Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 2.5MB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Сентябрь 2019
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Химия

Продавец

Bohodir Jalolov

Сильвинитни уч босқичли шламсизлантириш технологиясини ишлаб чиқиш (Деҳқонобод калийли

Купить
Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги Қарши муҳандислик – иқтисодиёт институти Магистратура бўлими Қўлёзма ҳуқуқида УДК:661.322.1 Раҳматов Дониёр Худоёрович «Сильвинитни уч босқичли шламсизлантириш технологиясини ишлаб чиқиш (Деҳқонобод калийли ўғитлар заводи мисолида)» Мутаҳассислик: 5А320401-Ноорганик моддалар кимёвий технологияси (минерал ўғитлар кимёвий технологияси) Магистр академик даражасини олиш учун ёзилган диссертация Қарши – 2013 йил Илмий раҳбар ___________ т.ф.н. С.Лутфуллаев «_____»_________2013 йилИш кўриб чиқилди ва ҳимояга қўйилди « Кимёвий технология » кафедраси мудири : ________ _______ доц. Г.Жўраева «____»_________20 13 йил Ҳимояга рухсат этилди Магистратура бўлими бошлиғи : _______________ доц. Б.М.Холбаев «____»_________2013 йил МУНДАРИЖА Кириш .............................................................................................................. 4 I боб. Калийли маъданларни бойитиш технологиясидаги муаммоларни ўрганиш ва улар ҳақида маълумотлар тўплаш 1.Калий маъданларини бойитиш усуллари ва улардаги муаммолар ........... 8 2. Флотация жараёнинг ф изик- кимёвий асослари........................................ 10 3. Ҳозирги замон флотация жараёнининг шаклланиши................................ 19 4. Лой-карбонатли қуйқаларни шламсизлантириш, қуюлтириш ва ювиш......................................................................................... 21 5. Шламсизлантириш тизими, меъёри ва кўрсаткичлари............................. 25 6. Дехқонобод калийли ўғитлар заводидаги шламсизлантириш бўлими............... 1.1. Қонунлар, нормалар ва қоидалар.............................................................. 58 1.2. Умумий маълумотлар ва ҳимоя тадбирлари............................................. 60 1.3. Қайта ишлаш комплекси майдоннининг қурилиши ва компоновкаси................................................................................................... 61 1.4. Ёнғин ва портлашдан ҳимоя...................................................................... 63 1.5. Чангдан ҳимоя............................................................................................. 64 1.6. Коррозиядан ҳимоя..................................................................................... 64 2. Атроф-мухит мухофазаси.............................................................................. 66 3. асосланган янги ишлаб чиқаришни ташкил этишни тезлаштириш борасида фаол инвестиция сиёсати юритишга алоҳида эътибор қаратилди. Бугунги кунда кўплаб ривожланган ва жахон иқтисодиётида етакчи ўрин тутадиган мамлакатлар тажрибаси шуни сўзсиз исботлаб бермокдаки, рақобатдошликка эришиш ва дунё бозорларига чиқиш, биринчи навбатда, иқтисодиётни изчил ислох этиш, таркибий жихатдан ўзгартириш ва диверсификация қилишни чуқурлаштириш, юқори технологияларга асосланган янги корхона ва ишлаб чиқариш тармоқларининг жадал ривожланишини таъминлаш, фаолият кўрсатаётган қувватларни модернизация қилиш ва техник янгилаш жараёнларини тезлаштириш хисобидан амалга оширилиши мумкин. Ишлаб чиқариш ҳажмини кенгайтириш ва рақобатдош маҳсулотларнинг янги турларини ўзлаштириш бўйича қабул қилинган биринчи навбатдаги ч ёрдам бериш, иқтисодиётнинг реал сектори корхоналарининг фаоллигини кучайтириш, рағбатлантириш ва бошқа чора-тадбирларни ишга солишни кўзда тутиш кераклигини таъкидлаб ўтади. [1] Шу боис саноат корхоналарида мавжуд бўлган муаммоларни бартараф этиш мақсадида мамлакатимизда инновацион тадқиқотлар борасида кўплаб амалий ишлар олиб борилмоқда. Мамлакатимиз раҳбари И.А.Каримов айтганларидек, “Маҳсулот рақобатбардошлигини таъминлаш учун ишлаб чиқаришни техник ва технологик янгилаш бўйича катта ва кичик лойиҳаларни излаш, бунинг учун зарур маблағ ва манбаларни топиш, бу хар бир корхона рахбари ва муҳандис-техник ходимларининг биринчи навбатдаги энг муҳим вазифаси ва мажбурияти бўлмоғи керак.” 2007 йил 1 майда Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг “Калийли тузлар Тюбегатан конининг ба ўғитлар валютага сотиб олинарди. Шунинг учун махаллий хомашё асосида калийли ўғит ишлаб чиқариш долзарб масала бўлиб бормоқда. Ўзбекистон худудида Тюбегатан конида қуйидаги ҳажмда сильвинитнинг захираси мавжуд категория (A+B+C)-215278 минг тонна, 35,95 % таркибида KCl мавжуд категория С 2 -60923 минг тонна таркибида 35,39 % KCl мавжуд. Табиий захира бўйича биринчи ўрин хлор таркибли, яъни сильвинитли, сильвинит-карналлитли ва карналлитли рудалар эгаллайди. Улардан заводларда калий хлорид ишлаб чиқарилади. Шу муносабат билан Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 2007йил 17 декабрда ПП-748 –сонли “Дехқанобод калийли ўғитлар заводи қурилишини тезлаштириш хақида тадбирлар тўғрисидаги” қарорлари чиқарилган. Хозирги кунда Дехқанобод калий ўғитлар заводида йилига 200 минг тонна махсу Тадқиқот мақсади ва вазифалари. Калий хлорид ишлаб чиқаришда қўлланиладиган шламсизлантириш жараёнини такомиллаштириш бўйича оптимал технологик режимни ишлаб чиқиш ва уни назарий ва экспериментал жиҳатдан асослаш. Белгиланган вазифалар қуйидаги ишларни ўз ичига олади: - сильвинит рудасини шламсизлантириш бўйича адабиётлар шарҳини таҳлил қилиш; - сильвинит рудаси таркибидаги сувда эримайдиган қолдиқ миқдорини ўрганиш ва сувда эримайдиган қолдиқ таркибини анилаш; - сильвинит рудаси таркибидаги сувда эримайдиган қолдиқ миқдори белгиланган миқдордан ортиб кетганда технологик жараёнга бўлган салбий таъсирларни ўрганиш; - дастлабки ва охирги маҳсулотларни физик-кимёвий тадқиқ қилиш; - сильвинит рудасини уч босқичли шламсизлантириш технологиясини ишлаб чикиш . Мавзу бўйича қисқача адабиётлар таҳл корхонаси ишлаб чиқараётган калий хлорид сифатини оширади, шунингдек паст сифатли деб ҳисобланган сильвинит рудасини бойитиш имконини беради. Тадқиқотнинг илмий янгилиги. Тепақўтон конидан олинадиган сильвинитни қайта ишлаш давомида ҳосил бўладиган технологик чекинишлар олдини олиш, паст сифатли сильвинит рудасини бойитиш, маҳсулот сифатини ошириш учун илмий асосланган ҳолда сильвинитни уч босқичли шламсизлантириш технологияси ишлаб чиқилди. Диссертация таркибининг қисқача тавсифи. Диссертация иши кириш, 3 та бўлим, олинган натижалар муҳокамаси, 50 та фойдаланилган илмий- техник, патент адабиётлар манбаалари ва интернет маълумотлари рўйхати ва иловалардан ташкил топган. Иш ҳажми компьютерда терилган 83 варақдан иборат бўлиб, 8 т а расм ва 13 та жадвални ўз ичига олади. I боб. Калийли маъда маъданларининг аниқланиши ва калийли ўғитлар ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш-мазкур минерал ўғитни четдан валюта хисобига сотиб олиш муаммосини хал этади. Аммо, бу билан барча муаммо ўз ечимини топа олмайди. Энди қаршимизда бунданда жиддий муаммо –бу хомашёдан қандай қилиб сифатли, жахон ва давлат талабларига жавоб бера оладиган маҳсулот олиш, шунингдек, ортиқча ишчи кучи ва электр қуввати сарфламасдан, чиқиндиларсиз натижага эришиш муаммоси турибди. Хозирда мазкур мавзу юзасидан мамлакатимиздаги бир қанча олимлар, профессор ўқитувчилар технологлар изланишлар олиб бормоқдалар. Шу қаторда биз-ТКТИ магистрантлари ҳам шу муаммоларнинг ҳал этилишига ўз ҳиссамизни қўшишга ҳаракат қилмоқдамиз. Флотация - бу маъданларни бойитишда энг кўп қўлланилаётган усуллардан биридир. Бу усул турли саноатларда ке ўғитларнинг  50% олинади. Флотацион жараёни қуйидаги босқичлардан иборат: 1) эритувчининг диффузияси ва туз минералларига селектив адсорбция; 2) минерал заррачаларнинг қуйқада ҳаво пуфакчалари билан тўқнашиши; 3) пуфакчаларда заррачаларни мустаҳкамланиши; 4) минераллашган кўпик ҳосил бўлиш, заррачаларни кўпик билан концентрант шаклида юзага чиқариш. Сильвинит маъданининг асосий компонентлари KCl ва NаCl ларнинг ион панжаралари бир хил кубик шаклида. Ҳозирги кунда керакли тузларни флотация усули билан ажратиш мумкинлигини аниқловчи, флотореагентларнинг туз минералларнинг юзаси билан селектив таъсир этиш табиати тўғрисида анча гипотезалар мавжуд. Илгари сурилган гипотезалар бир-бирини инкор этмасдан, аксинча бир-бирини тўлдиради [3]. Ҳозирча улар эрувчан тузларни селектив ажратишни тушунтир Кўпикли флотация жараёнида 3 та фаза иштирок этади: қаттиқ (минерал), суюк (сув) ва газсимон (ҳаво). Флотация жараёнининг механизмини тушуниш учун бу фазалар юзаларининг хоссаларини ва бу фазалар чегараларида содир бўладиган ҳодисаларни кўриб чикамиз. Суюқ ва қаттиқ жисмларнинг юза қатламлари бу жисмларнинг ичида бўлмайдиган бир қатор физик–кимёвий хоссаларга эга. Қ атти қ заррачаларнинг юзаси эркин энергиянинг мавжудлиги билан характерланади. Каттик жисмлар юза катламларининг атомлари (ионлари) суюқлик молекулалариникига нисбатан кўпрок тортишиш кучини сезади [5]. Эркин юза энергиясининг катталиги минераллар юзасининг табиатини ва унинг сув ҳамда сувда эриган моддалар билан таъсирлашув қобилиятини характерлайди. Бундай ўзаро таъсирлашувлардан бири–минераллар юзасининг сув билан ҳўлланишид Минерал заррачанинг юзаси сув билан қўлланиши учун минерал ва сув молекулалари орасидаги тортишиш кучи сув молекулалари орасидаги тортишиш кучидан катта бўлиши керак. Бошқача килиб айтганда, минерал заррача юзасининг ҳўлланиши учун сув ва минерал орасидаги адгезия иши сувнинг ўзи учун когезия ишидан ортиқ бўлиши керак. Табиий минераллар сув билан ҳўлланиш кобилиятига караб бир– биридан фарқ қилади. Қаттиқ жисм юзасининг ҳўлланиш даражаси микдор жиҳатдан чегаравий ҳўлланиш бурчагининг катталиги билан баҳоланади. Назарий жиҳатдан чегаравий бурчак 0 дан 180 0 гача ўзгариши мумкин. Биринчи ҳолда минерал юзаси сув билан тўлик ҳўлланади (минерал абсолют гидрофил), иккинчи қолда эса сув томчиси ёйилиб кетмайди ва томчи ҳолда ушланиб туради (минерал абсолют гидрофоб) [7]. Охирги ҳол амалда учрамай расм - 1.2.1. Ҳўлланиш гистерезиси ҳодисаси Ҳўлланиш гистерезиси қаттиқ юзанинг силлиқмаслиги ва ҳосил бўладиган ишқаланиш кучлари туфайли юзага келади деб ҳисобланади. Минерал заррача юзаси канчалик ғадир–будир бўлса, ҳўлланиш гистеризиси шунча катта ва заррачанинг флотацияланиши шунча яхши бўлади. Минерал заррача юзасининг сув билан ҳўлланиши, шунингдек, гидратация ҳодисаси билан ҳам боғлиқ [9]. Сув молекуласи умуман олганда нейтрал бўлишига қарамай, унда мусбат ва манфий қутблар мавжуд ва у дипол моментига эга. Бу сув молекуласида электр майдони бор деган маънони билдиради. Шунинг учун, агар поляр сув молекуласининг яқинида бошқа молекула жойлашса, у шу электр майдонининг таъсирини сезади. Сув юқори дипол моментига эга бўлгани сабабли, кўп моддалар сув диполларининг таъсири остида ионла заррачанинг яқинлашиши; улар орасидаги юпқа қатламнинг узилиши; заррачанинг ҳаво пуфакчасига маҳкамланиши [12]. Минерал заррачанинг ҳаво пуфакчасига якинлашиши кўпинча пуфакчанинг пастдан юқорига ҳаракатланишида ва заррачанинг пастга тушишида ёки пуфакча катта тезликда кўтарилаётганда пуфакча ва заррачанинг юкорига ҳаракатланаётганида содир бўлади. Минерал заррача ҳ аво пуфакчаси билан я ҳ инлашганда улар орасидаги сув катлами аста–секин юп қ алашиб боради. Сув қ атламининг муста ҳ камлиги минерал юзасининг ҳ ўлланишига бо ғ лик. Агар минерал юзаси ёмон ҳ ўлланса, чегаравий сув қ атлами муста ҳ кам эмас ва заррача ҳ амда пуфакча я қ инлашганда у қ алинлиги бир неча молекулага тенг юп қ а сув пардаси қ олдириб узилади. Бундай парда минерал заррачанинг ҳ аво пуфакчасига ёпишишига тўс қ инлик расм - 1.2.2. Минерал заррача юзаси ва ҳаво пуфакчасининг яқинлашишида сув қатлами эркин энергиясининг ўзгариши Бу вақтда минерал заррача юзаси ва хаво пуфакчаси орасидаги ўзаро тортишиш кучи ҳосил бўлади, эркин энергия зҳқиранинг камайиши билан кузатиладиган гидрат қатламнинг узилиши содир бўлади (вг майдон). Кейинги, заррачанинг ҳаво пуфагига ёпишиши катта тезликда ўз– ўзидан амалга ошади. Пуфакча сакраб ўтишга ўхшаб заррачага ёпишади ва уч фазали ҳўлланиш периметри ҳосил бўлади [14]. Қолдиқ гидрат қатлами молекуляр ўлчам h 4 га эга ва термодинамик жиҳатдан барқарор ҳисобланади. Уни йўкотиш учун ташқаридан катта миқдорда энергия сарфлаш керак. (г д майдон) Минерал заррачанинг пуфакчага ёпишиши натижасида эркин юза энергиясининг камайиши минерал заррача юзасидан сув гидрат қ атламини си қ бу ерда:  -кимматбақо минералнинг t- вакт мобайнида бойитмага ажралиши, %. Катионактив ва қутбсиз терувчиларни биргаликда қўллаш 3…4 мм ли сильвинит хом-ашёларини бойитиш имкониятини берди. Фақат битта катионли терувчиларни қўллаш билан ўлчами 1 мм дан юқори булган маъданларни бойитиш имконияти йўқ. Бундай ҳолда қутбсиз терувчиларни активатор сифатида қараш мумкин. Аммо, сильвинитни катионли ёки анионли эритувчилар билан тайёрланган суспензияси, флотация жараёнига юборилаётганда унга учламчи ёки тўртламчи алкиламинлар, алкиламидлар, алкилнитриллар, триалкилэтаноламинлар қўшилса, флотациялиниши кескин камаяди ёки бутунлай сўнади. Шунингдек, суспензия таркибида магний хлориднинг миқдори 100 г/л дан ортиқ бўлса ҳам сильвиннинг ўтиш даражаси кескин камаяди [16]. R – CH – R | H – N – (CH2)n – туйинган туз эритмаларда кристалл ҳолатда бўлиши мумкин. Булар коллоид (мицелл) ёки эриган молекулалар ҳолатда ҳам бўлиши мумкин [18]. Эритманинг pH-га қараб эритмада аминлар гидролизга учрайдилар. RNH 3 +=RNH 2 +H Агарда, pH=8,5 - бўлса, амин 3 RNH ҳолатда бўлади, агарда рН>8,5 - бўлса унинг концентрацияси камайиб эритмада фақат молекулалар бўлиши мумкин. Буларнинг KCl билан адсорбцияланиш даражаси ионга нисбатан камдир. Аминлар қуйидаги реакция бўйича кислоталар билан туз ҳосил этади: RNH 2 + HCl = RNH 2 HCl (RNH 3 Cl) Сильвинитни флотациялаш учун аминларнинг хлорид ёки ацетат тузлари кўп қўлланилади. Булар сув билан реакцияга киришиб чин эритмалар ҳосил қиладилар. RNH 3 Cl = RNH 3 + + Cl Тузнинг концентрацияси мицелла ҳосил қилиш критик концентрациядан юқори бўлса таркибида нейтрал мис Иккита фазани чегара сиртларидаги молекулаларни (масалан, минерал сув) ўзаро тортилишига «адгезия» деб аталади. Чегара сиртларида ўзаро тортишиб турган икки фаза молекулаларни бир-биридан ажратиш учун маълум иш бажарилиши керак. Масалан, минерал юзасидан сувни ажратиш учун аргезия иши қ уйидагича бўлади: W =  c -г +  қ-г -  c -қ Минерал юзасида сувни таркалиши учун сувнинг когезия ишидан, минерал билан сувнинг адгезия иши юқори бўлиши шарт [21]. Минерал билан сувнинг молекуляр таъсирланишининг биринчи босқичи минерал юзасини сув билан намланишидир. Намланиш учта фаза ( қ атти қ жисм, сую к лик, газ) бир-бирига тегиб турган чегара сиртларида кузатилади. Қ атти қ жисм юзасини сую к лик билан намланиш даражаси ми қ дорий жи ҳ атдан намланиш чегара бурчаги билан ифодаланади. Намланиш чегара Кўпинча, тенглама билан аниқланган, чегара бурчакнинг мувозанатдаги қиймати, амалда хақиқий қийматига тўғри келмай, фарқ қилади. Буни намланиш гистерезиси деб аталади. Бунга сабаб, намланиш периметри бўйлаб таъсир килаётган ишқаланиш кучидир [23]. Соддароқ қилиб айтганда, қаттиқ фаза юзасига томизилган сувнинг юзасидаги ҳавони сиқиб чиқариши секинрок ўтади, мувозанат қийматига етиб бормайди, юзада сув секинроқ ёйилади. Намланиш гистерезиси қаттиқ фаза юзасини ғадир-будирлиги (силлиқмаслиги) ошган сари ошиб боради, айниқса қаттиқ фаза юзасига гетрополяр бирикмалар кимёвий шимилган бўлса, намланиш гистерезиси юкори бўлади. Намланиш гистерезиси катта бўлган заррачаларнинг сув юкмаслик даражаси юкори бўлади ва яхши флотацияланади. Сув билан минераллар юзасини таъсирланиши, асосан, минераллар 3. Ҳозирги замон флотация жараёнининг шаклланиши Флотация жараёни фойдали қазилмаларни бойитиш усули сифатида амалиётда ўз ўрнини топгунча узоқ ва мураккаб йўлни босиб ўтади. Ф лотация жараёни шаклланиш даврида ё ғ ли (масляная), пардали (пленочная) ва кўпикли (пенная) – флотация деб номланиб келинди [27]. Вильям Хайнс (Англия) минералларни ажратиб олиш масаласида биринчи патент олади. Бу ихтирони мазмуни шундан иборат эди: ўта майдаланган руда сув зичлигидан кам зичликка эга бўлган ё ғ билан аралаштирилади, сўнгра бу аралашма сув билан тўлдирилган идишга (тиндиргичга) берилади. Ё ғ билан намланган сувю қ мас заррачалар (сульфидлар) ё ғ заррачалари билан ю қ орида, сув ю қ увчан заррачалар (масалан, кварц) тиндиргични тубида тўпланган. Бу усулни ё ғ ли флотация деб аталган. Ё ғ ли флотация Кейинги йилларда ҳ ам флотация масаласида жуда кўплаб таклифлар берилган. Шулардан эътиборга м о ликларидан баъзи бирлари ҳ а қ ида тўхталиб ўтамиз: - ўта майдаланган руда (кукун) секин аста сув юзасига берилган. Бунда сувюқмас (гидрофоб) заррачалар сув юзасида қолган, сувюқар (гидрофил) зарачалар эса чўкиб идиш тубида тўпланган. Бу усулни пардали флотация деб аталган. Жараённи самаралироқ ўтиши учун баъзида рудага ёғ билан ишлов берилган; - худди шундай, майдаланган руда кукуни, шиддатли аэрация ёрдамида ҳ осил қилинган кўпик юзасига берилган. Бу усулни кўпикли саралаш (пенная сепарация) деб номланган. Тинимсиз илмий тад қ и қ отлар натижасида ҳ озирда саноатда кенг қўлланилаётган кўпикли флотация (оддий қ илиб, флотация) деб аталувчи фойдали қазилмаларни бойитиш усули шаклланди; [30]. За Бундай қийинликлар сильвин минераллари юзасида шламли парда ҳосил қилиш, аминларга катта солиштирма юзаликка эга бўлган лой заррачаларининг юқори адсорбцион фаоллиги ва ҳаво пуфакчаларининг блокировка қилинганлиги ҳисобига юзага келади. Калий маъданида эримайдиган қолдиқ миқдори 2-3% дан ортиқ бўлганда, флотацион бойитиш тизимлари тахминий лой шламларини ажратиш жараёнини ўз ичига олиши керак. Лой минераллари қайта ишлаш технологик тизимига, флотацион доналар (>0,25мм) йириклигига, депрессор сарфига, майдалаш даражасига, калий концентратлари сифати ва бойитиш маҳсулотларини сувсизланиши усулларига таъсир қилади. Йирик донали флотацияда (3-0,8 мм) маъданни астойдил шламсизлантириш ўтказилади. Лой–карбонат шламларининг флотация жараёнига зарарли таъсирини бартараф қилишнинг бир нечта усуллар б.), ўз-ўзидан оқиши билан юксизлантириш – гидравлик деб аталади. Калий саноатида фақат механик классификаторлар қўлланилади: спирал, скребкали ва гидросепараторлар. Марказдан қочма классификатор - центрифуга, ўз- ўзидан оқадиган тури га – гидроциклонлар киради. Калий саноатида центрифугалардан маҳсулотларни сувсизлантириш учун, гидроциклонлар эса таснифлаш ва маъданни шламсизлантириш учун кенг фойдаланилади. Майда заррачаларни ажратиш учун (<70-50 мкм) қуюлтиргичлар қўлланилади, унда гидравлик йириклик бўйича заррачаларни ажратиш заррачалар оғирлиги таъсири остида содир бўлади. Спирал ли калассификаторлар йирик донали фракцияларни (3 - 0,8 мм) шламсизлантириш ва ювиш учун қўлланилади. Улар қия ярим цилиндр тоғорадан иборат бўлиб, унда бир ёки иккита айланувчи вал жойлаштирилган. Валга спи Катта оқимли флотация фабрикаларда лой-туз суспензияларнинг майда дисперс шламларни (<0,1) ажратиб олишда стандарт катталикдаги (  18,0 м) гидросепараторларни қўллаш имконияти йўқ. Бундай жараёнларда тасмали узатмали 30м диаметрли цилиндрик радиал қуюлтиргичлардан фойдаланилади. Бундай жиҳозлар лой шламларни қуюлтиришда ҳам қўлланилади. Суспензиянинг қаттиқ ва суюқ фазага ажралиши оғирлик ва чўкиш зонаси қаршилик кучи таъсирида юзага келади. Чўкаётган заррачаларнинг тўхташи, уларнинг пастки қатламда қуюқлашишга олиб келади, суюқлик эса шламсизлантириш қатламларига сиқиб чиқарилади. Қатламларнинг зичланиши қуюқлашиш давомийлигига боғлиқ бўлиб, қуюқлашиш майдонига эса боғлиқ эмас. Қуюлтиргичдаги ажралиш тезлигини қатламлар заррачалари катталигини ошириш ҳисобига кўпайтириш мумкин, масалан, баҳоланади. Э.қ. суспензияга ўтиш даражаси тўкишга кетаётган суспензия таркибидаги э.қ. оғирлигининг дастлабки киритилган хом-ашё таркибидаги э.қ. оғирлик миқдори нисбатига тенг:кэ эк с эк .       бу ерда γ с – чиқарилаётган суспензия оғирлиги, %; β э.к ва α э.к – чиқарилаётган ва дастлабки маҳсулотдаги э.қ. миқдори, %; % 100    эк эк эк эк с      бу ерда υ эк – қумдаги э.қ. миқдори, %. Шламсизлантириш самарадорлиги чиқарилаётган суспензияга э.қ.нинг ўтиш даражаси ва унинг таркибига тузларни ўтиш даражалари ўртасидаги фарққа тенг: тузэкон Е     2 ёки % 100 100     эк с эк экЕ    Ўт иш ва самарадорлик 0 дан 100 % гача ўзгаради. 5. Шламсизлантириш тизими, меъёри ва кўрсаткичлари Гидравлик шламсизлантириш тизими одатда бир нечта турли жараёнлардан иборат бўлиб, турли штуцери-150мм, диаметри 100мм бўлган қум чиқариш насадкалари бўлиб киришдаги суспензия босими 1-1,5 кгк/см 2 бўлганда гидроциклон ишлайди. Суспензияга э.қ.нинг 30-40% ўтганда, шламсизлантириш самарадорлиги – 20-30% ни ташкил этади. Биринчи босқич таъминотида 3,3-3,8% э.қ. булганда қумдаги э.қ. миқдори 1,9-2,4% га тенг. Гидроциклонлар калий саноатида майдаланган маъданни шламсизлантириш ва флотация чиқиндиларини сувсизлантириш учун кенг қўлланилади. Гидроциклонда марказдан қочма майдон қобиқнинг ( ташқи ёки ички томондан) цилиндр қисмига тангенциал ўрнатилган таъминловчи штуцер орқали маълум тезлик билан суспензиянинг айланма ҳаракати натижасида ҳосил қилинади. Тўкишдаги суспензия таркибидаги заррачалар йириклигини пасайтириш ва шламсизлантириш самарадорлигини ошириш суспензияни спирал оқим 5.1 - р асм. Суспензияни спирал оқим билан ҳаракатлантирадиган гидроциклон : 1 - қум насадкаси; 2 - тўкиш насадкаси; 3 - таъминловчи қувур; 4 - суспензия чиқиш қувури; 5 – ҳаво қувури. 5.2- расм. Суспензияни ажратиш учун турбоциклон: 1 – йирик фракция қувури; 2 – тўкиш қувури; 3 – қобиқ; 4 –қабул қилиш камераси; 5 юкловчи қувур; 6 –импеллер ўқи; 7 - паррак ғилдраги. Ичидаги ҳаво устуни босимини атмосфера билан барқарорлаштириш учун доимий контактда бўлиши учун ичига найча (уюрмали гидроциклон) киритилади. Гидроциклонларнинг технологик иш кўрсаткичларига аппаратнинг шакли ва геометрик катталиги, таъминловчи қувурнинг шакли ва катталиги, юксизлантирувчи туйнукларнинг катталик нисбатлари, қобиқ ўқининг қиялик бурчаги ҳамда суспензиянинг суюқланиш даражаси, гранулометрик, хом-ашё таркиби ва су R g v f t   2 Бунинг қиймати 30-50 атрофида ўзгаради. Бундай ажратиш омилида тўкишга чиқарилаётган суспензия таркибидаги заррачалар йириклигини куп камайтириш мумкин эмас. Майда заррачаларни ажратиб олиш учун марказдан қочма қурилмалар (турбоциклонлар) яратилган, уларда суспензияни айлантириш марказдан қочма насосларнинг паррак ғилдираги ёрдамида амалга оширади. Турбоциклондаги ажратиш омили 100-300 га тенг. Бундай аппаратлар таъминотдаги қаттиқ заррачаларнинг миқдори юқори бўлганда ишлайди. Агар гидроциклондаги ажратиш йириклиги 0,15-0,25 мм бўлса, турбоциклонда эса, юпқа 0,07 (0,05)-0мм ўлчамли заррачаларни ажратиш мумкин. Гидроциклонларнинг технологик ҳисоби шламсизлантиришнинг ишлаб чиқариш унумдорлиги, йириклик тавсифи ва технологик кўрсаткичларини аниқлашдан иборатдир. Гидроциклонн Конуссимон бурчаги, град. 20 20 20 20 Қопламали гидроциклон массаси , кг 360 600 1250 1900 Резина қопламали гидроциклон масса , кг 200 327 655 1200 Қум насадка туйнугининг диаметри ҳажмий ишлаб чиқариш унумдорлигига таъсир этмайди, лекин у шламсизлантириш жараёнининг аҳамиятли омилидир. Қ ум насадка да г и ўртача солиштирма юкланиши 0,5-1, 0 т/с· с м 2 дан ошмаслиги керак. Гидроциклон маҳсулотларининг гранулометрик тавсифи таъминотнинг йириклигига боғлиқ, шунинг учун ҳар бир аниқ ҳолатда тўкиладиган суспензиянинг талаб қилинадиган гранулометрик таркиби тажриба йўли билан аниқланади. Гидроциклоннинг техник тавсифи 5.1 жадвалда келтирилган. 6. Дехқонобод калийли ўғитлар заводидаги шламсизлантириш бўлими Шламсизлантириш механик усулда гидроциклон билан икки босқичда боради: биринчи босқичда 1 чўкишини тезлаштириш учун флокулянт 0,1 ПАА эритмаси (10 гр/ тонна маъданга) берилади. Қуюлтиргичдан чиққан эритма қайтарилувчи айланма эритма ҳисобланади. Қуюлтиргичнинг пастки қуюқ оқими таркибида 33,33% қаттиқ фаза бўлади ва шлам йиғгичга насос ёрдамида берилади. Шлам йиғгичдаги эритманинг бир қисми қайта ишлаш комплексига қайтарилувчи эритма сифатида ишлатиш учун берилади. Биринчи ва иккинчи босқич гидроциклонлари маъдан кристаллари (қум) қуйиб олинади ва ўз оқими билан флотация аралаштиргич баки(V0305) га берилади. Бакда қолган шламларни изоляция (активлигини пасайтириш) қилиш учун депрессор берилади.(Лойиҳада депрессор сифатида крахмал (SL- 1) таклиф этилган, лекин бизнинг Республика учун Na КЛЛЦни қўллаш мақсадга мувофиқ.) Сўнг пулпа кейинги босқич флотация жараёнига оқиб тушади. Ас 6.2-расм – I боб бўйича хулоса 1. Олиб борилган адабиётлар шарҳи шуни кўрсатадики, Ўзбекистонда етарли даражада сильвинитнинг кони мавжуд ва унинг асосида ўзимизнинг калийли ўғитлар ишлаб чиқаришни ташкил этиш мумкинлиги ўз исботини топди. Ҳозирги вақтгача Республикамизда калийли ўғитлар валютага сотиб олинар эди. Маҳаллий хомашё асосида калийли ўғит ишлаб чиқариш масаласи ўз ечими топди. 2. “Деҳқонобод калийли ўғитлар заводи” унитар корхонаси технологиясининг шламсизлантириш бўлимининг иш жараёни ўрганилиб чиқилди ва бир қанча камчиликлан, яъни шламсизлантириш технологиясида сильвинит рудаси таркибидаги сувда эримайдиган қолдиқ миқдорини вақти- вақти билан технологияда белгиланган меъёридан ошиб кетиш ҳоллари ҳисобга олинмаганлиги аниқланди. 3. Бу муаммоларни ҳал қилиш магистрлик диссертациянинг ас II боб . Тадқиқотнинг асосий технологик қисми 1. Тепақўтон конидаги сильвинит рудасини фракцион таркиби ва минераллилигини тадқиқ қилиш Деҳқонобод калийли ўғитлар заводининг калий ўғитлар ишлаб чиқариш цехининг технологик регламентида таркибида 31,93 % калий хлорид ва кўпи билан 3,25 % гача сувда эримайдиган қолдиқ (с.э.қ.) бўлган сильвинит рудаси қайта ишланиши кўзда тутилган. Шламсизлантириш технологик жараёни юқорида кўрсатилган таркибли руда бўйича ҳисоб-китоб қилинган. Деҳқонобод калийли ўғитлар заводида икки босқичли шламсизлантириш кўзда тутилган бўлиб, улар с.э.қ. миқдори 3,25 % гача бўлган сильвинит рудасини эффектли шламсизлантиради. Бироқ анализ натижалари шуни кўрсатмоқдаки, охирги пайтларда хомашё рудаси таркибида калий хлорид миқдори 23% гача тушиб кетиши ва с.э.қ. миқдори 5% учун бундай рудани қайта ишлашда глинали шламни бойитиш техлогиясидан фойдаланиш керак бўлади. Руда таркибидаги с.э.қ. - нинг минералогик таркибини ўрганиш учун, Деҳқонобод калийли ўғитлар заводида қуйидаги намуналар олинди: - 1-намуна. с.э.қ. миқдори 5 % бўлган рудадан олинди; - 2-намуна. с.э.қ. миқдори 5 % бўлган рудадан олинди; - 3-намуна. шламқуюлтиргични бўшатиш вақтида олинди. Олинган намуналарнинг анализ натижалари 1.1-жадвалда кетирилган. 1.1-жадвал Деҳқонобод калийли ўғитлар заводида қайта ишланидиган руданинг с.э.қ. таркибини кимёвий анализ натижалари Намунала р KCl Умум. с.э.қ. Шу жумладан Сув карбонатлар ангидрит силикатлар 1 – намуна 0,07 95,9 18,12 53,25 27,82 0,15 2 – намуна 0,05 97,5 18,87 45,80 33,06 0,21 3 – намуна 39,0 8,4 9,69 34,63 53,24 0,27 1.2-жадвал Сильвинит рудас камайиб борса, с.э.қ.-нинг миқдори 3,0 % дан 4,4 % ошиши кузатилди. Бундан ташқари сильвинит таркида с.э.қ. миқдорини ошиши технологик жараён кўрсаткичларига салбий таъсир этади ва маҳсулот сифатини тушириб юборади. Сильвинит рудаси таркибини фракцион ўлчамга боғликлиги 1.2-жадвалда келтирилган. Таклиф этиладиган глинали шламни дастлабки флотацияси флотацион бойитиш технологиясида флотореагентлар сарфини камайтириб, сильвинни флотациясини, галит хвостини фильтрациясини ва қуюлишини осонлатиради. Бу схема бўйича олинган галит хвости глинали шлам билан кам ифлосланади, шунинг учун галит хвостидан техник туз олиш технологияси осонлашади. Юқоридагиларга асосланган ҳолда учинчи босқич шламсизлантириш йўлга қўйиш ва хомашё фракцион ўлчамларини ошириш мақсадга мувофиқдир. Бу борада “Деҳқонобод ка Бундай шароитда сильвинитни бойитиш фабрикасини лойиҳада кўрсатилган қувватда ишлатиш учун бир неча қурилмаларни техник имкониятлари етмаганлиги сабабли бир қанча қийинчиликларни келтириб чиқаради. Лойиҳа бўйича 88,38 тн/соат сарф билан ишлаб чиқаришга бериладиган сильвинит рудаси таркибида камида 31,93% КС1 ва с.э.қ. = 3,25% дан кам бўлганда соатига 25,25 тонна тайёр маҳсулот ишлаб чиқиш учун мўлжалланган. Тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш қувватини соатига 25,25 тоннада ушлаб туриш учун эса лойиҳадан четланишга мажбур бўлинмоқда, яъни ишлаб чиқаришга бериладиган руда сарфини оширишга сабаб бўлиб, қурилмаларни зўриқиш билан ишлашга олиб келади. 1.3 – жадвалда келтирилган кўрсаткичларга биноан сильвинит рудаси таркибидаги сувда эримайдиган қолдиқ миқдори тоғ – кон мажмуасининг хомашё омборида м - кек концентрат ва галит чиқиндисининг намлигини ошишига олиб келади ; - қуритиш жараёнини ёмонлаштиради . 2. “Деҳқонобод калийли ўғитлар заводи” унитар корхонасининг қуритиш бўлимининг схемасини такомиллаштириш Қуритиш бўлими калий хлориднинг намлиги 7% дан кўп бўлмаган кек конценратини намлиги кўпи билан 1% гача қуритиш учун белгиланган. Қуритиш учун Хитойда ишлаб чиқирилган ZTц2,5x22 маркали қуритиш барабани қўлланилади. Қуйидаги 2.2.1-жадвалда узунлиги 22 м ва диаметри 2,5 м бўлган ZTц2,5x22 маркали қуритиш барабанинг асосий техник тавсифлари берилган. Қуритиш учун иссиқлик агенти сифатида табиий газни ёқишдан ҳосил бўлган ёнган газ қулланилади. Бунинг учун максимал сарфи 450 м 3 /соат бўлган табиий газ ёнишини таъминлайдиган, қуритиш барабанининг мажмуасига кирувчи иссиқ ҳосил қилиш 2.1-жадвал ZTц2,5x22 маркали қуритиш барабанинг асосий техник тавсифлари Нам кек бўйича ишлаб чиқариш қуввати, тн/соат Дастлабки кек намлиги, % Қуритилган маҳсулотнинг намлиги,% Қуритиш ҳарорати, 0 С Қуритилган маҳсулот бўйича барабаннинг ишлаб чиқариш улуши, тн/м 3 соат 25,16х1,15 * =28,93 Кўпи билан 7 Кўпи билан 1 550 0,23 *1,15 – қуритгичнинг техник заҳира коэффициенти Босқичларда ушланган чанг 1,248+0,0066 = 1,314 кг/соат миқдорда қуритилган маҳсулот конвейерига тушиб, қуритилган маҳсулотга қўшилиб совутиш қурилмасига юборилади. 2.2-жадвал Қуритиш барабанининг калий хлоридни номинал режимда қуритиш бўйича лойиҳавий моддий оқими Дастлабки концентрат, тн/соат 1-босқичда ушланган чанг, тн/соат 2-босқичда ушланган чанг, тн/соат Қуритилган маҳсулотни чиқиши, тн/соат Қайта ҳисобланган қуруқ Қуритиш барабанининг калий хлоридни номинал режимда қуритиш бўйича лойиҳавий моддий оқими қуйидаги 2.2-жадвалда келтирилган. Шундай ҳолатда ташкил этилган қуритиш схемаси қуйидаги камчиликларга эга: 1) Барабаннинг ўзига ва унинг металл насадкаси юзасига нам концентратни ёпишиб қолишига сабаб бўлади. Вақт ўтиши билан ёпишиш қалинлиги ортиб боради ва бараннинг ичи “қувур” га айланади ва металл насадкаларни йўққа чиқаради. Қуритиш барабаннинг қуритиш интенсивлиги пасаяди ва ишлаб чиқариш қуввати камаяди. Қуритиладиган маҳсулотни масса улушини қуритишга сарф бўладиган иссиқлик миқдорини ошишига олиб келади. Бу қуритиш бўлимининг режалаштирилмаган ҳолда ўртача ойига 1-2 марта, қуритиш барабанини совутиш, барабаннинг ичига одамлар (ишчи кучлари)ни киритиш ва унинг ичини механик тозалаш ишларини 3) Ҳар гал коррозияга учраган насадкаларни қайта пайвандлашда электр пайвандлаш ускунасидан фойланишга туғри келади, бу эса қайта- қайта пайванлаш жараёнида қуритиш барабанининг металл деворларининг микроскопик структурасини бузишга ва қуритиш барабанини қимматбаҳо қисмларини мустаҳкамлигини йўқотишга ва ишдан чиқишга олиб келади, α =3 о ( ( 2.1-расм. Қуритиш барабанида янги ўрнатилган таянч тўсик ва маҳсулотнинг қаватини профил кўринишдаги кўндаланг кесими. Юқоридагиларга асосан бу ечимларни топиш учун қуйидаги таклифлар берилди: 1. ретурли қуритиш схемасига ўтишни режалаштириш ва ўрнатиш. Ретур схема билан қуритилган маҳсулотнинг бир қисми нам кек маҳсулот тушадиган шнегли зонага қайтариш кўзда тутулади. 2. қуритиш барабанининг олдинги ғилдирагидан 3500-4000 мм масофада тўғри насадкадан умумий қаршиликни оширмади, аксинча ғилдирак насадкадан баланд ўрнатилганлиги учун нам концентрат қуруқ массанинг устига келиб тушади ва насадкаларда ёпишиб қолиш ходисасининг олди олинади. Тақдим этилган таклифларни амалга оширганда қуйидаги технологик яхшиланиш амалга оширилади: - қуритиш барабанининг ички контруктив элементларининг юзасини нам маҳсулот билан тўғридан-тўғри контактини олди олинади; - қуритиш барабани, унинг насадкалари ва металларининг тузли коррозиясини тезлигини кескин камайтиради; - қурилмаларни туриб қолиши (простой)ни ва уларни таъмирлаш учун сарфладиган харажатларни кескин камайтиради. 3. Шламсизлантириш жараёнининг вақт бўйича ўзгариши Сильвинитни флотация усули билан калий хлоридни ажратиб олишда турли хил органик моддалар флотореагент сифатида қўлланилади. Булар % % № 1 1 10 87,1 14,5 84,9 2 20 84,8 15,3 87,2 3 30 82,4 16,6 92,2 4 40 81,8 16,5 90,7 5 50 81,5 16,3 89,3 Бошланғич руда 100,0 14,88 100,0 № 2 1 10 86,2 13,4 85,6 2 20 84,1 13,9 86,8 3 30 82,6 15,0 91,9 4 40 81,9 14,9 90,5 5 50 81,7 14,6 88,5 Бошланғич руда 100,0 13,48 100,0 Бу жадвалдан кўриниб турибдики, 30 минутда олиб борилган тажриба натижалари оптимал вариант сифатида қабул қилинди. Шламсизлантириш жараёнининг вақт бўйича ўзгариши 3.1 – жадвалда келтирилган. 4. Шламсизлантириш жараёнидаги камчиликлар ва уларни бартараф этиш йўллари Хитойнинг “СИТИК” компанияси томонидан тақдим этилган 1201А- 03207 лойиҳасига асосан ДКЎЗ технологик жараёнида ўрнатилган 1 ва 2 босқич шламсизлантириш гидроциклонлари корхона стандартига асосан руда таркибидаги КСl 31.93% ва сувда эримайдиган қолдиқ (Н. “пульпа” таркибидаги сувда эримайдиган қолдиқ (Н.О) миқдори юқори бўлиши қуйидаги салбий оқибатларга олиб келади: -Н.О жуда катта солиштирма юзага эга бўлганлиги учун ўзининг юзасида катта миқдордаги флотареагентларни ютиб (адсорбция), флотация жараёнини ёмонлаштиради ва харажатларни оширади; -Н.О табиий гидрофоб хусисиятга эга бўлиб, ҳаво пуфакчалари юзаларини қоплайди ва бу пуфакчаларнинг минералларни кўпикга олиб чиқиш қобилиятини камайтиради; -Н.О ўзининг юзасида KCl ларни йиғувчи ҳисобланмиш аминларни ютиб, KCl билан бирга флотацияланади ва тайёр маҳсулот сифатининг пасайишига олиб келади; -Н.О фойдали минерал юзасини ва ҳаво пуфакчалари юзасини қоплаш хусисиятига эга бўлиб, уларнинг ўзаро илашишига ҳалал беради натижада фойдали минералнинг чиқиндига (хвост) га кўп чиқиб кетишига саба Гидроциклонлар ёрдамида шламсизлантириш бу пульпа таркибидаги зарраларнинг ўлчамига қараб ажратиш бўлиб, флотация ёрдамида шламсизлантириш эса айнан лой-карбонатли шламларни кўпиклантириб (флотареагент ёрдамида) ажратишга асосланган. МПМ-45 русумли пневмо-механик флотамашинасининг принципиал схематик расми 4.1 – расмда келтирилган. Адабиётлардан ва калийли ўғитлар ишлаб чиқарадиган чет эл корхоналарининг амалиётларига асосланиб ушбу қурилмани тақдим этиш мумкин. Шунинг билан бирга бу флотомашиналар ўрнига гидроциклонларни ҳам танласа бўлади, лекин гидроциклонларга юқори босимда пульпа берилиши учун қўлланиладиган насослар нархи сезиларли даражада қиммат эканлиги шу хулосага келишга олиб келди. 4.1-жадвал Танланган қурилмалар рўйхати Ускуналар Сони, дона Тип Пневмо-механик флотамашина 1 МП асосланиб ушбу қурилмани тақдим этиш мумкин. Шунинг билан бирга бу флотомашиналар ўрнига гидроциклонларни ҳам танласа бўлади, лекин гидроциклонларга юқори босимда пульпа берилиши учун қўлланиладиган насослар нархи сезиларли даражада қиммат эканлиги шу хулосага келишга олиб келди. 5. Сильвинит флотацияси учун бериладиган рудани уч босқичли шламсизлантириш технологиясининг баёни Сильвинитни механик ва флотацияли шламсизлантиришдан мақсад, флотацияга бериладиган суспензия таркибидаги сувда эримайдиган қолдиқ (Н.О.) ни масса улушини камайтиришдир. Бунинг учун уч босқичли шламсизлантириш технологияси ишлаб чиқилди. Уч боқичли шламсизлантириш жараёнининг технологик тизими 2.5.1 – расмда келтирилган. Шламсизлатириш дастлаб икки босқичда гидроциклонларда ва учинчи босқичда флотомашинада олиб борил бакида йиғилиб с:қ = 13-16 ҳолатга келтирилиб, Р0303А/В насослари орқали ииккинчи босқич шламсизлантириш учун M0305 гидроциклонига берилади, бу ерда 40 микрон ўлчамдаги сувда эримайдиган қолдиқлар шлам сифатида ажратиб олинади. Гироциклонга кирувчи қувурда ўрнатилган босим сезгич (датчик) кўрсаткичи бўйича бошқарилади. Иккинчи босқич шламсизлантириш қум (песок) қисми ҳам учинчи босқич шламсизлантиргичга юборилади, гидроциклоннинг юқориги қисмидаги қуйилма (слив) эса шламқуюлтиргич V0504 га юборилади. 5.1 – жадвал Лойиҳани амалга ошириш учун зарур бўлган ускуналар рўйхати Қурилмалар номи Ўлчов бирлиги Миқ- дори Маркаси Ўлчов бирл иги- даги нархи, доллар Умумий нархи , доллар 1 2 3 4 5 6 1.Пневмо-механик флотамашина Мажмуа 1 МПМ-45 65000 65000 2. Насос Мажмуа 2 Пульпа н асос и қуввати 307 5.1-расмни жойи Учинчи босқич шламсизлантириш - шламни ажратишга мўлжалланган МПМ – 45 флотомашинада олиб борилади. Флотомашинага бериладиган қум (песок) зичлиги пульпа ажратгичдан олдинги оралиқ сиғимли бакка бериладиган тўйинган эритма (маточник) ёрдамида ростланиб турилади. Флокулянтни тизимга берилиши диспергатор орқали амалга оширилади. Флотомашина ёрдамида ажратиб олинган кўпик маҳсулот иккинчи босқич қуйилмаси (слив) билан, ПАА (полиакриламид) эритмаси билан ишланиб шламқуюлтиргич V0501га қуюлтириш учун юборилади. Флотомашинанинг камера маҳсулоти эса депрессор крахмал эритмаси билан ишлов берилиб, насос орқали флотация бўлимидаги контакт чанига берилади, бунда флотация жараёни учун зарур бўлган барча кимёвий реагентлар билан контактлашади ва у ердан флотамашина секцияларига юборилади. Лойиҳани амал ГОСТ 7328 бўйича 2-синф аниқликдаги Г-2-210 тарози тоши ГОСТ 7328 бўйича 4-синф аниқликдаги Г-4-610 тарози тоши Қўшиб-ажратгичли қуввати 800 Вт гача ва шунга ўхшаш ёпиқ ҳолатдаги электр плитка. 50 дан 250 о С гача ҳароратни таъминловчи ҳарорат ростлаш хатолиги + 5 о С лаборатория қурутиш шкафи ёки шунга ўхшаш. Ўлчаш оралиғи 0 дан 250 о С гача, шкала бўлмачалари 1 дан 2 о С гача бўлган шиша техник термометр ва шунга ўхшаш техник характеристикаси ГОСТ 25336 бўйича В-75-110 ХС воронка. ГОСТ 1770 бўйича 2-100 (500, 1000)-2 колба ГОСТ 25336 бўйича 1-1000 тубусли колба ГОСТ 20292 бўйича 3-2-50 -0,1 бюретка 2-2-1 (5,10,25,50) пипеткалар ГОСТ 25336 бўйича Н-1-100 (150, 600, 1000) ТС стаканлар ГОСТ 25336 бўйича ТФ-20 (32) ПОР 16ХС тигель ёки шунга ўхшаш ғоваклиги р10 ёки р16 бўлган тигеллар ГОСТ 17 ГОСТ 4328 бўйича натрий гидроксид, 0,1 моль/дм 3 моляр эритмаси 3. Анализга тайёргарлик 3.1. Алюминий хлорид эритмасини тайёрлаш: 0,5 г алюминий хлорид иккинчи ўнлик белгигача аниқлик билан тарозида тортиб олиниб, 100 мл –ли ўлчов колбасига солинади, дистилланган сув билан ўлчов колбасининг белгисигача тўлдирилади ва яхшилаб аралаштирилади. 3.2. Натрий тетрафенилборат эритмасини тайёрлаш: 35 г натрий тетрафенилборатни биринчи ўнлик белгигача аниқлик билан торозида тортиб оламиз, 1000 мл - ли стаканга соламиз, устига 500 мл дистилланган сув, 5 мл алюминий хлорид эритмасидан солиб, стаканнинг 1000 мл белгисигача дистилланган сув соламиз, сўнгра аралаштирамиз. 12 соат давомида тиндириб қўямиз, сўнгра “синяя лента” фильтри ёрдамида фильтрлаб, биринчи порция фильтратни қайта фильтрланаётган эри ўлчов колбасига солинади, янги тайёрланган ва совутилган дистилланган сувда эритиб олинади, сўнгра совутилади ва белгигача дистилланган сув билан тўлдирилади. 3.7. Фильтрловчи тигелни тайёрлаш: Янги тигеллар олдин хлорид кислота ва сўнгра иссиқ дистилланган сув билан вакуум насос ёрдамида камида 5 марта ювилади. Жуда ифлосланган фильтрловчи тигеллар дистилланган сувга хлорид кислотаси қўшиб ( 1000 мл дистилланган сувга 10 мл хлорид кислота) 30 минут давомида қайнатилади. Сўнгра бу эритма тўкиб ташланади, тигел яна дистилланган сувга бўктирилган ҳолатда, 2-3 марта суви алмаштирилиб 30 минут давомида қайнатилади. Тигелни калий тетрафенилборат чўкмасидан тозалаш механик усулда қаттиқ кистичка ёрдамида сув босими (под струй воды) остида олиб борилади. Тоза фильтрловчи тигел олдиндан қиздириб қ 4. Анализ ўтказиш Пипетка ёрдамида анализ қилинаётган маҳсулот эритмасидан 5 мл олиб, ҳажми 100 мл бўлган кимёвий стаканга солинади, устидан 30 мл-гача дистилланган сув қўшилади, устидан 1-2 томчи метил красный индикаторидан солиниб, унинг устидан ҳажмий 10 % - ли сирка кислота эритмасидан қизил ранг ҳосил бўлгунга қадар қўшамиз. Агар эритма индикаторни қўшиш билан қизил рангга ўтса, уни натрий гидроксидни 0,1 моль/дм 3 эритмаси билан сариқ ранг ҳосил бўлгунга қадар нейтраллаймиз, ундан кейин ҳажмий 10 % - ли сирка кислота эритмасидан қизил ранг тиклангунга қадар қўшамиз. Эритма сув ҳаммомида 50 + 10 о С ҳароратгача қиздирилади. Кимёвий стакан сув ҳаммомидан олинади ва зудлик билан бюретка ёки пипетка ёрдамида аралаштира туриб 10 мл натрий тетрафенилборат қўшилади (бунда оқ чўкма ҳосил бўл Калийнинг масса улуши K 2 O га қайта ҳисоблаш фоизларда (Х 1 ) қуйидаги формула бўйича олиб борилади. Х 1 бунда m – бўш тигелнинг массаси, г m ₁ - калий тетрафенилборат чўкмаси билан тигелнинг массаси, г 500 - анализ қилинаётган эритманинг умумий ҳажми, мл V – анализ қилинаётган эритманинг аликвот қисмининг ҳажми, мл m ₂ – анализ қилинаётган маҳсулотнинг тортма массаси, г Анализ натижаси икки параллел ўлчашнинг ўртача қиймати олинади. K 2 O миқдори 25 % дан юқори бўлса икки параллел аниқлаш ўртасидаги фарқи 0,8 % гача рухсат этилади. 6.2 Руда таркибидаги сувда эримайдиган қолдиқ (с.э.қ)ни масса улушини аниқлаш усули Бу анализ усули тортма анализ турига киради. Ушбу анализни бажариш учун қуйидаги жиҳоз ва кимёвий реактивлар керак бўлади: 1. Анализ учун керак бўладиган концентрат ёки руда на 13. Қуритиш шкафи. Иккита фильтр қоғоз олиб рақамланади. Кювета ёки бюксга солиниб 30 минут давомида 100 + 5 градус ҳароратда қуритилади, сўнгра эксикаторда хона ҳароратигача совутилади ва аналитик тарозида оғирлигини ўлчаб оламиз ва дафтарга ёзамиз. Кумуш нитрат AgNO 3 дан 0,5 грамм торозида тортиб олиниб, 100 см 3 ҳажмли ўлчов колбасига солинади ва колбанинг белгисигача дистилланган сув билан тўлдирилади. Ҳосил бўлган эритмани қуёш нури тегмайдиган (қорайтирилган склянка) жойда сақлаймиз. Намунадан 10 грамм аналитик торозида тортиб олиниб, 400 см 3 ҳажмли ўлчов колбасига солинади. Устидан 150 см 3 дистилланган сув солиб яхшилаб аралаштирилади ва қайнагунча қиздирилади. Эритма хона ҳароратигача совутилади. Сўнгра 500 см 3 ҳажмли ўлчов колбасида фильтрланади. Фильтрлаш декантация усулида о m 2 - фильтр қоғоздаги қолдиқ ва кювета ёки бюкс оғирлиги, гр Х с.э.қ - сувда эримайдиган қолдиқ, %. 7. Ишлаб чиқаришга берилгантаклифлар Ўтказилган тадқиқотлар натижасида “Деҳқонобод калийли ўғитлар заводи” унитар корхонасига қуйидаги таклифларни берамиз:  Дастлабки ва текширувчи ғалвирлар панжараларини ўлчамини 1,4 мм гача ошириб, шламсизлантириш жараёнига бериладиган сильвинит рудасинингдонадорлик ўлчамини бир мунча катталаштириб бериш;  Сильвинит рудасини донадорлик ўлчами катталаштириб берилгандан сўнг шламсизлантириш жараёни ва сильвиннинг флотацияланишини ҳар томонлама (детальный) диққат билан ўрганиб чиқиш;  Сильвинит рудаси таркибидаги сувда эримайдиган қолдиқ таркибини йилнинг ҳар чорагида камида бир марта рентгенофаза усули билан таҳлил қилиб ўрганиб бориш;  Сувда эримайдига II боб бўйича хулоса 1. Тепақўтон конидаги сильвинит рудасини фракцион таркиби ва минераллилигини тадқиқ қилинди, тадқиқот натижалари сувда эримайдиган қолдиқ миқдори белгиланган меъёр 3,25 % дан ошиб 5 % етганлиги аниқланди. 2. Деҳқонобод калийли ўғитлар заводининг қуритиш бўлимининг схемасини такомиллаштириш ишлари амалга оширилди, яъни уч босқичли шламсизлантириш технологияси ишлаб чиқилди. 3. Шламсизлантириш жараёнининг вақт бўйича ўзгаришида энг мақбул вақт 30 минут эканлиги аниқланди. 4. Шламсизлантириш жараёнидаги камчиликлар аниқланди ва уларни бартараф этиш йўллари ишлаб чиқилди ва МПМ-45 пневмо-механик флотамашина ёрдамида тескари флотация қилиш технологияси муаммони ҳал қилиши аниқланди. 5. Ишлаб чиқилган технологияни амалга ошириш учун зарур бўлган 8 хил 18 та ускуналар аниқлан III боб. Лойиҳанинг иқтисодий ва ижтимоий қисми 1. Меҳнат муҳофазаси 1.1. Қонунлар, нормалар ва қоидалар Ушбу лойиҳада меҳнат хавфсизлиги ва гигиенаси Ўзбекистон Республикасининг тегишли қонунларига биноан лойиҳаланаяпти ва бошқарилмоқда. G50016-2006 “Қурилмалар лойиҳалашини ёнғинга қарши қоидалари” GВ12801-91 ”Ишлаб чиқариш жараёнида хавфсизлик ва гигиенани умумий нормалари” GВ5083-1999 ”Ишлаб чиқариш жараёнида хавфсизлик ва гигиенаси лойиҳалаш бўйича иумуй инсрукция” GВ 50116-98 “Ёнғинларнинг автоматик сигнализациясини лойиҳавий қоидалари” GВ50187-93 “Саноат корхоналарининг бош режасини лойихавий қоидалари” GВ Z 1-2002 “Саноат корхоналарининг лойиҳавий санитар қоидалари” GВ156003-95 “Одатдаги кимёвий хавфли моддаларнинг сақлашнинг умумий қоидалари” GВ50160-92 “Нефт кимё саноати корхонала GВ50034-2004 “Саноат корхоналарининг ёруғлаштиришни лойиҳалаш бўйича инструкция” GВ50058-92 “Портлашга ва ёнғинга қарши шароитларда электр қурилмаларни лойиҳалаш бўйича инструкция” GВ2894-19965 “Хафсизлик белгилари” GВ16179-1996 “Хафсизлик белгиларини қўллаш бўйича инструкция” GВ40533-93 “Саноат ҳимояси учун фиксасияланган перелларнинг хавфсиз технологик шароитлари” GВ40534-83 “Иссиқлик таъминлаш, вентиляция, кондиционер- лашларнинг лойиҳавий қоидалари” GВ50057-94 “Чақмоқдан ҳимоя қилувчи қурилмаларни лойиҳалаш бўйича инструкция” (2000 йил версияси) GВ13955-2005 “Электр йўқолиш протекторининг ўрнатилиши ва ҳаракати” GВ5817-86 “Саноат зарари бўйича ишлаб чиқариш жараёнида чангнинг категорияларга ажратиш” GВТ4200-1997 “Юқори температура шароитида иш категориялари” GВ12348-90 “Саноат корхонал Қайта ишлаш комплексининг иш кунлари 330 кунни ташкил қилади. Ишлаб чиқариш ва ёрдамчи ишлаб чиқариш тизимлари суткасида 3 та сменада ишлайди, ҳар смена 8 соатдан иборат. Қайта ишлаш комплексининг штати 701 та ходимни ташкил этади. Қайта ишлаш комплексининг майдони 20,16 га ташкил этади. Ушбу лойиҳа бўйича флотацион технология усулида қишлоқ хўжалиги учун бир йилда 220000 тонна калий хлорид ишлаб чиқариши мўлжалланган. Хом ашё сифатида Қашқадарё вилоятида жойлашган Тюбегатан кони калийли тузларидан сильвинит рудаси хомашё сифатида қўлланилади. Ишлаб чиқариш тизимини технологик схемаси қуйида келтирилган: Хомашё рудалар Бўлаклаш Майдалаш Шламсизлантириш Қуритиш Сувсизлантириш Ишқорсизлантириш Флотация Упаковка Барча ишлаб чиқариш жараёнлари нормал ҳароратда амалга оширилади, фақат қуритиш ж автоматик упаковка машинаси, газқозонхона, суюқ материалларни ташувчи жихозлар (насослар) ва ҳ.қ. 1.3. Қайта ишлаш комплекси майдонининг қурилиши ва компоновкаси Қурилаётган қайта ишлаш комплекси Дехконобод шахридан 3 км масофада жойлашган. Қурилиш худудида қайта ишлаш комплексининг маъмурий - маиший бино қурилган, бундан ташқари у ерда “Намунавий уй”лардан 150 таси қуриб битказилган бўлиб, яна 60 “Намунали уй” қурилиши бошлаб юборилган. Бу эса қайта ишлаш комплексининг атроф муҳитга, меҳнат ҳавфсизлиги ва гигенага таъсир қилмаслигидан дарак беради. Қайта ишлаш комплексини майдонининг шакли тўғри бурчакдир. Майдони 20,16 гектар ерни егаллайди. Қурилмалар ўрнатиладиган юзаларнинг белгилари қайта ишлаш комплексининг бошқа ерлар ва йўллардаги белгиларига тўғри келади. Кайта ишлаш комплексинин Қайта ишлаш коплексининг ўтиш жойлари тегишли нормалар билан лойихаланади. Майдонда кўчаларнинг 3 та категорияси мўлжаланган, асосий йўлларнинг эни 10 м (кўча қопламасининг эни 8,0 м) ва 6 м (қопламанинг эни 4,0 м) кичик кўчанинг эни 4 м (кўча эни 3,0 м) Асосий кўчанинг айланиш радиюси 12 м, ёрдамчи кўчанинг 9 м, кичик кўчаники 7 м, цехлараро йўлларники 1-3 м. Вертикал қияланиш одатда 0,3 % дан катта бўлиб лойихаланганда, сув олиб чиқиш учун горизонтал қиялик 2 % ни ташкил этади. Ёрдамчи бинолардан қайта ишлаш комплекси майдонида қуйидагилар жойлашган: маиший корпус, фильтрация цехининг маиший корпуси, ишчилар қулайлиги учун 150 м сервисли радиус билан автотаъмирлаш цехининг маиший корпуси. Бундан ташқари барча корпуснинг персоналининг гигиеник талабларини қониқтириш учун айрим ишлаб чиқар Ёқилғи сифатида ишлатиладиган табий газ, ацетилен ва кислородлар портлашга олиб келиши мумкин, бу эса ҳам инсон соғлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. 1.4. Ёнғин ва портлашдан ҳимоя 1. Ушбу лойиҳанинг бош режаси ёнғинга, портлашга қарши ва ҳавфсизлик нормалари ва қоидаларига мувофиқ ишлаб чиқилган. Марказлашган технологик жараёнлар бўйича жихозлар ўрнатилган, ўхшаш жихозларга нисбатан марказлашган ҳолда ўрнатилади. Ҳавфсиз бошқариш ва ишлаб чиқариш қулайлиги учун бу фойдалидир. 2. Ёнғинга қарши нормаларига биноан биноларнинг ўтга чидамлилик даражаси II. Қурилмаларнинг конструкциялари темирбетон миноралар каркос ва рамалардан иборат. Бинолар материаллари ёнғинга ва портлашга қарши талабларга жавоб беради. 3. Марказий бошқариш ва автоматик ёнғинга қарши сигнализация мўлжалланган. Бош қури 1. Инсон соғлигига чангнинг салбий таъсирини йўқотиш учун хомашё билан таъминланиши система ва материалларнинг транспортировка системалари очиқ ҳавода рамкали конструкция билан жойлаштирилади. 2. Зарарли моддаларнинг йиғилишига йўл қўймаслик мақсадида тегишли нормаларга мувофиқ ишлаб чиқариш хоналарида ишончли вентиляцион системаси лойиҳаланади. Кўп миқдорда чанг ҳосил бўладиган цехларда вентиляция ва чангсизлантириш системалари мўлжалланган. Майдалаш ва упаковка жараёнларида вентиляция ва чангсизлантириш жараёнидан кейин ҳаво атмосферасига чиқариб юборилади. 3. Ишлаб чиқилган жараёнида химоя бошқариш, технологик операция интизомлари кучаяди. Кўп чанг хосил бўладиган жойларда ходимлар чангдан химоя қиладиган воситалари билан юриши керак. 1.6. Коррозиядан химоя 1. Хомашё рудалар, ишлаб чиқа Сақлагичлар алоҳида жойда ўрнатилади, ёнғинга қарши дамба ва пол ушбу жойларда хлорид кислотадан химоя қоидалари, ёнғинга қарши дамба ёнмайдиган металлардан қурилган ва жойлашган маҳсулотнинг статик босимига чидайдилар. Сақлагичнинг асосида кислотадан ҳимоя мўлжалланган. Сақлаш худудида қуёшдан химоя қилиш учун махсус навеслар ўрнатилади, тез ёрдам бериш учун ванна, ювгич. Сақлаш худудининг ташқарисида тез ёрдам бериш учун душ ва ҳ.қ.лар ўрнатилган. Кислотани нейтраллаш учун сотиб олинган бочкали ишқорлар сақлагич худудида сақланади.. Реагентлар тайёрлаш хонасида ювгич ва резервуар сақлагичлар ўрнатилади. Натрий бикарбонат учун, ходимлар химоя қиладиган қўл қоплар ва бошқа химоя воситаларида юриши керак. Хлорид кислота инсонга сочилиши холатида, тезда катта миқдордаги сув билан ювиш керак, ундан кейин ишлаб чиқариш хомашё системасига қайтарилади. Фильтрлашдан кейин ҳавонинг таркибидаги KCI, NaCI миқдорлари стандарт талабларига жавоб беради ва ундан кейин қониқарли кўрсаткичлар билан ҳаво атмосферага чиқариб юборилади. Упаковка ва қурилиш цехларидан хомашё чанглари енгли фильтр билан йиғилади. Фильтрлашдан кейин ҳавонинг таркибидаги KCI нинг миқдори стандарт талабларига жавоб беради ва қониқарли кўрсаткичлар билан атмосферага чиқариб юборилади. Ушбу лойиҳа учун табиий газ билан ишлайдиган қозонхона қўлланилади. Тутунли газдаги СО ва NO 2 миқдори тегишли ўзбек стандартларига жавоб беради ва чиқинди газлари атмосферага чиқариб юбориш мумкин. Санитар-ҳимоя зонасида атроф муҳитдаги азот (IV) оқсидининг максимал концентрацияси 0,17 РЭМ бўлиши мумкин, энг яқин ахоли яшайдиган зонад мумкин. Барьерларнинг рефлекси ва дарахтларнинг абсорбцияланишидан кейин товуш босимининг сатхи 50дб дан кам бўлиши мумкин. Бошқа томонда товушни изоляция қиладиган оператор хонаси мўлжалланган (шовқин чиқарадиган жихозлар қўйилган жойда). Оператор хонасида шовқин 70дб дан кам бўлгани учун шовқин камайтириш талабларга жавоб беради. Рекуперацияланган сув тайёрлаш станциясидаги Руже вентелятори учун вентеляторлар хонаси мўлжалланган.Бу ерда шовқинни камайтириш учун товуш изоляцияси ўрнатилиши режалаштирилган. Атроф муҳитга салбий таъсир кўрсатилишига йўл қўйилмаслик учун қайта ишлаш комплексида қуйидаги тадбирлар таклиф қилинди: -тупроқ ва ўсимликларнинг бутунлигини тиклаш учун бузилган участкаларнинг рекультивациясини ўтказиш; -соғлиқ ҳолатини баҳолаш қаттиқ критерийларидан фойдаланиб, ишчи ҳ.к.лар танланади, чунки улар завод чегаралари зонасида ва асосий бинолар ва қурилмалар ёнида шовқинларни абсорбциялайди. Тегишли қоидаларга биноан заводда атроф муҳитни назорат қиладиган тегишли орган ташкил этилади. Заводдаги атроф муҳитни назорат этиш учун масъулият завод марказий лабораторияси тасарруфидани экоаналитик лабораторияга юкланади. Атроф муҳитнинг ҳолатини жорий назорат қилиш учун атроф муҳитни назорат қилиш бўлимига юкланади. Пачкамар сув омборидан сув олиш сув балансининг бузилишига олиб келмайди, чунки сувнинг умумий сарфи унинг келаётганидан ошмайди.Қайта ишлаш комплексида тозаланган оқова сувларнинг сойнинг қуруқ жойига ташланиши ер ости сувларининг таркибини ўзгартирмайди, чунки объектларнинг тагида сув ўтказмайдиган қатламлар мавжуд. Ифлослантирувчи моддаларнинг салби қоидалари ва ишлаб чиқариш санитария қоидаларига риоя қилган ҳолда хизмат қилувчи персонал соғлигига салбий таъсир кўрсатиш башорат қилинмаяпти. Яқин аҳоли пунктда ҳам аҳолига ифлослантирувчи моддалар ва ишлаб чиқариш шовқинларнинг салбий таъсири кузатилмайди, чунки бу зонада атроф мухитнинг барча компонентлари учун меъёрдан оширилмайди. Қайта ишлаш комплекси ишга тушиши иштимоий-иқтисодий шароитларга ижобий таъсир кўрсатади, чунки қайта ишлаш комплекснинг қурилиши ва унга хизмат қилиш аҳолининг қўшимча иш жойлари билан таьминлайди. Атроф муҳитнинг кузатиш нуқтасининг жойлашиши, мазмуни, кузатиш вақтлари ва ускуна ва жиҳозлар 2.1 ва 2.2- жадвалларда келтирилган. 2.1 - жадвал Кузатишнинг мазмуни Тури Кузатиш нуқтасининг жойи Кузатишнинг мазмуни Вақти Анализ усули Чиқаётган ҳаво Майдалагични ҳаво қуритиш қутиси 3 Потенциометр pH Сонли аниқ pH анализатор Phs -3с 1дона Чиқаётган сувда pH ни ўлчаш 4 Акустиметр Сонли шовқин ўлчагич А-8028 1дона Шовқиннинг асосиймам-баини ўлчаш,цех ва завод худудида шовқин интенсивлиги 5 Термоститик қиздиргич COD (12 қозима) JH-12 1к 2 Чиқаётган сувда COD ни ўлчаш 6 Биокимёвий ингубатор PSH525 1 Чиқаётган сувда В OD ни ўлчаш 7 Эрувчан кислороднинг портатив ўлчагич ДО ўлчаш 8 Шишали ускуналар Одатдаги ускуналар:пробирка, колба,баллон,варонка пилетка 3 к Анализ 9 Электрли печь 500 5 дона 2 Моддаларни куйдириш 3. Фуқаро ҳимояси Ўзбекистон Республикасининг 26 май 2000 йилидаги фавқулодда вазият ҳақидаги қонунга биноан фуқаро ҳимоясининг вазифалари: - ҳарбий харакатлар вақтида ҳавфли факторлардан ходимларни ўзини ўзи химоя қилишга ўргатиш; - ҳарбий ҳара - ҳарбий ҳаракатлар бўлган жойларда жамоа тартибини сақлаш ва ушлаб туриш. Фуқароларнинг хуқуқлари; - ҳарбий харакатлардан ҳаёт, соғликни химоя қилинишга; - коллектив ва индивидуал ҳимоя воситаларидан бепул фойдаланиш; - ҳарбий ҳаракат натижасида хавфли факторлар уларнинг даражаси ва зарур бўлган хавфсизлик чоралари хақида информация олиш; - Ўзбекистон Республикаси қонунларига биноан фуқаро ҳимояси бўйича фуқароларнинг бошқа хуқуқлари ҳам бўлиши мумкин; - ҳарбий ҳаракатлардан кейин тегишли жойларда яшаш учун шароит билан таъминлаш, медицина, моддий - молия ва бошқа ёрдамлар берилиши учун зарур бўлган шароитлар яратилади. Фуқароларнинг бурчлари. Ўзбекистон Республикаси фуқаро химояси ҳақида конун ва қонуниятнинг бошқа актлари риоя қилиш; - тегишли қайта тайёргарликдан ўтиш ва фуқаро химояси - авариялардан қутқариш ва бошқа ишларга шу жумладан персонал ва объектларни эвакуация масалаларига рахбарлик қилиш; - фавқулотда вазиятларни бартараф этиш учун молия ва модий ресурсларнинг резервини ташкил қилиш; - раҳбарият таркиби, кучлари, воситалари ва объектлар персоналининг фавқулотда вазиятларга харакатга тайёрланишни ташкил этиш; Ушбу лойиҳа калийли ўғит (калий хлорид) ишлаб чиқаришга бағишланган. Завод Қашқадарё вилояти Дехконобод шахрига яқин жойда жойлашган. Дехқонобод шаҳрининг рельефи текисдир. Туманнинг сеймологик кўрсатгичи 5-6 балл. Лойиҳаланаётган ишлаб чиқаришнинг иши 4 та бригада 2 сменада ташкил этилган. Завод худудида маъмурий ва ишлаб чиқариш бинолари жойлашган. Заводнинг асосий маҳсулоти калийли ўғит (калий хлорид). Ишлаб чиқариш технологиясида хомашё сифатида табии Электр таъминоти тўхташи билан, бу эса технологик жараёнларда авария вазиятларига олиб келиши мумкин ва ишлаб чиқариш бир ой муддатга тўхтаб қолиши мумкин. Технологик жараёнлар ва заҳарли моддалар сақлаш қоидаларига риоя қилинмаслик натижасида қуйидаги фавқулотда вазиятлар бўлишининг эхтимоли бор: - омборда хлорид кислотасини сақловчи идишларнинг герметиклигида камчилик бўлиши; - темир йўл цистерналаридан кислоталар қуйилишида бириктириш қувурларнинг бузилиши, кислота қувурларининг герметиклигида камчилик бўлиши. Бу ҳолда хавфли концентрацияларнинг чегаралари бир неча ўнлик метрларни ташкил этади: хлорид кислота сақлагичнинг бузилиши ер ости сувлари захарланишга олиб келади. Шудай қилиб, объектдаги фавқулотда вазиятлар, айниқса кучли зилзила ва жуда кучли захарли моддалар чиқиб кетиши нати Лойиҳа қилинаётган саноат объектида “В” “КД” ва “М” маркали газниқоблар қўлланилади. “В” маркали газниқоб олтингугурт ( IV ) оксид, хлорид водород, азот ( IV ) оксидларига қўлланилиши мумкин. “К D ” маркали газниқоб аммик, водород сульфид буғларидан химоя қилиниши учун қўлланиладилар. “М” маркали газниқоб барча кучли заҳар моддалардан ҳимоя қилиш учун қўлланилади, лекин у камроқ даражада ҳимоя хусусиятларига эгадир. Аэрозолли фильтр билан “В” ва “КD” маркали саноат газниқоблари заҳарли ва радиоактивли моддалардан ҳимоя қилиш учун қўлланилади. Бундан ташқари зарарли моддалардан химоя қилиш учун махсус кийим, оёқ кийим, ҳимоя кўз ойнак ва қўлқоплар қўлланилиши мумкин. Корхонада фавқулотда вазиятлар учун зарарни нейтраллаш воситалари етарли миқдорда мавжуд бўлиши керак. Кучли зарарли моддалар Қуролли кучлар гурухлари, фуқаро химояси бўлимлари. Фуқаро химояси бўлимларининг функциялари структураси, кучлари ва воситалари таркибларини фуқаро химояси бошлиғи томонидан аникланади. Фуқаро химоясининг масалаларини хал қилиш учун қутқариш бўлимлари ва Ўзбекистон Республикасининг қуролли кучлари. Фуқаро химояси бўлимлариннг қутқариш ва бошқа зарур бўлган ишларни ўтказиш учун худудий ва ишлаб чиқариш принципи бўйича ташкил этилади. Фуқаро химояси бўлимлари қуйидагича ажратилади: - Тайёргарлик бўйича худудий ва ишлаб чиқариш; - Мўлжалланиши бўйича умумий мўлжалланиш ва қутқариш ишлари бажариш учун хизматлар бўлимлар; Фуқаро химояси бўлимларига 18 дан 60 ёшгача бўлган эркаклар ва 18 дан 55 ёшгача бўлган аёллар улар Ўзбекистон Республикаси фуқаролари бўлиши керак . Мобилизацион чакириқни олг Ўзбекистон худудида Тепақўтон конинг калийли тузларнинг захираси: категория (A+B+C) -215278 минг тонна (35,95% KCl), категория С 2 -60-923 минг тонна (35,39% KCl). Руда ишлаб чиқаришнинг лойиҳавий куввати 700 минг тонна йилига ташкил килади (31,93% KCl). Хомашё рудалар автотранспорт билан Деҳқонобод калийли ўғитлар заводига олиб келинади. Ҳозирги вақтда Ўзбекистон Республикасида калийли ўғитлар ишлаб чикариш корхоналари ягона ҳисобланади. Шу вақтгача қишлоқ хўжалиги учун калийли ўғитлар Россиядан олиб келинар эди ва бу катта валюта сарфланишини талаб килар эди, хамда республиканинг калийли ўғитларга бўлган талабларини кониктирмас эди. Қишлок ва сув хўжалик илмий асосланган маълумотларга кўра республиканинг калийли ўғитларга талабини 282 минг тоннани ташкил этади. Дехқонобод калийли ўғитлар 4.1- жадвал Техник-и қтисодий кўрсаткичлар № Кўрсаткичлар Ўлчов бирлиги Лойиҳа амалга оширилгандан кейин 1 тн учун Йиллик 1 Ишлаб чиқариш ҳажми Т он н а 1 220 000 2 Шартнома баҳоси қўшимча қиймат солиғи билан Минг сўм 580,24 127 652 800 3 Қўшимча кап итал қўйилма Доллар 12,73 2 800 600 4 Таннарх Минг сўм 261,02 57 424 400 5 Фойда Минг сўм 68,1 14 982 000 6 Рентабел лик % 85,24 7 Харажатларни қоплаш муддати Йил 0,78 3.4.1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йили 17 декабридаги ПП-748 сонли “Дехқанабод калийли ўғитлар заводининг қурилишини тезлаштириш тадбирлари ҳақида”ги қарори 3.4.2 Тепаыщтон конидаги калийли тузлар асосида Деҳқанабод калийли ўғитлар заводи қурилиши техник- иқтисодий асосланиши. 3.4.3 Ўзбекистон Республикасини илмий – техник экпертиза қўмитасининг Дехқонабо лойиҳа маҳсулотнинг сифати амал қилаётган ГОСТ 4568-95 “Калий хлористый. Технические уловия” талабларга жавоб беради. 4.2 - жадвал “Калий хлоридни техник шарлари” (ГОСТ 4568-95) № Кўсаткичлар номи Марка учун норма донслаштирилган, нав -1 Марка учун норма - 1 1 2 3 4 1 Ташқи кўриниши Нотўғри шаклдаги прессланган доналлар ранги: оқ-кул ёки қизил йирик кристиллар Оқ – кул ранг майда кристаллар ёки қизил рангда майда доналар 2 Калий оксилга ҳисоблаган калийнинг массавий улуши, % дан кам эмас 60,0 60,0 3 Сувнинг массавий улуши, % дан кўп эмас Доналик таркиби (фракциянинг массавий улуши) % 0,5 1,0 4 6 мм йирик 1 дан 4мм гача кам эмас 1мм дан кам, кўп эмас 0 95,0 5,0 Нормаланмайди 5 Динамик мустахкамлик (массавий улуш рухсат берилмаган доналарнинг ), % дан кам эмас 80,0 Нормаланмайди 6 Тўкилувчан ХУЛОСА 1. Олиб борилган адабиётлар шарҳи шуни кўрсатадики, Ўзбекистонда етарли даражада сильвинитнинг кони мавжуд ва унинг асосида ўзимизнинг калийли ўғитлар ишлаб чиқаришни ташкил этиш мумкинлиги ўз исботини топди. Ҳозирги вақтгача Республикамизда калийли ўғитлар валютага сотиб олинар эди. Маҳаллий хомашё асосида калийли ўғит ишлаб чиқариш масаласи ўз ечими топди. 2. “Деҳқонобод калийли ўғитлар заводи” унитар корхонаси технологиясининг шламсизлантириш бўлимининг иш жараёни ўрганилиб чиқилди ва бир қанча камчиликлан, яъни шламсизлантириш технологиясида сильвинит рудаси таркибидаги сувда эримайдиган қолдиқ миқдорини вақти- вақти билан технологияда белгиланган меъёридан ошиб кетиш ҳоллари ҳисобга олинмаганлиги аниқланди. 3. Аниқланган муаммоларни ҳал қилиш магистрлик диссертациянинг асосий в 8. Ишлаб чиқилган технологияни амалга ошириш учун зарур бўлган 8 хил 18 та ускуналар аниқланиб, уларнинг рўйхати берилди. 9. Лойиҳа бажарилишида илғор техника, оптимал иқтисодиёт, реаллик ва барқарорлик қоидаларига риоя қилинди. 10. Лойихада жихозлар ва материалларнинг миқдорлари ва турлари буйича маълумотлар ва рўйхат келтирилган. 11. Чиқиндилар чиқишининг ҳажми максимал равишда қисқартирилган ва улардан комплекс фойдаланиш масалалари ҳал қилинди. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. Каримов И.А. “Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари” Ўзбекистон. 2009. 2. Титков С.Н., Мамедов А.И.,Соловьев Е.И. Обога щ ение калийн ых руд- М.Недра,1982 3. Осичкина Р.Г. О калийной и галургической промышленности Узбекистана // Узбекский химический журнал. - 2001. - № 1. - С. 61-64. 4. Осичкина Р.Г. Сырьевая база калийной и галургической промышленности Узбекистана // Узбекский химический журнал. - 2001. - № 2. - С. 55-60. 5. Справочная книга по химизации сельского хозяйства – М.: Колос, 1980. – 560 стр. 6. Дубов В. Калийные удобрения: от импорта – к экспорту // Газета «Правда Востока» от 20 июля 2005г. 7. Узбекистон кимё журнали 2/2001 8. Химичская промышленность 5/2003 9. Х имисческая промышленность 3.2003 10. Химическая промышленность 12/2003 11. Позин М.Е.Технология минералн ы х удобрений.Л. Химия. 1989 12 . Грабовенко В.А. Производство бесхлорн ы х удобрений. Л.Химия 1980. 13 . Титков С.Н., Мамедов А.И.,Соловьев Е.И. Обога щ ение калийн 1 9 . Желнин А.А. Теоретические основы и практика флотации калийных солей. – Л.: Химия, 1983. –184 с 20 . Грабовенко В.А. Производство бесхлорных калийных удобрений. Л., «Химия». 1980 2 1. Кашкаров О.Д., Соколов И.Д. Технология калийных удобрений. Л., «Химия». 1978 22 . Набиев М.Н., Осичкина Р.Г. Калийные соли Тюбегатана. Ташкент. Изд. «Наука». 1965 23 . Грабовенко В.А. Производство бесхлорн ы х удобрений. Л.Химия 1980. 24. Титков С.Н., Мамедов А.И.,Соловьев Е.И. Обога щ ение калийн ых руд- М.Недра,1982 25 . Баранов Г.П, Смолин А.Н, Цветкова Л.Т, Баширов Д.А. Способ получения калийного удобрения. патент SU №1624936 1994.11.30. Список документов, цитированных в отчете о поиске. Авторское свидетельство СССР N 1103495, кл.С 05 D 1/04,1983 26 . Палыгин В.И., Бруев Н.И, Шумахер А.И, Белкин В.В. 29. Осичкина Р.Г. О калийной и галургической промышленности Узбекистана // Узбекский химический журнал. - 2001. - № 1. - С. 61-64. 30. Осичкина Р.Г. Сырьевая база калийной и галургической промышленности Узбекистана // Узбекский химический журнал. - 2001. - № 2. - С. 55-60. 31. Справочная книга по химизации сельского хозяйства – М.: Колос, 1980. – 560 стр. 32. Практикум по почвоведению / Под ред. И.С.Кауричева. – М.: Агропромиздат, 1986. – 147 стр. 33. Жуков А.И. Воспроизводство гумуса в интенсивном земледелии // Агрохимия . – 1991. - № 3. – стр. 121-133. 34 . Набиев М.Н. Осичкина С.Т. Тухтаев С.Т. Сульфат калия. Ташкент ; Фан.1988-186с 35 . Крашенинников С.А., Кузнецова А.Г., Салтанова В.П., Сурков Е.И., Яхонтова Е.А. Технический анализ и контроль в производстве неорганических веществ. Выс 44. Титков С.Н., Мамедов А.И., Соловьев Е.И. Обогащение калийных руд. – М.: Недра, 1982 г. 45. Развитие калийной промышленности. Обзорная информация. Л., ВНИИГ, 1984 г. 46. Мочульская Ю.Ч., Соловьёв Е.И. В кн.: Вопросы механического обогащения к а лийных солей. «Труды ВНИИГ», 1977 г. 47. Исследование вхамодействия в системе плавкости карбамид-хлорид калия –нитрат аммония. Ершено Н.А., Тарашунич В.А. Все Российская научно-техническая конференция по технологии неорганических веществ, Казань-Менделевск, 19-22 июня, 2001 г. Казань: Издательство Казан. Гос. Тех.ун-та. 2001, 211 с. 48. Исследование минералогического и фракционного состава сильвинитовых руд Тюпегатанского месторождения. Бойназаров Б.Т., Рахматов Д.Х., Мирзакулов Х.Ч., Самадий М.А. IV Всероссийская конференция по химической технол ИЛОВАЛАР С ильвинит таркибида сувда эримайдиган қолдиқ лойиҳада кўрсатилган миқдордан ошгандан кейин қуйидаги ҳолатларни келтириб чиқариши Деҳқонобод калийли ўғитлар заводида кузатилди. 1 - расм. Барабаннинг олд қисмидаги насадкаларни шлам билан тўлиб қолиш ҳолати 2-расм. Барабанни олд қисмини тўлиб қолиши 3-расм. Барабаннинг ичини тозалаш ишлари 4-расм. Насадкаларни корро зияланиш фрагменти . 5-расм. Насадкаларни корро зияланиш фрагменти . МПМ-45 пневмо-механик флотамашина чизмаси 4.1 расм. МПМ-45 русумли пневмо-механик флотамашинасининг принципиал схематик чизмаси 1-пневмо флотамашина; 2-импеллер; 3- ҳалқали желоб; 4-ҳаво трубаси; 5-вал маркази; 6-тинчлантирувчи пластинка; 7-таъминловчи диск 375 пульпа камера ма ҳсулоти си қилган ҳаво Кўпикли ма ҳсулот 4 261
Купить