Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 4.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Сельское и лесное хозяйство

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qobiqlangan yeryong‘oq urug‘ini ekishning texnologik jarayonini takomillashtirish va ekish apparati parametrlarini asoslash

Купить
Tasdiqlayman ________ _________________ Kafedra mudiri dos.- « » mart 20 24 yil «Ye r usti transport tizimlari » kafedrasi _ 61M-23 (o‘) AVT guruh talabasi - rahbar - “Traktorlar va mobil qishloq xo‘jaligi mashinalari kuch uzatmalari nazariyasi va loyihalash” fanidan KURS I S HI TOPSHIRIG‘I 1. Ishlanadigan loyiha: “Qobiqlangan yer yong‘oq urug‘ini va ekishning texnologik jarayonini takomillashtirish va ekish apparati parametrlarini asoslash”. 2. Boshlangich ma’lumotlar “SMX -4-04” rusumli ekish apparati 3. Foydalaniladigan adabiyotlar 1.Shoumarova M., Abdillaev T. Qishloq xo‘jaligi mashinalari. Toshkent: «O‘qituvchi», 2002. 2. Listopad G.E. va b . Selskoxozyaystvenn i e i meliorativn i e mashin i . M.: Agropromizdat, 1986. 3. Sineokov G.N., Panov I.M. Teoriya i raschet pochvoobrabat i vayu shi x mashin. M.: «Mashinostroenie, 1977. 4. Klenin N.I., Sakun V.A. Selskoxozyaystvenn i e i meliorativn i e mashin i . M.: Kolos, 1998. 4. Grafik qismining tarkibi 1. E kish apparatining kinematik sxemasi A1f -1l; 2. Ekish apparatining yig‘ish chizmasi A1f -1l; 3. Ekish apparatining detallarining ishchi chizmasi (disk, bunker, g‘altak, yo‘naltiruvchi quvur) yig‘ish. 5. Tushintirish yozuviing tarkibi 1. Kirish (dolzarbligi). 2. Yer yong‘oq urug‘ini ekish apparatining adabiyotlar bo‘yicha tahlili.3. Tanlangan mavzuni asoslash 4. Yer yong‘oq urug‘ini ekish apparatining kinematik hisobi. 5.Ekish apparati asosiy mexanizmining hisobi 5. Detallarni mustahkamlikka hisoblash. Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar. Ilovalar 6. Loyi h ani bajarish va h imoya qilish muddatlari jadvali 1 2 3 Ximoya Re ja 30.03.2024 13.04.2024 11.05. 2024 18.05.2024 Amalda R ahbar _________________ Mundarija 1. Kirish (dolzarbligi)..................................................................................3 2. Yer yong‘oq urug‘ini ekish apparatining adabiyotlar bo‘yicha tahlili… .4 3. Tanlangan mavzuni asoslash ……………………………………….. …12 4. Yer yong‘oq urug‘ini ekish apparatining kinematik hisobi ……………14 5. Ekish apparati asosiy mexanizmining hisobi …………………………..24 6. Detallarni mustahkamlikka hisoblash …………………………………26 7. Xulosa …………………………………………………………………27 1. Kirish (dolzarbligi) Yuqori hosil olishning asosiy usullaridan biri ekish usuli va uni amalga oshirish texnologiyasidir. Hozirgi kunda davlatimizdagi yeryong’oqni ekish uchun qo’llanilayotgan seyalkalar agrotexnik talablarga yetarlicha javob bermasligi sababli ular ustida ko’plab ishlar olib borilishi zarur. Shu bilan birga yeryong’oq urug’larining tashqi mexanik zarbalarga chidamliligini oshirish va ekish paytida bir xil taqsimlanishini taminlash uchun uni kimyoviy moddalar yordamida qobiqlash katta yordam beradi. Natijada biz nafaqat ichki bozorda yeryong’oqqa bo’lgan talabni qondira olamiz, balki tashqi bozorda ham yetakchi o’rinlarga ko’tarilishimiz mumkun. Dunyoda yeryong oq yetishtirishning 37% Xitoy, 25% Afrika, 21%ʻ Amerika va 6% Okeaniyaga to g ri keladi. Boshqa asosiy yer yong'oq ishlab ʻ ʻ chiqaruvchilari AQSh, Sudan, Indoneziya, Myanma, Senegal, Argentina va Vetnamni o'z ichiga oladi. Asosiy eksportchilar Hindiston, Argentina, AQSH, Xitoy va Malavi bo lsa, asosiy importyorlar esa Niderlandiya, Yevropa Ittifoqi, ʻ Indoneziya, Meksika, Germaniya va Rossiyadir. Yer yong'oq asosan qumloq tuproqli joylarda, ayniqsa qurg'oqchil va yarim qurg'oqchil joylarda o'stiriladi. Yong'oq iste'mol qilishdan tashqari, hayvonlar uchun ozuqa sifatida ham eksport qilinadi. Tadqiqot maqsadi – qobiqlangan yer yong’oq urug’larini aniq ekadigan va O’zbekiston tuproq iqlimi sharoitiga mos pnevmatik ekish apparatining parametrlarini asoslash orqali urug’lik, mehnat sarfi va boshqa harajatlarni kamaytirishdan iborat. Tadqiqot vazifalari – yer yong’oq urug’larini ekish mashinalari, ekish texnologiyalari va texnika vositalariga oid ma'lumotlar va ilmiy-tadqiqot ishlarini tahlil etish; - yer yong’oq urug’larini ekish mashinalariga qo'yiladigan agrotexnik talablarni tahlil etish, yer yong’oq urug’larini fizik-mexanik xossalarini o’rganish; - tadqiqot ob'ektining konstruktiv sxemasi va texnologik ish jarayonini ishlab chiqish; - yer yong’oq urug’larini ekish mashinasining ratsional parametrlarini aniqlash imkonini beradigan matematik modellarni ishlab chiqish va analitik ifodalarni olish; - yer yong’oq urug’larini ekish mashinasining sifat va energetik ko'rsatkichlarini aniqlash bo'yicha nazariy tadqiqotlarni o'tkazish; - takomillashtirilgan yer yong’oq ekish apparati bilan jixozlangan mashinaning texnik va iqtisodiy ko'rsatkichlarini nazariy aniqlash. 2 . Yer yong‘oq urug‘ini ekish apparatining adabiyotlar bo‘yicha tahlil. Pnevmatik seyalkalarni shartli ravishda ikki guruhga bo lish mumkin. ʻ Birinchi guruhga tegishli pnevmatik seyalkalarda sirpang ichsimon ѐDki ʻ qilsimon soshniklar qo llanilgan bo lib, ekish apparatlari bevosita ʻ ʻ soshnik ustiga o rnatilgan. Bu guruhga SPCH-6M (Ruminiya), SUPO-6-8 (Rossiya), ʻ Classic va Contour (Amazonen Werke) Schmotzer (Germaniya) hamda SÖnmezler va Daichi (Turkiya), Planter 3 (KUHN) (Italiya), PPAES ‒ 4(O zbekiston) seyalkalari kiradi Ekish apparatlari soshnik ustiga bevosita ʻ joylashtirilganligi uchun bu seyalkalarda urug ning apparatdan ekish egatigacha ʻ bo lgan masofasi minimal darajaga keltirilgan.Ikkinchi guruhga tegishli ʻ pnevmatik seyalkalarda diskli soshniklar qo llanilgan bo lib, soshnikning yurish ʻ ʻ chuqurligini cheklovchi sifatida bevosita soshnikning ikki tomoniga o rnatiladigan g ildirak (g altak) lardan foydalanilgan. Bundan ko zlangan asosiy ʻ ʻ ʻ ʻ maqsad - ekish chuqurligini yuqori aniqlik bilan bir xil ushlab turish hamda seyalkaning gabarit o lchamini kamaytirishdan iboratdir. Diskli soshnikning ʻ balandligi sirpang ichsimon soshniklarnikidan ancha katta bo lganligi va qo sh ʻ ʻ ʻ diskning orasiga ekish apparatini joylashtirish imkoniyati yo qligi sababli ekish ʻ apparati soshnik va katoklarning tepa qismiga joylashtirilgan. Natijada ekish apparati bilan tuproq yuzasi orasidagi masofa ancha katta bo lib, apparatda me' ʻ ѐ D rlangan urug lar soshnik orasidan ekish egatiga ʻ ma'lum bir qiymatga ega bo lgan urug o tkazgich orqali tushadi. Bunday ʻ ʻ ʻ konstruksiya “Case1200” va “New Holland” (AQSh), “Gaspardo” (Italiya) seyalkalarida qo llanilgan. Diskli ekish apparatlarining birinchi nusxalaridan biri ʻ Fransiyada “Node Gujise” firmasi tomonidan yaratilgan “Sokam” pnevmatik seyalkasida qo llanilgan va ushbu pnevmatik ekish apparati vertikal diskli ʻ pnevmatik ekish apparatlarining prototipi hisoblanadi [25; 21-24-b.]. “Sokam” apparatida ekish diski 9 tik (vertikal) o rnatilgan. Diskning ʻ ѐ D n yuzasida, uning chetlariga yaqin aylana bo ylab bir-biridan teng masofalarda teshiklar ochilgan. ʻ Disk va unga ѐ D pishib turadigan aralashtirgich 7 apparatning korpusi 5 ga o rnatilgan o q 8 orqaliyulduzcha 6 ʻ ʻ ѐ D rdamida zanjirli yuritma bilan aylanma harakatga keltiriladi. Ekish diskining ustidan apparat qopqog i 3 mahkamlanadi. ʻ Apparat qopqog i ichida to liqmas aylana shakliga ega bo lgan o yiq bo lib, shu ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o yiqning ichi ekish diski yuzasi bilan birgalikda siyraklashish kamerasini hosil ʻ qiladi. Siyraklashish kamerasi patrubok 2 orqali so ruvchi ventilyatorga ʻ ulangan. Ekish diski teshiklariga ѐDpishgan ortiqcha urug larni vilkasimon ʻ ajratgich 4 tushirib yuboradi. Ajratgich ikkita sterjensimon tilga ega bo lgan ʻ planka ko rinishida tay ѐDrlangan bo lib, apparat tashqarisiga chiqarib qo yilgan o qqa ʻ ʻ ʻ ʻ ulangan. O qni burash yo li bilan ajratgich tillarining disk teshigiga nisbatan ʻ ʻ joylashish holati o zgartiriladi (urug larning o lchamiga qarab sozlanadi). ʻ ʻ ʻ 1-rasm. “Sokam” seyalkasi ekish apparatining sxemasi 1 – bunker; 2 – patrubok; 3 – apparatning qopqog i; 4 – ajratkich; 5 – apparat korpusi; ʻ 6 – yulduzcha; 7 – aralashtirgich; 8 – o q; 9 – ekish diski ʻ Bu erda urug siyraklashish kamerasi ta'siridan chiqib, o z og irligi bilan ʻ ʻ ʻ soshnik hosil qilgan ekish ariqchasiga tushadi. “Sokam” seyalkasi apparatining kamchiligi shundan iboratki, urug larni egatlarga tashlab berish va teshiklarni ʻ tozalash uchun moslamalar ko zda tutilmagan. Natijada ba'zi teshiklar urug , ʻ ʻ urug po stlog i va chiqindilar bilan tiqilib qoladi. ʻ ʻ ʻ Bu esa ekish aniqligining pasayishigaolib keladi. “Lange” (Germaniya) firmasi tomonidan diskli pnevmatik seyalka ishlab chiqilgan (2-rasm) [26]. Ushbu seyalkaning ekish apparati korpusi ikkita kameradan tashkil topgan. Diskning teshiklari katta va kichik diametrlarda bo lib, so ruvchi teshiklari chuqurchalarda joylashgan. Bundan tashqari, ʻ ʻ so ruvchi teshiklarning diametri chuqurlatish teshiklaridan ancha ʻ 2- rasm. “Lange” seyalkasining ekish apparati sxemasi 1 – so rish kamerasi; 2 – ekish apparati korpusi; 3 – bunker; 4 – urug ʻ ʻ o tkazgich; 5 – ekish diski; 6 – siyraklanish kamerasi; 7 – zichlagich ʻ Ekish apparati ishlaganda ekish diski bunker 3 da joylashgan urug lar orasidanʻ o tadi. Havo bosimi va vakuum kamerasida hosil bo lgan vakuum ta'sirida ʻ ʻ katta teshiklarga bir necha urug so riladi. Urug lardan biri chuqurchaga kirib, ʻ ʻ ʻ u erda mahkam ѐ D pishadi. Disk apparatning yuqori qismiga kelganda, ortiqcha urug lar havo oqimi bilan uchirilib yana bunkerga tashlanadi. Teshiklarga ʻ so rilgan urug lar pastga, vakuum tugagan joyga tushiriladi va siqilgan havo ʻ ʻ bilan urug o tkazgich 4 ga yuboriladi. So ng urug lar egatchaga tushadi va ʻ ʻ ʻ ʻ zichlagich 7 ѐ D rdamida tuproq bilan ko miladi. ʻ “Lange” ekish apparatining afzalligi shundaki, bunda ortiqcha urug lar bunkerga va so rilgan urug lar urug o tkazgichga havo oqimi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ѐ D rdamida ishonchli ravishda chiqariladi. Shu bilan birga, teshiklar urug ʻ qoldiqlaridan ham tozalanadi. Apparatning kamchiligi - apparat faqat yumaloq shakldagi urug larni ekishga mo ljallangan. ʻ ʻ Keyinchalik “Sokam” (Fransiya) urug ekish apparati konstruksiyasiga ʻ o xshash ekish apparatlari bilan jihozlangan seyalkalar ko plab ishlab ʻ ʻ chiqarilgan. Ortiqcha urug larni qaytargichlari, vakuumni ekranlash zonasi, dizayn ʻ o zgartirishlari kiritilgan. Bular “Pneumosem-2” va “Namnet” (Fransiya), ʻ “Miniair” (Germaniya), SPCh-4-6 (Ruminiya), SUPN-6-8 (SSSR) va boshqa ekish apparatlaridir. “Pneumosem-2” seyalkasining ekish apparati quyidagi o ziga xos ʻ xususiyatlarga ega (1.3-rasm): ekish diski 2 va vakuum kamerasi o rtasida ʻ neylon qistirma o rnatilgan bo lib, u kamerani havoga singib ketishiga yo l ʻ ʻ ʻ qo ymaydi. ʻ Ortiqcha urug larni kaytarish esa tishli sektor ѐDrdamida amalga oshiriladi. ʻ Korpusning pastki qismiga urug larni tushushini osonlashtiradigan segment ʻ o rnatilgan. Apparatlarning kompakt konstruksiyasi tufayli ularni 35 sm gacha ʻ oradagi masofa bilan seyalkalarga o rnatish mumkin. ʻ 3-rasm. “Pneumosem-2” seyalkasining ekish apparati sxemasi 1 – apparat korpusi; 2 – ekish diski; 3 – so ruvchi teshik; 4 – havo kanali ʻ “Pneumosem-2” seyalkasi deyarli barcha sabzavot va dukkakli ekinlar urug ini ekish imkonini beradi. Ekish diski va vakuum qopqog i o rtasidaʻ ʻ ʻ o rnatilgan neylon prokladka o rnatilganligi natijasida urug harakati davomida ʻ ʻ ʻ vakuum urug kamerasidan urug ni tushirish zonasigacha saqlanadi. ʻ ʻ Vakuumning ekranizasiyasi disk tagiga o rnatilgan segment bilan amalga ʻ oshiriladi. Ortiqcha urug lar tishli sektor ѐDrdamida urug kamerasiga ʻ ʻ tushiriladi. Seyalkada turli ekinlarning urug larini ekish uchun disklardagi so ruvchi ʻ ʻ teshiklar har xil diametrda ishlab chiqilgan. Ekish disklari tayanch g ildiraklardan zanjirli va konussimon tishli yuritmalar orqali harakatga keltiriladi. ʻ Konussimon shesternyalar har bir ekish seksiyasining quyma korpusida joylashgan [27]. Maxsus “Miniair” seyalkasi sabzavot ekinlarning qobiqlanmagan mayda urug larini aniq ekish uchun mo ljallangan Uning kamchiligi - urug lar ʻ ʻ ʻ orasidagi belgilangan intervallar barqarorligining pastligi. 4-rasm. “Miniair” seyalkasining ekish apparati sxemasi 1 – urug bunkeri; 2 –o zgartirgich; 3 – ekish diski; 4 –havo kuchi bilan ʻ ʻ ishlaydigan mexanizm; 5 – patrubok; 6 – havo kanali; 7 – urug o tkazgich; ʻ ʻ 8 – soshnik; 9 –ekish chuqurligini sozlagich SUPN-8 seyalkaning ekish apparati bir-biri bilan ikkita payvandlangan disk ko rinishidagi ekish diski bilan jihozlangan. Disklarning qalinligi har xil va ʻ ikki tomoni ochiq teshik qilingan. Ishlash paytida vakuum hosil bo lishi tufayli ʻ urug lar ingichka disk teshiklariga bosiladi va ekish zonasiga tashlanadi [29]. ʻ Ekish apparati quyidagicha ishlaydi: urug lar urug kamerasi 2 ga tushadi. Val 4 ʻ ʻ soat mili bo yicha aylanib, burovchi momentni ekish diski 5 ga uzatadi. ʻ Vakuumli ventilyator ekish diskining teshigiga qistirma 7 ning kesilgan joyida vakuum hosil qiladi. 5-rasm. «SUPN-8» seyalkasining ekish apparati sxemasi 1 – korpus; 2 – urug kamerasi; 3 – siyraklanish kamerasi; 4 – val;ʻ 5 – ekish diski; 6 – elastik tozalagich; 7 – qistirma; 8 – uyali ekish diski; 9 – uya; 10 – teshikli ekish diski; 11 – teshik; 12 – to r (setka); 13 – urug . ʻ ʻ Ekish diski 5 aylanganda urug lar 13 teshik 9 ka tushadi, havoning ʻ so rilishi natijasida teshiklar ichida ushlab turiladi va to r (setka) 12 ni bosadi. Bu ʻ ʻ esa urug larning vakuum kamerasiga o tishiga yo l qo ymaydi. Disk aylanib, urug ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ѐ Dpishgan teshiklarni ekish zonasiga olib keladi va urug lar o zining og irligi ʻ ʻ ʻ bilan soshnikka tushadi. Bu disklarning kamchiligi - yasashjara ѐDnining murakkabligidir. Sabzavot urug larini aniq ekishda SPCh-4-6 makkajo xori ekadigan seyalkaning ʻ ʻ modifikasiyasi ishlatiladi [30]. Konstruksiyasi «Sokam» seyalkasinikiga o xshaydi. Apparatning ʻ teshiklarini tozalash uchun yulduzchali urug tushirgich o rnatilgan юEkish ʻ ʻ apparati zanjirli uzatma orqali harakatga keltiriladi. Kamchiliklari - ekish disklarini o zgartirishning sermehnatligi, ʻ urug larning katta balandlikdan tushishi, so ruvchi teshiklarning tiqilib qolishi, ʻ ʻ seksiyaning yurituvchi g altagi shataksirashi oqibatida urug lar ʻ ʻ orasidagi intervallarni notekis taqsimlanishi. «SPCh-4-6» seyalka ekish seksiyasining sxemasi “Monosem” seyalka ekish diskining diametri katta va u seyalkaning harakat tezligidan tezroq aylanadi (1.7-rasm). Ekish diski 4 da teshiklar ikkitadan ikki qator qilib joylashtirilgan. Tashqi teshiklar ichki teshiklarga qaraganda kattaroq diametrga ega, shuning uchun ularga ikkita uchta urug lar ѐDpishishi mumkin. ʻ Teshiklar guruhi parrak qanotlarining orasidagi sektor 3 da joylashgan. 6 -rasm. “Monosem” seyalkasining ekish apparati sxemasi 1 – qaytargich; 2 – parrak; 3 – sektor; 4 – ekish diski; 5 – ekish diski teshiklari; 6 – tuynuk; 7 – urugʻ Apparat ekishning yuqori aniqligi va urug larni egatlar bo yicha yaxshi ʻ ʻ taqsimlanishi bilan ajralib turadi. Kamchiligi - teshiklarni tozalash moslamasi yo q.1980-yillarda O rta Osi ʻ ʻ ѐ D qishloq xo jaligini mexanizasiyalash va ʻ elektrlashtirish ilmiy-tadqiqot instituti (SAIME, hozirgi QXMITI) da ham pnevmatik ekish apparatlarini yaratish ustida ma'lum ishlar olib borilgan [31; 18-b]. Jumladan, chigitni uyalab ekish uchun mo ljallangan ekish apparati ʻ (1.8-rasm) korpus 5, ekish diski 1 va bunkerni (ko rsatilmagan) o z ichiga ʻ ʻ oladi. Ekish diski gorizantal joylashgan o q 7 da vertikal joylashtirilgan. ʻ Diskning aylanasi bo ylab teshiklar guruhlab joylashgan. Teshik guruhlari ʻ oralarida diskka kurakchalar 3 mahkamlangan. Kurakchalar korpusning aylana ariqchasi 4 ichida harakatlanadi. Ekish diski so ruvchi teshiklarga so rib olingan urug lar tirqish 2 ga ʻ ʻ ʻ etib borganda o z og irligi va markazdan qochma kuchlar ta'siri ostida ariqcha 4 ga ʻ ʻ tushadi. So ngra urug lar kurakcha 3 orqali tuynuk 8 tomonga etkaziladi va ʻ ʻ ekish ariqchasiga tushuriladi. Bu apparatda urug larni ajratib olish pnevmatik ʻ usulda, ularni uyalab tashlab berish mexanik usulda amalga oshiriladi. O tkazilgan sinovlarda apparatning ekish aniqligi past, ya'ni ʻ mexanik apparat darajasida bo lgan. SPCh-6M (Ruminiya) seyalkada ekish diski ʻ teshiklarini tozalash uchun apparat qopqog ining pastki qismida yulduzcha ʻ o rnatilgan. ʻ Yulduzcha tishlarining qadami diskdagi teshiklar qadamiga teng bo lib, ish ʻ jara ѐ D nida yulduzcha orqali ekish disk teshiklar iflosliklardan tozalanadi. SPCh- 6M seyalkasining ventilyatori 3450 aylanma tezlikda aylanib, havoning tezligini 49 m/s gacha va siyraklashish bosimini 3,1-3,9 kPa (31-39 Mb) gacha etkazadi. Bunday seyalkalar Respublikamizga katta partiyada olib kelingan bo lib,ʻ makkajo xori va boshqa ekinlar urug larini ekishda keng qo llanilgan. ʻ ʻ ʻ Afzalliklari qator oralari kengligi 35 dan 100 sm gacha, urug lar orasi ʻ 2,5 dan 140 sm gacha sozlash imkoni mavjud. Markerlarni boshqarish traktor kabinasidan gidrotizim ѐ D rdamida amalga oshiriladi. Texnologik jara ѐ D nning ishonchlilik koeffisienti 1,0 ga teng. Kamchiliklari ekish disklarini almashtirish murakkab va ko p vaqtni talab qiladi; zichlovchi g ildiraklar ekish diskini ʻ ʻ aylantirish vazifasini ham bajarganligi uchun sirpanish holatlari kuzatiladi; seyalka urug larni uyalab ekishga moslashmagan; seyalkaning harakat tezligi ʻ ortganda hamda qatordagi urug lar orasidagi masofa (interval) kamaytirilganda ʻ ekish aniqligi pasayadi. Respublikamiz dalalarida Turkiyaning Sönmezler seyalkalari ham keng qo llanib kelinmoqda [32]. ʻ 7-rasmda ekish apparatining umumiy ko rinishi tasvirlangan. ʻ Bu pnevmatik ekish apparatining ishlash jara ѐDni ham yuqorida keltirilgan ekish apparatlari singari bo lib, soshnik 6 dan keyin joylashtirilgan ko mgich ʻ ʻ ekish ariqchasiga tushgan urug ni tuproq qatlami bilan ko madi, zichlovchi ʻ ʻ katok esa uning ustini shibbalab ketadi. Ekish chuqurligi zichlovchi g altakka o rnatilgan sozlash mexanizmi ʻ ʻ ѐ Drdamida rostlanadi. darajasida bosilishini ta'minlaydi va tuproq sharoitlariga qarab sozlanadi.Germaniyaning “Schmotzer”firmasi ishlab chiqqan seyalkada ekish apparati yupqa va cho zinchoq shakldagi korpusga ega bo lib, soshnikning ichiga ʻ ʻ kirib turadi. Shuning hisobiga urug ni tushish balandligi 100 mm Seksiyaga ʻ soshnikdan oldin kesuvchi disk va uning ikki tomoniga ekish chuqurligini sozlash uchun katoklar o rnatilgan. Soshnik oldida harakatlanuvchi kesuvchi disk ʻ ang izni kesib, soshnik harakati uchun qulay fon yaratib beradi. ʻ Amerika Qo shma Shtatlarida ishlab chiqarilgan Case-1200 seyalkasining ekish apparati ʻ 1.11-rasmda ko rsatilgan [34; 208-b]. Case-1200ʻ seyalkasida ham vertikal diskli pnevmatik ekish apparati qo llanilgan. ʻ Ishlash prinsipi yuqoridagi pnevmatik seyalkalar bilan bir xil. Ekish chuqurligini yuqori aniqlik bilan ta'minlash uchun soshnikning bevosita ikki tomoniga rezina gardishli g ildiraklar o rnatilgan, ekish apparati esa bu ʻ ʻ g ildiraklardan yuqorida, soshnik ustiga to g rilab o rnatilgan. ʻ ʻ ʻ ʻ Bu seyalkani og ir tuproqli va o simlik qoldiqlari bor dalalarda ham ishlatish ʻ ʻ mumkin. Kamchiligi: ekish apparatining soshnikdan yuqorida joylashganligi va urug lar urug o tkazgichdan o tib soshnikka o tganda uyadagi urug lar g ujligini ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ta'minlab bera olmaydi. Chet davlatlarda ishlab chiqilgan seyalkalarda har xil diametrga ega bo lgan ʻ ekish disklari qo llanilgan. Eng kichik diametrli (140 mm) disk ʻ . Dunyoning turli burchaklaruida yeryong’oq ekish uchun turli xil ekish apparatlari qo’llaniladi SPCH-6M seyalkasida bo lsa, eng katta diametrli disk (300 mm) Case-1200 ʻ seyalkasidadir. Seyalkalarning harakat tezliklariga qarab, aniq ekish imkoniyatining yuqori ekanligini ko rishimiz mumkin. Masalan, Case-1200 ʻ seyalkasi yuqori tezliklarda kichik diametrli diskka ega pnevmatik seyalkalarga nisbatan aniq ekish imkoniyati yuqori. 3. Tanlangan mavzuni asoslas h O zbekistonda qishloq xo jaligini isloh qilish tizimi yil sayin takomillashibʻ ʻ bormoqda. Shunga qaramasdan uni yanada rivojlantirishga qaratilgan O zbekiston ʻ Respublikasi Prezidentining qator farmonlari va qarorlari buning yorqin isboti bo la ʻ oladi . So‘ngi yillarda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish, eksportni oshirish, sohaga zamonaviy texnologiyalarni tadbiq etishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Biroq, bugungi kunda ichki va tashqi bozordagi qishloq xo’jaligi mahsulotlariga narxini oshishi, aholi o‘sishi hamda boshqa inson ta’siri bilan bog‘liq omillar tufayli chegaralangan yer resurslaridan iloji boricha to’liq va oqilona foydalanish uchun urug’ ekishning yangi texnologiyalarini joriy etishni taqozo etmoqda. Respublikada moyli ekinlarni yetishtirish, saqlash, qayta ishlashning uzluksiz va samarali tizimni takomillashtirish, ichki iste’mol bozorini yog’li mahsulotlari bilan barqaror ta’minlash bo’yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish hamda yer yong’oq yetishtirishda uning fizik-mexanik xossalarini alohida inobatga olgan holda ekishni tashkil etish ustida bir qancha istiqbolli ishlar amalga oshirilmoqda. Yeryong’oq - dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik moyli ekin bo’lib 10 dan ortiq turi bor. O zbekistonning sug oriladigan mintaqalarida oddiy turi ekiladi. 16- ʻ ʻ asrda Janubiy Amerikadan Osiyoga so ngra Yevropaga tarqalgan. Jahon bo yicha ʻ ʻ umumiy ekin maydoni 24,7 mln gektar, o rtacha hosildorligi 13,4 s/ga, yalpi hosili ʻ 33 mln.tonna .Yeryong’oq dukkagida 1—6 gacha urug’i bo ladi. 1000 dona ʻ urug ining vazni 200—1500 g (o rtacha 400—500 g). Uning mevasi tarkibida 48— ʻ ʻ 66% yog va 23-38% oqsil, 22% gacha uglevodlar bor [2]. ʻ O zbekiston sharoiti uchun eng yaxshi moslashgan yeryong oq navi Toshkent- ʻ ʻ 112 bo lib, u serhosil, tez etiluvchan, yumaloq urug li, bir dona dukkagida 3–4 ʻ ʻ donagacha urug i bo ladi. Ushbu navda tugunaklar iyul oyida va avgust oyining ʻ ʻ birinchi yarmida hosil bo ladi. Yeryong oq dukkaklari bir, ikki, uch va undan ortiq ʻ ʻ qobiqli bo lishi mumkin. ʻ O tkazilgan eksperimental tajriba natijalariga asosan yeryong oqning qobiqsiz ʻ ʻ 1000 dona urug ining massasi 540-650 g, 1000 dona bitta qobiqlisi dukkaklarning ʻ massasi 1535-1752 g, 1000 dona ikkitalik qobiqlisining massasi 1615–1845 g ni tashkil etishi aniqlandi [3]. O’zbekistonda hozirgi kunda Lider, Salomat, Muntoz, Qibray, Tashkent-112 navlari yetishtirilmoqda. Ular bir biri bilan vegitatsiya davri, poyasi balandligi, hosildorligi, barg shakli, rangli, urug’ tarkibidagi moy miqdori bilan farq qiladi. 1-jadvalda o’ziga hos xususiyatlarini ko’rish mumkin. 1-jadval Nav Vegitatsiya davri (kun) Poya balandligi (sm) Hosildorligi (s/ga) Moy miqdori (%) Lider 150-155 35-38 40 49,8 Salomat 145-150 40-43 22-25 49-52 Muntoz 145 42-45 31 51 Qibray 135-140 47-50 22 46-48 Tashkent-112 140-150 52-60 15-17 51-53 Lider Salomat Muntoz Qibray Tashkent-112020406080100120140160 Yeryong'oq navlarining xususiyatlari Vegitatsiya davri Poya balandligi Hosildorligi Moy miqdori O’zbekistonda urug’lik sifatini aniqlashni ,,UzDavurug’ nazorat markazi,,va uning viloyat hamda tumanlardagi bo’limlari amalga oshiradi.Ulardagi malumotlarga ko’ra yeryong’oqning asosiy xossalaridan biri bu uning eni va uzunligi hisoblanadi. 2- jadvalda esa Qishloq xo’jaligini mexanizatsiyalash ilmiy- tadqiqot instituti labarato’riyasida qobiqlangan va qobiqlanmagan yeryong’oq urug’larini n=50 marta o’lchashda olingan natijalarni ko’rishingiz mumkun. 2-jadval O’lchashla r Soni Qobiqlanmagan yeryong’oq Qobiqlangan yeryong’oq O’rt. eni, sm O’rt. bo’yi, sm O’rt. eni, sm O’rt. bo’yi, sm 50 0,61 1,18 0,71 1,67 Yeryong’oq urug’larining chiziqli qiymatlari o’rtacha hisobda quyidagi qiymatlarni ko’rsatdi X o’rt1 =0.61 (X o’rt1 -qobiqlanmagan urug’ eni ) ; X o’rt2 =0.71 (X o’rt2 - qobiqlangan urug’ eni ) ; Y o’rt1 =1.18 (Y o’rt1 -qobiqlanmagan urug’ bo’yi ) ; Y o’rt2 =1.67 (Y o’rt2 -qobiqlangan urug’ bo’yi ) . Yeryong’oqning o’rtacha zichligi 0.54-0.59 g sm -3 tashkil etadi. Uning absolyut massasi 28-84 g ni tashkil atib, 60-76 grammlari ko’p uchraydi. Ularning massasi esa 3-jadvalda ko’rishimiz mumkun. 3-jadval O’lchashlar soni Qobiqlanmagan yeryong’oq og’irligi Qobiqlangan yeryong’oq og’irligi 50 0.68 0.83 Ekish jarayonida yeryong’oq urug'lari cho'tka va aylanuvchi diski ta'sirida statik siqilishga duchor bo'ladi. Ruxsat etilgan statik kuchlarni aniqlash uchun yeryong’oq urug'larining statik kuchi o'rganildi. Yeryong’oq urug'ining mustahkamligi ekstensometrda ,,Visxom’’ usuli yordamida donning uchta holatida aniqlandi. Uzunligi bo'ylab urug' o'zining uzun o'qi bilan siqish tekisliklariga to'g'ri burchak ostida joylashgan (pozitsiya) "a"). Kengligi bo'yicha urug' o'rta o'qi bilan siqish tekisliklariga to'g'ri burchak ostida ("b" pozitsiyasi) va qalinligi bo'yicha urug' qisqa o'qi bilan siqish tekisliklariga to'g'ri burchak ostida joylashgan ("c" pozitsiyasi). Urug'larning mustahkamligi yoriqlar paydo bo'lishiga olib keladigan kuch bilan tavsiflanadi. Quyida esa yeryong’oqning nisbiy mustahkamligi haqidagi ma'lumotlar keltirilgan. 4. Yer yong‘oq urug‘ini ekish apparatining kinematik hisobi. С MX-4-04 pnevmatik seyalkasining kinematik parametrlarini va ventilyatori hosil qilgan havoning so ʻ rish kuchini aniqlash Pnevmatik seyalkalar chopiq qilinadigan ekinlarning urug larini ʻ punktirlab bittadan yoki ikkitadan tashlab ekishga mо ljallangan. Ular ʻ gerbisid sepadigan moslama bilan jihozlanadi. Pnevmatik seyalkalar 4, 6, 8 qatorli qilib chiqariladi va 0,9 va 1,4 klass traktorlari ga о rnatib ishlatiladi ʻ . Seyalkalar mustaqil ishlaydigan pnevmatik ekish seksiyalaridan tuzilgan. CMX -4-04 modulli pnevmatik chigit seyalkasi bо lib, ʻ tuksizlantirilgan, og irlik va о lchamlari ʻ ʻ bо yicha saralangan ʻ quruq chigitlarni, makkajо xori, nо xat, yeryong oq, dukkakli ekinlar urug ini ʻ ʻ ʻ ʻ ekadi. Seyalkaning konstruksiyasi, ish jarayonining soddaligi va bir necha xil ekinlarni istalgan qator oralig ida ekishi uning universalligini ta’minlaydi. Seyalka ʻ yordamida о ʻ g it va gerbi ʻ t sidlar solish va sug orish uchun egat ochish ʻ h am mumkin. СMX-4-04 s eyalka ning t exnikaviy tavsiflari  ishchi tezlik – 5,0...8,0 km/soat  ekiladigan qatorlarning oralig i – 60, 70, 90 sm ʻ  qamrash kengligi – 2,4; 2,8; 3,6 m  ish unumi – 1,2...3,6 ga/soat  pnevmatik apparatlar soni – 4  pnevmotizimdagi siyraklik – 3,0...7,0 kPa Bu seyalka uru g ʻ larni uyalarga ani q sonda ekadi, uyalar orasini kerakli о ʻ lchamda o zgartirish imkonini beradi, uru ʻ g ʻ larni kerakli chuqurlikda tuproq kо mgich yordamida kо mib beradi. Ekin qatorlari tо g ri bо lishi, uyalarning ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ qatordan chetlashishi 3 sm dan oshmasligi zarur. Chigit punktir usulda orasida 8 ... 12 sm, kо chatning asl qalinligi gektariga 100 ʻ . ..120 ming tup bо ladigan qilib ekiladi. ʻ 8 - rasm. СMX seyalkasi ekish seksiya si ning sxemasi: 1 – QOV; 2 – sо ruvchi ventilyator; ʻ 3 – urug bunkeri; ʻ 4 – ta’minlash kamerasi; 5 – shlang; 6 – soshnik; 7 - ekish apparati; 8 – ponasimon tasmali uzatma; 9 – zanjirli uzatma; 10 – g altak ʻ Ekish bilan bir vaqtda 1,0 .. .1,2 kg/ga me ’ yorda (ishchi eritma me ’ yori 120… 150 l/ga) gerbi t sid sepish lozim. Seyalka ishlaganda urug bunkerdagi chigitlarʻ (2.4.1-rasm) ta minlash kamerasi ʼ 4 ga uzluksiz tushib turadi. Pnevmatik ekish apparati 7 nominal miqdordagi chigitlarni sirpanma soshnik 6 hosil qilgan egatchaga tashlab turadi, tor egatcha esa g altak ʻ 10 bilan kо mib ʻ zichlanadi. Traktorning orqa qismida ma x sus brusga о rnatilgan sо ruvchi ventilator ʻ ʻ 2 orqa mustaqil quvvat olish vali 1 dan ponasimon tasmali uzatma 8 orqali harakatga keltiriladi. Ventil y atorning korpusida 4, 6 yoki 8 ta qisqa truba bor. Ular seyalkaning necha qatorliligiga qarab tanlanadi. Ventilyatorning korpusidagi har qaysi qisqa trubaga pnevmatik apparat 7 ning sо rish kamerasini ʻ ventilyatorga bog lovchi shlang ʻ 5 ulanadi. Pnevmatik apparatning ekish diski g altakdan zanjirli uzatma ʻ 9 vositasida aylantiriladi. G altak ning sirpanmasdan ʻ aylanishi uchun unga qо shimcha chо yan toshlar biriktirilgan ʻ ʻ Qatorga ekiladigan chigitlarning orasi zanjirli uzatmaning harakat uzatish nisbatini tanlash y o ʻ li bilan rostlanadi. Soshnikning gorizontal hol ati va ekish chuqurligi tortqilar tizimi yordamida rostlanadi. Pnevmatik seyalka bilan ekinlar qator oralarini 35...100 sm qilib ekish mumkin. Buning uchun ekish seksiyasi brus bо ylab zarur tomonga siljitiladi. ʻ Seyalkaning asosiy ishchi organi – pnevmatik ekish apparati xisoblanadi (2.4.2- rasm). 9-rasm. С MX-4-04 seyalka s i pnevmatik apparat ining sxemasi : 1–bunker; 2–ta’minlash kamerasi; 3–vakuum kamerasining korpusi; 4–ekish diski; 5–tо zitkich; 6–qistirma; 7–gayka; 8–val; 9–qaytargich vilkasi; 10–tо zitkich; 11–plastina; 12– ʻ ʻ vtulka Ekish apparatlari bunkerdagi uru g ʻ larni deyarli shikastlantirmasdan muayyan mi q dorda va tartibda ajratib beradi. Pnevmatik apparat vakuum yoki atmosfera bosimidan orti q bosim yordamida ishlashi mumkin. СMX-4-04 rusumli seyalkadagi vakuum yordamida ishlaydigan apparat korpus ida joylashgan ekish diski 4 , vakuum kamerasi, tо zitgich ʻ 5, qaytargich 9, bunker 1 dan tuzilgan. Ekish diskning chetida urug larni sо rib oladigan teshiklar yasalgan. Ta’minlash ʻ ʻ va vakuum kameralari disk tekisligining qarama–qarshi tomonlarida joylashtirilgan. Vakuum kamerasi disk tekisligini tо liq qoplamasdan, diskning faqat taqa shaklidagiʻ chet qismigagina zich tegib turadi. Vakuum kamerasi korpusning tanasida aylana bо ylab yasalgan boshi berk ariqchadan iborat. Ariqchaning о rta qismidan ʻ ʻ о tkazilgan aylana radiusi ekish diski teshiklarining joylashish radiusiga teng ʻ bо ladi. Ariqchaning radius bо ylab kengligi 10 dan 28 mm gacha о zgaradi. Bu ʻ ʻ ʻ ariqcha disk bilan yopilgandan keyin siyraklash kamerasi hosil bо ladi. ʻ Vakuum kamerasi patrubok va shlang vositasida seyalkaning ventilyatoriga ulanadi. Diskning pastki bо lagi vakuum kamerasidan tashqarida bо lib, bu ʻ ʻ bо lak ʻ dagi teshiklar atmosfera bosimi ostida bо ladi. ʻ Kameralar orasida joylashgan va ularni bir biridan ajratib turadigan ekish diski 2 gorizontal val 8 kvadratli uchiga о ʻ rnatilgan. Bu val ta’minlash kamerasining korpusidagi sirpanish podshipnigida aylanadi. Ekish diski ( q alinligi 2 mm va sirtqi diametri 140 mm ) b о ʻ lgan vakuum kamerasiga rezina parrak li tо zitkich ʻ yordamida q isi li b turiladi. Tо zitkich ʻ h am valning kvadratli uchiga о ʻ rnatilgan. U ta’minlash kamerasidagi chigitlarni to zitib, ularning ʻ ekish diskidagi teshiklarga s о ʻ rilib, yopishi shi ni osonlashtiradi. Ta’minlash kamerasi atmosfera bilan bo g ʻ langan. Uning ichki yuqori q ismiga qaytargich о ʻ rnatilgan bо lib ʻ , ekish diskining teshiklariga yopishgan orti q cha chigitlarni tushirib yuboradi. Qaytargichning shtirlarini teshiklarga yaqinlashtirish uchun plankani maxsus richag yordamida о ʻ z о q ʻ i atrofida burish mumkin. Apparatning ish jarayoni q u yidagicha о tadi. Bunkerdagi urug lar ( ʻ ʻ 2.3 .2-rasm) tarqatish kamerasiga uzluksiz tushib turadi. Ularni tо zitkich sochib turishi sababli, ʻ diskdagi har bir teshikka bittadan urug sо rilib, yopishib qoladi. Teshiklarga ʻ ʻ joylashgan urug lar disk bilan birgalikda yuqoriga kо tariladi, teshikka yopishmagan ʻ ʻ urug lar qaytargich ta’sirida sidirilib olib qolinadi. Teshiklarga yopishib qolgan ʻ urug lar disk bilan birgalikda pastdagi vakuum yо q bо lgan joyga kelganida, о z ʻ ʻ ʻ ʻ og irligi bilan tushib ketadi. ʻ Bunkerdan urug ni ajratib olish tartibi va miqdorini о zgartirish uchun ʻ ʻ teshiklari kerakli tartibda joylashtirilgan diskni tanlash va uning aylanish tezligini о zgartirish yо li bilan amalga oshiriladi. Aylanish chastotasi kattalashishi bilan ʻ ʻ urug larni ekish aniqligi pasayadi, chunki bunda teshiklarning sо rib olishi ʻ ʻ yomonlashib, egatga ekilgan urug lar orasidagi interval bо sh uyalar hisobiga ʻ ʻ kattalashadi. Gektarga urug ning kerakli sonini ekish uchun ekish diskining aylanish ʻ chastotasi hamda disk teshiklarining soni va diametrlari о zgartirish bilan erishiladi. ʻ Diskning aylanish chastotasi n (min -1 ) , seyalkaning g ildiragidan ʻ apparatlar valiga harakat uzatish nisbati i о zgartirib rostlanadi ʻ (9-rasm). Disk teshiklarining soni va diametrini о zgartirish uchun disk almashtiriladi. ʻ Seyalkani turli miqdorda urug ekishga sozlashda maxsus jadvallardan ʻ (8 – jadvallar) foydalanish kerak. Urug diskning teshiklariga ventilyator hosil qiladigan havoning so rish kuchi ʻ ʻ ta sirida yopishadi ʼ 1 . 1 Vegetable crops research bulletin. Poland. 2000 – 2015. Havoning so rish kuchi ʻ P pr , N teshiklarning yuzi va vakuum kamerasi siyrakligidan iborat: P pr =k Δ pf tesh , bunda k- proporstionallik koeffistienti, urug larni formasi va o lchamlari, yuza ʻ ʻ xossalari va h.k.lardan bog liq, ʻ Δ p- vakuum kamerasidagi siyraklik, Pa; f tesh – teshiklarning yuzi, m 2 . P pr =jmg, bunda m - urug massasi ʻ , g; j - s o rish kuchinining og irlik kuchiga nisbiy ʻ ʻ koeffitsienti. Urug diskning teshiklariga ventilyator hosil qiladigan havoning so rish kuchi ʻ ʻ ta sirida yopishadi ʼ 2 . Havoning so rish kuchi ʻ P pr , N teshiklarning yuzi va vakuum kamerasi siyrakligidan iborat: P pr =k Δ pf tesh , bunda k- proporstionallik koeffistienti, urug larni formasi va o lchamlari, yuza ʻ ʻ xossalari va h.k.lardan bog liq, ʻ Δ p- vakuum kamerasidagi siyraklik, Pa; f tesh – teshiklarning yuzi, m 2 . P pr =jmg, bunda m - urug massasi ʻ , g; j - so rish kuchinining og irlik kuchiga nisbiy ʻ ʻ koeffitsienti. Urug ni teshikga so rish va uning diskga yopishish sharti umumiy ko rinishda ʻ ʻ ʻ qo yidagicha ifodalanadi: ʻ f P pr ≥ √(ma +mg )2+(mvd2/R)2 , yoki f j g ≥ √ ( a + g ) 2 + v d4 / R 2 , bunda a- urug ning tezlanishi m/sek ʻ 2 ; R -teshiklar joylashgan aylana radiusi, mm , R= 0,06 m . a ¿ v d ¿ / t = v d2 / t ur , vd2= g√f2j2¿¿¿ , bunda f – urug larning disk yuzasi bo yicha ishqalanish koeffistienti, ʻ ʻ tur− ¿ urug ning qalinligi. ʻ D iskning joiz tezligi quyidagi formuladan aniqlanadi: [ v d ¿ ]=0,67 v d ¿ . Teshikning diametri d tesh urug larning o lchamlari bilan bog liqdir, teshikning ʻ ʻ ʻ diametri qancha katta bo lsa, urug lar tutilishi shuncha oson bo ladi: ʻ ʻ ʻ d tesh =(0,6…0.7) b o r ʻ , bunda b o r ʻ urug ning kengligini o rtacha qiymati, mm. ʻ ʻ 2 Vegetable crops research bulletin. Poland. 2000 – 2015. 5 .Ekish apparati asosiy mexanizmining hisobi 10-rasm 1 -suker; 2 -intake chamber; 3 -sowing disk; 4 -washer; 5 -locking plate; 6 -spring; 7 - shaft; 8 - seed hopper; 9 - dispenser; 10 -sprokit; 11 - hole; b - hole with Ω -shaped jumper, c - hole with S- shaped jumper, d - hole with straight-shaped jumper. Ekish disklarining vazifasi va parametrlari Ekinnig turi Ekish turi Teshiklar soni diametri, guruhi Chigit (tuksizlan.) 36 x 3,5 х3 Makkajо xoriʻ Punktirli-uyali 18x 3,5 x 3 ,0 Jо xori ʻ 24 x 4,5 х3 Yeryong oq ʻ 18 x 5,5 х3 Qand lavlagi 30 x 2,4 х3 Nо xat, mosh ʻ 30 x 3,0 Lavlagi 30 x 3,0 3 – jadval Apparatni belgilangan ekish me yoriga sozlash parametrlari (dona/metr)ʼ Uzatma yulduzchalari tishlarining soni Ekish diskidag i teshiklar soni Maksimal ishchi tezlik, km/soat A B V G D 18 24 30 36 8,0 15 20 13 - 20 5,6 7,4 9,3 11,0 15 - 20 6,4 8,5 10,6 12,7 13 15 - 7,4 10,0 12,3 14,8 15 15 - 8,5 11,4 14,2 17,0 15 13 - 9,8 13,0 16,3 19,6 20 15 15 - 20 11,4 15,2 19,0 22,8 7,0 13 15 - 13,2 17,6 22,0 26,4 15 15 - 15,0 20,2 25,3 30,3 6,0 15 13 - - - 29,0 34,8 So‘nggi yillarda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish, eksportni oshirish, sohaga zamonaviy texnologiyalarni tadbiq etishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Biroq, bugungi kunda ichki va tashqi bozordagi qishloq xo’jaligi mahsulotlariga narxini oshishi, aholi o‘sishi hamda boshqa inson ta’siri bilan bog‘liq omillar tufayli chegaralangan yer resurslaridan iloji boricha to’liq va oqilona foydalanish uchun aniq ekadigan seyalkalarni joriy etishni taqozo etmoqda. Respublikada moyli ekinlarni yetishtirish, saqlash, qayta ishlashning uzluksiz va samarali tizimni takomillashtirish, ichki iste’mol bozorini yog’li mahsulotlari bilan barqaror ta’minlash va eksport salohiyatini oshirish, bu borada ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish hamda yer yong’oq yetishtirishda aniq ekadigan seyalkalarni keng qo‘llash maqsadida bir qancha istiqbolli ishlar amalga oshirilmoqda. Birlashgan Millatlar Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) malumotlariga ko‘ra, bugungi kunda dunyo bo‘yicha 324,5 mln gektar maydonda 21 turdagi 1101 mln tonna moyli ekinlar yetishtiriladi. Ulardan asosiylarini palma, soya doni, paxta chigiti, yer yong’oq, raps urug‘i va kokos o‘simliklari tashkil etadi. Bugungi kunda dunyo aholisi sonining ortishi oziq-ovqatga bo’lgan talabning ham ortishiga olib kelmoqda.[1] Shuning uchun ko’plab mamlakatlar tomonidan yangi ishlanmalar va texnologiyalar agrosanoatni rivojlantirish, qishloq xo’jaligi mahsulotlarini hosildorligini oshirish, ularni parvarishlash va yetishtirishga ketadigan vaqtni qisqartirishga yo’naltirilmoqda. Hozirgi kunda yetishtirilayotgan va iste’mol qilinayotgan oziq-ovqat mahsulotlari ichida yer yong’oq ham mavjud. Yeryong'oq dukkakli o'simlik bo'lib, u juda ko'p muhim xususiyatlarga ega.Yeryong'oq tarkibida yurak sog'ligi uchun foydali bo'lgan to'yinmagan yog'lar va boshqa oziq moddalar mavjud.Yeryong'oq shuningdek, turli kislotasi kabi antioksidantlarning boy manbai bo'lib, ular yurak-qon tomir kasalliklaridan o'limni kamaytirish uchun javobgardir. Yeryong'oq tarkibidagi resveratrol miyaga qon oqimini yaxshilaydi va insult xavfini kamaytiradi. Yeryong'oq yetishtirish Janubiy Amerikada 7500 yil oldin boshlangan.1-asrda etishtirish Meksikaga etib bordi va u yerdan Shimoliy Amerika, Xitoy va Afrikaga tarqaldi.Yeryong'oq hozirda butun dunyoda yetishtiriladigan keng tarqalgan ekin hisoblanadi. [2] 2021-yildagi eksport qilgan TOP-10 davlatlar ro’yhati elon qilindi. Ularda qo’shni davlat bo’lgan Qozog’iston, Qirg’iziston, Afg’oniston, Turkmaniston yetakchi o’rinlarni egallagan. Malumotlar 1-jadvalda ko’rsatilgan. 4-jadval 2021- yilda O’zbekiston eksport qilgan TOP-10 davlatlar ro’yhati № Davlat nomi Eksport hajmi ( t ) 1 Qozog’iston 4600 2 Rossiya 2400 3 Ozarbayjon 2300 4 Xitoy 2200 5 Qirg’iziston 1700 6 Afg’oniston 752 7 Turkmaniston 1100 8 Ukraina 811 9 Pokiston 415 10 Niderlandiya 252 2022 yildagi statistikalarga ko’ra Toshkent viloyatida 182.2 tonna, Surxondaryo viloyatida 793 tonna, Samarqand viloyatida 573 tonna, Xorazm viloyatida 78.3 tonna, Namangan viloyatida 58.4 tonna, Tashkent shahrida 50.8 tonna, Qashqadaryo viloyatida 50 tonna, Andijon viloyatida 40 tonna, Qoraqalpoqda 5.5 tonna, Jizzaxda 1.2 tonna yeryong’oq yetishtirilgan.[3] Bundan tashqari oxirgi yillarda davlatimizda ekspo’rt hajmi sezilarli darajada o’zgardi. Bugungi kunda esa yurtimizda yetishtirilayotgan yeryong‘oq mahsuloti Avstriya, Ozarbayjon, Afg‘oniston, Belarus Respublikasi, Gruziya, Iroq, Eron, Qozog‘iston, Xitoy, Qirg‘iziston, Latviya, Mongoliya, BAA, Pokiston, Polsha, Rossiya, Serbiya, Tojikiston, Tukmaniston va Ukraina kabi mamlakatlarga eksport qilinmoqda. Dunyoda yer yong’oq yetishtirish bo’yicha esa hoz i rgi kunda Xitoy yetakchilik ko’rsatmoqda.[4] 5-jadval Dunyoda eng ko’p yer yong’oq yetishtiruvchi davlatlar № Davlat nomi Yetishtirish hajmi (t) 1 Xitoy 16 685 915 2 Hindiston 6 857 000 3 Nigeriya 3 028 571 4 AQSh 2 578 500 5 Sudan 1 826 000 6 Myanma 1 572 407 7 Chad 1 040 077 8 Argentina 1 001 113 9 Kamerun 747 677 10 Senegal 179 00 11 O’zbekiston 7024 Hozirgi kunda O‘zbekistonda yer yong‘oqning 5 ta navi yetishtiriladi. Ulardan birinchisi Lider, Salomat, Muntoz va Qibray 4, Toshkent-112. Bularning barchasi issiqsevar, namsevar, yorug‘sevar va qisqa kun o‘simligi. Qumoq va unumli tuproqlarga talabchan, sho‘rlangan va botqoqlangan yerlarda yaxshi o‘smaydi. Urug‘i 12-15° da unib chiqadi, maysasi -1° sovuqda nobud bo‘ladi. O‘suv davri 150-170 kun. O‘zbekistonda yer yong‘oq sug‘oriladigan yerlarga ekiladi, hosildorligi 20-40 st/ga. Mevasi tarkibida 48-66% yog‘, 23-38% oqsil va 22% gacha uglevodlar bor. Urug‘i va yog‘i qandolatchilikda ishlatiladi.[5] Yog‘i qurimaydigan yog‘larga kiradi, sifati jihatidan zaytun yog‘iga tenglashadi. Poyasi, bargi chorva va hayvonlari uchun yaxshi oziqa. Yer yong‘oq tuproqda biologik azot to‘plab, tuproq unumdorligini oshiradi. 2-3 marta haydalib boronalangan maydonlarga bahorda (aprel oxirida) tuproq harorati 14-15° ga ko‘tarilganda ekiladi. Fosforli va azotli o‘g‘itlarga talabchan. Gektariga 70-100 kg urug‘lik sarflanadi. O‘sish davrida 4-6 marotaba sug‘oriladi. Qator oralariga ishlov beriladi, o‘suv davrida 2-3 marta chopiq qilinadi, ildiz bo‘g‘zi tuproq bilan ko‘milsa, hosildorlik ancha oshdi. Lekin e kindan sifatli va mo'l hosil olish uchun y erni me yoriga ʻ y etkazib tayyorlashning o'zi y etarli emas. Maqsadga erishish uchun ekinning mahalliy tuproq, iqlim sharoitiga mos ekin urug'ini yoki ko'chatlarni sifatli ekish talab qilinadi. Bu ishni ekish apparatlari ya ni, seyalkalar bajaradi. ʻ Respublikamizdagi fermer xo jaliklari xorijdan keltirilgan Amazone, Vector ʼ k7, CASE–1200 (АQSh), SPC6M (Ruminiya), Sonmezler, T-PNM-5 (Turkiya) va boshqa pnevmatik seyalkalar yordamida katta urug’li ekinlarni ekish amalga oshirilmoqda. Bu pnevmatik seyalkalar katta urug’li qishloq xo jalik ekinlarini ʼ oraliq masofasi 60, 90 sm li qatorga aniq usulda ekishga mo ljallangan. Kerak ʼ bo lganda seyalka boshqa o lchamdagi qator oralariga ham sozlanishi mumkin. ʼ ʼ Jahonning yetakchi yer yong’oq yetishtiruvchi davlatlarida yuqori ish unumdorligiga ega pnevmatik ekish mashinalari yaratilgan va foydalanib kelinmoqda. Bu texnikalarni O’zbekistonda ham joriy qilish istiqbolga ega loyihalardan biridir. Buning natijasida urug’ ekish jarayonida yuqori aniqlik erishish, resurslarni tejash, mehnat sarfini kamaytirish va hosildorlikni oshirish mumkin. 6-jadval Chet eldagida yer yong’oq ekish apparatlarining texnik tavsifi Parametrlar Maschio Gaspardo MTR8 (Italiya) PL5700 (AQSH) PMD (Turkiya) 2BHMF-4 Taizy (Xitoy) Planter-06 (Turkiya) Case-1200 (AQSH) Turi Yarim osma pnematik Yarim osma pnevmatik Yarim osma pnevmatik Yarim osma mexanik Yarim osma pnevmatik Yarim osma pnevmatik Qatorlar soni 8 12-16 4 4 6 4 -8 Qamrash 5.8 9.14-12.19 3.2 1.6 4.2 60-90 kengligi (m) Agregatlanadiga n traktor quvvati (ot kuchi) 74-100 140 45 40 90 75-250 Agregat og’irligi (kg) 1850 5514-7797 970 350 1380 1789 Urug’ bunkeri hajmi (l) 160 106 36 40 34 40 Quyidagi jadvalda ekish mashinalarining o’zaro taqqoslangan tavsiflari keltirilgan. Ammo, bu ekish mashinalardan O’zbekiston sharoitida foydalanishda ekish sxemasi, usuli, yer maydonlar shakli va boshqa shunga o’xshash bir necha muammolarni yuzaga kelishi mumkun. Misol uchun ularning tannarxining qimmatligi, mavjud aniq ekadigan mashinalarining ekish sxemalari O’zbekistondagi tuproq iqlim sharoitlarini hisobga olingandagi kelib chiqqan parametrlarga mos kelmasligi va h.k. lar. Tadqiqot obyekti mexanizmining kinematik sxemasi 11-rasm A–seyalka g ildiragi validagi yetakchi yulduzcha;ʻ B–kontryuritma oraliq validagi yulduzcha; V –rostlovchi blok-yulduzcha; D -ekish apparatining validagi уetaklanuvchi yulduzcha ; G –rostlanuvchi blok–yulduzcha Seyelkaning ekish diskidagi aylanishlar soni va uzatishlar nisbatini aniqlash uchun ekish mashinasining mashinasining yurish tezligi V g ’= 3.5 km/soa t deb qabul qilamiz va g’ildirak o’qidagi yulduzchaning tishlar soni Z 1= 10, B o’qdagi birinchi yulduzchaniki esa Z 2 =15 bu ikkita o’q uchun uzatish nisbati N= Z 1 / Z 2 ga teng N=10/15=0.66 b o’q va d o’q orasidaggi uzatish nisbatini hisoblasak. Amaliy o’lchov natijasida Z 3 =10 va Z 4 = 12 ga tengligini bilgganholda ikkinchi va uchunchi o’qlar orasidagi uzatish nisbatini hisoblaymiz N 2 = Z 3 / Z 4 N 2 = 10/12=0.83 ga teng 3- valda turli yulduzchalar bo’lganligi tufayli tezlik va uzatish parametrlarini har xil diapazonda o’zgartirish mumkun hozrgi holat bo’yicha umumiy uzatish nisbatii va tezlikni topish quyidagicha amalga oshiriladi N 3 -2 valdagi uzatishlar soni N 3= 0.5 N u =N 1 *N 2 *N 3 N u =0.66*0.83*0.5=0.27 endi g’ildirak V g ’= 3.5 km/soat tezlikda aylanganida disning aylanish tezligini hisoblaymiz. V disk =0.27*3.5=0.95 km/soat bu esa o’z navbatida 0.26 metr /sekund bo’ladi.nu tezlik esa ekish sxemasiga mos keladi va urug’larni katta tezda aylashiga mos keladi 6 . Detallarni mustahkamlikka hisoblash Gektarga urug ning kerakli sonini ekish uchun ekish diskining aylanishʻ chastotasi hamda disk teshiklarining soni va diametrlari о zgartirish bilan erishiladi. ʻ Diskning aylanish chastotasi n (min -1 ) , seyalkaning g ildiragidan ʻ apparatlar valiga harakat uzatish nisbati i о zgartirib rostlanadi ʻ ( 2.4 .3-rasm). 12-rasm Apparat yuritmasining rostlash sxemasi: A –seyalka g ildiragi validagi yetakchi yulduzcha; ʻ B –kontryuritma oraliq validagi yulduzcha; V – rostlovchi blok-yulduzcha; D - ekish apparatining validagi уetaklanuvchi yulduzcha ; G – rostlanuvchi blok–yulduzcha Disk teshiklarining soni va diametrini о zgartirish uchun disk almashtiriladi. ʻ Seyalkani turli miqdorda urug ekishga sozlashda maxsus jadvallardan ʻ foydalanish kerak. Urug diskning teshiklariga ventilyator hosil qiladigan havoning so rish kuchi ʻ ʻ ta sirida yopishadi ʼ 3 . Havoning so rish kuchi ʻ P pr , N teshiklarning yuzi va vakuum kamerasi siyrakligidan iborat: P pr =k Δ pf tesh ,=0.35*21.5*0.8=6 bunda k- proporstionallik koeffistienti, urug larni formasi va o lchamlari, yuza ʻ ʻ xossalari va h.k.lardan bog liq, ʻ Δ p- vakuum kamerasidagi siyraklik, Pa; f tesh – teshiklarning yuzi, m 2 . P pr =jmg,=6 bunda m - urug massasi ʻ , g; j - s o rish kuchinining og irlik kuchiga nisbiy ʻ ʻ koeffitsienti. bunda k- proporstionallik koeffistienti, urug larni formasi va o lchamlari, yuza ʻ ʻ xossalari va h.k.lardan bog liq, ʻ Δ p- vakuum kamerasidagi siyraklik, Pa; f tesh – teshiklarning yuzi, m 2 . P pr =jmg, bunda m - urug massasi ʻ , g; j - so rish kuchinining og irlik kuchiga nisbiy ʻ ʻ koeffitsienti. Urug ni teshikga so rish va uning diskga yopishish sharti umumiy ko rinishda ʻ ʻ ʻ qo yidagicha ifodalanadi: ʻ f P pr ≥ √ ( ma + mg ) 2 + ( m v d2 / R ) 2 , 3 Vegetable crops research bulletin. Poland. 2000 – 2015. yoki f j g ≥ √(a+g)2+vd4/R2 , f j g ≥ √(2+9.8 )2+3..5d4/0.14 2 =88.3 bunda a- urug ning tezlanishi m/sek ʻ 2 ; R -teshiklar joylashgan aylana radiusi, mm , R= 0,06 m . a ¿ v d ¿ / t = v d2 / t ur , vd2= g√f2j2¿¿¿ , bunda f – urug larning disk yuzasi bo yicha ishqalanish koeffistienti, ʻ ʻ tur− ¿ urug ning qalinligi. ʻ D iskning joiz tezligi quyidagi formuladan aniqlanadi: [ v d ¿ ]=0,67 v d ¿ . =0.367*3.5=1.28km/s ga teng Teshikning diametri d tesh urug larning o lchamlari bilan bog liqdir, teshikning ʻ ʻ ʻ diametri qancha katta bo lsa, urug lar tutilishi shuncha oson bo ladi: ʻ ʻ ʻ d tesh =(0,6…0.7) b o r ʻ , bunda b o r ʻ urug ning kengligini o rtacha qiymati, mm ʻ ʻ 7.Xulosa Mamlakatimizda aholi sonining yildan-yilga ortib borishi oziq-ovqatga va qishloq xo’jligi mahsulotlariga bo’lgan talabning ortib borishiga olib kelmoqda. Bu esa o’z navbatida qishloq xo’jaligida yangi texnologiyalarni qo’llash, yangi navlarni yaratish, tuproqqa ishlov berish jarayonlarini takomillashtirish va aniq ekadigan seyalkalarni qo’llashni dolzarb masalalardan biriga aylantirmoqda. Dunyo tajribasi shuni ko’rsatadiki aniq ekadigan seyalkalardan foydalanish urug’ bir xil taqsimlashga va bu orqali mehnat, vaqt va moddiy resurslarini tejashga yordam beradi . Ammo, chet elda ishlab chiqarilgan seyalkalarni O’zbekiston sharoitida foydalanishda bir necha muammo yuzaga kelmoqda. Bu apparatning ekish sxemasi o’lchamlari bizning tuproq va iqlim sharoitimizga to’liq mos tushmasligi. 8. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O’zbekiston qishloq xo’jaligi vazirligi moyli ekinlarni xafsizligini taminlash bo’yicha. https://www.agro.uz/moyli-ekinlar-oziq-ovqat-xavsizligini-ta-minlash- asosi/ 2. https://www.youtube.com/watch? v=7RYkqYkfDCU&autoplay=1&rel=0&showinfo=0 3. https://t.me/Narrativ_uz/284 4. https://xabardor.uz/uz/post/ozbekiston-10-oyda-31-ta-davlatga-yeryongoq- eksport-qilgan 5. O’zbekiston qishloq xo’jaligi vazirligi Agro.uz yeryongoq https://www.agro.uz/yer-yong-oq/

MUNDARIJA

Kirish (dolzarbligi)

Yeryong‘oq urug‘ini ekish apparatining adabiyotlar bo‘yicha tahlili

Tanlangan mavzuni asoslash

Yeryong‘oq urug‘ini ekish apparatining kinematik hisobi

Ekish apparati asosiy mexanizmining hisobi

Detallarni mustahkamlikka hisoblash

Xulosa

Купить