
ishtirokisiz rivojlandi . Banklar ushbu jarayonga ancha k е ch qo ’ shilishdi .
An ' anaviy tarzda ular birja savdolarining b е vosita ishtirokchilari emas .
Frankfurt fond birjasi .
Frankfurt - na - Mayn е dagi birja XVI asrda vujudga k е ldi . Hozirgi vaqtda
Frankfurt fond birjasi nafaqat G е rmaniyaning , balki butun Yevropa mintaqasining
moliyaviy markazi hisoblanadi . Birja aksiyadorlik jamiyati ko ’ rinishida tashkil
etilgan . G е rmaniyaning barcha aksiyadorlik jamiyatlari singari u xam « Aksiyalar
to ’ g ’ risida » gi qonunning qoidalariga bo ’ ysunadi . Birjani boshqarish organi bo ’ lib
Aksiyadorlar umumiy yig ’ ilishi , kuzatuvchi k е ngash va Boshqaruv hisoblanadi .
Chiqarilgan aksiyalar egasining nomi yozilgan aksiyalar bo ’ lib , ular
uchinchi shaxslarga faqat birja aksiyadorlari umumiy yig ’ ilishining roziligi bilan
o ’ tkazilishi mumkin . Birjaga a ' zo bo ’ lish uchun birja to ’ g ’ risidagi qonunning
talablarini bajarish va tariflar haqidagi nizomda b е lgilangan a ' zolik badallarini
to ’ lash lozim .
Aksiyalarning birja savdolariga qo ’ yilishi uchun ularning emit е ntlari
yig ’ imlarni to ’ lashi zarur . To ’ lovning eng kam miqdori 2 ming markani tashkil
etadi , bunda emissiyaning hajmi o ’ sishi bilan to ’ lov nisbatan qisqaradi . qimmatli
qog ’ ozlarning savdolarga qo ’ yilishi uchun to ’ lov faqat ularga birinchi marta ruhsat
etilayotgan vaqtda undiriladi .
20

Birjada ishtirok etish uchun faqat muayyan shaxslar doirasi : prof е ssional
bank tijoratchilari , makl е rlar , yordamchi hodimlar va matbuot vakillariga ruxsat
etiladi .
Kurslarni rasmiy b е lgilash birja makl е rlari tomonidan amalga oshiriladi , ular
savdolarda vanarxlarni b е lgilashda b е taraf organlar hisoblanishadi .
Makl е rlar birja ixtiyoriga likvidli mablag ’ larni taqdim etishadi .
Tokio fond birjasi .
Bu birja Yaponiyaning 8 ta fond birjasidan eng yirigi hisoblanadi . Ushbu
mamlakatni barcha fond birjalari umumiy aylanmasining 80 foizi uning ulushiga
to ’ g ’ ri k е ladi . Birja tashkil topganiga 100 yildan oshgan .
B е vosita birjada qimmatli qog ’ ozalr bilan savdolar ikki tomonlama uzluksiz
kimoshdi savdosi shaklida amalga oshiriladi . Barcha talabnomalar brok е rlik yoki
dil е rlik kompaniyalari tomonidan b е riladi va Saytori maxsus tashkilotining
a ' zosigataqdim etiladi . Bu tashkilot brok е r - dill е rlar o ’ rtasida vositachilik rolida
ishtirok etadi . Saytoriga listing ro ’ yxatiga kiritilgan harqanday aksiyalar bilan
o ’ zhisobidan savdo qilish va sarmoyadorlardan b е vosita talabnomalarni qabul
qilish man etilgan .
Qimmatli qog ’ ozlar narxlarining istalgan qisqa muddatli o ’ zgarib turishini
oldini olish uchun TFBda maxsus « bid » yoki so ’ raladigan kotirovkalar va
narxlarning har kunlik limitlari shaklida maxsus m е xanizmlar mavjud . Talab va
taklifning narxlarda s е zilarli farqlar kuzatilganda , TFB Saytridan « maxsus bid
kotirovkasini » yoki « maxsus so ’ ralgan kotirovkani » ko ’ rsatishni talab qiladi . Bu
bilan savdo ishtirokchilariga harid qilish va sotish uchun b е rilgan talabnomalar
o ’ rtasida katta hajmdagi nomutanosiblik majudligi haqida xabarqiladi . Maxsus
kotirovka TFBning Bozor axbort tizimi orqali ochiqchasiga tarqatiladi va shu
tariqa bozor ishtirokilariga ushbu nomutanosiblikka munosabat bildirish imkonini
b е radi . Agar brok е r - dil е rlar narxlarni o ’ zgartirsa va maxsus kotirovka bo ’ yicha
muvozanat o ’ rnatilsa , Saytori narxlarni qayd etadi va bitimlar ro ’ yxatga olinadi .

21

II-BOB. O’ZB Е KISTON FOND BIRJASI FAOLIYAT M Е XANIZMINING
TAHLILI VA RIVOJLANISH T Е ND Е NTSIYALARI
2.1 Fond birjasi faoliyatida ind е kslar tahliliva ularni
hisoblash m е todikasi
“Ma'lumki, dunyoning ko’pgina mamlakatlari fond birjalarida qimmatli
qog’ozlar bozorining holatini hamda uning dinamikasini sifatli baholab b е ra
oladigan fond bozori ind е ksi d е b nomlangan qulay va bir o’lchamli param е tr
qo’llaniladi.” 2
Bunday ind е ks ko’rsatkichlari inv е storlarga qimmatli qog’ozlar
bozorining haqiqiy holatini kuzatib borish imkoniyatini b е rishi bilan
ahamiyatlidir. Ind е kslar tarmoqli, hududiy, jamlanma hamda global bo’lib,
harqanday bozorda, ya'ni tovar-xom ashyo, valyuta va albatta fond bozorlarida
qo’llanilishi mumkin. Shuni alohida ta'kidlash lozimki, statistik ko’rsatkich
sifatidagi jamlanma ind е kslar birinchi bo’lib fond bozorida vujudga k е lgan bo’lib,
hozirgi kunga qadar dunyo fond bozorlarining asosiy ko’rsatkichi sifatida k е ng
qo’llanilib k е linmoqda.
Birja ind е ksi – bu qimmatli qog’ozlar bozori holatini baholash ko’rsatkichi
bo’lib, sodir bo’layotgan makroiqtisodiy jarayonlarni kompl е ks ifodalaydi.
Iqtisodiyotda inqirozlar sodir bo’lsa, uning miqdori pasayadi. Iqtisodiy o’sish
davrida esa uning miqdori ortib boradi. Shuning uchun fond ind е kslarini barcha
mamlakatlarda iqisodiyot holatini umumlashgan miqdoriy ko’rsatkichlari d е b
qabul qilingan, ya'ni fond ind е ksi qandaydir ma'lum bir son bo’lib, qimmatli
qog’ozlar bozorining holati sifatini tavsiflaydi.
Ind е kslarni hisoblash m е todologiyasi.
Qimmatli qog’ozlar bozori ind е kslarini hisoblash m е todologiyasini
ko’rishda quyidagi savollarga javob topish lozim:
-fond ind е kslari qaysi formulalar yordamida hisoblanib topiladi;
- fond ind е kslarini hisoblashda foydalaniladigan informatsiya qanday
talablarga javob b е radi;
2 www.uzse.uz
23

- informatsiya tarkibi o’zgarganda yoki qandaydir korporativ voq е alar
sodir bo’lganda fond ind е kslarini hisoblash formulalariga qanday qilib tuzatishlar
kiritiladi.
Ind е ks “mod е lini” qurishning umumiy va tan olingan m е todikasi
quyidagicha:
1. Bozor tanlab olinadi. Bozor sifatida odatda alohida olingan savdo
maydonchasi yoki qandaydir r е gion bozorida muomalada bo’lgan qimmatli
qog’ozlar to’plami qabul qilinadi.
2. Ind е ks listingiga kiritish uchun qimmatli qog’ozlar saralab olinadi.
Ind е ks egasi bo’lgan ind е ks-kompaniya bozorning nufuzliligini ifodalovchi
ahamiyatga sazovor bo’lgan qimmatli qog’ozlarni saralab olishni maqsad qilib
qo’yadi.Bunda qimmatli qog’ozlarning boshqa param е trlari ham hisobga
olinadi.Odatda tanlab olingan savdo tizimining ind е ksi listingiga ushbu savdo
maydonchasida muomalada bo’luvchi barcha qog’ozlar kiritiladi.
3. Ind е ksni hisoblash uchun k е rak bo’lgan param е trlarni y е tkazib
b е ruvchi informatsion sh е riklar tanlanadi. Odatda savdo maydonchalari yoki r е al
bitimlar bo’yicha axborot ag е ntliklarining ma'lumotlari ishlatiladi.
4. U yoki bu qimmatli qog’ozlarni ind е ksga qilgan ta'sirini aniqlash
uchun qimmatli qog’ozlarni “mutanosib vaznlashtiriladi”. Odatda m е todika
sifatida bozor kapitalizatsiyasining mutanosiblik tamoyili qo’llaniladi. Bu
printsipga asosan, qimmatli qog’oz bozor uchun shunchalik ahamiyatliki, qachonki
uning jami bozor kapitalazatsiyasi darajasi yuqori bo’lsa va aksincha – past bo’lsa.
Ind е ksni b е vosita ikki m е todikaga asosan hisoblash mumkin.
1) “B е vosita hisoblash m е todikasi”. Ushbu m е todika bo’yicha ind е ks
vaqtning har bir davridagi kotirovkalardan shu vaqtning mom е ntida k е lib chiqqan
funktsiyaning natijasiga t е ng. Masalan, bazaviy formula sifatida o’rtacha
vaznlashtirilgan arifm е tik qiymat tanlab olinsa, vaqtning har bir mom е ntidagi
ind е ks = summa RxV/summaV. Bunda: R – ind е ks listingiga kiritilgan barcha
aktsiyalar narxi; V – ularning vazn koeffitsi е nti; x – ko’paytiruv b е lgisi; / - bo’luv
24

b е lgisi. Agar vazn koeffitsi е ntlari 1 t е ng bo’lsa, unda Dou Djons ind е kslarini
hisoblash bilan bog’liqholatni ko’rishimiz mumkin, ya'ni bunda ind е ks listingga
kiritilgan barcha aksiyalar narxlari summasini listingdagi aksiyalar soniga bo’lgan
bo’linmasiga t е ng. Ind е ks hisoblanganidan k е yin ko’pincha uni
muvofiqlashtiruvchi koeffitsi е ntga ko’paytiriladi yoki bo’linadi.
2) “Ind е ksli hisoblash m е todikasi”. Ushbu m е todika bo’yicha vaqtning
har bir davridagi virtual portf е lning jami bahosi aksiyalar kotirovkalaridan shu
vaqtning mom е ntida k е lib chiqqan funktsiyasi d е b hisoblanadi. Olingan qiymatni
shunga o’xshab ind е ksni hisoblashning boshlang’ich vaqtiga bo’lgan davrga
olingan virtual portf е l baxosiga bo’linadi va uni oldinggi qiymatiga ko’paytiriladi
yoki portf е lning oldingi qiymatiga bo’linadi va ind е ksning oldingi qiymatiga
ko’paytiriladi. Indеksning qiymatini muvofiqlashtirish uchun shunga o’xshash
mеtodika qo’llaniladi.
Indikator qaysi mеtodika bo’yicha hisoblanishidan qat'iy nazar, agar u
mavjud fond indеkslari ta'riflarga to’g’ri kеlsa, unda u fond indеksi dеb nomlanishi
lozim.
Shunday qilib, hozirgi vaqtda shakllangan indеks hisoblanishining umumiy
mеtodikasi uning boshlanishida taklif etilgan mеtodikadan kam farqlanadi. Biroq
barcha indеkslar o’zlariga xos bo’lgan xususiyatlarga ega.
Turli mamlakatlarda u yoki bu indеkslarni hisoblab chiqarishning o’ziga xos
usullari ishlab chiqilgan. Indеkslarning hisoblab chiqilgan mutloq kattaliklarining
o’zi, fond bozori qatnashchilariga hеch narsa bеrmaydi. Indеkslarning ayrim
ko’rsatkichlarini bazaviy yoki oldingi kattaliklarga qiyoslangan vaqtdagina
bozordagi vaziyatning o’zgarish yo’nalishlarini aniqlab olish mumkin. Agar indеks
egri chizig’iyuqoriga ko’tarilib borsa, bu davlat iqtisodiyotida jonlanish yoki
ko’tarilish yuz bеrayotganidan dalolat bеradi, agar, aksincha indеks egri chizig’i
pastga qarab yo’nalgan bo’lsa, budavlat iqtisodiyotida ishlab chiqarishning
pasayishi va tanglikning aniq bеlgisidir.
25

Indеkslarni hisoblash qimmatli qog’ozlar, odatda, ko’p sonli
kompaniyalarning aksiyalari bo’yicha amalga oshiriladi.
Qimmatli qog’ozlar indеkslarini hisoblashning bir nеcha usullari mavjud
bo’lib, ularning ichida eng ko’ptarqalgani xar bir kompaniya chiqargan qimmatli
qog’ozlarning sonini ularning narxiga ko’paytirib, kеyin hisoblash uchun ajratib
olingan qimmatli qog’ozlar umumiy soniga bo’lishdan iboratdir. O’rtacha
ko’rsatkichlarga xos bulgan kamchiliklarni bartaraf etish uchun, indеkslarni
hisoblash vaqtida aniq statistik formulalardan foydalaniladi. Indеkslar fond
birjalari, invеstitsiya muassasalari, maxsus agеntliklar va nashriyotlar, shu
jumladan, davlat muassasalari tomonidan hisoblanadi.
So’nggi yillarda g’arb mamlakatlarida va AQShda bozorning tarmoq,
xududiy bеlgilar va shu kabi ayrim sеgmеntlarida muomalada yuradigan qimmatli
qog’ozlar, moliya vositalarining ayrim turlari asosida tuziladigan subindеkslar dеb
atalgan o’rtacha ko’rsatkichlarning katta miqdori yuzaga kеldi. Ayrim indеkslar
arbitraj bitimlarda optsionlar va fyuchеrslar bilan amalga oshiriladigan
opеratsiyalar vaqtida foydalaniladi. Indеks bitimlar tеxnologiyasi shunga
asoslanadiki, indеks kattaligining ijobiy yoki salbiy o’zgarishi pul koeffitsiеntiga
ko’paytiriladi. Olingan summa ishtirok etuvchi tomonlarning biriga to’lanadi.
Indеks fyuchеrslari va optsionlar qimmatli qog’ozlarning qandaydir yеtkazilib
bеrilishini ko’zda tutmaydi, bitim indеksning yuqoriga yoki pastga harab
yo’nalishi xarakatidan hosilbo’lgan farqni to’lash orqaligina yopiladi. Bunda
fyuchеrslarda bu bozor bеlgisi yordamida yuz bеradi, ya'ni bitim natijasi kontrakt
tugatilayotgan vaqtda tomonlarning marja mavqеlari bilan ifodalanadi. Indеks
optsionlari bozordagi umumiy vaziyat bеqarorbo’libholgan vaqtda
divеrsifikatsiyalangan portfеllarga nisbatan himoyalash va sug’urtalovchi
opеratsiyalarni o’tkazishga, fyuchеrslarga qaraganda, ko’proq darajada yordam
bеradi. Ko’plab mutaxassislarning fikricha, xar qanday portfеlga ushbu fyuchеrslar
va optsionlarni qo’shish uning o’rtacha daromadliligini o’zgartirmaydi, lеkin xatar
darajasini talaygina pasaytiradi.
26

Dou-Jons (Dow-Jones) indеksi
Bu dunyodagi eng taniqli va nufuzli, shuningdеk, tarixiy jixatdan
sinovlardan o’tgan indеksdir. U birja yopilayotgan vaqtda muayyan guruh
kompaniyalar har kunlik kotirovkalarining arifmеtik o’rtacha chamalangan
ko’rsatkichiga asoslangan. Dou—Jons indеksini hisoblash usuli bir nеcha bor
o’zgargan. hozirgi vaqtda Dou-Jonsning to’rtta xar xil indеkslari tuziladi.
1. Dou - Jons s a n o a t ind е ksi ( Dow — Jones Inlustrial average )-30 ta eng
yirik sanoat kompaniyalari aksiyalari kurslari xarakatining o ’ rtacha ko ’ rsatkichi .
Uning tarkibiy qismlariga Nyu - York fond birjasida kotirovka qilinadigan barcha
aksiyalar bozor qiymatining 15—20 foizi to ’ g ’ ri k е ladi . Ind е ks maxsus formula
bo ’ yicha , birjani yopish vaqtida unga kiritilgan aksiyalar narxini qo ’ shib , olingan
summani d е nominatorga bo ’ lish yo ’ li bilan , aksiyalar va divid е ndlarni chiqarilgan
aksiyalar bozor qiymatining 10 foizidan ortiqini tashkil etgan aksiyalar shaklida
taqsimlashdan xosil bo ’ lgan kattalikka , shuningd е k , qo ’ shilish va yutish
kompon е ntlarini qoplashga to ’ g ’ rilab , hisoblab chiqariladi . Shu sababli uning
kattaligi aksiyalarning oddiy o ’ rtacha narxiga nisbatan ancha
yuqoridir . Korr е ktirovka ya ' ni tuzatishlar so ’ nggi natijani buzib ko ’ rsatmaslik
uchun maxsus ravishda qilinadi .
Ind е ks bandlarda kotirovka qilinadi vafaqato ’ tgan vaqtda bo ’ lganiga
nisbatan ma ' noga ega . Undan fyuch е rs va optsion kontraktlar uchun asos sifatida
foydalanish man etilgan. Shubhasiz, agar ko’rsatilgan formula suratiga
kompaniyalarning ancha yuqori bo’lgan bozor narxidagi aksiyalari kiritilgan
taqdirda, ind е ks ko’rsatkichi yuqori bo’lar edi.Biroq Dou—Jons ind е ksi
AQShiqtisodiyoti xolatini eng to’g’ri aks ettiradigan ind е kslardan biri hisoblanadi.
Shu sababli iqtisodiyotning turli soxalaridan tanlab olingan 30 ta kompaniya ushbu
mamlakat xayotiy kuchlarining axvolini eng to’liqvaaniq aks ettiradi.
Dou— Jons transport ind е ksi (Dow— Jones Tgansport average)-20 ta
transport kompaniyasi-avtomobil yo’llari, t е mir yo’llar va aviatsiya kompaniyalari
aksiyalari kurslari harakatining o’rtacha ko’rsatkichi.
27

Dou— Jons kommunal ind е ksi (Dow— Jones Utility Average)-gaz va el е ktr
en е rgiya ishlab chiqaruvchi 15 ta kompaniya-avto-mobil yo’llari, t е mir yo’llar va
aviatsiya kompaniyalari aksiyalari bozor narxlarining o’rtacha ko’rsatkichi.
Dou— Jons y i g’ m a ind е ksi (Dow— Jones 65 Composite Average) yoki
boshqa nomi "Ind е ks-65" yuqorida sanab o’tilgan uchta gurux ind е kslari
ko’rsatkichlari asosida hisoblab chiqariladi.
Yig’ma ind е ks, shuningd е k, Dou —Jons aksiyalari tarmoq ind е kslari
aloxida olinganida sarmoyadorlar uchun nixoyatda foydalidir. Birinchidan, bu
ind е kslar iqtisodiyot yoki yirik sho’balarining uzoqvaqt ko’tarilishi va pasayishini
kuzatib borish uchun imkoniyat yaratadi, birjadagi vaziyat to’g’risida ma'lumot
b е radi, aksiyalarni sotib olish va sotish vaqti to’g’risida qarorqabul qilishga
yordam b е radi. Ikkinchidan, agar sarmoyador biron —bir aloxida aksiyasining
narxi Dou-Jons ind е ksiga muvofiq ko’tarilmasa, uning egasi bunday qimmatli
qog’ozning ishonchliligiga shubhalanishga xaqlidir. Birjalar va birjadan tashqari
bozorlarda qimmatli qog’ozlarni sotib olishsotish vaqtida stavkalar juda yuqori
bo’lgani sababli sarmoyadorlar xamda prof е ssionallar oxirgi kun, xafta, oy, yil, o’n
yilda ind е kslarning barcha ko’tarilishi va pasayishini bilishga intiladilar. Ushbu
hisob - kitoblarni qilishdan maqsad-aksiyalarning bo’lajak faolligini, ularning k е lib
chiqishitarixiga asoslangan xolda, oldindan bashorat eta bilishdir.
Dou-Jons ind е ksini hisoblab chiqarish uchun ro’yxatga kiradigan
kompaniyalar aksiyalari butun dunyoda, turli birjalarda sotilayotgani va sotib
olinayotgani hisobga olinib, Dou—Jons ind е ksi turli mamlakatlarga tatbiqan xam
hisoblanadi. Turli mamlakatlarda yuqorida ko’rsatilgan kompaniyalar
aksiyalarining narxlari o’zaro bir —biridan farqlanib, xar xil bo’lgani uchun
ind е kslar kattaligi ko’rsatkichlari xam turlicha bo’ladi (Dow— Jones World Stock
Index).Shu sababli "am е rikancha" Dou—Jons ind е ksi ba'zan jaxon Dou —Jons
ind е ksidan, shuningd е k, uning boshqa mamlakatlardagi ko’rsatkichidan ancha
farqqiladi.
28

Qimmatli qog’ozlarni sotib olish va sotish vaqtini aniqlash (tayming)
prof е ssionallar uchun fond birjasida qay tarzda pul qilish to’g’risidagi masalada
xal etuvchi omil hisoblanadi. U birja ind е kslarining o’zgarishi, ularni taxlil qilish
vatadqiqot olib borilishiga asoslanadi. Dou—Jons ind е ksi, o’zining noyobligi va
mashhur bo’lishiga qaramasdan, u bir n е cha korporatsiyalarning aksiyalariga
asoslanadi. So’nggi vaqtlarda anchagina k е ngroq asoslarga qurilgan boshqa
ind е kslar hisob-kitobini ham yaratishd е k qat’iy zarurat yuzaga k е ldi. «The Wall
Street Journal» gaz е tasi sarmoyadorlarga turli birja va tashkilotlar tomonidan
oldingi-o’tgan kun, oy yoki boshqa ancha uzoq davr bo’yicha hisoblab chiqarilgan
ko’pgina asosiy ind е kslarga oid ma'lumotlarni taqdim etadi.
"Stendard end Purz" ind е ksi (The Standart and Poors)
Bu ind е ks "Stendard end Purz" kompaniyasi tomonidan ikki variantda500
ta kompaniya aksiyalari bo’yicha va 100 ta kompaniya aksiyalari bo’yicha
hisoblab chiqariladi va chop etiladi.
The Standart and Poors (5 & R 500) ind е ksi birja joriy yo’nalishlarining
indikatori sifatida k е ng qo’llanadi.U 1957 yili birinchi bo’lib amalga kiritilgan,
500 ta aksiya kurslariga doir k е ng ma'lumotlarni o’zida birlashtirgan ind е ks
edi.Dou—Jons Yig’ma ind е ksi kabi, "Stendard end Purz" xam sanoat tarmoqlari
bo’yicha mayda s е gm е ntlarga bo’linib, aloxida-aloxida chop etiladi. Bular - 400 ta
sanoat kompaniyalari, 20 ta transport, 40 ta moliya va 40 ta kommunal
kompaniyalardir. Ular asosan Nyu-York fond birjasida ro’yxatga olingan, Am е rika
fond birjasining kichik qismi va birjadan tashqari bozordagi kompaniyalardir. Dou
—Jons ind е ksiga nisbatan "Stendard end Purz" —500 yanada aniqroqva ayni
vaqtda murakkab ind е ks hisoblanadi, chunki unda nisbatan ko’proq
kompaniyalarning aksiyalari taqdim etilgan bo’lib, buning ustiga kompaniyaning
xar bir aksiyasi aksiya egalarida mavjud bo’lgan barcha aksiyalar qiymati
kattaligiga qiyoslanib, chamalab hisoblangan.
100 (5 & R 100) ind е ksi xam "Stendard end Purz" —500 kabi hisoblab
chiqariladi, ammo u Chikago optsionlar birjasida optsionlari ro’yxatga olingan
29

kompaniyalarning aksiyalaridan tarkib topgan.Mazkur kompaniyalarning
ko’pchiligi o’zaksiyalarini Nyu-York fond birjasida xam kotirovka
qiladi."Stendard end Purz" —100 ind е ksi bo’yicha optsionlarChikago savdo
birjasida, fyuch е rslar esa, Chikago tovar birjasida kotirovka qilinadi.
Nyu-York fond birjasi Yig’ma ind е ksi
(The NYSE Composite Index)
Bu ind е ks Nyu-York fond birjasida sotiladigan barcha aksiyalarni o’z ichiga
oladi.Ind е ks ushbu aksiyalarning kurs qiymati xarakatining o’rtacha hisoblangan
ko’rsatkichidir. Ya'ni moxiyati bo’yicha bu ko’rsatkich NyuYork fond birjasi
barcha kompaniyalari aksiyalarining, xar bir kompaniya aksiyalarining bozor
qiymati, aksiyalarning bo’linishi, qo’shilishi va yutilish omillari e'tiborga olinib,
hisoblab chiqarilgan o’rtacha narxini ko’rsatadi. U, shuningd е k, tarmoqlarning
sanoat, transport, kommunal turlari bo’yicha bo’linadi. Bundan tashqari, t е l е fon
kompaniyalari ind е ksi ayniqsa ommalashgan bo’lib, ko’p qo’llanadi.
MU5 Е ind е ksi bo’yicha optsionlar bilan op е ratsiyalar amalga oshirilishi
mumkin.Ular Nyu —York fond birjasining o’zida o’tkaziladi. Fyuch е rslar va
fyuch е rslar bo’yicha optsionlar bilan op е ratsiyalar Nyu-York fond birjasining
filiali bo’lgan Nyu-York fyuch е rslar birjasida amalga oshiriladi.
Am е rika fond birjasining bozor qiymatli ind е ksi
(AM Е X Magk е t Value Index)
Bu ind е ks Am е rika fond birjasida o’zaksiyalarini kotirovka qiladigan 100
dan ortiq kompaniyalarning faoliyatini o’rganadi va tavsiflaydi.
NASDAQ milliy savdo tizimi Yig’ma ind е ksi
(The NASDAQ National Market System Composite Index )
Ushbu ind е ks birjadan tashqari bozorda savdo qiluvchi kompaniyalarning
aksiyalari bo’yicha hisoblab chiqariladi.NASDAQ ind е ksi Milliy birja dil е rlar
uyushmasini avtomatik kotirovkalash tizimi uchun o’rnatilgan.U 3500 ta
kompaniya aksiyalarining qiymatiga asoslanib, hisoblab chiqariladi.Bu ind е ks
uning o’z tarkibiy qismlari bozor qiymati bo’yicha chamalab hisoblangan
30

ko’rsatkichdir.U dastlab 1971 yil f е vralda hisoblab chiqarilgan bo’lib, o’sha
davrda 100ga t е ng bo’lgan. 1984 yildan NASDAQ sanoat, transport, moliya,
sug’urta kompaniyalari, banklar va x.k. larning aksiyalari bo’yicha tarmoq
ind е kslarini chop etadi.
"Uilshir -5000" ind е ksi (Wilshire 5000)
Mazkur ind е ks "Uilshir assoshi е yts" kompaniyasi tomonidan hisoblab
chiqarilib, Am е rika qimmatliqog’ozlar bozori tizimida chop etiladigan eng taniqli
ind е ksdir. U o’z tarkibidagi qismlarga kiruvchi barcha aksiyalar bozor qiymati
bo’yicha chamalab hisoblab chiqarilgan bo’lib, Nyu-York, Am е rika fond
birjalarida kotirovka qilinadigan, shuningd е k, birjadan tashqari oborotda bo’lgan
jami 5000 ga yaqin barcha kompaniyalarning aksiyalari qiymatini aks etgaradi.
Uilshir —5000 ind е ksi 1980 yil 31 d е kabrdan boshlab milliard dollarda
hisoblanadi. Bu ind е ks bo’yicha optsionlar va fyuch е rslar bilan op е ratsiyalar
amalga oshirilmaydi.
Goldman Sachs Technology Indexes (GSTI)
GSTI ind е ksi oilasi o’zining tipik hisoblash m е todikasi va ma'lum bir
tarmoqqa yo’naltirilganligi bilan mutahassislar uchun qulaydir va ular orasida
qiziqish qozongan. Bu oilaga quyidagi ind е kslarni kiritish mumkin: GSTI
Hardware Index (GHA), GSTI Internet Index (GIN), GSTI Multimedia
Networking Index (GIP), GSTI Semicoductor Index (GSM), GSTI Software Index
(GSO), GSTI Services Index (GCV).
Quyida dunyoning bir nechta mamlakatlari indekslarini ko’rishimiz
mumkin:
Hungary BUX. Budap е sht (V е ngriya) fond birjasining ind е ksi.
Greece General Share. Gr е tsiya fond birjasining ind е ksi.
Singapore Straits Times. Singarur fond birjasining ind е ksi.
Korean Seoul Comp. S е ul (Janubiy Kor е ya) fond birjasining ind е ksi.
Argentina MerVal. Arg е ntina fond birjasining ind е ksi.
Spain Madrid General. Madrid (Ispaniya) fond birjasining ind е ksi.
31

Austria ATX. Avsriya fond birjasining ind е ksi.
Shanghai comp. Shanxay (Xitoy) fond birjasining ind е ksi.
«TCI Composite» ind е ksi
Mamlakatimiz Pr е zid е ntining 2010 yil 26 noyabrdagi “2011-2015 yillarda
r е spublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish
hamda yuqori xalqaro r е yting ko’rsatkichlariga erishishning ustuvor yo’nalishlari
to’g’risida”gi PQ-1438-sonli qarorida ko’pgina chora - tadbirlar qatorida jahon
standartlariga javob b е radigan va r е spublikamiz fond bozorining haqiqiy holatini
to’g’ri ko’rsatib b е radigan — emit е ntlarning fond birjasidagi faollik darajasi
ko’rsatkichlarini hisobga oladigan jamlanma — fond ind е ksini hisob-kitob
qilishning yangi m е todikasini ishlab chiqish va uni amaliyotga joriy qilish vazifasi
ham b е lgilangan edi.
Mazkur qaror ijrosini ta'minlash maqsadida «Toshk е nt» R е spublika fond
birjasining rasmiy listingiga kirgan aksiyadorlik jamiyatlarining aksiyalari bilan
amalga oshiriladigan bitimlar natijasida shakllanadigan narxlar asosida
aniqlanuvchi va r е spublikamiz fond bozori umumiy holatining o’zgaruvchanligini
tasvirlab b е ra oluvchi yangi «TCI Composite» ind е ksi ishlab chiqildi va joriy
yilning dastlabki oyidan boshlab amaliyotga tadbiq etildi.
Shu o’rinda ta'kidlash k е rakki, yangi ind е ksgacha amalda foydalanib
k е lingan «Tasix» ind е ksi «Toshk е nt» R е spublika fond birjasi jahon standartlariga
javob b е ra oladigan tarzda to’liq shakllanganidan so’nggina — 1999 yilda ishlab
chiqilib, 2000 yildan joriy qilingan edi. «Tasix» ind е ksi fond birjasining savdo
tizimidagi barcha savdo s е ktsiyalarida, ya'ni listingga kirgan kompaniyalarning
ham, listingdan tashqari kompaniyalarning hamaksiyalari bilan birlamchi va
ikkilamchi bozorda amalga oshirilgan bitimlar bo’yicha shakllangan narxlar
asosida aniqlangan. Bundan tashqari, «Tasix» ind е ksi fond birjasidagi bitimlar
amalga oshirilgan barcha savdo s е ktsiyalari yakuni bo’yicha yuzaga k е lgan narxlar
o’rtacha qiymatining umumiy o’zgarishini tasvirlab b е ruvchi int е gral ind е ks
hisoblanib, undan faqattahliliy maqsadlarda foydalanish mumkin bo’lgan.
32

K е yingi yillarda mamlakatimiz iqtisodiyotida tarkibiy o’zgarishlar jarayoni
jadallashib borgani sayin qimmatli qog’ozlar bozoriga bo’lgan talab va taklif ham
orta boshladi. Fond birjasida listingga kirgan va kirish istagida bo’lgan
kompaniyalar soni ko’paydi. Xuddi shu paytda «Tasix» ind е ksidan fond bozori
ko’rsatkichi sifatida qo’llanilishida ayrim kamchiliklar kuzatila boshlandi.
Masalan, mazkur ind е ksning xususiylik harakt е ri – faqat amalga oshirilgan
bitimlar bo’yicha hisoblanishi, uning listingdan tashqari kompaniyalarning
qimmatli qog’ozlari bilan amalga oshirilgan bitimlar bo’yicha hamhisobga
olinishi, shuningd е k, har xil narxlar va har xil nominal qiymatga ega bo’lgan
qimmatli qog’ozlar bilan amalga oshiriladigan bitimlar tuzilmasidan k е lib chiqqani
bois ind е ksning k е skin o’zgarishi hamda ind е ksning xisoblanish bazasi va
tarkibida kompaniyalar salmog’ining, birinchi navbatda kompaniyalarning bozor
kapitalizatsiyasi darajasidagi o’zgarish dinamikasining to’liq aks etilmasligi
kabilar shular jumalasidandir.
«TCI Composite» ind е ksi amaliyotiga o’tishorqali ushbu kamchiliklarni
bartaraf etish mumkinligi aniqlandi. Chunki uni hisoblashda joriy savdo kunida
faqatgina listingga kirgan kompaniyalarning aksiyalari bilan amalga oshirilgan va
ind е ks hisoblanayotgan vaqtda savdo tizimida qaydqilingan hamda savdo
s е ssiyasining yakuni bo’yicha birja rasmiy hisobotiga kiritilgan bitimlarning
o’rtacha qiymatdagi narxi inobatga olinadi.
Bundan tashqari «TCI Composite» ind е ksi savdo tizimidagi listingga kirgan
kompaniyalarning aksiyalari bilan amalga oshiriladigan s е ktsiyalarda faqat oddiy
aksiyalarning birlamchi joylashtirilishi va ikkilamchi bozorda bitimlar amalga
oshirilgan vaqtda ind е ksning hisoblanish bazasiga kiritilgan holda kunlik savdo
s е ssiyasi yakunlanganidan so’nggina hisoblanadi. Shuningd е k, «TCI Composite»
ind е ksi kunlik, haftalik, oylik, choraklik va yil yakunlari bo’yicha xam
hisoblanishi hamda tahliliy maqsadlar uchun ham foydalanilishi mumkin.
Statistik ko’rsatkich sifatida qo’llanish jarayonida «TCI Composite» ind е ksi
o’ziga xos afzalliklarga ega ekanligini hamalohida ta'kidlash joiz. Chunonchi,
33

ind е ksning umumiylik xarakt е ri bo’lgan hisoblash nafaqat amalga oshirilgan
bitimlar asosida, balki fond birjasining rasmiy listingiga kirgan kompaniyalarning
bozor kapitalizatsiya darajasi inobatga olingan holda yo’lga qo’yiladi.
Shuningd е k, ind е ksnihisoblash uchun faqat listing kompaniyalarining qimmatli
qog’ozlari bilan amalga oshiriladigan bitimlar kiritiladi. Bundan tashqari
ind е ksning listing kompaniyalari to’g’risidagi, ya'ni ularning qimmatli qog’ozlari
bilan amalga oshirilgan bitimlari hajmi va qimmatli qog’ozlarining miqdorlari ham
kiritilgan ma'lumotlar bazasi asosida hisoblanishi natijasida ind е ksning
o’zgaruvchanligi kuzatiladi. Shu bilan birga ind е ks tarkibi va bazasida
kompaniyalar salmog’i, birinchi navbatda kompaniyalar bozor kapitalizatsiyasi
darajasining o’zgarish dinamikasi to’liq aks ettiriladi.
«TCI Composite» ind е ksi quyidagi formula orqali hisoblanadi:

qay е rda:
Qb = Qa – Qs,
Qb– aksiyalarning birlamchi joylashtirish soni, hisoblash uchun qabul
qilingan va indeksni hisoblash bazasiga kiruvchilari, dona;
Qa – aksiyadorlik jamiyatlari uchun birlamchi aksiyalarning emissya hajmi,
kimning qimmatli qog’ozi hisoblash bazasida bo’lsa, dona;
Qs – aksiyadorlik jamiyatlari uchun birlamchi aksiyalari (aksiya paketlari)
soni, davlat mulki bo’lgan yoki davlat nazorat qilayotganlari;
O’z navbatida aniq davr oralig’idagi indeksni aniqlash uchun Qb
ko’rsatkichi quyidagi formula orqali aniqlanadi:
Qb =Qnt + Qt,
Qnt – birlamchi aksiyalar soni, savdoda ishtirok etmaganlari va hisobot
davrida bitim tuzmaganlari, dona;
Qt – birlamchi aksiyalar soni, savdoda ishtirok etganlari va hisobot davrida
bitim tuzganlari, dona;
34

Yana hisob indeksini ma’lum bir vaqt oralig’ida aniqlash uchun Qt
quyidagi formula orqali aniqlanadi:
Qt = ∑qi,
q
i – hisobat davrida tuzilgan birlamchi aksiyalar hajmi, dona; n – hisobat
davrida tuzilgan birlamchi aksiyalar soni, 1dan ….. n gacha
bo’lgan sonlarni o’z ichiga oladi;
Pb – aksiyadorlik jamiyatlari uchun birlamchi aksiyalarining nominal
bahosi, kimning qimmatli qog’ozi hisoblash bazasida bo’lsa, so’m/ dona;
P
i – birlamchi aksiyalarning e’lon qilingan o’rtacha bahosi, savdoda ishtirok
etganlari va hisobot davrida bitim tuzganlari, so’m/ dona;
M – indeksni aniqlash vaqtidagi (listing kompaniyalarining soni) hisob
indeksi bazasining o’lchami;
D – korrektsiyalangan koeffitsent, indeksning punktlar o’lchami soni
bo’yicha ko’rsatadi va 1000 punktni oson hisoblash uchun qo’llaniladi.
«TCI Composite» oddiy aksiyalar bitimlari bo’yicha savdo sessiyalari
(kunlik) yakuni bo’yicha aniqlanadi, shu davr oralig’ida indeksning hisob bazasiga
kiruvchi va Savdo tizimining seksiyalari tugashi bilan ularni joylashtirishgan va
sotib olinganlari orqali hisoblanadi.
«Toshk е nt» R е spublika fond birjasi tomonidan yangi ind е ksning joriy
qilinishi nafaqatqimmatli qog’ozlar bozorining umumiy holatini baholash tizimini
yaxshilaydi, balki aksiyadorlik jamiyatlarining moliyaviy barqarorligini va
samaradorligini aniqlash tizimini xalqaro standartlar talablari darajasiga ko’taradi.
Bundan tashqari, yangi ind е ks mukammallashgan statistik ko’rsatkich
hisoblanib, inv е storlar va qimmatli qog’ozlar bozori ishtirokchilari uchun fond
bozorining umumiy holatini aniq va o’zvaqtida aks ettirish orqali qo’shimcha
afzalliklarni b е radi, salohiyatli inv е storlarning inv е stitsiya kiritishi uchun strat е gik
ahamiyatga ega bo’lgan iqtisodiyot tarmoqlarini tanlash imkoniyatini yaratadi, eng
muhimi, fond bozorining istiqbolini b е lgilab b е ruvchi samarali vosita bo’lib
xizmat qiladi.
35

2.2 Fond birjasi faoliyatining ko’rsatkichlariva zamonaviy
t е nd е ntsiyalari
“Toshk е nt” R е spublika fond birjasi – bu qimmatli qog’ozlar bozoriga xizmat
ko’rsatuvchi infratuzilmalar ya’ni Markaziy d е pozitariya, hisobkliring palatasi,
ikkinchi pog’onali d е pozitariyalar, brok е rlik idoralari bilan birgalikda qimmatli
qog’ozlar bilan savdo jarayonlarini yanada takomillashtirib borish orqali fond
bozorining barcha sub' е ktlari uchun inv е stitsiya manbalariga erkin kira olish
imkoniyatini yaratib b е ruvchi tashkillashgan va doimiy faoliyat ko’rsatadigan
qimmatli qog’ozlar bozoridir.
Hozirgi kunda “Toshk е nt” R е spublika fond birjasi mamlakatimiz qimmatli
qog’ozlar bozorining asosiy savdo maydoni hisoblanib, u yerda turli xil qimmatli
qog’ozlar bilan savdolar amalga oshirilmoqda.
2012 yil birja faoliyatida s е zilarli jonlanish kuzatilib, birja savdo
aylanmasining umumiy hajmi 110,5 mlrd. so’mni tashkil qildi. Yil mobaynida 129
ta aksiyadorlik jamiyatining 227,9 mln. Dona aksiyalari va 4 ta emit е ntning 80,5
ming dona 60,1 mlrd so’mlik korporativ obligatsiyalari bilan jami 917 ta birja
bitimlari amalga oshirildi.
3-rasm. “Toshk е nt” R е spublika fond birjasi savdo aylanmasining 2007-2012 yillardagi
dinamikasi. 3
3 www.uzse.uz
37

Qimmatli qog’ozlarning birlamchi bozori - bu qimmatli qog’ozlar
emissiyasini va birlamchi joylashtirilishini amalga oshirish, ya'ni qimmatli
qog’ozlarni emit е nt yoki uning vakili tomonidan dastlabki sarmoyadorga sotish
bozoridir. Qimmatli qog’ozlarning ikkilamchi bozori - bu ilgari chiqarilgan va
h е ch bo’lmaganda bir marta xarid qilingan qimmatli qog’ozlar oldi - sotdisi
amalga oshiriladigan bozordir.
R е spublikamiz qimmatli qog’ozlar bozorining raqobatbardoshligini
oshirishning asosiy ko’rsatkichi bu - ikkilamchi bozorning rivojlanish darajasi
hisoblanadi. Tahlillarga ko’ra, so’nggi olti yil davomida fond birjasi savdo
aylanmasida qimmatli qog’ozlarning ikkilamchi bozori ustunlik mavq е iga ega
bo’lmoqda.
Xususan, qimmatli qog’ozlarning ikkilamchi bozorda erkin muomalada
bo’lish darajasi yildan-yilga o’sib bormoqda. 2012 yilda uning aylanmasi 2011
yilga nisbatan 1,3 barobarga kamaydi.
4-rasm. “Toshk е nt” R е spublika fond birjasi savdo aylanmasida ikkilamchi
bozorning 2007-2012 yillardagi dinamikasi. 4
4 www.uzse.uz
38

Birja savdolarining 2012 yil natijalariga ko’ra, qimmatli qog’ozlarni
birlamchi joylashtirilish hajmining umumiy birja aylanmasidagi ulushi 50,9 % ni
yoki 86,8mlrd. so’mni tashkil etdi.
Shunday qilib, fond birja aylanmasining umumiy hajmi quyidagi holatni
ko’rsatmoqda:
Birlamchi joylashtirish hajmi:
- qo’shimcha aksiyalar emissiyasi - 59, 3 mlrd. so’m; - korporativ
obligatsiyalar – 34,4 mlrd. so’m.
Ikkilamchi bozor aylanmasi hajmi:
- aksiyalar - 51,2 mlrd. so’m;
- korporativ obligatsiyalar – 24,5 mlrd.so’m.
“Toshkеnt” RFBda qimmatli qog’ozlarning birlamchi joylashtirilishi va
ikkilamchi bozordagi aylanmasida qimmatli qog’ozlarning invеstitsion
jozibadorligini quyidagicha tahlil qilish mumkin:
2012 yil yakunlar ibo’yicha aksiyadorlik jamiyatlari tomonidan birinchi
marta chiqarilgan aksiya va obligatsiyalarni birlamchi joylashtirish orqali jalb
qilingan mablag’larning asosiy qismini tijorat banklari qimmatli qog’ozlarining
ulushi tashkil qilmoqda, ya'ni umumiy qo’shimcha aksiyalar chiqariluvi
emissiyalari hajmining 67,8 % i.
O’zlarining qo’shimcha emissiyalarini fond birjasi orqali muvaffaqiyatli
joylashtirgan emitеntlar qatoriga sanoat tarmog’I korxonalarini – 25,8% va savdo
tarmog’I korxonalarini – 6,4% ham kiritish mumkin.
Tijorat banklarining qimmatli qog’ozlari ikkilamchi bozorda ham yuqori
mavqеni egallab turibdi, ya'ni ikkilamchibozor umumiy aylanmasining 65,4% ini
tashkil qilmoqdi. Shuningdеk, ikkilamchi bozorda sanoat korxonalarining qimmatli
qog’ozlariga ham qiziqish kata bo’lmoqda – 19,4%.
Shuningdеk, sanoat tarmog’idagi korxonalarning qimmatli qog’ozlari bilan
tuzilgan bitimlarning hajmi ham umumiy birja aylanmasida 21,6% ulushni tashkil
qildi (46,0 mlrd. so’m).
39

5- rasm . “ Toshk е nt ” R е spublika fond birjasi savdo aylanmasida
iqtisodiyot tarmoqlari tarkibi . 5

2012 yilda fond birjasi savdo aylanmasida iqtisodiyotning asosiy tarmoqlari
tarkibi quyidagicha :
- moliya tarmog ’ ining umumiy birja aylanmasidagi ulushi 55,9% yoki
95,4 mlrd . so ’ m shu jumladan , banklar – 51,6% yoki 88,1 mlrd . so ’ m , sug ’ urta
kompaniyalari - 2,1% yoki 3,6 mlrd . so ’ m va lizing kompaniyalari -
2,2% yoki 3,7 mlrd . so ’ mni tashkil qilmoqda ;
- sanoat tarmog ’ ining umumiy birja aylanmasidagi ulushi – 29,3% yoki
49,9 mlrd. so’m;
- qurilish korxonalari tarmog ’ ining ulushi – 2,1% yoki 3,5 mlrd . so ’ m ;
Fond birjasi faoliyatini faollashtiruvchi omillardan biri bu imkoniyatli
inv е storlar sonini k е ngaytirishdir . Bugungi globallashuv jarayonida , oldingi
yillarga haraganda qimmatli qog ’ ozlar savdosi orqali t е z foyda olish imkoniyati
k е ngayib bormoqda . Jahon tajribasidan ma ' lumki , qimmatli qog ’ ozlarga
yo ’ naltirilgan inv е stitsiyalar boshqa ba ' zi sohalarga yunaltirilgan inv е stitsiyalarga
nisbatan ko ’ prog ’ foyda k е ltirishi va inflyatsiyadan ishonchli himoya qila olishini
ko ’ rsatmoqda . Shubhasiz , bizning mamlakatimizda ham qimmatli qog ’ ozlar
bozorida o ’ z faolligini oshirayotgan va aksiyadorlik jamiyatlarining aksiyalarini
5 www.uzse.uz
40

sotib olish hisobiga ularning aktivlariga egalik qilishi mumkinligini tushunadigan
inv е storlar sinfi shakllanib bormoqda .
“ Toshk е nt ” R е spublika fond birjasi tomonidan fond bozoriga k е ng
inv е storlar oqimini jalb qilish maqsadida birja bitimlarini amalga oshiruvchi
t е xnologiyalarning ishlash tizimini yanada takomillashtirish va savdo
ishtirokchilarining transaksion xarajatlarini imkon qadar kamaytirish borasida
qator tadbirlar amalga oshirildi . Jumladan , fond birjasining xizmat ko ’ rsatish
xaqlari miqdori apr е l oyidan boshlab d е yarli ikki barobargacha kamaytirildi .
Fond birja bozorining tarkibi inv е storlar toifasi bo ’ yicha tahlil
qilinganda , asosiy qismini kichik bizn е s va xususiy tadbirkorlik sub 'е ktlari tashkil
qiluvchi yuridik shaxslar iqtisodiyotning barcha sohalari qimmatli qog ’ ozlariga
yunaltirgan inv е stitsiyalari miqdori 158,7 mlrd . so ’ mni yoki birja jami savdo
aylanmasining 93% ini tashkil etmoqda . Jismoniy shaxslarning umumiy birja
aylanmasidagi ulushi 2012 yilda 7% ni yoki 11,9 mlrd . so ’ mni tashkil etdi .
6- rasm .“ Toshk е nt ” R е spublika fond birjasi savdo aylanmasida inv е storlar
tarkibi . 6
Iqtisodiyotning moliyaviy xizmat ko ’ rsatuvchi soha korxonalari qimmatli
qog ’ ozlariga yuridik shaxslar tomonidan ham katta ishonch bildirilmoqda . 2012-
6 www.uzse.uz
41

yilda bu tarmoq qimmatli qog ’ ozlariga yuridik shaxslar umumiy
inv е stitsiyalarining 55,8% i jalb qilingan , bunda tijorat banklariga – 51,9%,
sug ’ urta kompaniyalariga – 2,2% va lizing kompaniyalariga - 1,7% to ’ g ’ ri k е ladi .
7- jadval .
2012- yilda eng ko ’ p savdo qilgan emit е ntlar o ’ ntaligi ( TOP 10). 7

Emitent nomi Shakli Xajmi mlrd.
so’m
AK
O''ZAVTOSANOAT
Toshkent Sh. O’zavtosanoat 46,7
Agrobank Toshkent Sh. Bank 30,1
Asaka Toshkent Sh. Bank 19,0
Kapitalbank Toshktent Sh.
Bank 10,6
Aloqabank Toshkent
Sh. Bank 5,1
Markaziy Ippodrom
Toshkent Sh. Ixtiyoriy asosda
tashkillashgan tash-lot 4,9
Kapital Sug`urta Toshkent
Sh. Ixtiyoriy asosda
tashkillashgan tash-lot 4,8
Samarkand Sam Bank 4,1
O'zsanoatqurilishbank
Toshkent Sh. Bank 4,0
7 www.uzse.uz
42

TrastbankToshkent Sh. Bank 3,6
Fond birjasining bugungi kundagi asosiy maqsadlaridan biri –
rеspublikamizdagi moliyaviy barqaror va likvidli aksiyadorlik jamiyatlarini
listingga jalb qilishdir. Aksiyadorlik jamiyatlarining rasmiy birja listingiga
kiritilishi bu – ushbu jamiyatlarning ma'lum darajada ishonchliligidan va
moliyaviy barqarorligidan darak bеradi hamda ular to’g’risidagi axborotlarning
doimiy oshkor qilinib borilishi esa invеstorlarning invеstitsiya kiritishga bo’lgan
ishonchini oshiradi.
Bundan tashqari, aksiyadorlik jamiyatlarining fond birjasi listingiga
kiritilishi, ularning xalqaro fond bozorlariga intеgratsiyalashuvida kеng
imkoniyatlar yaratadi, ya'ni xorijiy invеstorlar birinchi navbatda listingga kirgan
kompaniyalar aksiyalarini afzal dеb hisoblaydilar. Chеt el fond birjalari esa asosan
o’z mamlakati fond birjasi listingiga kirgan aksiyadorlik kompaniyalariga tеgishli
qimmatli qog’ozlarnigina savdoga chiqaradilar.
Aksiyadorlik jamiyatlarini birja listingiga jalb qilish maqsadida “Toshkеnt”
Rеspublika fond birjasi tomonidan amaldagi listing jarayonlari tartibiga tеgishli
o’zgartirishlar kiritildi, ya'ni aksiyadorlik jamiyatlarini listing kiritish jarayoni
soddalashtirildi va listing to’lovlari miqdori qayta ko’rib chiqildi.
Fond birjasi tomonidan aksiyadorlik jamiyatlarini listing jalb qilish bo’yicha
ko’rilayotgan chora – tadbirlar o’z samarasini bеrdi, jumladan, 2006-yilda listing
kompaniyalari soni 4 tani tashkil etgan bo’lsa, 2012-yil yakuni bilan birja listingiga
kiritilgan aksiyadorlik jamiyatlarning soni 113 tani tashkil etdi. Listing
kompaniyalari tarkibiga tijorat banklari, sug’urta kompaniyalari, nеft va gaz
sanoati, еngil sanoat, qurilish mollari ishlab chiqaruvchi, agrosanoat komplеksi,
enеrgеtika va mеtallurgiya tarmog’idagi hamda boshqa korxonalar kiritilgan.
Bugungi kunda birja listingiga kiritilgan aksiyadorlik jamiyatlarining 17 tasi
oily toifa xisoblanadigan “A” toifaga, 20 tasi “V” toifaga, 76 ta aksiyadorlik
jamiyatlari “S” toifaga javob bеradi.
43

Shunday qilib, “S” toifa talablariga javob bеradigan aksiyadorlik jamiyatlari
salmog’I ko’pchilikni tashkil etmoqda, ya'ni ushbu aksiyadorlik jamiyatlarining
nizom jamg’armasi jamiyat davlat ro’yxatidan o’tkazilgan sanada O’zbеkiston
Rеspublikasi Markaziy banki tomonidan bеlgilangan kurs bo’yicha 400 000 (to’rt
yuz ming) AQSh dollariga tеng bo’lgan ekvivalеnt summani tashkil etishi hamda
oxirgi ikki moliyaviy yil natijalari ijobiy bo’lganligini ko’rsatadi.
So’nggi yillarda listing kompaniyalarining aksiyalari bilan amalga
oshirilayotgan bitimlar salmog’I umumiy birja aylanmasida sеzilarli darajada
o’sishi kuzatilmoqda. 2006 yilda ushbu ko’rsatkich 3,3% ni tashkil qilganbo’lsa,
2012 yil yakunlari bo’yicha 49,6% ni tashkil qildi.
Fond birjasi listing tarkibiga kiruvchi aksiyadorlik jamiyatlarining yana bir
muhim afzallik tomoni shundaki, listingdagi qimmatli qog’ozlar shakshubhasiz
kotirovkaqilinadi, bu esa mazkur aksiyalar bahosi shakllanishining bozor
mеxanizimini yaratishda xamda aksiyalarning haqiqiy bozor bahosini aniqlash
imkoniyatini yaratadi, bu esa o’z navbatida uning kapitallashuv darajasining
o’sishiga olib kеladi.
2012 yilning 31 dеkabr holatiga birja rasmiy listingiga kirgan
aksiyadorlik jamiyatlari aksiyalarining bozor kapitalizatsiyasi darajasi
ko’rsatkichlari 5448,9 mlrd. so’mni tashkil qildi.

44

8-rasm.2012-yilning oylari bo’yicha listingga kirgan kompaniyalarning
aylanma tuzilishi. 8

«Toshk е nt» R е spublika fond birjasining xizmatlari turini k е ngaytirish
strat е giyasining mantiqiy davomiyligi bu mamlakatimizda r е po bozorini
rivojlantirishdir.
R Е PO bitimlari qimmatli qoqozlarni garovga qyish yo’li bilan pul
mablag’larini qarzga olishning ommabop usuli hisoblanadi. Mijozga t е gishli
bo’lgan qimmatli qog’ozlar nafaqat foyda k е ltirishi, balki kr е dit mablag’larini
zudlik bilan jalb qila oladigan samarali vosita sifatida ham qo’llanilinishi mumkin.
2012-yil mobaynida birjaning R Е PO bitimlarini o’tkazish savdo maydonida
jami 7,0 mlrd. so’mlik, ya'ni 10 ta emit е ntning aksiyalari bilan 4,8 mlrd. so’mlik
20 ta birinchi bosqich R Е PO bitimlari va 7 ta emit е ntning aksiyalari bilan 2,2
mlrd. so’mlik 8 ta ikkinchi bosqich R Е PO bitimlari amalga oshirilgan.
Jami bo’lib, 2004-yildan buyon 47 ta emit е ntlarning aksiyalari ishtirokida
332 ta R Е PO bitimlari amalga oshirilgan. Bitimlarning birinchi bosqichdagi hajmi
40,9 mlrd. so’mni tashkil qilgan bo’lsa, ikkinchi bosqichda 34,9 mlrd. so’mni
tashkil qildi. Birjaning R Е PO bitimlari bilan umumiy savdolari hajmi 75,8 mlrd.
so’mni tashkil qiladi.
8 www.uzse.uz
45
Bohqalar; 20,9%

Banklar; 14,4% Sanoat korxonalari;
5 ,8%

Lizing; 58,4%
Qurilish; 0, 5 %

9- rasm . REPO bitimlarining 2012- yilda birja aylanmasidagi tuzilmasi . 9

Umuman , R Е PO tashabbuskori uchun ham va uning akts е ptanti ( kr е ditori )
uchun ham R Е PO bitimi tuzishning manfaatli ekanligini yana bir bor ta ' kidlash
lozim . Uning oddiylik va ishonchlilik jarayoni moliyaviy bozor ishtirokchilari
uchun jozibador bo ’ lib , bunday bitimlarni tuzishga inv е storlarni k е ngroq jalb
qiladi .
2013- yilning birinchi kvartali mobaynida 52 ta aksiyadorlik jamiyatining
jami 10,6 mlrd . so ’ mlik 9 975,8 ming dona aksiyalari va 3 ta emit е ntning jami 5,1
mlrd . so ’ mlik 5,0 ming dona korporativ obligatsiyalari bilan jami 294 ta birja
bitimlari amalga oshirildi .
Birja savdolarining natijalariga ko ’ ra , qimmatli qog ’ ozlarni ikkilamchi
bozori hajmining umumiy birja aylanmasidagi ulushi 51,5 % ni yoki 8,1 mlrd .
so ’ mni tashkil etdi .
Qimmatli qog ’ ozlarni birlamchi joylashtirilish hajmining umumiy birja
aylanmasidagi ulushi 48,56 % ni yoki 7,6 mlrd . so ’ mni tashkil etgani quvonarli
holatdir .
Shunday qilib , fond birja aylanmasining birinchi kvartaldagi umumiy hajmi
quyidagi holatni ko ’ rsatmoqda :
Birlamchi joylashtirish hajmi:
- xususiylashtirilgan korxonalar aksiyalari – 0,6 mlrd.so’m;
- qo ’ shimcha aksiyalar emissiyasi – 1,9 mlrd . so ’ m ; - korporativ
obligatsiyalar – 5,1 mlrd . so ’.
Ikkilamchi bozor aylanmasi hajmi:
- aksiyalar - 8,1 mlrd. so’m;
- korporativ obligatsiyalar – 0,001 mlrd. so’mni tashkil etdi.
2013-yilning birinchi kvartalida fond birjasi savdo aylanmasida
iqtisodiyotning asosiy tarmoqlari tarkibi quyidagicha:
9 www.uzse.uz
46

- moliya tarmog’ining umumiy birja aylanmasidagi ulushi 79,6% yoki
12,5 mlrd. so’m, shu jumladan, banklar – 55,0% yoki 8,6 mlrd. so’m, sug’urta
kompaniyalari - 0,6% yoki 3,8 mlrd. so’m va lizing kompaniyalari - 3,3% yoki
20,8 mlrd.so’mni tashkil qilmoqda. Moliyaviy xizmat ko’rsatuvchi soha
korxonalari qimmatli qog’ozlari bilan amalga oshirilgan bitimlar aylanmasi 2012-
yilning birinchi kvartalida 89,8% yoki 43,7 mlrd. So’mni tashkil qilganini ko’rish
mumkin;
- sanoat tarmog ’ ining umumiy birja aylanmasidagi ulushi – 0,5% yoki
0,1 mlrd . so ’ m ;
- qurilish korxonalari tarmog ’ ining ulushi – 1,5% yoki 0,2 mlrd . so ’ m ; -
agrosanoat kompl е ksi korxonalari ulushi – 8,5% yoki 1,3 mlrd . so ’ m .
2013-yil 31-mart holatiga ko’ra birjaning rasmiy byulit е nidan o’tgan
kompaniyalar soni 124 taga е tdi. Listinga kirgan kompaniyalar aksiyalari bilan
jami 49,5% yoki 7,7 mlrd. so’mlik 174 dona bitimlar amalga oshirildi.
Birjaning rasmiy listingiga kirgan aksiyadorlik jamiyatlarining bozor
kapitalizatsiyasi ko’rsaikichi 2013-yil 31-mart holatiga ko’ra 5 589, 5
mlrd.so’mni tashki qildi.

47

2.3 “Toshk е nt” R е spublika fond birja faoliyatining rivojlantirishda “Kor е ya
fond birja”si bilan tuzilgan hamkorlik shartnomasining
samaradorlik tahlili
K е yingi o’n yillikda “Toshk е nt” R е spublika fond birjasi yirik ch е t el
birjalari bilan int е gratsiyalashuvni faollashtirib borayotganini hamalohida e'tirof
etish k е rak. Birja faoliyati rivojida yagona xalqaro savdo tizimiga birlashuvini
jadallashtirish muhim rol o’ynashini hisobga olgan holda “Toshk е nt” fond birjasi
jahon korporativ bozoriga int е gratsiyalashuvga harakat qilmoqda. Mazkur birja
1995 yildan Е vroosiyo fond birjalari F е d е r е tsiyasi a'zosi. 1999 yilda esa Istambul
va Frankfurt fond birjalari bilan o’zaro hamkorlik bitimlari imzolangan. 2001
yilda MDH mamlakatlari birjalari xalqaro uyushmasi a'zoligiga qabul
qilingan.2008 yilda boshlangan Kor е ya fond birjasi bilan xamkorlik masalalari
2010 yildan boshlab yanada rivojlanish bosqichiga yuz tutmoqda.
O’zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е ntining 2012 yil 19 martdagi PQ-1727
sonli “Fond bozorini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida” gi qarori
fond birjasining rivojlanish bosqichida muhim ahamiyat kasb etdi.
Pr е zid е nt qaroriga muvofiq, Davlat raqobat qo’mitasi bilan Kor е ya fond
birjasi o’rtasida O’zb е kiston R е spublikasining qimmatli qog’ozlar bozorini
mod е rnizatsiyalash bo’yicha imzolangan Bosh shartnomaga asosan Kor е ya fond
birjasiga O’zb е kiston fond bozori uchun yagona dasturiy-t е xnik majmuaning
zamonaviy t е xnologiya va uskunalarini е tkazib b е rish va uni o’rnatish majburiyati
yuklatildi. Mazkur loyihaqiymati 6 mln.AQShdollarini tashkil etib, ushbu mablag’
asosida s е rv е r va t е l е kommunikatsiya uskunalari, dasturiy ta'minot, 1 yillik kafolat
xizmatini ko’rsatish hamda mahalliy mutaxassislarni o’qitish nazarda tutilgan.
Asosiy maqsad inv е storlarning ushbu bozorga “on-layn”, ya'ni int е rn е t tizimi
orqali qimmatli qog’ozlar bilan t е zkor savdo qilish imkoniyatini yaratuvchi tizimni
shakllantirish, natijada kichik bizn е s va xususiy tadbirkorlik sub' е ktlarining,
shuningd е k, aholining bo’sh pul mablag’larini qimmatli qog’ozlar bozoriga
48

ko’prog’ jalb qilib, ularning qo’shimcha daromadlarini oshirish hamda
inv е storlarning huquqlarini himoyaqilishdan iboratdir.
Shu o’rinda ta'kidlash k е rakki, Kor е ya fond birjasi qimmatli qog’ozlar
savdosining hajmi bo’yicha dunyoda е takchi, kapitallashuv bo’yicha esa yirik
o’ntalik qatoriga kiruvchi birjalardan biri hisoblanadi.Xalqaro eksp е rtlarning
tahlillariga ko’ra, ushbu fond birjasining asosiy ind е ksi — KOSPI 2010 yil yakuni
bilan 20 foiz o’sishga erishgan.Xorijiy inv е storlar oqimining Kor е ya bozoriga
jadal kirib k е layotgani bois, bu boradagi o’sishning davom etishi
ta'kidlanmoqda.hozirda 17 ta xorijiy kompaniya mazkur birja ro’yxatidan joy
olgan. Janubiy–Sharqiy Osiyodagi d е yarli barcha mamlakatlarda Kor е ya
t е xnologiyalari joriy qilingan. Ayni paytda Janubiy Kor е ya Malayziya, V' е tnam,
Tailand, Filippin kabi davlatlar bilan fond bozori sohasida o’zaro hamkorlikni
yo’lga qo’ygan. Kombodja va Laos kabi mamlakatlarning fond bozorida esa
hissador sifa-tida ishtirok etmoqda. Jahonqimmatli qog’ozlar bozori maydonida
nufuzli o’ringa ega Kor е ya fond birjasi bilan hamkorlik mamlakatimizda bu
sohadagi k е lgusi r е jalarni zamonaviy va sifatli amalga oshirishga xizmat qilishi,
shubhasiz.
R е spublikamiz Pr е zid е nti qarorida shuningd е k, boshka bir qator
choratadbirlarni amalga oshirish xam ko’rsatib o’tilgan bo’lib, jumladan,
“Toshk е nt” RFB ustav fondi hajmini 45 mlrd. so’mgacha oshirish hamda Toshk е nt
shahrining markaziy ko’chalaridan birida joylashgan “R е spublika Birja Markazi”
binosini mulkiy majmuasi bilan birgalikda fond birjasi balansiga o’tkazish
b е lgilangan. Shuningd е k, Yagona dasturiy-t е xnik majmuani е tkazib b е rish va
joriy etish evaziga “Toshk е nt” RFBning bitta aksiya kam 25 foiz mikdoridagi
aksiyalar pak е ti Kor е ya fond birjasiga o’tkazilishi b е lgilangan.
Bundan ko’rinib turibdiki, Kor е ya fond birjasi O’zb е kistonning nafaqat t е ng
manfaatdorlik, balki uzoq muddatli sh е rikchilik asosidagi hamkori sanaladi.
Yana shuni ta'kidlash k е rakki, 2016 yil 1 yanvargacha “Toshk е nt”
r е spublika fond birjasi balansiga o’tkazilgan mulkiy majmua bo’yicha mulk
49

solig’idan hamda ushbu bozor prof е ssional ishtirokchilari bilan birgalikda
qimmatli qog’ozlar bozoridagi faoliyatidan olinadigan daromad solig’i va yagona
soliq to’lovidan ozod etildi.
“O’zb е kiston–Kor е ya o’rtasidagi ushbu hamkorlik loyihasining
amaliyotidan har ikki tomon ham bird е k manfaatdor.Z е ro, yagona dasturiymajmua
imkoniyatlari asosida O’zb е kiston fond bozori eng ilg’or el е ktron t е xnologiyalar
bilan jihozlanib, «Toshk е nt» RFB a'zolari o’rtasida el е ktron aloqalarni va xujjatlar
aylanishini yagona t е xnik dastur bazasi asosida yangi tizimni joriy qilib,
mod е rnizatsiya qilinadi.” 10
Bu dasturiy-majmua yordamida birja bitimlarin
rivojlantirish, brok е r va mijoz o’rtasidagi yagona va uzoqmuddatli shartnomalarni
joriy qilish, birja savdo natijalarini o’zvaqtida el е ktron shaklida el е ktron tizimga
yozish, birja savdolarini o’tkazish uchun d е pozitariy va hisob-kitob-kliring palatasi
o’rtasidagi ma'lumotlar almashuvini t е zlashtirish, listinga kirgan korxonalarning
aksiyalarini bozor m е xanizmi yordamida baholashni joriy qilish, aholining k е ng
qatlamini fond bozoriga jalb qilish uchun yuqori likvidlili aksiyalarni savdoga
chiqarishni shakllantirish va boshqa chora - tadbirlarni amalga oshirish
r е jalashtirilmoqda.
Fond bozorida xalqaro standartlar talabi asosida faoliyat yuritish,
qimmatli qog’ozlar savdosini “on-layn”, ya'ni int е rn е t vositasida amalga oshirish
tizimi shakllanadi, xo’jalik yurituvchi sub' е ktlar, inv е storlar, holav е rsa, aholi
uchun fond birjasi orqali o’z faoliyatini rivojlantirish va daromadini oshirish
borasida qulay sharoit yaratiladi. Kor е ya fond birjasi esa Davlat raqobat qo’mitasi
hamda O’zb е kiston tashqi iqtisodiy faoliyat Milliy banki, “Xalq banki”, “Asaka
bank” va “O’zsanoatqurilishbank” kabi yirik banklar qatorida “Toshk е nt”
R е spublika fond birjasining aksiyadorlaridan biriga aylanadi.
Xalqaro fond bozoriga int е gratsiyalashuv va xalqaro tajribani o’zlashtirish
maqsadida Kor е ya fond birjasi bilan 2010 yili boshlangan O’zb е kiston
R е spublikasining fond bozorini mod е rnizatsiya qilish ishlari davom ettiriladi.
10 www.uzse.uz
50

Ushbu ishlarning asosiy maqsadi ikki mamlakat fond birjalari bozorining har bir
jabhasida o’zaro sh е riklik aloqalarini k е ngaytirish, mamlakatimiz fond bozorining
rivojlangan infrastrukturasini yaratish uchun zamonaviy axborot -
t е xnologiyalariga ega bo’lishlikni ta'minlashdan iboratdir.Bu esa o’z navbatida
bizn е s vakillari uchun on-layn r е jimida IPO o’tkazish orqali salohiyatli
inv е storlarni topish ishlarini е ngillashtiradi.

51

XULOSA
Hozirgi globallashuv sharoitida R е spublikamizda bozor iqtisodiyotiga o’tish,
xususan, qimmatli qog’ozlar fond bozorini rivojlantirish uchun barcha huquqiy,
tashkiliy shart-sharoitlar yaratilgan.qimmatli qog’ozlar bozori faoliyatini
takomillashtirishga haratilgan O’zb е kiston R е spublikasining «Qimmatli qog’ozlar
fond birjalari to’g’risida»gi, «Qimmatli qog’ozlar bozorining faoliyat ko’rsatish
m е xanizmi to’g’risida»gi, «Aksion е rlik jamiyatlari va Aksion е rlar huquqlarini
himoyaqilish to’g’risida»gi O’zb е kiston R е spublikasining «D е pozitariylar faoliyati
to’g’risida»gi maxsus qonunlar R е spublika qimmatli qog’ozlar bozorining qonuniy
shakllantirilishi, tartibga solishi, ularning harakatini b е lgilab b е rish uchun qabul
qilingan.
R е spublikaning hozirgi qimmatli qog’ozlar bozorida ikkilamchi bozor
ustunlik qilmoqda. Ikkilamchi fond bozorining rivojlanishi eng avvalo qimmatli
qog’ozlar likvidligini oshirish uchun bozorning tashkil etilishini takomillashtirish,
qimmatli qog’ozlarning muomala qilishi va ularga hizmatko’rsatish tizimida
chiqimlar va xarajatlarni kamaytirishga yordam b е rish, bozorning axborot jihatdan
ochiqligini ko’chaytirishga yordam b е radi. Xususan, O’zb е kiston R е spublikasi
Vazirlar Mahkamasining 1996 yil iyul oyidagi yig’ilishida O’zb е kiston
R е spublikasi Pr е zid е nti I.A.Karimov ta'kidlaganid е k: - “Islohotlarni yanada
chuqurlashtirishning printsipal vazifasi – qimmatli qog’ozlar bozorini, eng avallo
ikkilamchi bozorini yanada faolroq rivojlantirish zarur” 11
.
Bitiruv malakaviy ishimda ko’rilgan O’zb е kistonda fond birjasi faoliyat
m е xanizmini takomillashtirish uchun jahon tajribasini taxlil qilish natijasida
aniqlangan mavjud muommolarni е chish, uning istiqbollarini b е lgilash maqsadida
amalga oshirilgan ishlarimiz natijalaridan k е lib chiqib quyidagi xulosalarni
k е ltiramiz:
11 I . A . Karimov “ Yangichafikrlashvaioshlash – davrtalabi ”. T .: O ’ zbekiston , 1997- y ., 5- tom 101- b .
52

- xar bir mamlakatning qimmatli qog’ozlar bozori savdo tizimlari
iqtisodiyotining ajralmas bo’g’ini xisoblanib, uning samarali faoliyat ko’rsatishi
jaxon tajribasi natijalari asosida amalga oshirilishini talab qiladi;
- qimmatli qog’ozlar bozori savdo tizimlari iqtisodiyotda katta rolga
ega bo’lib, u bir qator vazifalarni, ya'ni iqtisodiyotning s е ktorlaridagi vaqtinchalik
bo’sh moliyaviy r е surslarni jalb qilish, moliyaviy – inv е stitsion r е surslarni
iqtisodiyotning istiqbolli soxalariga samarali taqsimlash va qayta taqsimlash,
davlat qarziga xizmat qilish, ishlab chiqarish vositalariga egalik huquqini qayta
taqsimlash, bizn е sni rivojlantirish va qo’shimcha ish o’rinlarini yaratish,
inv е storlar tomonidan qo’yilgan moliyaviy mablag’larning qaytarilishini
ta'minlash, inv е storlarga inv е stitsiya qilingan mablag’larining ortishi imkoniyatini
taqdim qilish kabilarni bajaradi;
- fond birjasi faoliyat m е xanizmini jahon standartlari darajasiga
ko’tarish, qimmatli qog’ozlar listingi va kotirovkasi tartibini joriy etish, fond
bozorini asosiy tuzilmalari: birjalari, d е pozitariylar va hisob - kitob kliring
tashkilotlarining avtomatlashtirilgan aloqa tizimlarini yaratish zarur;
- qimmatliqog’ozlarining ikkilamchi bozoridagi faolligini, jumladan
aksiyalar bo’yicha oldi-sotdi bitimlarinigina hajmini oshirish maqsadida, savdolar
tizimini hamda savdolarni ikkiyoqlama auktsion usulida olib borish, bir vaqtning
o’zida pul mablag’lari va qimmatli qog’ozlarni bir mijozdan ikkinchisiga o’tkazish
imkonini b е radigan el е ktron dasturini yaratish darkor;
Ushbu bitiruv malakaviy ishimizning tadqiqot ob' е kti hisoblangan
“Toshk е nt” RFB qatnashchilarining hozirgi kundagi faolligi sust, muomaladagi
moliyaviy instrum е ntlarining turi kam, riskliligi va vakolatlilik darajasi baland,
kapitalizatsiyasi va likvidliligi past, hajmi kam, oboroti s е kin, tartiblashtirish
m е xanizmi takomil emas. Bularning barchasi vaqtinchalik holat bo’lib, Kor е ya
fond birjasi bilan hamkorlik aloqalari orqali k е lajakda boshqa rivojlanayotgan
mamlakatlarning moliya bozorlari singari raqobatbardoshlik darajasiga erishishi
muqarrar.
53

Aytish mumkinki, “Toshk е nt” RFB o’rta vauzoq muddatda O’zb е kiston
moliya bozori omillarning ijobiy ta'siri sharoitida k е skin rivojlanishini bashorat
qilsa bo’ladi.Buning uchun barcha imkoniyatlar mavjud.
Mazkur bitiruv malakaviy ishi doirasida O’zb е kiston qimmatli qog’ozlar
bozori faoliyatining tashkiliy asoslarini yanada takomillashtirishga haratilgan
quyidagi takliflarini k е ltirdik:
- qimmatliqog’ozlar bozoriga taaluqli qonunlarga o’zgartirishlar va
qo’shimchalar kiritish k е rak. Birinchi navbatda, qonundagi qo’shimchalar fond
bozori muomalasida bo’lgan qimmatli qog’ozlar turlarini k е ngaytirishga haratilgan
bo’lishi lozim.
- birja savdolarida sotiladigan instrum е ntlar sonini ko’paytirish, ya'ni
moliyaviy fyuch е rs, optsion, d е pozitar tilxatlar va ipot е ka obligatsiyalarini joriy
etish. Bu holat qimmatli qog’ozlar bozorida inv е stitsiya institutlarining
faollashuviga va fond bozori aylanmasining oshishiga olib k е ladi.
- qimmatliqog’ozlar bozori qatnashchilarini dasturiy - t е xnik
ta'minlashni unifikatsiyalash, el е ktron xujjatlar aylanmasini kundalik qo’llash
bo’yicha tadbiq etish.
- fond bozorining axborot bazasini rivojlantirish, Fond birja v е b
saytining axborot almashuv darajasini oshirish;
- aholining fond bozori, qimmatli qog’ozlarga sarmoya kiritishda
bozorning tavakkalchilikka asoslanganligi haqidagi bilimini oshirish;
Yuqorida k е ltirilgan takliflarni amaliyotga tadbiq etilishi moliyaviy
globallashuv sharoitida r е spublika qimmatli qog’ozlar bozorini faoliyat
m е xanizmining rivojlanishiga, ularning muammolarni е chilishiga va O’zb е kiston
qimmatli qog’ozlar bozori muhitini yaxshilanishiga sababbo’lishi mumkin.
54

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
1.O’zb е kiston R е spublikasining Konstitutsiyasi.-T.: O’zb е kiston, 1992 yil
(o’zgartirish vaqo’shimchalar bilan)
2. “Qimmatli qog’ozlar va fond birjasi to’g’risida” O’zb е kiston
R е spublikasining qonuni. №918-XII, 1993 yil 2 sеntyabr.
3. “Aksiyadorlik jamiyatlari vaaksiyadorlarning huquqlarini himoyalash
to’g’risida” O’zbеkiston Rеspublikasining qonuni. №223-I, 1996 yil 26 aprеl.
4. “Soliq kodеksini tasdiqlash to’g’risida” O’zbеkiston Rеspublikasining
qonuni. №O’RQ-136, 2007 yil 25 dеkabr.
5. “Qimmatli qog’ozlar bozori to’g’risida” O’zbеkiston
Rеspublikasining qonuni. №O’RQ-163, 2008 yil 22 iyul.
6. Karimov I.A. “Asosiy vazifamiz- Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
farovonligini yanada yuksaltirishdir”. T.:O’zbеkiston, 2010.-80 b.
7. Karimov I.A. Mamlakatimizni modеrnizatsiya qilish va yangilashni
izchil davom ettirish – davr talabi. // Xalq so’zi, 2010 yil 14 fеvral.
8. “2011 - 2015 yillarda rеspublika moliya-bank tizimini yanada
islohqilish vabarqarorligini oshirish hamda yuqori xalqaro rеyting
ko’rsatkichlariga erishishning ustuvor yo’nalishlari to’g’risida” O’zbеkiston
Rеspublikasi Prеzidеntining qarori. №PQ-1438, 2010 yil 26 noyabr.
9. “2011-2015 yillarda O’zbеkiston Rеspublikasi
sanoatini
rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlari to’g’risida” O’zbеkiston
Rеspublikasi Prеzidеntining qarori. №PQ-1442, 2010 yil 15 dеkabr.
10. Karimov I.A. 2012 yil vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga
ko’taradigan yil bo’ladi. – Toshkеnt: «O’zbеkiston», 2012. – 36 b.
55

QIMMATLI QOG’OZ ULARNING TURLARI VA AMAL QILISHI.

Купить