Войти
Регистрация
Docx
Рефераты
Дипломные работы
Прочее
Презентации
Рефераты
Курсовые работы
Дипломные работы
Диссертациии
Образовательные программы
Инфографика
Книги
Тесты
Информация о документе
Цена
12000UZS
Размер
48.3KB
Покупки
2
Дата загрузки
13 Апрель 2024
Расширение
docx
Раздел
Курсовые работы
Предмет
Химия
Продавец
Bohodir Jalolov
Sopolimerla
Купить
Sopolimerla
Купить
Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari
Подтвердить покупку
Да
Нет
![toyinmagan bog’lar, toyingan birlamchi valent bog’larga aylanadi: dien
uglevodorodlarda esa qo’shbog’lar kamayib boradi.
Masalan:
n CH
2 = CH ― C = CH
2 → . . . [ ― CH
2 ― C = CH ― CH
2_ ― ]
n
CH
3 CH
3
Yuqorida qayd etilgan toyinmagan uglevodorodlar va ularning bir qator
hosilalaridan polimerlanish tufayli sanoat uchun qimmatli xomashyo hisoblangan
karbozanjirli yuqori molekulyar birikmalar olinadi. Bular orasida polietilen,
polipropilen har xil fazoviy tuzilishga ega bo’lgan polibutilen, polivinilxlorid,
poliviniledenxlorid, polivinilftorid, turli xil kauchuklar, teflon, yuqori haroratga
chidamli ftoroplastlar, poliakrilatlar, polivinilatsetatlar, poliakrilonitril va ularning
o’zaro polimerlanishidan hosil bo’lgan sopolimerlar ko’plab ishlab chiqarilmoqda.
Sintetik tola, sun‘iy charm va plastmassalarning qator turlarini ishlab chiqarishda,
asosan, etilen va uning hosilalari polimerlanadi.
Tarkibida ikki qo’shbog’ bo’lgan dien, uchlamchi bog’i bo’lgan atsetilen
uglevodorodlarning polimerlari asosida kauchuklar, yuqori temperaturaga chidamli
materiallar olinadi. Polimerlanish jarayoniga molekulasi tarkibida geteroatomi
bo’lgan organik moddalar ham kirisha oladi, natijada geterozanjirli yuqori
molekulyar birikmalar hosil bo’ladi. Masalan: formaldegid, formaldoksim va
nitrillarning polimerlanishi quyidagicha sodir bo’ladi:
n CH
2 = O → . . . — CH
2 — O — CH
2 — O ― CH
2 ― O . . .
n CH
2 = NOH → . . . CH
2 — N — CH
2 — N — CH
2 — N — . . .
| | |
OH OH OH
n R — C ≡ N → . . . — C = N — C = N — C = N — . . .
| | |
R R R
4](https://docx.uz/documents/1ac02aaa-d455-4524-a556-718a51354b9f/page_4.png?v=1)
![yopiq geterohalqali yuqori molekulyar moddalar hosil b о ‘o’lishi kuzatiladi.
Bunday monomerlar gruppasiga divinilatsetatlar, diallilefirlar, diallilammoniyli
tuzlari va xokazolar kiradi:
CH
2 CH
2 CH
2
║ ║ / \
n CH CH ------→ [—CH
2 —CH CH —]
n
| | | |
O—CH
2 —O O O
\ /
CH
2
Ba‘zi yopiq zanjirli toyinmagan monomerlarning polimerlanishi natijasida
ham zanjirning ichki qismida qo’shimcha yangi bog’lar hosil qilgan yopiq zanjirli
polimerlar hosil bo’ladi. Masalan: 1,4 – dimetiltsiklogeksanning polimerlanishi
natijasida poli 1,4 – dimetiltsiklogeksan, shuningdek, 1,5 – tsiklooktadien
polimerlanganda poli 1,5 – tsiklooktadien hosil bo’ladi.
n CH
2 = CH
2 → [ — CH
2 — CH
2 — ]
n
Zanjirning rivojlanish davrida bir yoki bir necha atomlar gruppasining
ko’chishi (yoki siljishi ) bilan boradigan polimerlanish jarayonida ko’pincha
vodorod atomining gidrid yoki proton holida ko’chishi kuzatiladi. Masalan:
molekulasi tarmoqlangan tuzilishga ega bo’lgan α - olefinlar kationli
polimerlanganda:
CH
3 CH
3 CH
3 CH
3 CH
3
| | | | |
R +
+ CH
2 = C → R—CH
2 —C +
+ CH
2 = C → R – CH
2 – C – CH
2 – C +
| | | | |
CH
3 CH
3 CH
3 CH
3 CH
3
Xuddi shuningdek, ba‘zi amidlarning polimerlanishi
8](https://docx.uz/documents/1ac02aaa-d455-4524-a556-718a51354b9f/page_8.png?v=1)
![reaktsiyalarning sodir bo’lish ehtimolligini amaliy tajribalar yordamida aniqlash
mumkin.
Demak, polimerlanish xususiyati har xil bo’lgan ikki monomer
aralashmasining sopolimerlanishidan hosil makro molekulalar tarkibi har ikkala
monomer bo’g’inlaridan iborat bo’ladi. Bu holda o’sayotgan makroradikallar
polimerlanishda ishtirok etayotgan monomerlarning har ikkalasi bilan ham
reaktsiyaga kirishgan bo’ladi. Demak, o’sayotgan makroradikalning xarakteri
asosan o’sayotgan zanjir uchidagi monomer bo’g’in xossasiga bog’liq bo’ladi.
Sopolimerlanish jarayonida o’sayotgan radikallar bilan monomerlarning o’zaro
ta‘sirlashuvi natijasida to’rt turdagi reaktsiya sodir bo’ladi.
Agar M
1 va M
2 monomerlardan aktiv markazlar osil bo’lish tezligini υ
1,1 , υ
2,2 va
tezlik doimiyliklarini υ
1,1 , va υ
2,2 bilan, oraliq reaktsiyalar tezliklarini υ
1,2 , υ
2,1 va
K
1,2 , K
2,1 bilan belgilasak, u holda sopolimerlanish jarayonlar quyidagi elementlar
reaktsiyalardan iborat bo’ladi.
K
1,1
I. M
1 + M
1 ——→ M ֹ
1 I. υ
1,1 = K
1,1 [M ·
1 ] [ M ]
K
1,2
II. M ·
1 + M
2 ——→ M ·
2 II. υ
1,2 = K
1,2 [M ·
1 ] [ M
2 ]
K
2,2
III. M ·
2 + M
2 ——→ M ·
2 III. υ
2,2 = K
2,2 [ M ·
2 ] [ M
2 ]
K
2,1
IV. M ·
2 + M
1 ——→ M ·
1 IV. υ
2,1 = K
2,2 [ M ·
2 ] [ M
1 ]
Keltirilgan reaktsiyalardan qaysi birining tezligi kattaroq bo’lsa, hosil bo’layotgan
sopolimerlarning tarkibi, o’sha reaktsiyaga muvofiq birikayotgan monomer
bo’g’inlari bilan boyigan bo’ladi.
Demak, mana shu to’rt xil reaktsiyalar yordamida monomerlarning umumiy
sarf bo’lish tezligi I va IV reaktsiyalarda kuzatilgani uchun bu quyidagi tenglama
bilan ifodalanadi.
11](https://docx.uz/documents/1ac02aaa-d455-4524-a556-718a51354b9f/page_11.png?v=1)
![d [M
1 ]
— ——— R
1,1 [M ·
1 ] [M
1 ] + R
2,1 [M ·
2 ] [M
1 ] (1)
dt
M
2 monomerning sarf bo’lish tezligi II va III reaktsiyalarga kuzatilgani uchun:
d [M
2 ]
— ——— R
2,2 [M ·
2 ] [M
2 ] + R
1,2 [M ·
2 ] [M
2 ] (2)
dt
(1) va (2) tenglamani o’zaro bir-biriga bo’lganimizda quyidagi nisbatga ega
bo’lamiz.
d [M
1 ] R
1,1 [M ·
1 ] [M
1 ] + R
1,2 [M ·
2 ] [M
1 ]
——— = ————————————— (3)
d [M
2 ] R
2,2 [M ·
2 ] [M
2 ] + R
1,2 [M ·
1 ] [M
2 ]
Makroradikal M
2 radikaldan M
1 radikalga uzatilishi, ya‘ni II va IV elementar
reaktsiyalarning takrorlanishi tufayli, bu reaktsiyalar orasida muvozanat qaror
topadi:
R
1,2 [M ·
1 ] [M
2 ] = R
2,1 [M ·
2 ] [M
1 ]
bundan
R
1,2 [M ·
1 ] [M
2 ]
[M ·
2 ] = —————— (4)
R
2,1 [M
1 ]
Haqiqatan ham M
1 — M
2 — M
2 11 reaktsiyaning tezligi M
2 — M
1 — M
1 1V
reaktsiyanikiga nisbatan ortiqroq bo’lsa, reaktsion muhitda M
2 radikalning miqdori
ortadi. Natijada 11 elementar reaktsiya yuqori tezlikda boradi. Ya‘ni aktiv
markazning M
1 dan M
2 ga M
2 radikaldan M
1 radikalga uzatilish tezligi M
1 va M
2
monomerlardan aktiv markaz hosil bo’lish tezligiga qaraganda ortiq bo‘ladi.
12](https://docx.uz/documents/1ac02aaa-d455-4524-a556-718a51354b9f/page_12.png?v=1)
![Natijada 11 va 1V reaktsiyalar o’rtasida dinamik muvozanat qaror topadi. Shu
sababdan (3) tenglamadan R
2,1 [M ·
2 ] [M
1 ] ning o’rniga R
1,2 [M ·
2 ] [M
2 ] ni qoyib,
hosil bo’lgan tenglamani har ikki tomonini [M
1 ]/R
2,2 ga bo’lib, soddalashtiramiz.
R
1,1
—— [M
1 ] + [M
2 ]
d [M] R
1,1 [M ·
1 ] [M
1 ] + R
1,2 [M ·
1 ] [M
2 ] [M
1 ] R
1,1
——— = ——――————————— = ————— ———— (5)
d [M
2 ] R
2,2 R
1,2 [M ·
1 ] [M
2 ] 2
[M
2 ] R
2,2
——— .
—————— + R
1,2 [M · ] [M
2 ] ——— [M
2 ] [M
1 ]
R
2,1 [M
1 ] R
2,1
Bundan monomerlarning nisbiy aktivligini, ularning o’zaro reaktsiyaga
kirishish tezlik konstantalari orasidagi nisbat orqali ifodalash mumkin bo’ladi. M
1
monomerning nisbiy aktivligini r
1 va M
2 monomernikini esa r
2 bilan ishoralaymiz
va bu ifoda sopolimerlanish doimiyligi deb ataladi. Ularning qiymatini (5)
tenglamadagi o’rniga qoysak, sopolimerlanish jarayoni uchun differentsial
tenglamaga ega bo’lamiz:
d [M
1 ] [M
1 ] r
1 [M
1 ] + [M
2 ]
——— = —— • —————— (6)
d [M
2 ] [M
2 ] r
2 [M
2 ] + [M
1 ]
Bunda r
1 va r
2 kattaliklar monomerlar molekulalarning bir-biri bilan o’zaro
birika olish imkoniyatining tarkibiy qiymatlarini ko’rsatadi. Bu doimiyliklar ba‘zi
bir sistemalar uchun o’zgarmas qiymatga ega bo’ladi. Bu tenglama Mayo —
Lyuisning sopolimer tarkibining differentsial tenglamasi deb yuritiladi. Shunday
qilib, yuqoridagi tengldama juda qisqa vaqt ichida hosil bo’layotgan sopolimerning
differentsial tarkibini d [M
1 ] / d [M
2 ] ifodalaydi, ya‘ni polimerlanish jarayonining
ma‘lum paytida hosil bo’layotgan sopolimerning tarkibini aniqlashga imkon
yaratadi. Agar keltirib chiqarilgan differentsial tenglama (6) ni integrallasak:
13](https://docx.uz/documents/1ac02aaa-d455-4524-a556-718a51354b9f/page_13.png?v=1)
![[M
1 ] [M
1 ] r
1 [M
1 ] + [M
2 ] (7)
——— = —— • ——————
[M
2 ] [M
2 ] r
2 [M
2 ] + [M
1 ]
ifodasiga ega bo’lamiz. Tenglamadan ko’rinib turibdiki, hosil bo’layotgan
sopolimerlarning tarkibi monomerlarning dastlabki aralashmasi tarkibidan farq
qiladi va monomerlarning reaktsion aktivliklariga (r
1 va r
2 ga) bog’liq ravishda
o’zgaradi.
Sopolimerlanish doimiyliklarining qiymatini aniqlash uchun odatda M
1 va M
2
monomerlar aralashmasidan hosil bo’lgan sopolimer tarkibini bilish kifoya qiladi.
Umumiy holda sopolimerning tarkibi monomerlar aralashmasining tarkibidan
ancha farq qiladi, ya‘ni jarayon davomida aralashmaning tarkibi o’zgarib boradi,
chunki sistemada faolroq monomer miqdori kamayib, sustroq monomer miqdori
nisbatan ortib boradi. Binobarin, sopolimer tarkibi ham o’zgarib boradi.
Polimerlanish darajasining katta qiymatlarida hosil bo’layotgan sopolimerning
tarkibini Mayo — Lyuis tenglamasi yordamida aniqlab bo’lmaydi. Shu sababdan
Abkin bu tenglamani soddalashtirib, polimerlanish jarayonining katta qiymatlari
uchun Mayo Lyuisning to’liq integral tenglamasini taklif qildi:
lg M
1 /M
01
r
1 = ———— [ [M
02 ]/[M
01 ] r
2 + 1] - [M
02 ]/[M
01 ] (8)
lgM
2 /M
02
(8) integrallangandan keyin Mayo – L’yuis – Abkin tenglamasi hosil bo’ladi.
[M
2 ] r
2 [M
02 ] [M
1 ] 1 – r
1 .r
2 (r
1 -1)[M
1 ]/[M
2 ] – r
2 + 1
lg ——— = ——— lg ——— ——— - —————lg
———————————— (9)
[M
02 ] 1 – r
2 [M
01 ] [M
2 ] (1-r
1 )(1-r
2 ) (r
1 – 1)[M
01 ][M
02 ] – r
2 + 1
bu yerda [M
01 ] va [M
02 ] M
1 va M
2 monomerlarning aralashmasidagi dastlabki
molyar miqdorlari. Sopolimer tarkibini miqdoriy hamda grafik usulda aniqlash
14](https://docx.uz/documents/1ac02aaa-d455-4524-a556-718a51354b9f/page_14.png?v=1)
![II BOB: Sopolimerlanish reaksiyalari va ularninh turlari
Sopolimer tarkibining monomer aralashmasi tarkibiga bog’liqlik diagrammasi
— sopolimer tarkibining egri chiziqlari deb yuritiladi.
I. Hol. r
1 = 1, r
2 = 1. Bu holda o’sayotgan makroradikal har ikki monomer
molekulalarini bir xil tezlik bilan biriktirib oladi. Demak, polimerlanish jarayoni
har bir monomerning erkin radikali o’z monomerini ham, “begona ” monomerni
ham bir xil tezlik bilan biriktiradi. Natijada sopolimerning tarkibi dastlabki
monomerlar aralashmasi tarkibidan farq qilmaydi va azeotrop aralashma hosil
bo’ladi. Sistemada azeotrop sopolimerlar hosil bo’lishi uchun quyidagi nisbatlar
tengligi qaror topishi kerak:
d [M
1 ] [M
1 ]
n [M
1 ] r
1 [M
1 ] + [M
2 ]
—―— = ―— = —— bo’lsa, ————―— = 1.
d [M
2 ] [M
2 ]
n [M
2 ] r
2 [M
2 ] + [M
1 ]
u holda, [M
1 ] (r
1 — 1) = [M
2 ] (r
2 — 1) bundan [M
1 ] r
2 — 1
—— = ——— (12)
[M
2 ] r
1 — 1
Agar [M
1 ] / [M
2 ] nisbat (12) tenglamadagi holni qanoatlantirsa, monomer
tarkibi sopolimerlanish jarayoni davrida o’zgarmasdan qolib, dastlabki
monomerlar aralashmasining tarkibiga mos keladi. U holda (12) tenglamaning
o’ng tomonining fizikaviy ma‘nosi:
r
2 — 1
——— > 0
r
1 — 1
nisbatan noldan katta qiymatlari uchun azeotrop sopolimerlar hosil bo’lishini
ko’rsatadi. Chunki monomerlar miqdorlarining o’zaro nisbati manfiy qiymatga ega
16](https://docx.uz/documents/1ac02aaa-d455-4524-a556-718a51354b9f/page_16.png?v=1)
![sopolimerlarning tarkibi bundan mustasno bo’lib, uning makromolekulasi
taqsimlanish jihatidan xilma-xil tarkibga egadir. Shuning uchun sopolimer
makromoleklasining tarkibiy xilma-xilligini aniqlash uchun, sopolimerlanish
jarayoni yuqori qiymatlargacha olib boriladi. Ayni bir vaqtdagi hosil bo’lgan
sopolimerning tarkibini sopolimerlanish darajasiga nisbati hisoblab topiladi. Ya‘ni
1-[M]/[M
0 ], bu yerda [M
0 ] va [M] — sopolimerlarning boshlang’ich va keyingi
summar miqdorlari.
Agar M
0 va M monomerning dastlabki va oxirgi miqdorlarini qiymati orqali
ifodalab, F
2 > f
2 uchun Skeyst tenglamasi. [M] f
2 df
In —― = ∫ ——― (16)
[M
0 ] f
1 (F
2 -f
2 )
Bu tenglamani (15) tenglama yordamida integrallansa, Mayer tenglamasi kelib
chiqadi:
[M]
1 — —― = 1 ― (f
1 / f
01 ) a
(f
2 / f
02 ) β
(f
01 ― δ / f
1 ― δ ) γ
(17)
[M
0 ]
Bu tenglamaning chap tomonidagi ayirma 1- [M]/ [M
0 ] monomerlarning
sopolimerga aylanish darajasini ko’rsatadi.
r
2 r
1 1 ― r
1 · r
2 1 ― r
2
= —— ; = —— ; = —————— ; = ————— (18)
1 – r
2 1 – r
1 (1― r
1 ) (1― r
2 ) 2 ― r
1 ― r
2
, , va darajalarning qiymatlari, ularni sopolimerlanish kattaliklarini
aniqlagandan so’ng hisoblab topiladi.
Monomerlar bo’g’inlarini sopolimerning molekulyar zanjirida ketma–ket
taqsimlanishini va joylashish tartibini r
1 va r
2 kattaliklar qiymatini aniqlash
yordamida hisoblab topishimiz mumkin.
Agar n ta monomer (M
1 ) bo’g’inining sopolimer zanjirida ketma–ket
joylashishini Q
n bilan belgilasak, u holda: P
1.1 M
1 monomerning polimerlanish
19](https://docx.uz/documents/1ac02aaa-d455-4524-a556-718a51354b9f/page_19.png?v=1)
![darajasi.
Q
n1 = P
1,1 n – 1
· P
1,2 bunda (19)
[M
1 ]
P
1,1 = r
1 —— + r
1 [M
1 ]
[M
1 ]
bundan
00
P
1,2 = 1 — P
1,1 ; P
1,2 = ∑ P
1,1 n – 1
= 1
1
bo’lgani uchun Q
n , qiymati zanjir uzunligi boylab M
1 bo’g’inlarining ketma – ket
taqsimlangan qismlariga son jihatdan teng bo’ladi. U holda sopolimer zanjirida M
1
monomer bo’g’inlarining ketma – ket taqsimlanishi:
n Q
m
———— = nP
1,1 n- 1
· P 2
1,2
ga teng bo’ladi (20)
00
∑
n Q
n
1
Zanjirninng ketma – ketlik qismidan M
1 monomerning o’rtacha molyar miqdorini
topamiz.
–
00
00 1
– 1
n
1 = ∑
n Q
n1 / ∑ Q
n1 = ——; n
1 = —— (21)
1
1
P
1.2 P
1.2
Sopolimer zanjiridagi M
2 monomerning ketma – ketligi uchun.
– 1
n
2 = —— (22)
P
2.1
bilan ifodalanadi. Xuddi shu usul bilan sopolimer makromolekulasi
zanjirining har qanday uzunlikdagi xohlagan qismi tarkibidagi ketma – ketlikni
aniqlash mumkin. Xarvud yuqoridagi usulni birmuncha soddalashtirib, zanjirning
20](https://docx.uz/documents/1ac02aaa-d455-4524-a556-718a51354b9f/page_20.png?v=1)
![R
1.1 =P
1 ·Q
1 ·exp[―e
1 2
] R
1.2 = P
1 · Q
2 · exp [― e
1 · e
2 ]
Bu yerda P o’sayotgan radikalning reaktsiyaga kirishish qobilyati; Q
molekuladagi qo’shbog’ quvvatini ko’rsatuvchi kattalik (umuman P va Q monomer
va radikalning kuchlanganligini ko’rsatuvchi kattaliklardir ).
Monomer molekulasining va o’sayotgan M
1 radikalning o’rinbosarlar ta‘sirida
qutblanishini ko’rsatuvchi kattaliklar e
1 va e
2 bilan ishoralanadi. Ularning qiymati
musbat va manfiy bo’lishi mumkin.
R
1, 1 va R
1 ,
2 nisbiy qiymatlarini r
1 kattalik orqali ifodalab, (24) tenglamani
quyidagi ko’rinishga keltiramiz:
R
1.1 = P
1 Q
1 exp [― e
1 2
] Q
1
r
1 = ——————————― = —― exp [―e
1 (e
1 ― e
2 ) ] (25)
R
1.2 = P
1 Q
2 exp [― e
1 e
2 ] Q
2 shuningdek,
Q
2
r
2 = ―— exp [― e
2 (e
2 ― e
1 ) ] (26)
Q
1
bu ikkala tenglamaning o’zaro ko’paytmasidan r
1 r
2 = exp [ (e
1 e
2 ) 2
]
hosil bo’ladi (27). Yuqorida keltirilgan empirik tenglamalar asosida
monomerlarning (Q e sxemasi yordamida ) reaktsiyaga kirishish qobilyatlarini
tajriba yo’li bilan aniqlash mumkin.
Preys va boshqa tadqiqotchilar stirolning nisbiy reaktsion faolligini etalon
sifatida Q = 1 va qutblanishini e = 0,8 ga teng deb qabul qilib, qator monomerlar
uchun yuqoridagi empirik tenglama yordamida Q va e ning qiymatlarini hisoblab
chiqdilar.
Bu sxemanirng nazariy asoslarini qoniqarli bo’lmaydi, chunki (Q e)
sxemasi asosan empirik va taxminiy xarakterga ega bo’lgani uchun nazariy asosga
ega emas. Shunga qaramay, amaliy tajribalar asosida bu sxemadan foydalanib
sopolimerlanish kattaliklarining qiymatlarini izohlab berish mumkin. Keyingi
22](https://docx.uz/documents/1ac02aaa-d455-4524-a556-718a51354b9f/page_22.png?v=1)
![R
1.2
~ M ׂ
1 + M ׂ
2 ~ ── ⇢ ~ M
1 ─ M
2 ~ qarama – qarshi tipdagi uzilish reaktsiyalari.
υ
in = υ
uz = R [M·] 2
Statsionar holat uchun aktiv markaz hosil bo’lish
reaktsiyasining tezligi:
υ
in = (R
uz )
1.1 [M
·
1 ] 2
+ (R
uz )
1.2 [M ·
1 ] [M ·
2 ] + (R
uz )
2.2 [M ·
2 ] 2
Zanjir o’sishining umumiy tezligi esa quyidagiga teng bo’ladi:
d [M
1 ] + d [M
2 ]
― —————— = R
1.1 [M
·
1 ] [M
1 ] + R
2.1 [M ·
2 ] [M
1 ] + R
2.2 [M ·
2 ] [M
2 ] + R
1.2 [M ·
1 ]
[M
2 ]
dt
(R
uz )
1 ,1 zanjirning uzilish tezliklarining doimiyliklari.
Qarama –qarshi zanjirning uzilish kattaligining qiymati 1 bo’ladi. Demak,
monomer bo’g’inlarining sopolimer zanjirida ketma – ketligi ortishi bilan, ya‘ni r
1 ,
r
2 1 ning kamayishi bilan qiymati ortib boradi. Demak, zanjirning uzilishida
qutblanish effekti e donor – aktseptor o’zaro ta‘sir ko’rinishida (xuddi zanjirning
o’sishi davridagidek) kerakli omil hisoblanadi. Masalan, vinilatsetat stirol
sistemasida passiv monomerning aktiv monomer bilan sopolimerlanish jarayonida
mo’l miqdor stirol ta‘sirida vinilatsetatning polimerlanishi to’xtaydi. Ya‘ni “aktiv”
stirol vinilatsetat radikali bilan birikib, uning aktivligini susaytiradi. Natijada
makromolekula zanjiri vinilatsetat va stirol bo’g’inlaridan iborat sopolimer hosil
bo’ladi.
Shunday qilib, turli xil aktivlikka ega bo’lgan monomerlarning o’zaro
sopolimerlanishidan sanoat talablariga javob beradigan yuqori texnikaviy va
amaliy xossalarga ega bo’lgan polimerlar yaratish mumkin.
25](https://docx.uz/documents/1ac02aaa-d455-4524-a556-718a51354b9f/page_25.png?v=1)
![Makroradikallarni blok sopolimerlash yo`li bilan polistirol va tabiy kauchuk,
polistirol va polibo`tadien, polistirol va poliakrilonitril, polistirol va
polimetilmetakrilat, polistirol va polietilen, polimetilmetakrilat va poliizobutilen
kabi blok sopolimerlar sintez qilish yaxshi o’rganilgan.
Blok sopolimerlanish jarayonida sistemada hosil bo’lgan makroradikallarning
bir qismi rekombinasiyalanmasligi ham mumkin, natijada boshlang’ich
gomopolimerlarning bir qismi dastlabki holatda saqlanib qoladi. Agar
makromolekulalardagi aktiv markaz zanjirning uchida emas, balki o’rta qismida
bo’lsa, blok sopolimer bilan bir qatorda payvand sopolimerlar ham hosil bo’ladi.
Blok sopolimerlar sintez qilishni osonlashtirish maqsadida, odatda, oson
parchalanuvchi polimerlardan ham foydalanish mumkin. Masalan,
poliftalilperoksid bir oz qizdirilsa, reaksiyaga kirisha oladigan bimakroradikallar
hosil bo’ladi:
O O O O
| | | | t 0
| | | |
[.O-C C – O -...]
n → n [`O-C C – O` ]
| | | |
Agar poliftalilperoksid biror monomer ishtirokida termik parchalansa hosil bo’lgan
bimakroradikallar shu monomerning polimerlanishi uchun inisiator vazifasini
bajaradi. Natijada o’rta qishmi poliftatil peroksid va ikki yon tomoni boshqa
polimer zanjiridan iborat uch blokli makromolekula hosil bo’ladi:
O O CL
| | | | |
[-CH
2 -CH-]
m -[- O - C C – O - ]
n – [ - CH
2 – CH - ]
p
| | |
CH
3
Shunisi qiziqki, agar hosil qilingan makroradikallar past temperaturada
saqlansa, ularning reaksiyaga kirishish qobiliyati ancha vaqt saqlanadi. Agar
27](https://docx.uz/documents/1ac02aaa-d455-4524-a556-718a51354b9f/page_27.png?v=1)
