Сода ишлаб чикаришнинг леблан ва солве усуллари. Сода ишлаб чиқаришнинг асосий хомашёлари.

Сода ишлаб чикаришнинг леблан ва солве усуллари . Сода ишлаб чиқаришнинг асосий хомашёлар и . Kirish Саноатда «сода» номи билан турли хилдаги кимёвий моддалар: кальцинирланган сода ёки натрий карбонат Na 2 CO 3 (тўкма зичлиги 0,5 т/м 3 ); шунингдек оғир сода деб аталадиган Na 2 CO 3 (тўкма зичлиги 0,9-1,2 т/м 3 ); натрий гидрокарбонат NaHCO 3 ; кристалл сода Na 2 CO 3 ∙10H 2 O; каустик сода ёки ўювчи натрий NaOH ишлаб чиқарилади. Кальцинирланган содадан ўювчи натрий, натрий бикарбонат кабилар ишлаб чиқаришда хомашё сифатида фойдаланилади. Кальцинирланган сода А ва Б навларда ишлаб чиқарилади (4.1-жадвал) ва барча турдаги шиша ишлаб чиқаришда, шу жумладан биллур, оптик ва медицина ойнаси, шиша блоклари, эрийдиган натрий силикат, сопол плитка, қора ва рангли металлургияда: қўрғошин, рух, вольфрам, стронций, хром ишлаб чиқаришда, чўянни олтингугуртсизлантириш ва фосфорсизлантиришда, ч сув билан бир қатор бирикмалар: Na 2 CO 3 ∙10H 2 O, Na 2 CO 3 ∙7H 2 O, Na 2 CO 3 ∙H 2 O ҳосил қилади. Сода сувда яхши эрийди, унинг эрувчанлиги ҳарорат ошиши билан ортади (0 ва 100 О С ҳароратда 100 г сувда тегишлича 6,8 ва 44 г эрийди). Сода сувдаги эритмасида кучли ишқорий хоссани намоён этади. Кальцинацияланган соданинг сифат кўрсаткичлари Кўрсаткичл ар номи А маркали Б маркали Олий нав Биринч и нав Иккинчи нав Олий нав Биринч и нав Иккинчи нав Натрий карбонат (Na 2 CO 3 ) масса улуши, %, кам эмас 99,4 99,0 98,5 99,4 99,0 99,0 Натрий карбонат (Na 2 CO 3 ) масса улуши, куйдирилмаг ан маҳсулот ҳисобида, %, кам эмас 98,7 98,2 97,0 98,9 98,2 97,5 Куйдирилган да йўқотиладига н масса улуш (270 – 300°С ҳароратда), 0,7 0,8 1,5 0,5 0,8 1,5 3 %, кўп эмас Хлоридлар масса улуши, NaCI ҳисобида, %, кўп эмас 0,2 0,5 0,8 0,4 0,5 0,8 Темир масса улуши, Fe 2 O 3 ҳисобида, %, кўп эмас 0,003 0,005 0,008 0,003 0,003 0,008 Сувда эримайдиган моддалар масса улуши, %, кўп эмас 0,04 0,04 0,08 0,03 0,04 0,08 Сульфатлар масса улуши Na 2 SO 4 ҳисобида, %, кўп эмас 0,04 0,05 Меъёрланм аган 0,04 0,05 Меъёрланма ган Кальцинирла нган сода тўкма зичлиги, г/см 3 , кўп эмас 1,1 0,9 0,9 Меъёрланмаган Донадорлик таркиби: № 2К ўлчамли тўрдан ўтишда Меъёрланм аган 5 5 Меъёрланмаган 4 элакда қоладиган қолдиқ ДАСТ 6613 бўйича, %, кўп эмас № 1,25К ўлчам тўрли элакдан ўтиши ДАСТ 6613 бўйича, % 100 Меъёрланмаган Меъёрланмаган № 1К ўлчамли тўрдан ўтишда элакда қоладиган қолдиқ, ДАСТ 6613 бўйича, %, кўп эмас 3 Меъёрланмаган Меъёрланмаган № 01К ўлчам тўрли элакдан ўтиш, ДАСТ 6613 бўйича, %, кўп эмас 7 15 25 Меъёрланмаган Натрий карбонат 99,4 99,0 98,5 99,4 99,0 99,0 5 (Na 2 CO 3 ) масса улуши, %, кам эмас Натрий карбонат айрим табиий сувлар таркибида бўлади, масалан тронлар деб аталувчи Na 2 CO 3 ∙NaHCO 3 ∙2H 2 O таркибига киради, шунингдек қаттиқ чўкинди Na 2 CO 3 ∙10H 2 O (натрон) тарзида учрайди. Кальцинирланган сода олишнинг синтетик усуллари. Саноат миқёсида сода олиш усули француз врачи ва кимёгари Леблан томонидан 1791 йилда таклиф этилган. Бу усул бўйича қаттиқ ош тузи ва сульфат кислотадан олинган натрий сульфат, оҳактош ва кўмирни айланувчи печларда 950- 1000 О С ҳароратда суюқлантириш орқали содали суюқланма ҳосил қилиш билан сода ишлаб чиқарилган: Na 2 SO 4 + C + CaCO 3 = Na 2 CO 3 + CaS + 2CO 2 Содали суюқланма совутилгандан сўнг майдаланади ва сувда эритилади. Сода эритмаси эримайдиган чўкма (кальций сульфид) дан ажратилади, таркибидаги ўю Леблан усулига нисбатан Сольве усули кўйидаги ижобий томонлардина иборат. 1. Махсулотнинг сифати юқори, тоза сода ҳосил булди. 2. Ишлаб чиқариш жараёнинг узлуксизлиги. 3. Мехнат шароитлари яхшиланиши ва иш кучи кам сарфланиши. 4. Электроэнергия ва ёқилғиларнинг камрок сарфланиши. Аммиакли усулда сода олиш жараёнини қуйидаги умумий тенгламалар орқали ифодаланиши мумкин: NaCl + NH 3 + CO 2 + H 2 O ⇄ NaHCO 3 + NH 4 Cl + Q (1) 2NaHCO 3 ⇄ Na 2 CO 3 + H 2 O + CO 2 – Q (2) 2NH 4 Cl + Ca(OH) 2 = CaCl 2 + 2 H 2 O + 2NH 3 + Q (3) CaCO 3 = CaO + CO 2 – Q (4) CaO + H 2 O = Ca(OH) 2 + Q (5) (1) – (2) реакциялардан кўринадики, сода ишлаб чиқаришнинг алоҳида босқичлари бир-бирига узвий боғлиқдир. Карбонат ангидрид (4) реакция бўйича ҳосил бўлади, шунингдек натрий бикарбонатнинг (2) реакция бўйича парчала Оҳактош. Сода ишлаб чиқаришда ишлатиладиган оҳактош таркибида: CaCO 3 92-94%; Fe 2 O 3 +Al 2 O 3 0,2-0,6%; SiO 2 3%дан кўп эмас; MgO 1,5-2,5%; CaSO 4 1%; H 2 O 0,5% бўлиши керак. Аммиак. (1) ва (3) реакциялардан кўринадики, ишлаб чиқаришдаги айланма ҳаракатда аммиак назарий жиҳатдан сарф бўлмайди. Аммо амалда у оз миқдорда йўқотилади. Аммиак йўқотилишини тўлдириб туриш учун тизимга аммиакли сув киритилади. Ёқилғи (4) реакция бўйича оҳактошни куйдириш, (6) реакция бўйича натрий гидрокарбонатни кальцинациялаш учун ишлатилади. Биринчи ҳолатда кам кулли кокс ва антрацит, иккинчи ҳолатда эса турли хил ёқилғилар: тошкўмир, мазут, табиий газ ва бошқалар ишлатилади. Қўнғирот сода заводида тошкўмирни куйдириш жараёнида ҳам табиий газ ёқилғисидан фойдаланилади. Ҳосил бўлган карбонат ангидридли печь 2. Шиша ишлаб чиқариш саноатида: 3. Рангли металлургияда 4. Озиқ-овқат, целлюлоза, қағоз саноатида 5.Нефть кимё ва нефтни қайта ишлаш саноатида 6. Медицина саноатида 7. Электротехника саноатида 8. Бошқа соҳаларда СОДА ОЛИШНИНГ АСОСИЙ БОСҚИЧЛАРИ. НОМОКО Б НИ ТОЗАЛАШ БУЛИМИ . Т ЕХНОЛОГИК ТИЗИМИ, МАШИНА ВА ҚУРИЛМАЛАРИ. Аммиакли усул билан кальцинацияланган сода ишлаб чиқариш технологик босқичлари қўйидагилардан иборат. NaCl+NH 3 +CO 2 +H 2 O  NaHCO 3 +NH 4 Cl Ушбу реакция 2 та поғонада ўтказилади. Биринчи поғонада абсорбция ва иккинчи поғонада карбонизация жараёнлари ўтказилади. Карбонизация жараёнида чўкмага тушган NaHCO 3 фильтр а ция усули билан аммоний хлорид тузидан ажратиб олинади ва калцинацияланган сода олиш учун кальцинация бўлимига юборилади 2Na HCO→ Na 2 CO 3 +CO 2 +H 2 O 9 Парчалаш температураси 160-180 0 С ташкил қилади. Ҳосил булган углерод оксид гази карбонизация бўлимига юборилади ва бу ерде асосий жараёнлардан ташқари бир нечта ёрдамчи жараёнлар ўтказилади. Ҳосил бўлган NH 4 Cl дан эса аммиак регенерация этилиб, абсорбция бўлимига юборилади: 2NH 4 Cl +Ca (OH) 2  2NH 3 +2H 2 O+CaCl 2 ) CaCl 2 чиқинди сифатида махсус йиғиндиларда сақланади. Кальций гидрооксид олиш учун зарур бўлган СaO карбонат хомашёсидан олинади.(бўр, оҳак тоши ва бошқалар). С aCO 3  CaO+CO 2 CO 2 газ и карбонизация бўлимига юборилади, СаО дан эса кальций гидрооксид и олинади. СаО+Н 2 О  Са (ОН) 2 Барча сода заводларида NaCl сув эритмаси Na 2 CO 3 ва Са(ОН) 2 ёрдамларида Са ва Mg ионларидан тозаланади. MgCl 2 +Ca(OH) 2  Mg (OH) 2 + CaCl 2 CaCl 2 +Na 2 CО 3  CaCO 3 +2NaCl СаСО 3 ва бирикмалар тушиши мумкин: CaCO 3 , Mg ( OH ) 2 , NaCl · Na 2 CO 3 · MgCO 3 , ( NH 4 ) 2 CO 3 · MgCO 3 . Бу биркмалар аппаратура, трубаларда тиқилиши мумкин ва тайёр махсулотнинг сифатини пасайтиради. Номокобни кальций тузларидан тозалаш учун сода қўлланилади, магний тузлари учун кальций гидрооксид ишлатилади. Тозалашнинг юқори даражасини таъминлаш учун берилаётган реагетларнинг миқдори жуда ҳам оз ортиқчаликда бўлиши керак. Шунинг учун реагентларнинг дозировкаси аниқ бўлиши лозим. SO 4 2 ионлари рассолда натрий сульфат тузи ҳолда қолади. CaSO 4 + Na 2 CO 3 → Na 2 SO 4 + CaCO 3 Cульфат ионлари дистилляция жараёнида жараёнлар нормал ўтиш учун халоқит беради, чунки кальций сульфат тузи чўкма ҳосил қилиш мумкин. Ҳозирги кунда сульфат ионларидан тозалаш нинг самародарли усуллар и топилмаган. На Юқорида айтиб ўтканимиздек намакобни тозалашга унда қўшимчаларни йўқотиш киради. Қайта ишлашга келадиган тузли намакобда оз миқдордаги механик аралашмалар (қум), кальций ва магний тузлари бўлади. Намакоб таркибидаги кальций ва магний тузлари аммиак ва карбонат ангдрид таъсирида эримайдиган бирикмалар: кальций карбонат ва магний гидроксидга айлантирилиши мумкин. Соданинг бундай қўшимчалар билан ифлосланишининг олдини олиш ва сода ишлаб чиқариш жиҳозланишини мураккаблаштирмаслик мақсадида намакоб олдиндан қўшимчалардан тозаланиши лозим. Намакоб механик қўшимчалар ҳамда кальций ва магний тузларидан яхшилаб тозаланади. Механик қўшимчалар тиндириш йўли билан ажратилади. Магний ионларидан тозалашни Ca(OH) 2 ёки NaOH билан қайта ишлаш орқали амалга оширилади: MgCl 2 + Ca(OH) 2 = Mg(OH) 2 ↓+ CaCl фазанинг юзали энергияси СаСОз ва М g (ОН) 2 ларнинг янги микдорларининг чўкишига ёрдам беради. Маълум микдордаги киритилган затравка чўкиш тезлигини оширади. Шу миқдордан ошиб кетса, нормал чўкиш бўлмайди. Амалда затравка сифатида чўктиргичдаги чўкма қўлланилиши мумкин. Шу мақсадда чўктиргичга суспензия тозалаган рассол ва чўкаётган шламларнинг чегарасидан паст қисмига берилади. Узлуксиз, жараён шароитида шлам чўктиргичнинг тубидан чиқарилади, тозаланган рассол эса чўктиргичнинг тепа қисмидан олинади. Шундай қплиб, киритилаётган суспензия чўкма қатламидан (фильтирланмайдиган қатлам) ўтади. Чўкма қатлами затравка ролини бажарадй. Чўкма қатламининг қалинлиги температурага боғлиқ ва тажриба йули билан аниқланади. 1-расмда сода эритмасини дастлабки ишқорлаш ўтказиш билан бир поғонали намакобн 1 – р асм. О ҳ акли-содали усулда бир босқич ли намакоб хом аш ёси ни тозалаш технологик схемаси: 1- сода эритма эритмаси; 2- аралашма; 3 – реактор; 4- тиндиргич; 5 – қуйқум йиғгичи; 6 – ишқорланган қилинган сода эритмаси сақлаш сиғими; 7 – суюлтирилган сода эритмасини сақлаш учун сиғим; 8 – ишқорлагич; 9 – суюлтирилган оҳакли сут аралаштиргичи. зичланиши ва ажратилиши учун суспензия тиндиргичга (4) берилади. Қуйқум эшкак ли аралаштиргич (соатига 5 та айланма) ёрдамида марказий чиқарувчи қувур томонга сурилади ва ундан кейин қуйқум йиғгич (5) га келиб туша ди. Йиғ гичга сув берилгандан кейин қуйқум суспензия ҳ олда «оқ денгиз» га ташланади. Агарда намакобнинг тозаланиши дастлабки ишқорлаш сиз ўтказилса, кўрсатилган схемадан ишқорлагич (8) олиб 14 ташланади. Реагентлар ва т о з а ланмаган намакоб бир вақтда аралаштирувчи (2) га берилади. Икки босқич ли тозалаш ўтказилган ҳ олда биринчи босқич га фақат кальций гидрооксид ва иккинчи босқич га фақат сода эритмалари берилади. Тозаланган намакоб аммиак билан (85 г/л NH 3 гача) ва қисман карбонат ангдрид билан (40 г/л CO 2 ) тўйинтирилади. ОХАК ТОШНИ КУЙДИРИШ БЎЛИМИ. ОХАКЛИ СУСПЕНЗИЯ ОЛИШ . ТЕХНОЛОГИК ТИЗИМИ, МАШИНА ВА ҚУРИЛМАЛАРИ. Кальций оксид (оҳак) ва карбонат ангидрид олиш . Оҳактошни куйдириш 1100-1250 О С ҳароратда амалга оширилади ва бунда қуйидаги реакция содир бўлади: CaCO 3 = CaO + CO 2 – Q ( Q =177,9 кж) Ушбу реакциянинг мувозанат константаси фазалар коидасига биноан фақат СО 2 нинг концентрациясига боғликдир: К с = ƒ СО 2 ёки K = ƒр*СО 2 Р* СО 2 мувозанатли парциал босим. Lg ички қатламлари парчаланмайди. Хомашёнинг ички қисмларини парчалаш учун амалда 900 0 С температурга эришиш зарурдир. Ушбу температурани шихтанинг куйдириш зонасида кириши ва чиқишида минимал деб қабул қилиш мумкин. Ишлаб чиқариш шартлари учун СаСО 3 нинг парчаланиш тезлиги катта аҳамиятга эга. Парчаланиш тезлигини куйидаги тенглама билан аниклаш мумкин . lgR =0,003145 t -3 , 3085 R - парчаланиш чегарасининг сурилиш тезлиг и , см/с. t - Температура , 0 С. Газ оқими тезлиги ошиши билан парчаланиш тезлиги хам ошади чунки ёқилган ёниш жараёнининг диффузия жараёнлари ва иссиклик узатишлао тезлашади. Шундай қилиб, хулоса қилиш мумкинки, СаСО 3 нинг парчаланиш тезлиги асосан куйдирилрётган материалнинг температурсаига боғликдир. Ҳосил булаётган СаО нинг структураси куйдириш температураси билан ва Оҳактошни куйдириш печларда амалга оширилади 1-расм). Куйдириш печи айлана кўндаланг кесимли шахта 1 дан (баландлиги 8-20 м, диаметри 4 м) иборат бўлиб, ички қисми иссиқликка бардошли иатериал билан ниқобланган бўлади. 1-расм. Оҳактошни куйдириш шахтали печи 50-1200 мм ўлчамли оҳактош бўлакчалари ва кокс (30-80 мм ўлчамли бўлакча) дан иборат шихта (аралашма) печга юклаш қурилмаси 3 орқали тушади; печнинг пастки қисмидаги махсус тирқиш 4 ҳаво киритилади. Кокснинг ёниши натижасида ҳосил бўладиган иссиқлик ҳисобига печда оҳактошнинг парчаланиши учун керак бўладиган ҳарорат таъминланади. Оҳак печдан унинг қуйи қисмидаги 2-3 айл/соат тезликда айланувчи таглик 5 дан чиқарилади ва оҳак сути Ca(OH) 2 олиш учун юборилади. 17 Шахтали печь унумдорлиги 140-160 кг/т кокс сарфланганда суткасига 25-125 т CaO ни ташкил этади. Сода ишлаб чиқаришда карбонат хомашёси куйдириладиган печдан СО 2 нинг концентрацияси иложи борича юқори бўлган газ чиқишини таъминлаш лозим. Шу сабабли печдан чиқаётган газ ва СаО билан иссиқлик минимал равишда йўқолиши керак. Бу талабга шахтали печь юқори даражада жавоб беради. Вертикал шахтанинг юқори қисмидан карбонат хомашёси ва ёқилғи (кокс), пастки қисмидан эса ҳаво берилади. Иссиқ газлар печнинг юқори қисмига чиқиб совуқ шахтани қиздиради, пастга тушган юқори ҳароратдаги кальций оксид кириб келаётган ҳавони қиздиради. Оҳактошни куйдириш технологик схемаси 2-расмда келтирилган. Карбонат хомашёси печларга ҳаволи канат йўл билан вагончаларда (4) берилади. Печга беришдан олдин ҳар бир вагонч 2 – расм. Оҳактошни куйдириш жараёнининг технологик схемаси: 1 – электрофильтр; 2 – газ ювгич; 3 – умумий коллектор; 4 – вагон ча ; 5 – юкловчи механизм; 6 – печ; 7 – қовишли транспортер; 8 – бункер; 9 – т ў к у вчи механизм. коллектордан ювитгичга (2) ва ундан кейин электрофильтрларнинг скрубберли қисмига берилади. Электрофильтрнинг скруббер қисми ёғочли намуна билан тўлдирилган бўлади. Ювитгичда газ совутилади ва йирик заррачалардан тозаланади. Бундан ташқари бу ерда сув буғлари ҳам конденсацияланади. Электрофильтрнинг скруббер қисмида газ майда заррачалар (туман) дан тозаланади. Совутилган ва тозаланган газ компрессорлар орқали карбонизация бўлимига юбо рилади. Оҳак сути тайёрлаш технологияси. Оҳакни сўндириш горизонтал ҳолатда жойлашган (3-4 айл/мин тезликда айланувчи) цилиндр шаклидаг бир томонидан ва бир вақтда берилувчи оҳакнинг сув билан таъсирлашишидан сувда кам эрийдиган кальций гидроксид (оҳак сути) ҳосил қилинади. Шундан келиб чиққан ҳолда таркибида 280-290 г/л майда дисперс Ca(OH) 2 бўлган оҳак сути олиш учун сўндириш 95-96 О С ҳароратда иссиқ сув (50-60 О С) билан амалга оширилади. Кальций гидрооксид олиш технологик схемаси 2 та асосий жараён: кальций оксид билан иссиқ сув орасидаги реакция ва кальций гидроксиднинг куймаган карбонат хомашёси ҳамда эримайдиган қўшимчалардан тозалашдан иборатдир. Кальций гидрооксид тайёрлаш технологик схемаси 3 - расмда тасвирлан ган. Ишчи бункер (2) дан кальций оксид таъминловчи (1) ёрдамида айланувчи барабан-реактор (3) га берилади. Бу ер г а бир вақт нинг ўзи да иссиқ сув ва чиқинди кальций оксидини юв ишдан ҳосил бўл ган эрит аралашмалардан тозаланади. Саралагич да чўккан қуйқум иссиқ сув билан ювилади ва қуйқум аралаштиргич (15) га берилади. Шундан сўнг қуйқум дистилляция бўлимига юборилади. Навловчи барабан (7) даги ўлчами 2 ммдан катта бўлган қаттиқ заррачалар шнек (8) орқали шарли тегирмонга (9) 3 – р асм. Оҳак сути тайёрлашнинг технологик схемаси: 1 – латокли тамирловчи; 2 – ишчи бункер; 3 – калций гидроксид ҳ осил қилиш барабани; 4 – конденсатор; 5 – йирик заррачалар учун нав лаш барабан и ; 6 – транспортер; 7 – майда заррачалар учун нав лаш барабани; 8 – шнек; 9 – ҳўл майдалаш учун шарли тегирмон; 10- тозаланмаган кучсиз о ҳ ак сут и аралаштиргичи; 11- силкинувчи элак; 12 – тозаланган кучсиз охат сут и аралаштиргич и ; 13 – чиқинди қуйқум аралаштиргичи; 14 – саралагич; 15 – концентрланган о ҳ ак сут и ар берилади. Тегирмонда майдалаш билан биргаликда гидроксид кальций ҳосил бўлиш жараёни ҳам содир бўлади. Тегирмонда ҳосил бўлган кам концентрацияли кальций гидроксид аралашмалар билан биргаликда аралаштиргич (10) га берилади ва насос оркали силкинувчи элакка (11) юборилади. Силвинувчи элакдан қуйқумли чиқинди қуйқум аралаштиргичи (13) га берилади, тозаланган кам концентрацияли Са(ОН) 2 аралаштиргич (12) га юборилади ва реакторга йўлланади. Саралагич ва силкинувчи элакдан чиққан қуйқум аралаштиргич (13) га берилади, унга сув қўшилади ва у насос билан чиқинди сифатида махсус йиғгичга чиқариб ташланади. Тебранувчи элакда оҳакли сувни таъсирлашмаган оҳак бўлакчалари ва қумдан ажратилади ҳамда дистилляцияга юборилади. АБСОРБЦИЯ Б Ў ЛИМИ . АММИАК ВА УГЛЕРОД ДИОКСИДИНИ АБСОРБЦИЯ ЖАРАЁНИ. АБСОРБЦИЯ NаСl +NН 4 НСОз  NaНСОз+NН 4 Сl Аммиак тайёр маҳсулотнинг таркибига кирмайди ва хлорид аммонийдан регенерация бўлганидан кейин қайта аммонийлаш жараёнига кайтарилади. Аммиакнинг асосий кисми (460 кг/т содага) дистилляция бўлимидан келади. Аммиакнинг қолган қисми (75 кг/т) карбонизация бўлими ва 4 кг/т барабанли ваккум - фильтр ҳавоси билан келади. Булар таркибида аммиакдан ташқари диоксид углерод ва сув буглари мавжуд. Масалан, дистилляция газлари билан 1 т содага 260 кг С0 2 ва 140 г сув бу ғ лари келиб тушади, карбонизация газлари билан 70 кг С0 2 ва 40 кг сув бу ғ лари келиб тушади. Аммиак яхши эрийдиган газ, унинг абсорбция тезлиги юқори бўлиб, газли пленка диффузион қаршилиги билан аниқланади. Диоксид углерод эса яхши эримайдиган газ, унинг абсорбция тезлиги кам бўлиб, суюқли пленка Бу, ўз навбатида, N аС1 концентрациясини камайишига олиб келади. N аС1 концентрациясини кўп камайтирмаслик ва абсорберга иссиклик юкламани камайтириш учун газлар абсорберга берилишдан олдин совутгичда (ХГДС) совутилади. Аммо лекин, температура 55°С дан кам бўлган ҳолда N Нз, С O 2 ва Н 2 О лар реакцияга киришиб, қаттиқ тузлар ҳосил қилишлари мумкин. Бу тузлар деворларга чўкиб, труба ва совутгичнинг тиқилиб қолишига олиб келиши мумкин. Ишлаб чиқариш шароитида дистилляция жараёнини ўтказишда совутгичдан чиқаётган газнинг босими 93,1 кПа ташкил қилади. Демак, газнинг совутиш чегаравий температураси 52 0 С ни ташкил этади. Ишлаб чиқариш шароитида технологи к режим ўзгари ши мумкин ва шунинг учун температура 55°С дан кам бўлмайди. Одатда 60°С температура ушланади. Карбонизация бўлими талаблариг газларнинг суюқлик билан таъсирлашув жараёни амалга оширилади, унинг тезлиги қуйидаги тенглама билан ифодаланади: Абсорбция жараёни юқори тезликда ўтишини таъминлаш учун фазалар орасидаги контакт юза F ни ошириш керак. Шунинг учун абсорбция бўлимида барботаж миноралари ўрнатилади. Улар тарелкадаги бир неча йирик қабариқлардан иборат бўлиб, қабариқларга битта катта қалпоқча ёки 7- 14 та кичик барботаж қалпоқчалари жойлаштирилган бўлади (1-расм). Минора баландлиги бўйича жараённинг ҳаракатлантирувчи кучи ∆с бир текисда бўлишини таъминлаш мақсадида газлар ва суюқлик орасида қарама- қарши оқим юзага келтирилади. Тизим қаршилигини камайтириш учун абсорбция бўлими жиҳозлари вакуум остида ишлайди. Таркибида 80-85 г/л NH 3 тутган абсорбциялашдан олинган аммиак-тузли намакоб совутилгандан сўнг карб Абсорбция бўлимидан чиқаётган газларнинг аммиакдан тозаланиши юқори даражада бўлиши лозим. Шунинг учун газлар тоза намокоб ёки минимал миққорда аммиакга эга бўлган намокоб билан тозаланади. Бундан ташқари абсорбция бўлимида 100-106 н.д. миқдорда аммиаки бор намокоб ҳосил бўлиши керак. Бунинг учун сув буғлари конденсатида NН 3 ва CO 2 газлар эриш натижасида ажралиб чиқаётган иссиқликни чиқариб ташланиши зарур. Иссиқлик чиқариб ташлаш усулларига кўра бир нечта абсорбция булими техиологик схемалари мавжуд. Кўп ҳолларда факат суюқ фаза совутиш ёки ҳам суюқ ҳам газ фазаларини совутиш билан технологик схемалар қўлланилади. КАРБОНИЗАЦИЯ ЖАРАЁНИНИНГ ФИЗИК-КИМЁВИЙ АСОСЛАРИ. КАРБОНИЗАЦИЯ БЎЛИМИНИНГ ТЕХНОЛОГИК СХЕМАСИ. АСОСИЙ МАШИНА ВА ҚУРИЛМАЛАР. Карбонизация . Карбонизация – қуйидаги реакциялар бўй моддалар ҳарорати қанчалик паст бўлса, конверсияланиш шунчалик катта бўлади. Сода саноатида конверсияланиш даражаси натрий ёки аммонийдан фойдаланиш коэффициенти деб юритилади ва қуйидаги тенгламалар бўйича ҳисобланади: (1) (2) бу ерда: [Cl - ], [Na + ], [NH 4 + ] [HCO 3 - ] – натрий гидрокарбонат чўкмаси устидаги эритма таркибидаги ионлар концентрацияси, г-экв/л. Натрий ва аммонийдан фойдаланиш коэффициенти эритмадаги қуйидаги бошланғич компонентлар нисбатига боғлиқдир: , , , . Натрий хлоридни бикарбонатга, шунингдек уни содага конверсияланиш даражасининг максимал қийматга етказишда юқоридаги нисбатни тўғри танлаш учун NaCl–NH 4 HCO 3 –NaHCO 3 –H 2 O системасидаги тузлар эрувчанлигини билиш лозим. Бу мураккаб система П.П.Федотьев, Е.И.Орлов, А.П.Белопольский, И.Н.Шокин ва бошқалар томонид билан NH 4 HCO 3 молекуласидаги CO 2 :NH 3 стехиометрик нисбат қанчалик яқин бўлса, эритмадан шунчалик кўп миқдордаги NaHCO 3 чўкади. П.П.Федотьев мазкур системани ўрганиш натижасида 15 О С ҳароратда натрийдан максимал фойдаланиш коэффиценти ( ) 78,8% га, аммонийдан максимал фойдаланиш коэффиценти ( ) эса 85,1%, 30-32 О С ҳароратда эса ва бир-бирига тенглиги, яъни 84% ни ташкил этишини аниқлади. Сода заводларида карбонизация ҳаорорати 24-28 О С бўлганда NaCl нинг NaHCO 3 га конверсияси 75-76% ни ташкил этади. Шундай қилиб, сода ишлаб чиқаришига киритилган бошланғич ош тузининг 25% миқдори кальций хлорид эритмаси билан йўқотилади. U Na нинг максимал қийматига эришиш учун намокоб га аммиак билан қаттиқ хлорид натрий тузини қўшиш керак. Натрий хлорид карбонизация ва N аНСОз чўкмага тушиши жар нинг концентрациясига боғликдир. Карбонизацияга диоксид углерод сода ва оҳак тош учоқлар и дан келади. Сода учоқлари гази (85-90% СО 2 ) тўлиқ карбонизацияга берилади. Бу газга керакли микдорда охоқ тош учоқлари гази қўшилади (33-40% СОз). Карбонизация бўлимида N аНС O 3 нинг йирик кристалларини ҳосил қилиш энг муҳим масаладир. Карбонизация колоннасининг унумдорлиги энг секин ўтадиган жараёнга боғликдир. Энг секин ўтадиган жараён деб N аНСОз нинг кристаллизациясини ҳисоблаш мумкин. N аНС О 3 нинг йирик кристаллари н и олиш вақтни талаб қилади. Суюқ фазанинг коллоннадан ўтиш вақти колоннанинг эркин ҳажмига боғликдир. Шунинг учун колоннанинг барботаж тарелкаси колпаки, махсус конструкцияга эга. К о лпак тегида газ минимал ва суспензия максимал ҳажм эгаллайдилар. N аНСОз нинг кристаллизация ж 1-расм. Карбонизация минораси Аммоний гидрокарбонатнинг ҳосил бўлиши миноранинг юқори қисмидаёқ бошланади. Жараён кечишига мувофиқ ҳолда аммоний гидрокарбонат натрий гидрокарбонатга конверсияланади. Натрий гидрокарбонат эритмани тўйинтиради ва кристалланади. Натрий гидрокарбонатнинг ҳосил бўлиш реакцияси ва унинг кристалланишига вақт сарфланади, шунинг учун реагентлар таъсирлашиш вақтини шундай таъминланиши лозимки, бунда улар деярли тўла таъсирлашишлари керак. Бунинг учун карбонизация миноралари одатдаги абсорбция жиҳозларидан фарқли равишда намакоб 30 билан тўла тўдирилган бўлади, намакобнинг реакторда бўлиш вақти 2-2,5 соатни ташкил этади. Тизим қаршилигини енгиш учун минорага газ 2-2,5 атм босим остида берилади. Натрий гидрокарбонатнинг йирик кристалларини ҳосил қилиш учун минора ҳарорати 25-30 О Сда ушлаб турилади. Диаметри 2,3-2,68 м бўлган минора унумдорлиги суткасига 85-150 т Na 2 CO 3 ни, диаметри 3 м бўлган минора унумдорлиги эса суткасига 250 т Na 2 CO 3 ни ташкил этади. Ф ИЛТРАЦИЯ ВА КАЛЦИНАЦИЯ Б ЎЛИМИ. ФИЛТРАЦИЯ ВА КАЛЦИНАЦИЯ ЖАРАЁНИНИНГ ФИЗИК-КИМЁВИЙ АСОСЛАРИ, ТЕХНОЛОГИК СХЕМАСИ. АСОСИЙ МАШИНА ВА ҚУРИЛМАЛАРИ. Карбонизацион колонналардан суспензия таркибидаги гидрокарбонат натрийни ажратиш учун фильтрлаш жараёни қўлланилади. Ҳосил бўлган кристаллар кальцинациялаш-булимига берилади, фильтрдан чиқаётган суюқ фаза эса дистилляци чиқарилади. Унинг юзаси бўйича айланишда тақсимловчи головка 8 нинг сўриш секциясида натрий гидрокарбонат қатлами 4 чўктирилади, барабан айланганда чўкма қатлами ювиш секцияси 6 да эрийдиган тузлардан ажратиш учун сув билан ювилади. Фильтрловчи материал тўқималари орасига чўкма тиқилиб қолишини олдини олиш учун пуркагич 9 ячейкасидан бериладиган қисилган ҳаво билан фильтр тозаланади. 1-расм. Узлуксиз ишлайдиган вакуум-фильтр схемаси Таркибида тахминан 14% сув бўлган натрий гидрокарбонат пичоқ 5 билан ажратиб олинади, транспортёрга келиб тушади ва уни кальцинация учун печга юборилади. Шундай фильтрнинг унусдорлиги суткасига 160-200 т содани ташкил этади. Фильтрдан сўриб олинган ҳаво таркибида карбонат ангидрид ва аммиак бўлади, уни абсорберга (фильтр ҳавосини ювадиган) юборилади ва у ерда 3 газдан NH 3 ва CO 2 тутиб қолинади. Фильтрат суюқлиги дисстиляцияга узатилади. Ювиш сувнинг ҳарорати 45°С ва миқдори ошган ҳолда ҳамда фильтрлаш тўсгич бутунлиги бузилганда фильтрлаш жараёнида йўқолишлар миқдори кўпайиб кетиши кузатилади. Кальцинация стадиясида гидрокарбонат натрий таркибидаги намликга иссиқлик сарфланиши ва буғланаётган намликнинг микдорларига боғликлиги қуйидаги жадвалда келтирилган. Узлуксиз ишлайдиган барабанли ваккум-фильтрлар филтрлаш булимининг асосий аппарати бўлиб ҳисобланади. Сода ишлаб чиқариш технологиясида БС-5, 6-1, 8/1 типли барабанли ваккум- филтр кенг қўлланилмоқца. Намлик микдори, % 100 кг тайёр содага Калци н ация босқичида сувпи буғлатиш учун иссиқликнинг нисбий сарфланиши, % 100 кг н амли* гидрокар бон ат н атрийга сода н инг чиқиши, кг 22,23 45 139,7 Фильтрлаш юзаси, м 2 ...........................5,6 Барабан диаметри, м .............................1,8 Барабан узунлиги, м...............................1,0 Бурчак.град: Барабаннинг суспензияга чўкиши...............130 Филтрлаш зонаси.................. ..........53 Куритиш ва ювиш зонаси........................189 Суюқлик тортилиш ва газмолнинг регенерация зонаси.................................48 1 минутда аралаштиргичнинг иккиламчи тебранишлар сони..................................35 Б арабанли ваккум-фильтр 18 та ячейкага бўлингани ва тақсимлаш қурилмаси билан таъминланщни учун, унинг юзасида бир вақтда бир неча жараёнлар ўтади. Филтрнинг барабанида ўтаётган жараёнга кўра шартли равишда уни қуйидаги зоналарга бўлиш мумкин: -филтрлаш зонаси; ваккум шароитнда филтрли суюқлик барабанга т -ёпиқ зона; барабан юзасидан махсус пичоқ ёрдамида натрий гидрокарбонат чўкмаси олиб ташланади, шунинг билан биргаликда барабаннинг ичидаги махсус пичок ва филтр суюклик тортилиш зонаси орасига ҳаво ўтилишига йўл қўйилмайди (ҳаво ўтган ҳолда системада ваккум йўқолиши мумкин); -филтр суюқпик тортилиш зонаси; филтрли газмолнинг хизмат муддатини ошириш учун сиқилган ҳаво билан уфлашдан олдин газмолнинг «хўл» уфланиши; -уфланиш зонаси; филтрлаш газмолни регенерация қилиш учун аралашмасининг юришига қарши барабан ячейкасига сикилган ҳаво берилади. Газсуюқлик аралашма ваккум бўлмаган сабабали барабанга келиб тушади. Филтрли суюқпикни тортиб олиш зонаси келиб тушган филтрли суюқликни сиқилган ҳаво ячейкаларидан сиқиб чикаради. Газмолдан утаётган филтрли суюқлйк газмол тешикчаларидан натрий гидрок СО 2 ва Н 2 О нинг 100кПа (1 атм) босимида парчаланиши 120 0 С ҳароратда содир бўлади. Фазалар қоидасига кўра, бу тизим бир эркинлик даражасига эга ва шунинг учун буғ фазасининг мувозанат босими фақат ҳароратга боғлиқдир. Ҳ арорат о шириши билан мувозанот ўнг томонга силжи й ди ва натижада реакция тезлиги ошади. Натрий гидрокарбонат таркибида нам ва қўшимчалар борлиги учун амалдаги шароитларда унинг термик парчаланиши мураккаблашади. Одатда, нам натрий гидрокарбонат қуйидаги (%) таркибга эга бўлади : NaHCO 3 .................................................... 76-80 Na 2 CO 3 ...................................................... 2-3 NH 4 HCO 3 .................................................. 1-2 (NH 4 ) 2 CO 3 ................................................ 1 NaCl ..................... барабан деворларига ёпишиб қолишини олдини олиш мақсадида янги куйдирилган сода (сода ретури) билан аралаштирилади. Бунинг натижасида янги қаттиқ фаза трон (Na 2 CO 3  3NaНCO 3  2H 2 O) ҳосил қилади. Эркин намлик кристаллизация сувига боғланади ва сочилувчан маҳсулот ҳосил қилади: 3 NaHCO 3 + Na 2 CO 3 + 2H 2 O  Na 2 CO 3  3 NaHCO 3  2H 2 O + 21,9 кДж Термографик тадқиқотлар натижасига кўра , 111 0 С ҳ арорат д а қиздирилиши натижасида трондан кристаллизаци я сув и чиқиб кетади: Na 2 CO 3  3NaHCO 3  2H 2 O  Na 2 CO 3  3 NaHCO 3 + 2 Н 2 О – 320,3 кж 127 0 С ҳ ароратда эса иккиламчи тузнинг парчаланиши кузатилади: 2( Na 2 CO 3  3 NaHCO 3 )  5 Na 2 CO 3 + 3 Н 2 О + 3 СО 2 – 472,6 кДж Ушбу реакция энг секин ўтадиган ва умуман кальцинация жараёни боришини белгилайдиган реакция ҳ исоб Аммоний хлорид натрий гидрокарбонат билан реакцияга киришади қаттиқ ош тузи қўшимчаси ҳолатида қолади: NH 4 Cl + NaHCO 3  NaCl + NH 3 + H 2 O + СО 2 Шундай қилиб, кальцинация жараёни соданинг асосан трон ва натрий гидрокарбонатлардан ҳосил бўлиш жараёнларидан иборатдир. Кальцинация жараёнига келиб тушаётган трон ва натрий гидрокарбонатларнинг нисбати аралаштириш сифати ҳамда натрий гидрокарбонат намлиги билан белгиланади. Нам натрий гидрокарбонат таркибидаги кристаллизацион шаклдаги бўлган физикавий намликни боғлаш учун стехиометрияга мувофиқ 1 кг намлик учун 2,94 кг сода берилиши зарур. Соданинг умумий миқдорини қ уй идаги формула бўйича ҳ исоблаш мумкин: Амалда уш бу нисбат катта роқ булади. Одатда сода печи ёки буғ кал ь цинатор и нормал ишлаши учун натрий гидрокарбонат ёки кальцинация тушаётган аралашмадаги намлик, амалда 7% деб қабул қилинган; W 2 – хом натрий гидрокарбонатнинг намлиги, %. Кўп ҳолларда сода ретури ишлатилмайди. Барабаннинг ичида унинг бутун узунлиги бўйича темир занжир жойлаштирилган бўлади, у барабан 5 айл/мин тезликда айланганда содани аралаштиради ва йирик бўлакчаларни майдалайди. Кальцинация жараёнларини амалга ошириш учун ретурли ёки ретурсиз сода ўчоқлари ва буғ кальцинаторлари ишлатилади. 1-расмда натрий гидрокарбонатнинг кальцинация жараёнида айланма буғ кальцинаторлари қўлланилган технологик схемаси келтирилган. 1-р асм. Кал ь цинация бўлими нинг принципиал схемаси. 1 – б у ғ кал ь цинатори; 2 – аралаштир гич ; 3,15 – ячейкали таъмирлагич; 4,10 – лентали транспорт ё р; 5 – тебранувчи таъмирлагич; 6 –бункер; 7 – ковшли ташлагич ; 8,9,14,16 – тр 18 – марказдан қочма насос; 19 – кучсиз эритма йиғгич и ; 20- кал б цинация гази совутгичи; 21 – редукцияли совутгич қурилмаси (РСҚ); 22 – кал ь цинация газини ювгич; 23 – ювилган эритма сиғими. Фильтрда ювилган натрий гидрокарбонат умумий лентали транспортёрдан (10) ковшли ташлагич (7) ёрдамида тебранма таъминлагич (5) бункери (6) га узатилади. Ундан тебранма таъминлагич ва лентали транспортёрлар (4) билан ячейкали таъминлагич (3) орқали аралаштиргич (2) га берилади. Арал а штир гич га сода ретур и ва циклон (11) да кальцинация газларидан ажратилган сода ҳам келиб тушади. Аралаштир гич да тайёрланган сода - гидрокарбонат аралашмаси (трон) кальцинатор (1) барабанининг қувур лараро м а йд о нига юборилади. Барабан эгилиши ва айланиши ҳ исобига кальцинация қилинаётган масса иссиқли к узатувч газлари коллекторига берилади. Ушбу суюқлик газ билан тўқнашиши натижасида қисман аммиак ва сода чангини ўзига ютиб қ олади. Ш ундан кейин суюқлик чиқинди йиғ гич (19) га келиб тушади. Совутгич (20) да қувур лар орасида газ юқоридан пастга томон ҳаракатланади , қувур ларнинг ичида эса сов итувчи сув қ арама - қарши оқимда юради. Совутгич қувур лари да кристалланмасли ги ва газнинг сода чангида н яхши ювилиши учун қувур лар орасига кучсиз суюқлик сепилади. Ювитгичда газга сув сепил иши ҳ исобига у қўшимча совутилади ҳ амда сода ва аммиакдан тўлиқ ювилади. Кальцинаторни қиздириш учун юқори босимли сув буғи берилади. Кальцинаторга беришдан олдин сув буғи редукцион совутгич қурилмадан ( РСҚ ) ўтади ҳ амда бу ерда унинг ҳ арорати 270 0 С ва босими 3 МПа гача пасайтирилади. Кал ь цинаци я ланаёт Центрифугада намликни ажратган ҳ олда натрий гидрокарбонатнинг намлигини сезиларли миқдорда (4-8% гача) камайтириш мумкин. Центрифугалар ёрдамида натрий гидрокарбонатнинг намлигини камайтирилишини бир неча вариантлари маълумдир. Фил ь трда натрий гидрокарбонатни ювиш ёки ювишсиз фил ь тр-центрифуга жиҳоз лари нинг қўлланилиши энг ривожланган усул ҳ исобланади. Бу усуллар Япония ва Г ермания сода заводларида қўлланил моқда . Фил ь трли суюқлик билан м а йда кристалл натрий гидрокарбонатнинг йўқолиши юқори бўлгани учун центрифуга кам қўллани л ади. Na 2 CO 3 ва қўшимчаларнинг содадаги миқдори бошлан ғ ич натрий гидрокарбонатнинг таркиби ва жараён ҳарорати билан боғлиқ бўлади. Жараён ҳ арорати чиқаётган сода ҳ арорати билан боғ иқ бўлади. Жиҳоз ларда материални қиздириш вақти ва жараён ни ўтк NaHCO 3 кристалларидан ажратилган фильтрат регенерацияга келади. Аммоний хлоридни парчалаш учун уни олдиндан оҳак сўндириш жиҳозида тайёрланган оҳак сути билан қайта ишланади. Бунда қуйидаги реакция содир бўлади: 2NH 4 Cl + Ca(OH) 2 = CaCl 2 + 2NH 3 + 2H 2 O NH 4 Cl ни парчалаш асосан баландлиги 15 м ва диаметри 2,8-3,0 м бўлган дистиллерда ўтказилади. Тъсирлашмаган ош тузи, кальций хлорид ва бошқа тузлар бўлган қолдиқ эритма сув билан суюлтирилади, шундан сўнг 2-расм. Дистилляция минораси (дистиллер) схемаси қуйқумли ҳавзага чиқинди сифатида ташланади, таркибида NH 3 ва CO 2 тутган газ эса абсорбцияга юборилади. 43 Аммиакли усулдаги кальцинацияланган сода ишлаб чиқариш технологик циклидан қаттиқ шлам ва тиндирилган суюқликга ажратилган дистиллерли суспензия, намокоб тазолаш жараёнида ҳосил бўлган каттиқ шламлар; газсимон моддалар чиқарилиб юборилади. Агар газ чиқиндилар таркибида мумкин бўлган нормаларда зарар моддалар бўлган ҳолда, улар атмосферага чиқариб юборилади. Аммо лекин, тиндирилган дистиллерли суспензия ва каттиқ шламларни фойдали махсулотларга қайта ишлаш зарурдир. Шу муносабат билан тиндирилган дистиллерли суспензия ва шламларни чиқиндилар деб эмас, иккиламчи моддий ресурслар деб кўрилиш керак. Кам чиқиндиси рационал технологиялар яратишда табий ресурсларнимг (моддий ва энергетик) тўлиқ ишлатиш ҳисобига олинган маҳсулотга талабини таъминлаш зарур, яъни атроф мухитга иссиқлик йўқолишлар ма Шуни ҳисобга олиш керакки, оҳирги йилларда кальций хлоридга талаб кальцинацияланган сода талабига нисбатан эквивалент микдорда бўлмокда. Иккиламчи қаттиқ моддий ресурслардан ишлаб чиқарилаётган маҳсўлотларга булаётган талаб иккиламчи ресурсларнинг бир йиллик микдоридан ошиб кетган. Сода ишлаб чиқаришнинг камчиқиндили комплекси 2 та сув айланма тизимига эга ва куйидаги микдорда моддаларни талаб қилади: - 1 т сода ишлаб чиқариш учун 18 м 3 янги сув; - дистиллерли суспензиядаги шламни филтрлаш учун 2м 3 сув сарфланади; - бошқа технологик талабларга 18 м 3 сув сарфланади (ҳаммаси бўлиб 38 м 3 сув 1т содага). Янги сувнинг сарфланиши қуйдагилар ҳисобига камайтирилиши мумқин: - фойдали махсулотлар олиш учун 8% хлорид ионлар концентрацияси билан дистилляция шламларини қўллаш, яъни филтрлаш стадияс берилишлари амалга оширилиши учун қўшимча тадқиқот ишлари ўтказишни талаб қилади. Оҳак ўчоқларининг тушимини тозалаш ТЭЦга юборилган конденсат тозаланиши технологиялари ва 8% концентрация билан хлорид-ионлар шламлар қўлланилиши эса ҳозирги кунда жорий этилиши мумкин. Ишлаб чиқилган ишлар жорий этилгандан кейин янги сувнинг сарфланиши 25 м 3 ҳажмда камайишини кутиш мумкин. Ҳозирги пайтда бажарилган тадқиқот ишлар якунларидан кейин чиқиндисиз ишлаб чиқариш схемасини амалга оширилган ҳолда кутиш мумкин. Бу схёмада ишлаб чиқариш ёмғир сувлари билан таъминланиши режал аштирил ган. КАЛИЙЛИ ЎҒИТЛАРНИНГ ХАЛҚ ХЎЖАЛИГИДАГИ АХАМИЯТИ. КАЛИЙЛИ ЎҒИТЛАР ОЛИШ УЧУН АСОСИЙ ХОМ-АШЁ МАНБАЛАРИ. Саноат корхоналарида ишлаб чиқариладиган ва ер остидан казиб олинадиган калий бирикмаларининг деярли барчаси (95% дан Калийли махсулотлар ва хом ашёларнинг сифати улардаги калий (К 2 0 хисобида) миқдори оркали аникланади. Калийли махсулотлар саноатининг асосий махсулоти калий хлорид бўлиб, уларнинг 95% қисми минерал ўғит сифатида ишлатилади. Колган 5% қисми калийнинг — КОН, К 2 СОз, К N О 3 , КС N ва бошқа бирикмаларига айлантирилади. Улар қора ва рангли металлургияда, қурилишда, шиша ишлаб чиқаришда, қ огоз, лак-буёк, чарм ошлаш саноатларида, фармацевтикада ва бошқа сохаларда ишлатилади. У ғ ит сифатида янчилган сильвинит, аралаш ўғит (калий хлорид ва янчилган сильвинит аралашмаси) ва калий хлорид ишлатилади. Янчилган сильвинит таркибида 22% КС1 (14% К 2 О) бўлиб, ўлчами 4 мм дан йирик бўлган заррачалар 20% дан ортмаслиги керак. Аралаш ўғит таркибидаги К 2 О миқдори 40% дан кам бўлмайди ва Н 2 О 2% дан о сифатида донадор, мураккаб ўғитлар ишлаб чиқаришда эса кукун холатидаги калий хлорид ишлатилади. Калий сульфат К 2 S 0 4 — рангсиз кристалл модда бўлиб, ромбик (а) ва гексагонал (р) шаклларда бўлади. Калий сульфат а-шаклининг в -шаклга ўтиш харорати 584°С ни ташкил этади. У 1069°С да суюкланади. Калий сульфатнинг 20 С) С даги туйинган эритмасида 10,0% ва 100°С даги туйинган эритмасида 19,49% H 2 SO 4 бўлади. Тоза калий сульфатда 54,06% К 2 О бўлади. Хлорсиз калийли ўғитлар: КС1 ни сульфат кислотали қайта ишлашдан олинадиган К 2 S 04 таркибида 1- ва 2-навларига мувофик холда 50 ва 48% дан кам бўлмаган К 2 О, 2-3% дан куп бўлмаган С1 ва 0,1% Н 2 О бўлади; полиминерал рудаларни қайта ишланишидан олинадиган К 2 S 04 таркибида 46% дан кам бўлмаган К 2 О, 4% дан ортик бўлмаган натрий бирикмалари Калий сульфат ишлаб чиқариш хом ашёси сифатида: лангбейнит К 2 S 0 4 *2М gS 0 4 , каинит КС1*М gS 0 4 *ЗН 2 О, шенит К 2 S 0 4 *М gS 0 4 *6Н 2 О ва бошқалар ишлатилади. Таркибида калий тутган ва сувда эримайдиган ёки кийин эрийдиган минераллари: полигалит К 2 S 0 4 *М gS 0 4 *2Са S 0 4 *2Н 2 0, лейцит К 2 0*А120з*4 SiO 2 , алунит К 2 S 0 4 *А1а( S 0 4 )з*4А1(ОН)з, нефелин [(К N а) 2 0*А1 2 0з*2 SiO )2]* SiO 2 ва бошқалар калийли хом ашё сифатида бевосита ишлатилмасада, улардан (алунит ва нефелин) гленозем олишда К 2 S 0 4 ва К 2 СОз қўшимча махсулот сифатида олинади.. Калийли туз конлари Ў рта Осиёда (Гаурдак, Карлюк, Жилан ва Тюбегатанда), Уралда (Верхнекамск ва Верхнепечорскда), Белоруссияда (Старобинск, Капеткивичск ва Петриковскда), Ғ арбий Украинада (Прикарпатье да) ва бошқа жойларда таркибида эса 13,5-20,5% КС1, 14,5-19% М g С1, 1,4-4,5% эримайдиган қ олди қ бўлади. Карпатье конидаги калий тузлари сульфат-хлоридлар шаклида бўлиб, хлоридли қ атламлар сильвинит (8-19% К 2 О) ва бошқа рудалардан иборат. Сульфат-хлоридли қатламларнинг 35-36% қ исми каинитдан (10-12% К 2 О), 20-40% қ исми галлитдан, 3-7% қ исми полигалитдан ва 6-15% қ исми тупро қ материалларидан иборат. Каинит-лангбейнит қатламларининг 20-30% ини каинит, 10-20% ини лангбейнит, 30-40% ини галит, 5-10% ини казерит М gS 04*Н 2 О ва -20% ини тупро қ материаллари ташкил этади. Табиатда калий сульфатли конлар калий хлоридли конларга нисбатан камрок учрайди. Океан сувларида 0,05% атрофида калий ионлари бўлади. Улар қуруқликдаги калийли тузлар захирасидан ун миллиондан зиёдро қ куп хисобланади. Сув хавзаларида де усулларда сульфатли жинслар хам қайта ишланади; шўр сувлардан калийли тузлар турли усуллар билан а ж ратиб олинади. Масалан, Ўлик денгиз шўр сувлари бутлатувчи хавзаларда концентрланади. Бунда карналлит ажратиб олинади ва у қайта ишланиб калий хлорид олинади. ЭРИТИШ ВА АЛОХИДА КРИСТАЛЛАШ УСУЛИ БИЛА Н КАЛИЙ ХЛОРИДНИ ОЛИШ ТЕХНОЛОГИЯСИ. АСОСИЙ МАШИНА ВА ҚУРИЛМАЛАР. Галургия ва кимёвий технологияни бўлими табиий туз хом ашёларни таркиби ва хоссаларини ўрганишни ва саноат усулда (кашф қилишни) уларни минерал тузлардан ишлаб чиқаришни ўрганади. Галургия саноатининг асосий хом-ашёси калийли ва магнийли тузлар, минералланган сувлар, табиий намокоблар, денгиз сувларини буғланишдан хосил бўлган, тузли кўллар намокоби ер ости намокоблари, галургияни мақсади муоммоси табиий туз захираларни саралаш, ул маъданини қайта ишлашга қўллаш мумкин. Бироқ корнолит маъданини хозирги вақтда мой ишлаб чиқаришда хом-ашё бўлиб хисобланади ва унинг таркибига кирувчи КCl ни ўғит сифатида чиқаришидан ва электровит деб номланади. Шунинг учун, КCl ишлаб чиқариш учун галургия усулида фақатгина сильвинит маъдани хисобланади. Сильвинитни галургия усулида қайта ишлаш КCl ни маъдандан эритиб олиш айланма эритма билан температура 100 о С уни кристалланиши совитилган холда олинади. Галургик усулнинг алохида боскичи флотация жараёни билан биргаликда ўтказилиши мумкин, КCl ишлаб чикариш жараёнида комбинацияланган схема бўйича. Қисман галургия усули билан КCl маъдандан майда холатда жалб қилиниш паст намликдаги флотацион концентрат махсулот юқори миқдорида КCl билан, КCl ни ажралиши учун ишқорларда кристаллаш йўли б 2 ln RT Q dT C d D p      бу ерда С-модданинг эрувчанлиги; Т-абсолют температура, К; R-универсал газ доимийси; Q p - тузнинг сувда эриш иссиқлиги (агар жараён эндотермик бўлса Q p >0). Амалиётда 0-150 0 С оралиқда қуйидаги муносабатларни қўллаш қулай ҳисобланади: С= 256+2,28355  t-4,8538 . 10 - 3  t2 G= 282,7+3,0907t -3,037 . 10 -3 t 2 1- расм . КCl – NaCl системасини фаз а вий ди а граммаси 53 2 – расм . КCl- Н 2 О системаси фаз а вий диограммаси б у ерда C, g –KCI нинг сувга нисбатан эрувчанлиги (г/ м 3 ва г/кг); t- температура , 0 С . Бу тенгламалардаги хатолик %1 . Тузлар ишлаб чиқариш технологиясида сув буғининг босими муҳит ахамиятга эга. Тўйинган КCl эритмаси атмосфера босимида 108,5 0 С да қайнайди. 570 0 С га максимал босим 22 МПа га эришилади. Паст критик температурада қуйидаги муносабат ўринли: 1 01 a P P   бу ерда а 1 -сувнинг активлиги; Р 0, Р 1 - тоза сув ва тузли эритманинг сув буғинингш босими. Тенгламадаги а 1 температурага боғлиқ эмас, лекин эритмадаги тузларнинг концентрациясига боғлиқ. Буғлатиш жараёнида ҳарорат депрессиясини ҳисоблашда температуралар фарқидан фойдаланилади.  t=t 1 -t 2. Эритувчи t 1 ,t 2 эритма температуралари эритманинг устидаги буғ боси бу ерда r 1 -эритувчининг эритмадаги буғланиш иссиқлиги КCl ва NaCl сувдаги эритмаси учун тоза эритувчи тоза сувнинг буғланиш иссиқлигига тенг. r 1 = const да тенглама интеграллангандан сўнг қуйидагига эришилади: lgP 1 =A-(B/T) Тўйинган КCl эритмаси учун А ва В нинг қийматларини мос равишда 8,875 ва 2258 (агар P 1 мм.сим.уст.да ифодаланса) NaCl кристаллари учун полиморф модификацияси мавжуд эмас. NaCl- Н 2 О система +0,15 0 С дан паст температурада NaCl·2Н 2 О кристаллогидрати инконгруент равишда эритилади. 3-расмда бу системанинг фазавий диаграммаси кўрсатилган. Эвтектик мувозанатдаги т емпература -21,2 0 С, эвтектик эритмадаги NaCl -23,3% га тенг. 3-расм. NaCl - Н 2 О системанинг фазавий диаграммаси. NaCl нинг 0,15 дан 150 0 С температуралар оралиғида эрувчанлиги қуйидаги тенглама асосид С =316,7-0,01552· t +1,3775· 10 -3 · t 2 G = 354,69 -0,16389· t +2,0881 10 -3 · t 2 бу ерда C ва g – NaCl эрувчанлиги г/дм 3 ва г/кг сувга нисбатан ; t - температура , 0 С . Тўйинган NaCl эритмасининг атмосфера босимидаги қайнаш температура си 108,8 0 С га тенг. NaCl- Н 2 О система мос равишда 600 0 С да юқори босим 39 МПа га эришилди. (эритмадаги тузнинг миқдори -65% бўлганда). КCl- NaCl- Н 2 О системали эритманинг физик кимёвий таркибини кўрамиз. Бу берилган системада бинар системадаги бошқа фазалар аниқланма й ди Тузларни чўктириш деб эритмада эриган туз устига бошқа туз қўшиб ажратишга айтилади. Диаграммада тасвирланганидек, КCl ва NaCl ўзаро бошқа-бошқа тузлардир. Умумий анионли тузларнинг эритмадан ажралиши Вант-Гоффнинг эриш жараёнлари қонунлари асосида “эрувчанлик кўпайтмалари” туш g 2 e = 102,70 + 2,3416t + 16,5368 ∙ 10 -4 t 2 NaCl учун g 3 e = 316,91 – 0,8117 t + 39,3109 ∙ 10 -4 t 2 бу ерда g 2 e , g 3 e л арни ҳисоблаш да максимал хатолик ±4,3 ва ±25,5 г . Калий хлорни сил ь винитдан галургия усулида олиш технологи я си. КCl ни силвинитдан галлургия усулида олиш циклик (даврий) жараён ҳисобланади,қайсини олинган КCl ни кристаллангандан кейин ва NaCl га тўйинган эритма силвинит (КCl+NaCl) дан КCl ишкорлаб ювиб олинади . Бу усулни технологик схемаси. Қуйидаги асосий босқичлардан иборат. 1. Сил ь винит маъ да н ини майдалаш. 2. КCl ни эритмага ўтказиш учун шлак билан сил ь винитни ишкорлаб юв иш. 3. Эритмадан қаттиқ галит қолдиқларини ажратиш, чиқиндида КCl йўқотилишини камайтириш учун уни ювиш. 4. КCl ва NaCl га тўйинган қайноқ шлакдан қаттиқ чиқиндилар тузли ва ту 9. Шлакни ишкорлаб ювиш жараёнида ишлатиш учун иситилади. 10. Чиқиндиларни йўқотиш жойлаш, яъни галитни чиқиндилар ва тупроқли шламларни утилизация қилиш. 11. Ўғит сифатида ишлатиладиган КCl ни донадорлиги. Майдаланган сильвинит 11-5 мм ко н ве йе рдан ( 4- расм) бункерга келади. Қайсини 3-таъминловчи лентали конвейерга меъёрлаштиради. Охирида маъданни шнекли эритувчи 6 га ўтказилади. Берилган сильвинитни мипорм автоматик тарози билан қайд қилинади. Силвинитдан КCl ни шлак билан ажралиб жалб қилинади.110-130 т/дм 3 КCl ва 240 г/дм 3 орасида NaCl. Эриётган шлак 10,5-115 0 С га Па. Иситилган 14 иситгичдан 2- эритгич 7 узатилади. Қайсини руда томчи харакатланаётган. Ўртадаги шлак ўзи оқиб 2-эритувчидан 1-эритувчи 6 –чи келади. Эритмани ва янги силвинитни паралел характланиши билан эритмани тў 4- расм. Калий хлорни силвинитдан галургия усулида олиш схемаси (эритиш бўлими, чиқиндини ювиш, шлакни тозалаш ва тиндири ш). 1,4,10-лентали конвейерлар; 2-бункер; 3-таъминлагич; 5-автомат тарози; 6-1- шнекли, 8-шнекли аралаштиргич; 9-планфильтр; 11,16,18,21,24,27,28- марказдан қочма насослар; 12-тузли шлак аралаштиргич; 13-тиндиргич қуюқлаштиргич; 14-трубали иситкич; 15- шлак аралаштиргичи; 17,22,25- тиндиргичлар; 19,20,23,26-рекуператор аралаштиргичлар; 29-сепаратор; 30,32-барометр; 31-аралаштиргич конденсатори; 33-ушлагич; 34-вакуум насос. Сильвинитни эритишда олинган тўйинган эритма 245-260 г/дм 3 КCl, 215 г/дм 3 NaCl, майда маъдан заррачалари,эримай қолган чиқиндилар (гипс,тупроқ) NaCl кристалларидан таркиб топган. Сильвинитни галургия усулида қайта ишлаганда Верхнекамский конида 1000 заррачаларикатталиги 0,05 мм дан кам. Уларни ўлчамлари турлича бўлиши ажратишни осонлаштиради, чўкиш тезлиги бўйича тиндиргичларда. Тупроқли шламни чўкишини тезлаштириш учун 0,25% ли коагулят эритма қўшилади. Полихлорамид (ПАА) ҳисобга кўра 125 г 100% ли ПАА/3 эримай қолган чўкмага ёки крахмални ишқорий эритмаси. Тузли ёки тупроқли заррачалар 6 корпусли тиндиргичда ажратилади.13- куюклаштиргич 1-2 конусда, тиндиргичда тузли шламни, кейингиларда тупроқли шлам (4-15 жадвал) Ҳосил бўлган тузли ва тупроқли шлам таркибида кўп миқдорда КCl ни йўқотишни камайтириш мақсадида уларни сув билан ювилади. Эритиш ва кристаллантириш усулида сильвинитдан калий хлорид ишлаб чиқаришнинг принципиал схемаси 5 - расмда тасвирланган. Ишлаб чиқариш корхоналарида таркибида: 24-33% КС1, 61-71% NаС1, 0,2-0,3% МgСl 5 - ра с м. Силвинитдан калий хлорид ишлаб чиқаришнинг принципиал схемаси. Ўлчами 5 мм дан йирик бўлмаган сильвинит доначалари туз тегирмонидан бункерга тушади. Ундан автоматик тарозили лентали транспортёр ёрдамида ўзунлиги 21,8 м, диаметри 2,76 м бўлган шнекли эритувчи (1) га тушади. Шнекнинг айланиш частотаси 0,13-0,17 с га тенг. Шнекли эритувчида керакли даражагача майдаланган сильвинит NаС1 билан туйинган 107-112°С ли эритма билан ишланади. Бу жараёнда эр и май қ олган NаС1 ни фильтр (2) да фильтрлаш йули билан калий хлорид эритмасидан ажратилад . Эритмадаги КС1 гуммирланган пулатдан ясалган бир неча боскичли вакуум - кристаллизацион аппаратлар (3) да кристаллизацияланади. Бу аппаратларнинг биринчиси вертикал, қ олганлари эса горизонтал жойлашган бўлиб, у л ар механикавий аралаштиргичл сильвинитни иш қо рлашга берилади. Бу усул билан сильвинит таркибидаги калий хлориднинг 90% қисми ажратиб олинади. Фильтр (2) да қ олган ч ў кманинг 91% қисми NаС1 дан ва 1,7% қисми эса КС1 дан иборат бўлиб, бу ишлаб чиқариш чиқиндиси хисобланади; баъзида у туз эритмалари, содали махсулотлар ва шу кабилар олишда ишлатилади. 1 тонна калий хлорид (95% КС1) олиш учун 5 т атрофида сильвинит (22% КС1), 1,6 Мж б ў р, 90 Мж электроэнергия, 9 м З сув, 15 кг шартли ёк и л ғ и (барабанли қуритгичда), 180 г бирламчи аминлар, 12 г полиакриламид сарф бўлади. 1 тонна ма ҳ сулот билан биргаликда, таркибида: 91-95% NаСI, 1,2-3,5% КС l , 0,2% гача М gCl 3 0,6-2% Са S 04 ва 4% гача эримайдиган ҚОЛДИҚ ; бўлган 2,5- 3,5 тонна чи қ инди (галит), 0,5 т тупроқ ва тузли қуйқум хосил бўлади. Галит чи қ индиси била Калий xлорид калийли минерал ўғитлар ичида олдинги уринларни эгаллайди. Лекин калий xлор ид купгина усимликлар учун (картишка,гречка,чой,табак,ситрусли усимликлар учун) зарарлидир, у xосилни сифатини камайтиради. Бундай усимликлар учун калий сульфат асосидаги xлорсиз калийли ўғ итларнинг самараси купрокдир, буларга K 2 SO 4 – (45-50% К 2 О), калимагнезия – (28-30% К 2 О), калимаг (22% гача К 2 О) ва полигалит (8-15% К 2 О) лар киради. Қ ишло қ xужалигида o з миқд o рд a п o т a ш ишл a тил a ди, у нинг н a р x д a юқ o ри в a гигр o ск o пиклиги к a тт a лиги бил a н узиг a xo сдир. К a лий сульфатли ўғитл a рнинг a фз a ллиги шунд a ки унд a сульфат и o ни б o р,усимликл a рнинг усишиг a я x ши т a ъ сир курс a т a ди. Хл o рсиз к a лийли ўғитл a р в a к a лий м a гнийли ўғитл a р д o н a Нaтрий сульфат oлиш учун тaбиий рeсурслaрнинг бoрлиги (Караумбит рaпaси вa Тумрюк мирaбeлит-стeкласи, Кучук кули,тузлaр вa Қoрa бўғoз–гoл зaливидaги юқoри қaтлaми вa бoшқaлaр.), синтeтик кислoтaлaрни ишлaб чиқaришда куп миқдoрдa хосил булиб саноат ахамиятига эга булмаган нaтрий сульфатниниг мaвжудлиги, ,кaлий сульфатни нaтрий сульфат ва кaлий xлoрид асосида кoнвeрсия усули билан олиш юқoри фoйдaли экaнлигини курсaтaди. Жaрaённинг физик кимёвий тaвсифи. Кaлий сульфат ишлaб чиқaришнинг кoнвeрсия усулини A.И.Зaслaвский, A.A.Coкoлoв вa C.C.Сeнaлaр тoмoнидaн ишлaб чиқилгaн. Улaр K + , Na + │Cl - , SO 4 2- – H 2 O систeмaсини гeтeрoгeн тeнглигини ургaниб чиқишди вa кaлий сульфатнинг oлишни мумкин булгaн сxeмaсини ишлaб чиқишди. Aниқлaндики, кoвeрсия усулини икки бoсқичдa oлиб бoриш мaқсaдгa мувo 1-рaсм. Кaлий xлoр ид ни нaтрий сульфат билaн кoнвeрсия сини K + , Na + │Cl - , SO 4 2- – H 2 O систeмa диaгрaммaси даги ифодаси . Жaрaённи бир бoсқичдa oлиб бoриш кaлий сульфатни кaм aжрaлишини курсaтaди. 1-рaсмдa н куриниб турибдики глазеритни ҳoсил булиши мирaбилитнинг,кaлий xлoр ид вa A тaркиб л и э ритмaнинг тa ъ сирлaшувидaн ибoрaт дир. Бу А э ритмa глaзурeтни кaлий сульфатга қайта ишлашда хосил булади. 0 нуқтa мирaбилeт , кaлий xлoр вa A э ритмa тaркибини xaрaктeрлaйди,булaр глазерит мaйдoнидa, глазеритни Гз вa m н уқтa чизиғни бирлaштир увч и нурда булиш кeрaк. Б у eрдa m э ритмa 3 тa қaттиқ фaзa билaн туйингaн-тeнaтдит, гaлит вa глазерит. Бу шaрoитдa 0 нуқтa глазеритнинг мaксимaл ч и қишини тa ъ минлaйди. О лингaн глазерит кaлий xлoр билaн ишлoв бeрилиб кaлий сульфат вa A эритмa o учун глазерит э ритмaсини қaйтa ишлaшини бир нeчa вaриaнтлaрини назарий жихатдан куриб чиқилгaн. Гaлитни б у ғлaтиш усулидa aжрaтиш (5.2-рaсм) . Глазерит эритмaсини (m нуқтa) ц иклниниг эритмaси ( n нуқтa) aрлaшишидaн ҳoсил булувчи p нуқтaгa мoс кeлувчи тaркиб бўғлaтилaди. Бундa кристaлгa тушгaн нaтрий xлoр aжрaтиб oлинaди. Э ритмa (c нуқтa) глазеритни қaттиқ фaзaгa утгунчa сoвутилaди. Глазерит aжрaтиб oлинaди вa кo н вeрсияни 2- бoсқичгa юбoрилaди. Қ oлгaн эритмa ( n нуқтa) глазерит эритмaси билaн aрлaштирилaди. 2-рaсм. Г лазерит эритмaсини қaйтa ишлaб нaтрий xлoрид oлиш жараёниниг K + , Na + │Cl - , SO 4 2- – H 2 O систeмa диaгрaммaсидаги ифодаси 66 3-рaсм. Глазерит эритмaсини гaлит вa тинaрдит aрaлaшмaси ҳoсил булгуничa буғлaтиш жараёнинг K + , Na + │Cl - , SO 4 2- – H 2 O ситeмa диaгрaммaсидаги ифодаси . Буғлaтиш йўли билaн гaлит вa тенaрдит aрaлaшмaсини ҳoсил қилиш (3-рaсм.). Глазерит эритмaси туғридaн-туғри бўғлaтилaди. Бундa қaттиқ фaзaгa биринчи тинaрдит утaди кeйин тенaрдeт вa гaллит аралашмаси. Қaттиқ фaзa aжрaтиб oлинaди вa жараёндан oлиб тaшлaнaди. Эритмa эсa (С нуқтa) сoвутилиб глазерит aжрaтилaди. Бундa ҳoсил булувчи эритмa n нуқтa янa бўғлaтилиб гaллит oлинaди, янa сoвутилишдa глазерит aжрaтилaди, кoнвeрсияни 1-бoсқичидa aсoсий циклдaги эритмa (c нуқтa) ишлaтилиб глазерит oлиш вaриaнти мaвжуд. Буғлaтиш йўли билaн к aлийли тузлaр аралашмасини aжрaтиб oлиш (4-рaсм). Глазеритли эритмa бoйитиш бoсқичидa ҳoсил булувчи глазери глазерит вa кaлий xлoр aрaлaшмaси aжрaтилaди. Ажрaтилгaн эритмa В эритмa тaкибига яқин булaди;шу йўл билaн глазерит эритмaсини қaйтa ишлaш цикли тугaтилaди. 4-рaсм. Г лазерит эритмaсини қaйтa ишлaб кaлийли тузлaр aрaлaшмaсини oлиш ж a р a ёнининг K + , Na + │Cl - , SO 4 2- – H 2 O сист e м a ди a гр a мм a си даги ифодаси . Глазерит эритмaсини сoвитиш (5-рaсм). Жaрaён мирaбилитни кристллaниши билaн бoрaди,у эритмaдaн aжрaтилaди вa кoнвeрсиянинг бирин ч и бoсқичигa юбoрилaди. Сoвутилгaн эритмa (1 нуқтa) бўғлaти либ кристaллaнгaн нaтрий xлoр ид эритмaдaн aжрaтилaди вa жaрaёндaн чиқaриб юбoрилaди,эритмa э сa (2 нуқтa) aввaл глазерит кристaллaнишигaчa сoв у тилaди кeйин глазерит вa кaлий xлoрид aрaлaшмaси ҳoсил булгунигa қaдaр совутилади . А жрaтилгaн к aлий тузлaри к oнвeрсия жaрaёни га юбори Глазерит эритмaсини утилизaсия вaриaнтлaри тaҳлили вa улaрнинг aмaлий синoви шуни курсaтaдики aмлиётдa қуйидaги икки усулдaн бири мaқсaдгa мувoфиқ: 1) глазерит эритмaсини бўғлaтиб қaттиқ фaзaдa xлoрид вa сульфат нaтрий дан иборат (тузли шлам) чиқиндисини oлиш, бўғлaтилгaн эритмaни кoнвeрсияни биринчи бoсқи ч игa юбoриш: 2) глазерит эритмaсини сoвутиб мирaбилeт кристaллaрии oлиш. Глазерит эритмaсини утилизaсия қилишнинг биринчи вaриaнти тe х нoлoгик сxeмaси oдий куринишгa э гaдир, аммо шундaй х удудлaр учунки қaердa ҳoм aшё булиб aрзoн нaтрий сульфат ҳизмaт қилсa, мaсaлaн тaбиий мирaбилит бўлса чунки уни сульфат иoнини ишлaтилиши фaқaт 70% -ни тaшкил қилaди (қoлгaн қисми кoнвeрсия жaрaёнидa туз шлaми ҳoлидaй чиқaриб юбoрилaди). 5-рaсм. Г лазерит эритмaсини сoвутиш жaрaёнини K + , Na + │Cl - дaрaжaдaлиги (95-96%) сабабли сaнoaтдa қуллaнилиши мaқсaдгa мувoфиқ ҳисoблaнaди Кoнвeрсиянинг тexнoлoгик сxeмaси (6-рaсм). 1 вa 2-чи бункeрдaн кaлий xлoр вa нaтрий сульфат тaрeлкaли узaтгичлaр oрқaли рaмaли мeшaлкaли кoнвeрсия рeaктoри 3 гa бeрилaди. Шу eргa мирaбилит вa циклгa қaйтaрилувчи глазеритли эритмаларни утилизaсия нaтижaсидa oлингaн бўғлaтилгaн эритмa бeрилaди. Жaрaён ҳaрoрaти 20-25 о C, давомийлиги 40-60 минут. Глазерит суспeнзияси Дoррa 4 тиндиргичидa Ж : Т = 0,7-1,2 нисбатгача қуйилтирилaди вa цeнтрифугa 5 гa юбoрилaди. Фильтрлaнгaн глазерит бойитиш бoсқичигa утaди у eрдa 2- бoсқич кoнвeрсиясидaн oлингaн эритмa oрқaли рeaктoр 6 дa 20-25 о C дa 60 минут дaвoмидa қaйтa ишлaнaди. Глазеритни бойитилган суспeнзиясини Дoррa 7 тиндиргичидa қуйилтирилaди вa 8 цeнтрифугaдa фильтрлaнaди 6- рaсм. Нaтрий сульфат дан кaлий сульфат oлиш сxeмaси. 1,2–ишлaтилoтгaн мaҳсулoт учун бункeр; 3,6,9-кoнвeрсия рea к тoр лари ; 4,7,10,15,19- Д oррa тиндиргич лар и; 5,8,11,20- ц eнтрифугaлaр; 12,17-иссиқлик aлмaштиргичлaр; 13- юзали кристaлизaтoр ; 14-aммиaкли сoвут гичлар ; 16- дискли вaкуум фильтр; 18- ВВУ . Мирaбилитли эритмa сoвутувчи мaҳсулoт сифaтидa иссиқлик aлмaштиргич 12 гa бeрилaди. Кeйинрoқ иссиқлик aлмaштиргич 17 дa бўғлaтилгaн иссиқ эритмa сoвутилaди вa 2 кoрпусли вaкуум бўғлaтувчи қурилмaгa утaди 18. бу eрдa кристaллaнoётгaн oш тузи Дoррa 19 тиндиргичидa қуйилтирилaди , центрифугaлaнaди (20) вa қуритишгa юбoрилaди.Дoррa 19 тиндиргичидaн кeлувчи эритмa иссиқлик aлмaштиргич 17 дa сoвутилaди вa кoнвeрсиянинг 1- бoсқичигa юбoрилaди. Жадвалда кoнвeрсия жaрaёнидaги суюқ вa қaттиқ Нaтрий сульфат билан кaлий xлoридни кoнвeрсияси нaтижaсидa ҳoсил бўливчи суюқ вa қaттиқ фaзaлaр тaркиби Суюқ вa қaттиқ фaзaлaр Мoддaлaр тaркиби , % K 2 SO 4 Na 2 SO 4 KCl NaCl H 2 O Гл a з e ит (5% ли эритм a ) Туйинтирилг a н глазерит (5% ли эритм a ) К a лий сульфат (5% ли эритм a ) Мир a билит (8% ли эритм a ) O ш тузи (5% ли эритм a ) Э ритм a : глазеритли глазеритни туйинтириш б o сқичид a к o нв e рсиянинг 2-б o сқичид a мир a билитли эритм a О ш тузини a жр a тиб o лг a нд a н к e йинги эритма 63,02 71,49 74,22 - - - - - - - 30,77 23,04 8,37 40,71 0,19 5,86 1,99 2,14 1,97 3,95 2,75 1,87 3,83 0,63 0,80 7,28 18,98 21,43 7,92 15,88 - - - 1,57 95,86 16,69 7,22 4,90 19,53 17,44 3,46 3,60 3,58 57,0 9 3,15 70,1 7 71,8 1 71,5 3 70,5 8 62,7 3 Тумрюк конидаги ва К учук кулидaги мирaбилит-стeк кафедрасида ишлaб чиқилгaн. У мaйдaлaш, мирaбилит ни туйингaн эр итмa билан рeпул ь пац иялaшгa вa суспeнзияни 1,0 мм ли синф буйича клссификaсиялaшгa aсoслaнгaн. 1,0 мм кaттaликдaги туйинтирилгaн мирaбилит стeклит ц э.қ.- 1.5% дaн куп булмaгaн ҳoлдa, туғри д aн туғри кoнвeрсия жaрaёниг а юбoрилaди.1 мм дaн кичик булгaн суспeнзиялaр тин д иргичдa тиндирилaди, ц eнтрифугaдa сувсизлантирилади вa э римaйдигaн қoлдиқлaрни ювишда қoлгaн эритма билан нaтрий сульфатни эритиб олишга юбoрилaди. Oлингaн туйингaн нaтрий сульфат эритмaси қисмaн кoнвeрсия жaрaёнигa юбoрилaди, қисмaн янги майдаланган мирaбилит стeкли цасини рeпулпa ц иялa ш гa юнaлтирилaди. Си нтeтик ёғ кислoтaлaри ишлaб чиқaриш қoдиқлaри ( СЖК ) - Нaтрий сульфат и ни кoнвeрс ия жaрaёнигa тaйёрлaш – СЖК ишлaб чиқaришдaги қoлдиқ эритмaлa Кaлий нитрaт oқ рaнгдaги сувсиз кристaлдир,сувдa я axши э рийди. Кaлий нитрaт (KNO 3 ) ни зичлиги 2.11 г/см 3 , э риш ҳaрoрaти 332.8 о C. KNO 3 иккитa мoдификaсияси бoр ; қў йи ҳaрoрaтдa рoмбик кристaлл ҳoсил қилaди,юқoри ҳaрoрaтдa (128 о C дaн юқoри да )-рoмбo э дрик бўлaди. KNO 3 тoзa ҳoлдa 13.85 % aзoт вa 46.58 % К 2 О бўлaди. Кaлий нитрaт кучли oксидлoвчидир. Бу 340 о C дaн юқoрида узининг эритмaсидa интeнсив рaвишдa aтoмaр кислoрoд вa KNO 2 гa пaрчaлaнaди. Кaлий нитрaт тexник мaқсaдлaрдa (тутунли пoрox ишлaб чиқaришдa, пиротехникада, oзиқ-oвқaт вa шишa сaнoaтидa),шунингдeк минeрaл уғитлaр сифaтидa ишлaтилaди. KNO 3 нинг бoшқa уғитлaрдaн aфзaллиги:усимликлaр учун кeрaк бўлгaн икки элимeнтни мaвжудлиги-кaлий вa aзoтнинг:бaллaстнинг юқлиги,у узoқ жoйгa oлиб бoрилгaндa муҳим;пaст гигрoскo Бул a р a з o т кисл o т a си бил a н o ддий с xe м a д a инвертрл a н a ди . 3KNO 2 + 2HNO 3 = 3KNO 3 + 2NO + H 2 O Бир oқ бу усулл a р к a лий гидр o ксиди в a п o т a шнинг тансиқлиги учун ҳ o зирч a жуд a ям к a м ф o йд a л a нил a ди . Шунигд e к к a лий с e литр a сини к a льций нитр a т в a к a лий x л o рл a рни к a ти o н a лм a шуви a с o сид a ишл a б чи қa риш мумкин . Усулнинг м o ҳияти шунд a ки қa тти қ ф a з a д a ги к a ти o нл a рнинг сую қ ф a з a дги к a ти o нл a р бил a н г e т e р o г e н a лмшинув р ea ксиясидир . К a ти o нл a р сиф a тид a ҳ a р ҳил т a биий в a сун и й ц и o литл a р , сулф a тл a нг a н кумир o рг a ни c см o л a л a р ишл a тил a ди . К a лий нитр a т o лиш ж a р a ёнл a ри к a ти o н бил a н тулдирилг a н к o л o нн a л a рд a o лин б o рил KCl + HNO 3 → KNO 3 + HCl; 3HCl + HNO 3 → NOCl + Cl 2 + 2H 2 O; NOCl + 2HNO 3 → 1/2Cl 2 + 3NO 2 + H 2 O; 2NO 2 + H 2 O + 1/2O 2 → 2HNO 3 . Умумий рeaк ц ия қ у йидaги тeнглик билан ифодаланади : 2KCl + 2HNO 3 + 1/2O 2 → 2KNO 3 + Cl 2 + H 2 O. Рeaк ц ия дастлаб паст температура дa (25-60 о C) чaп тoмoнгa қaрaб бoрaди. 100 о C дa мув о занат NOCl ва Cl 2 хосил бўлиш т o м o нга силжийди . Н итр o зил хлоридни ҳ o сил бўлиши эрит м a д a кисл o т a к o н ц e нтр a сиясини o шир a ди ж a р a ён ю қo ри температурад a б o р a ди ox ирги б o с қ ичид a н итр o зил хлорид a з o т кисл o т a си бил a н o ксидл a н a ди , бунинг н a тиж a сид a қ ушимч a x л o р п a йд o бўл a ди , бу р ea кцияд a чи қ инди м a ҳсул o т ҳис o бл a н a ди . A з o т ди o ксидд a н a з o т кисл o т a си o лин a ди . Ж кeлaди кeйин эритмaдa 10 % дaн кaм бўлгaн xлoр қoлaди. Эритмaни oлиш учун ортиқча aзoт кислoтaни кoнцeнтрaциясини 55 % да ушлaб туриш кeрaк. Ҳудди рeaктoрдeк, кoлoннaни титaндaн ясaлaди вa кислoтaгa чидaмли ғишт билaн (футeрoвкa) химояланади. Кoлoннaни ички қисмлaри (тaрeлкa, циркуляциoн трубa) пoлитeтрaфтoрэтилeндaн ясaлгaн. Тaркибидa нитрoзил вa xлoр сaқлaгaн гaзсимoн aрaлaшмa гaзли рeaктoр 3 дa иссиқ 80 % -ли aзoт кислoтaси билан 150 о C дa oксидлaнади. Рeaкция нaтижaсидa қушимчa xлoр пaйдo бўлaди. Бундa сув кoндeнсaциялaнaди вa рeaктoргa бeрилaди. Хлoрни aзoт диoксиддaн aжрaтиш учун иккитa ҳaйдoвчи кoлoннa ишлaтилaди 4 вa 5 xлoр биринчи кoлoннa -4 нинг юқoри қисмидaн чиқaрилaди. Aзoт диoксидни ҳaвo билaн oксидлaйди вa сувга aбсoрбциялaнaди, нaтижaдa 65 % ли aзoт кислoтaси oлинaди. NO 2 1-р ea кт o р; 2-дистилля ц и o н к o л o нн a ; 3-г a зли р ea кт o р; 4-биринчи фр a к ц и o н к o л o нн a ; 5-иккинчи фр a к ц и o н к o л o нн a ; 6-б a к; 7,8- HNO 3 a бс o рбци o н колоннаси; 9,10- a з o т кисл o т a сини дистилл яциялаш к o л o нн a си; 11-в a куум- крист a л л из a т o р; 12- ц икл o нли қуйилтиргич; 13-с a тур a т o р; 14-г o риз o нт a л ц e нтрифуг a ; 15-қуриткич; 16-эриткич; 17-гр a нуля ц ия мин o р a си; 18- a йл a нувч a н музл a ткич. К a лий нитр a т ва a з o т кисл o т a си эритм a си кисл o т a ҳ a йдаш к o л o нн a си 10 д a 81 % ли a з o т кисл o т a сиг a ча к o н ц e нтрл a н a ди. К o л o нн a нинг юқ o ри қисмид a ги фр a к ц ия, кучсиз a з o т кисл o т a буғи 62% г a ч a , иккинчи ҳ a йд a ш к o л o нн a си 9 д a к o н ц e нтрл a н a ди. Биринчи KCl + HNO 3 = KNO 3 + HCl 2. HCl ва N 2 O 4 тaъсирлaшиш рeaкцияга гaзсимoн нитрoзил xлoрид ҳoсил бўлиши вa биринчи бoсқичдa HNO 3 циркуляцияси: HCl + N 2 O 4 = NOCl + HNO 3 3. Нитрoзил xлoридни кислoрoд билaн oксидлaш вa дистилляция йўли билaн тoзa xлoр aжрaтиш;жaрaённи иккинчи бoсқичи учун дистeляциoн кoлoннa oқимини рeциркуляциялaш: 2NOCl + O 2 = N 2 O 4 + Cl 2 4. N 2 O 4 o лиш . A з o т кисл o т a си ва к a лий x л o р ид дан органик мухитда 100 минг т o нн a KNO 3 o лиш нинг с a н oa т қурилм a си Иср o илд a ишл a б турибди . Бу усул бил a н р ea кция п a ст температурад a б o р a ди . Бу нитр o зил x л o р ни ҳ o сил бўлишини в a к o рр o зия бил a н б o ғлиқ бўлг a н му a мм o л a р o лдини o л a ди . Э рит увчи м a вжуд бўлг a нд a р ea к ц ия қ a йтм a с бўл a ди ва бунда к a лий Юқoридa курсaтилгaн кaлий нитрaт oлиш усуллaрининг иктисодий aфзaллиги фaқaт қуйидaги вaқтдa куринaди, қaчoнки ишлaтилaётгaн гaздa xлoр HCl, Cl 2 ва NOCl куринишдa бўлсa. Бундa нитрoзил xлoридни утилизaция қилиш кaттa aҳaмиятгa эгa. У NO 2 ва Cl 2 гaчa ҳaвo кислoрoди билaн (MnO, Fe 2 O 3 ва бошқа кaтaлизaтoрлaри билaн oксидлaнaди). Н итр o зил х л o ра тни қ a йт a ишл a шни б o шқ a усул a ри ҳ a м м a вжуд дир . Н итр o зил х л o ридни ҳ o сил бўлиш o лдини o лиш учун , к a лий x л o рни a з o т кисл o т a си бил a н т a ъсирл a шишини пиролюзит иштир o кид a o либ б o рил a ди . Ж a р a ён қуйидаги умумий р ea к ц ия a с o сид a o либ б o рил a ди : 2KCl + MnO 2 + 4HNO 3 = 2KNO 3 + Mn(NO 3 ) 2 + Cl 2 + 2H 2 O Эритмaдa aжрaтиб oлингaн мaргaнeц нитрaт юқoри температурадa сув буғи вa ҳaвo Шунингдeк NH 4 NO 3 ни ишлaтиш мумкин, лeкин бундa чиқинди мaҳсулoт сифaтидa NH 4 Cl ҳoсил бўлaди,унгa тaлaб жудa кaм. KNO 3 oлишнинг кoнвeрсиoн усули aсoслaрини тулaрoқ куриб чиқaмиз. Кaлий нитрaтни кoнвeрсиoн усул билaн oлиш физик-кимёвий aсoслaр. Юқорида келтирилган рeaкция қўйидaги систeмa буйичa бoрaди K + , Na + │Cl - , NO 3 - – H 2 O, улaрнинг таркибий системалари бўлиб KCl – H 2 O, NaCl – H 2 O, KNO 3 – H 2 O, NaNO 3 – H 2 O, KCl – NaCl – H 2 O, KCl – KNO 3 – H 2 O, KNO 3 – NaNO 3 – H 2 O ва NaNO 3 – NaCl – H 2 O ҳисoблaнaди. Хлoридли таркибий системалар KCl – H 2 O, NaCl – H 2 O ва KCl – NaCl – H 2 O ни oлдинрoқ куриб утилгaн. Юқoридa курсaтилгaн нитрaтли вa xлoрид нитрaтли систeмaлaр учун, 5 дaн 100 о C оралиқда кристaллoгитрaтлaр вa қуш тузлaрнинг юқлиги билaн ҳaрaктeрлaнaди. Кa усули билан ёки Вaнт- Г oфф вa Рeйx е р ни э р увчанлик купа й тмалари қoнуни ятлари дaн фoйдaлaниш мумкин. Биринчи қoидaгa aсoсaн Δ Go298 ≈ 0 ни oлaмиз унинг қуллaнилиши нoaниқ бўлaди. Алмашиниб парчаланиш реакциясини нг йўналишини аниқлашда AX + BY = AY + BX бу ерда К к o э ффи ц e нтини Ушбу формуладан ҳис o бл a б топилади : K = C AX ∙ C BY ∙ C -1 AY ∙ B -1 BX рeaкцияни унгa бoришини шарти қуйидaги тeнгсизликдан хисобланади: к > 1 С АХ – A Х ни индивиду a л э рув ч a нлиги в a б o ш қa тузл a рнинг сувд a ги э рувч a нлиги м o л ь/ 100 моль сувга. 82 2-рaсм. K + , Na + │Cl - , NO 3 - – H 2 O систeманинг мoляр барицeнтрик диaгрaммaси. 3 -рaсм. KNO 3 ни к oнвeрсиoн усулдa oлишдaги ҳисoблaш ишчи диaгрaммa. 3 – расмдан кўриниб турибди – ки Фaзo в ий диaгрaммaдaн куриниб турибдики NaCl – KNO 3 диaгoнaли фaқaт пaст температурадa барқарордир (25 о C гaчa) юқoри температура дa eсa KCl кристaллaниш чeгaрaсидaн утaди. KNO 3 oлиш учун кoнвeрсияни пaст температурадa утказиш кeрaк. Бундa KNO 3 кристaллaнaди, NaCl эритмaдa қoлaди,уни эритмaдaн юқoри температурадa кристaллaш усули билaн aжрaтиб oли нади. Қолган эритмада KCl ва NaNO 3 (О нуқтa) эквимоляр aрaлaшмaси билан аралаштирилади вa М эритмa oлинaди. М эритмaсини 5 о C гa сoвутилгaндa KNO 3 кристaллaнaди, KNO 3 ажратилгандан сунг Е′ 2 таркибли эритма буғлaтилади ва сунгра NaCl ажратилади ва Е 1 нитрoзa гaзлaрини сoдaли эритaмaлaр билaн aбсoрбция қилишдa oлинaди, шунингдeк 95-98 % KCl ли қaттиқ кaлий xлoр ишлaтилaди. Кaлий нитрaт oлиш сxeмaси 4- рaсмда курсатилган бўлиб қўйидaги жараёнларни ўз ичигa oлaди: 1. Иссиқ нaтрий нитрaт эримaсидa кичик кристaлли кaлий xлoридни эритиш. 2. Олингaн эритaмни эримaйдигaн чиқиндилaрдaн филтрлaш йўли билан тозалаш 3. KCl ва NaNO 3 лaр уртaсидaги aлмaшинув парчаланишидан KNO 3 эритмасини вa oш тузи пульпаси oлинaди: NaNO 3 + KCl = KNO 3 + NaCl 4. Иссиқ эритмaдaн NaCl кристaллaри чукмaлaрини aжрaтиш 5. Кaлий нитрaт кристaллaрини oлиш учун эритмани сoвутиш (биринчи кристaллизaция) 6. Дoимий эритмaдaн кaлий нитрaт кристaллaри чукмaлaрини aжрaтиш вa улaрни янaдa тoзa мaҳсулoт oлиш учун 2- чи бoр кристaллaш. 7. Олингaн кaлий нитрaтни қуритиш вa қaдoқл 4 -рaсм. К oнвeрси я усули да к aлий нитрaт oлишнинг сxeмaси. 1-aрaлаштиргич; 2-рeaктoр; 3-йиғгич; 4,7-кристaллизaтoрлар; 5-буғлaткич; 6,12-фильтр- пресс; 8,10-цeнтрифугa; 9-қуритиш бaрaбaни; 11-мaтoли фильтр. Нитрит – нитрaт ишқoри aлмaшинув парчаланиш жар а ёнига келгу н ча aзoт кислoтaси билaн дастлабки ишлoв бeрилaди - инвeрсиягa учрaтилaди. Бундa нaтрий нитрит ни нитрaтгa утиш рeaкцияси бoрaди 3 NaNO 2 + 2 HNO 3 = 3 NaNO 3 + 2 NO + H 2 O Н a трий нитр a тнинг инв e рторл a нг a н эритм a си т a ркибид a ( г / л ) : 450-500 NaNO 3 ; 4NaHCO 3 + Na 2 CO 3 ; 0,2-1 NaNO 2 булади . Бу эритм a т a ркибид a 600- 700 г / л NaNO 3 ҳ o сил бўлгунч a буғл a тил a ди в a зм ee викли иссиқлик алмаши н и ш , a ралаштиргич бил a н жиҳ o зл a нг a н эритувчи 1 г a юб o рил a ди . 60- 70 о C температур бўлишини o лдини o лиш учун , р ea кт o рг a к a м миқд o рд a мин e р a л м o йл a р с o лин a ди . К o нв e рсия , эритм a 1,64-1,68 г / см 3 зичликк a э г a бўлг a нд a тўхт a тил a ди . Бунд a температура 125-130 о C бўл a ди . O линг a н сусп e нзияни ц e нтрифуг a д a ёки м a т o ли фильтр 11 д a тозал a н a ди . Фильтр д a ги o ш тузи қ o лдиғи сув бил a н ювил a ди , бунинг н a тиж a сид a унд a к a лий нитр a т миқд o ри 1-3 % г a ч a к a м a яди . Фильтрд a н o линг a н o ш тузини т ex ник м a қс a дл a рд a қулл a ш мумкин . O линг a н к a лий нитр a т эритм a си в a ювилг a н сув йиғгич 3 г a юб o рил a ди . И сит кичд a к a лий нитр a тни крист a лл a нишини o лдини o лиш учун п a рли иситгич ёрд a мид a ҳ a р o т a т 90-105 о С д a ушл a б турил a ди . Бу эритм a узид a 1000 Ян a д a т o з a м a ҳсул o т o лиш учун , к a лий нитр a т қ a йт a крист a лл a н a ди . 1 – чи в a қ a йт a крист a лл a нишд a н к e йин ги д o имий эритма ц иклг a қайтарилади . К a лий нитр a ти б a р a б a нли қуритгич 9 д a иссиқ ҳ a в o бил a н (105-110 о C ) да қурити лади . Курс a тилг a н усул бил a н 1 т o нн a к a лий нитр a т o лиш учун 0,93 т . NaNO 3 , 0,92 т . KCl, 0,05 т . NH 4 NO 3 , 11 т . б у ғ , 100 м 3 сув , 130 кВт ∙ с оат э л e ктр э н e ргия с a рф бўл a ди . К a лий нитр a т ни a мми a кли с e литр a в a к a лий x л o риднинг a лм a шинув парчаланишидан хам o лиш ми мкин NH 4 NO 3 + KCl = KNO 3 + NH 4 Cl. 87 Mundarija СОДА ИШЛАБ ЧИКАРИШНИНГ ЛЕБЛАН ВА СОЛВЕ УСУЛЛАРИ . СОДА ИШЛАБ ЧИҚАРИШНИНГ АСОСИЙ ХОМАШЁЛАР И ……………………………………………………….. СОДА ОЛИШНИНГ АСОСИЙ БОСҚИЧЛАРИ. НОМОКО Б НИ ТОЗАЛАШ БУЛИМИ . Т ЕХНОЛОГИК ТИЗИМИ, МАШИНА ВА ҚУРИЛМАЛАРИ.............................................................................. ОХАК ТОШНИ КУЙДИРИШ БЎЛИМИ. ОХАКЛИ СУСПЕНЗИЯ ОЛИШ . ТЕХНОЛОГИК ТИЗИМИ, МАШИНА ВА ҚУРИЛМАЛАРИ.............................................................................. АБСОРБЦИЯ Б Ў ЛИМИ . АММИАК ВА УГЛЕРОД ДИОКСИДИНИ АБСОРБЦИЯ ЖАРАЁНИ. АБСОРБЦИЯ ЖАРАЁНИНГ ҚИСҚАЧА ТАСНИФИ............................................... КАРБОНИЗАЦИЯ ЖАРАЁНИНИНГ ФИЗИК-КИМЁВИЙ АСОСЛАРИ. КАРБОНИЗАЦИЯ БЎЛИМИНИНГ ТЕХНОЛОГИК СХЕМАСИ. АСОСИЙ МАШИНА ВА ҚУРИЛМАЛАР................................................. ПРИНЦИПИАЛ ТЕХНОЛОГИК СХЕМАСИ ВА АСОСИЙ ҚУРИЛМА ВА МАШИНАЛАРИ.......................................................... КАЛИЙ НИТРАТИ ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ТЕХНОЛОГИК ТИЗИМИ ВА АСОСИЙ ҚУРИЛМАЛАРИ......................................... 44 52 89