Sotsiologiya tarixida pozitivistik-naturalistik maktablarning ahamiyati - Sotsiologiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	35000UZS
Hajmi	96.1KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	13 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Sotsiologiya

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

201 Sotish

Sotsiologiya tarixida pozitivistik-naturalistik maktablarning ahamiyati

Sotib olish

Sotsiologiya tarixida pozitivistik-naturalistik
maktablarning ahamiyati
– 1 –

MUNDARIJA
KIRISH ....................................................................................................................3
I BOB. POZITIVIZM VA NATURALIZM: FALSAFIY-METODOLOGIK
ASOSLAR
1.1. Pozitivizmning tarixiy ildizlari va asosiy tamoyillari .................................6
1.2. Ogyust Kontning sotsiologik pozitivizmi .................................................. 13
1.3. Herbert Spenser va evolucionistik pozitivizm ...........................................19
II BOB. ASOSIY POZITIVISTIK-NATURALISTIK MAKTABLAR
2.1. Organitsizm maktabi: vakillar va g‘oyalar ................................................ 26
2.2. Geografik determinizm maktabi ................................................................33
2.3. Biologik evolutsionizm va ijtimoiy darvinizm .......................................... 36
III BOB. POZITIVISTIK-NATURALISTIK MAKTABLARNING
AHAMIYATI VA MEROSI.
3.1. Klassik sotsiologiyaning shakllanishiga ta’siri .........................................40
3.2. Metodologik meros va zamonaviy sotsiologiya ........................................ 42
3.3. O‘zbekistonda sotsiologiya fanida naturalistik yondashuvlar ...................43
XULOSA .............................................................................................................. 46
Ilovalar …………………………………………………………………………....48
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ....................................... 52
– 2 –

KIRISH
Tadqiqotning dolzarbligi
Sotsiologiya fani XIX asrning birinchi yarmida mustaqil ilmiy intizom
sifatida shakllanib, jamiyat va ijtimoiy jarayonlarni o‘rganishning yangi usullari va
metodologik asoslarini ishlab chiqdi. Aynan shu davrda – tabiiy fanlarning misli
ko‘rilmagan yutuqlari va texnikaviy taraqqiyotning jadal sur’atlari fonida –
ijtimoiy hayotni ham tabiat qonunlari kabi aniq ilmiy usullar yordamida o‘rganish
mumkin degan g‘oya keng tarqaldi. Ushbu ilmiy-falsafiy iqlim pozitivistik-
naturalistik sotsiologik maktablarning vujudga kelishi uchun qulay zamin yaratdi.
Pozitivistik-naturalistik maktablar sotsiologiya tarixida o‘ziga xos va bahsli
o‘rin egallaydi. Bir tomondan, ular ijtimoiy fanlarning empirik asoslarini
mustahkamlash, kuzatish va tajribaga tayanish zarurligini ta’kidlash, jamiyatni
tizimli yaxlit sifatida tadqiq etish kabi ko‘pgina muhim metodologik tamoyillarni
ilmiy muomalaga kiritdi. Ikkinchi tomondan, ular biologik va geografik omillarni
ijtimoiy hayotni belgilovchi yagona kuch sifatida ko‘rib, ijtimoiy hayotning o‘ziga
xos qonuniyatlarini e’tibordan chetda qoldirdi va bir qator yirik metodologik
xatolarga yo‘l qo‘ydi.
Ushbu mavzuning dolzarbligi shundaki, zamonaviy sotsiologiya fan sifatida
qanday shakllanganini to‘liq tushunish uchun uning tarixiy bosqichlarini – shu
jumladan, pozitivistik-naturalistik maktablar bosqichini – chuqur o‘rganish zarur.
Bundan tashqari, bugungi kunda ham ekologik sotsiologiya, biosotsiologiya va
evolucion psixologiya kabi yo‘nalishlar doirasida tabiat va jamiyat munosabati
masalasi yangicha mazmun kasb etmoqda. Bu esa ushbu masalaning tarixiy
ildizlarini bilishni yanada muhim qiladi.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari
Kurs ishining maqsadi sotsiologiya tarixidagi pozitivistik-naturalistik
maktablarning asosiy nazariy-metodologik g‘oyalarini, asoschilar va vakillari
tizimini hamda ularning zamonaviy sotsiologiyaga ta’sirini kompleks tahlil
etishdan iborat.
– 3 –

Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:
1. Pozitivizm va naturalizm tushunchalarining falsafiy-metodologik
asoslarini va tarixiy shakllanish jarayonini o‘rganish;
2. Ogyust Kont va Herbert Spenserning sotsiologik ta’limotlarini tahlil qilish
va ularning pozitivistik maktab shakllanishidagi rolini aniqlash;
3. Organitsizm, geografik determinizm, biologik evolutsionizm va rasoviy-
antropologik maktablarning nazariy asoslarini va vakillari g‘oyalarini
batafsil ko‘rib chiqish;
4. Pozitivistik-naturalistik maktablarning klassik sotsiologiya shakllanishiga
ta’sirini baholash;
5. Ushbu maktablarning metodologik merosi va zamonaviy sotsiologiyadagi
aksini aniqlash;
6. O‘zbekistonda sotsiologiya fanining rivojlanishida naturalistik
yondashuvlarning o‘rnini ko‘rib chiqish.
Tadqiqotning ob’ekti va predmeti
Tadqiqot ob’ekti: Sotsiologiya fanining tarixiy rivojlanish bosqichlari va
nazariy-metodologik evolyutsiyasi.
Tadqiqot predmeti: XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida vujudga
kelgan pozitivistik-naturalistik sotsiologik maktablarning nazariy asoslari, vakillar
tizimi, metodologik xususiyatlari va ilmiy-tarixiy ahamiyati.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi
Ushbu kurs ishida pozitivistik-naturalistik maktablar yagona kompleks
fenomen sifatida ko‘rib chiqiladi va ularning o‘zaro bog‘liqligi, umumiy
metodologik asoslari hamda zamonaviy sotsiologiyaga ta’siri o‘zbekiston
sotsiologiyasi nuqtai nazaridan tahlil etiladi. Shuningdek, O‘rta Osiyo, jumladan
O‘zbekiston sotsiologiyasi tarixida naturalistik yondashuvlarning aksiga alohida
e’tibor qaratiladi.
Tadqiqotning metodlari
Kurs ishini yozishda quyidagi ilmiy tadqiqot metodlaridan foydalanildi:
tarixiy-genetik tahlil metodi (maktablarning vujudga kelish va rivojlanish
– 4 –

jarayonini o‘rganishda), qiyosiy-tahliliy metod (turli maktablar va ularning
vakillarini bir-biri bilan taqqoslashda), tizimli yondashuv (pozitivistik-naturalistik
yo‘nalishni yaxlit tizim sifatida ko‘rishda), kontent-tahlil (asosiy manbalar
mazmunini tahlil qilishda).
Tadqiqotning manbalar bazasi
Kurs ishi yozishda Ogyust Kont, Herbert Spenser, Emile Dyurkgeym, Maks
Veber, Albert Sheffle, Rene Vorms, Friedrich Ratsel, Karl Ritter, Jorj Lapouje,
Artur de Gobino va boshqa klassik sotsiologlarning asarlari; zamonaviy
sotsiologiya tarixi bo‘yicha darslik va qo‘llanmalar; O‘zbekiston sotsiologiyasi
tarixi bo‘yicha nashrlar hamda xalqaro ilmiy jurnallar maqolalaridan foydalanildi.
Kurs ishining tuzilishi
Kurs ishi kirish, uch asosiy bob (har biri to‘rtta paragrafdan iborat), xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. Umumiy hajmi 45 dan
ortiq sahifani tashkil etadi.
– 5 –

I BOB. POZITIVIZM VA NATURALIZM: FALSAFIY-METODOLOGIK
ASOSLAR
1.1. Pozitivizmning tarixiy ildizlari va asosiy tamoyillari
Pozitivizm – XVII–XVIII asrlardagi empirizm va ratsionalizm an’analaridan
oziqlanib, XIX asrning boshlarida mustaqil falsafiy oqim sifatida shakllangan
ta’limot. Bu tushunchaning o‘zi lotincha «positivus» – ijobiy, aniq, haqiqiy
so‘zidan olingan bo‘lib, bilimning faqat tajriba va kuzatish asosida qurilishi
kerakligini anglatadi. Pozitivizm metafizikani, diniy-teologik tushuntiruvlarni va
spekulyativ falsafani rad etib, aniq ilmiy-empirik bilimni eng yuqori bilish shakli
deb e’lon qiladi. Pozitivizm va naturalizm zamonaviy falsafiy fikr hamda ilm-fan
metodologiyasining eng muhim tarkibiy qismlarini tashkil etadi. Ularning falsafiy-
metodologik asoslarini o‘rganish nafaqat nazariy qiziqish uyg‘otadi, balki amaliy
ahamiyatga ham ega, chunki bu yo‘nalishlar bilim olish jarayonini, tadqiqot
usullarini va hatto ijtimoiy siyosatni shakllantirishda bevosita ishtirok etadi.
Pozitivizm, birinchi navbatda, bilimning faqat empirik va ilmiy usullar orqali
olinishi mumkinligini ta’kidlaydi. Bu yondashuv metafizik va diniy
tushuntirishlarni rad etib, faqat kuzatiladigan va tajribada tasdiqlanadigan faktlarga
asoslanadi. Naturalizm esa butun borliqni tabiiy qonunlar va sabablar bilan
izohlashni maqsad qiladi, g‘ayritabiiy kuchlarni inkor etadi. Bu ikki yo‘nalishning
falsafiy-metodologik asoslarini chuqur tahlil qilish ularning o‘zaro ta’sirini, ichki
mantiqini va zamonaviy bilimlar tizimidagi rolini ochib beradi. 1
Pozitivizmning tarixiy ildizlari XVIII asr oxiri va XIX asr boshlariga borib
taqaladi. Bu davrda Yevropa jamiyati ma’rifatparvarlik g‘oyalari, fransuz inqilobi
va sanoat inqilobining kuchli ta’sirini boshdan kechirayotgan edi. Ilgari hukmron
bo‘lgan diniy va metafizik tushuntirish usullari jamiyatning yangi ehtiyojlariga
javob bera olmas edi. Ilm-fan sohasida yangi kashfiyotlar va texnik yutuqlar
an’anaviy falsafiy tizimlarning zaifligini yaqqol ko‘rsatdi. Aynan shu sharoitda
pozitivizm g‘oyasi shakllana boshladi. Uning asoschisi sifatida tan olingan fransuz
1
Spencer, H. (1851). Social Statics. London: John Chapman.
– 6 –

faylasufi va sotsiologi Ogust Kont (1798-1857) o‘zining asarlarida bu g‘oyalarni
tizimli ravishda bayon etdi.
U oldinroq Klod Anri de Sen-Simon bilan hamkorlik qilgan bo‘lib,
keyinchalik mustaqil yo‘l tutdi. Kontning asosiy asari “Ijobiy falsafa kursi” 1830-
1842 yillarda chop etilgan bo‘lib, unda u bilimning umumiy nazariyasini va
jamiyatni ilmiy o‘rganish usullarini ishlab chiqdi. Bu asar pozitivizmning manifesti
sifatida qabul qilinadi va falsafiy fikrning yangi bosqichini belgilaydi.
Ogust Kont tomonidan taklif etilgan bilimning uch bosqichli rivojlanish
qonuni pozitivizmning markaziy g‘oyalaridan biridir. Birinchi teologik bosqichda
insonlar tabiat hodisalarini xudolar, ruhlar yoki g‘ayritabiiy kuchlarning aralashuvi
bilan izohlaydilar. Masalan, yomg‘ir yog‘ishi, kasalliklar paydo bo‘lishi yoki tabiiy
ofatlar ilohiy irodaga bog‘lanardi. Bu bosqich insoniyat tafakkurining bolalik
davriga mos keladi. Ikkinchi metafizik bosqichda esa abstrakt tushunchalar va
mohiyatlar, masalan, “tabiat kuchlari”, “ruh” yoki “mutlaq g‘oya” kabi
tushuntirishlar ustunlik qiladi. Bu bosqich o‘smirlik davriga o‘xshaydi va hali ham
spekulyativ xususiyatni saqlab qoladi. Uchinchi ijobiy yoki ilmiy bosqichda
insonlar faqat kuzatiladigan faktlar va ular o‘rtasidagi doimiy munosabatlarni,
ya’ni ilmiy qonunlarni qabul qiladilar. Bu bosqich yetuklik davridir. Kont bu
qonunni nafaqat umumiy bilim tarixiga, balki har bir fan va hatto jamiyat
rivojlanishiga tatbiq etdi. Bu yondashuv inson tafakkurining progressiv xarakterini
ta’kidlaydi va ilm-fanni jamiyatni boshqarishda asosiy vosita sifatida ko‘radi.
Pozitivizmning yana bir muhim tamoyili fanlarning tasnifi va ierarxiyasidir.
Kont fanlarni murakkablik darajasiga qarab joylashtirdi: matematika eng sodda va
umumiy qonunlarga ega bo‘lib, undan keyin astronomiya, fizika, kimyo, biologiya
va nihoyat sotsiologiya keladi. Bu ierarxiya har bir fanning oldingisiga
asoslanishini va fanlar o‘rtasida uzluksizlikni ta’minlashini ko‘rsatadi. Masalan,
biologiya fizika va kimyo qonunlariga tayanadi, sotsiologiya esa biologiya va
psixologiyaga asoslanadi. Bu tamoyil fanlarning birligi g‘oyasini mustahkamlaydi
va metodologik yondashuvlarning o‘xshashligini ta’minlaydi. Ijtimoiy fanlar
uchun bu tamoyil alohida ahamiyatga ega, chunki u jamiyatni tabiiy hodisa sifatida
– 7 –

o‘rganish imkonini beradi. Kont sotsiologiyani “ijtimoiy fizika” deb atagan va
unda ham tabiiy fanlardagi kabi ob’ektiv qonunlarni ochish mumkinligini
ta’kidlagan. Bu g‘oya keyinchalik ijtimoiy tadqiqotlarning nazariy asosini tashkil
etdi.
Pozitiv metodning asosiy elementlari kuzatish, tajriba o‘tkazish va
solishtirishdir. Kuzatish hodisalarni ob’ektiv ravishda qayd etishni nazarda tutadi
va shaxsiy fikrlardan xoli bo‘lishni talab qiladi. Tajriba esa nazorat ostida
sharoitlarni o‘zgartirib, sabab-oqibat munosabatlarini aniqlash imkonini beradi.
Solishtirish esa turli hodisalarni yoki jamiyatlarni solishtirib, umumiy qonunlarni
topishga yordam beradi. Bu usullar tabiiy fanlarda keng qo‘llanilgan bo‘lib, Kont
ularni ijtimoiy fanlarga ham tatbiq etishni taklif qildi. Masalan, turli jamiyatlardagi
oila institutini yoki mehnat taqsimotini solishtirish orqali umumiy qonuniyatlarni
aniqlash mumkin. Bu yondashuv keyinchalik ijtimoiy tadqiqot metodologiyasining
asosini tashkil etdi. Biroq, ijtimoiy fanlarda tajriba o‘tkazishning axloqiy va amaliy
cheklovlari borligi sababli, solishtirish va tarixiy usullar alohida o‘rin egallaydi.
Pozitivizmning ijtimoiy fanlarga ta’siri Emil Dyurkgeym (1858-1917)
asarlarida yaqqol namoyon bo‘ldi. Dyurkgeym o‘zining “Sotsiologik metodning
qoidalari” (1895) asarida ijtimoiy faktlarni “narsalar” sifatida o‘rganishni, ularni
tashqi kuzatuvchi nuqtai nazaridan tahlil qilishni va individual psixologiyaga
tushirib yubormaslikni talab qildi. U o‘z-o‘zidan o‘lim hodisasini o‘rganib, uni
ijtimoiy integratsiya va tartib darajasi bilan bog‘ladi. Bu tadqiqot pozitivizmning
amaliy qo‘llanilishining klassik namunasi hisoblanadi.Dyurkgeym shuningdek,
ijtimoiy mehnat taqsimoti va diniy hayotning elementar shakllari kabi mavzularda
ham pozitiv usullardan foydalandi. Bu yondashuv sotsiologiyani mustaqil ilm
sifatida shakllantirishga xizmat qildi va keyingi tadqiqotlarda miqdoriy usullarning
rivojlanishiga turtki bo‘ldi.
XX asrda pozitivizm mantiqiy pozitivizm shaklida yangi bosqichga kirdi.
Vena doirasi a’zolari bilimning ma’nosini tajribada tasdiqlanishi mumkinligi bilan
bog‘ladilar. Rudolf Karnap va boshqalar tilni tahlil qilib, analitik va sintetik
gaplarni ajratdilar. Analitik gaplar mantiq va til qoidalariga asoslanadi, sintetik
– 8 –

gaplar esa tajribaga murojaat qiladi. Metafizik gaplar esa na analitik, na sintetik
bo‘lgani uchun ma’nosiz deb hisoblandi.
Bu yondashuv ilm-fan tilini tozalash va falsafani ilm-fan xizmatida ko‘rishni
maqsad qildi. Biroq, bu printsipning o‘zi tanqidga duch keldi. Karl Popper “Ilmiy
kashfiyot mantiqi” asarida tasdiqlash o‘rniga falsifikatsiyani ilgari surdi. Uning
fikricha, ilmiy nazariya tajribada yolg‘onligi ko‘rsatilishi mumkin bo‘lsa, ilmiy
hisoblanadi. Bu yondashuv pozitivizmning cheklovlarini bartaraf etishga va ilm-
fan falsafasini yangilashga yordam berdi. Shunday qilib, pozitivizm o‘zining ichki
tanqidi orqali rivojlandi va metodologik jihatdan yanada mustahkamlandi.
Naturalizm falsafiy-metodologik yo‘nalish sifatida qadimgi davrlardan
boshlab shakllana boshlagan. Qadimgi Yunonistonda tabiat faylasuflari tabiat
hodisalarini tabiiy sabablar bilan izohlashga intilishgan. Demokritning atomistik
nazariyasi butun borliqni atomlar va bo‘shliqdan iborat deb hisoblagan va ruhni
ham moddiy deb ko‘rgan. Bu g‘oyalar keyinchalik Epikur va Lukretsiy tomonidan
rivojlantirildi. O‘rta asrlarda esa diniy tushuntirishlar ustunlik qilgan bo‘lsa-da,
Uyg‘onish davrida tabiiy falsafa qayta jonlandi. XVII asr ilmiy inqilobi tabiatni
matematik qonunlar bilan boshqariladigan mexanik sistema sifatida ko‘rishni
mustahkamladi. Barux Spinoza “Etika” asarida Xudoni tabiat bilan tenglashtirdi va
hamma narsa tabiiy zaruriyat bilan sodir bo‘lishini ta’kidladi. Bu ontologik
naturalizmning yorqin namunasi hisoblanadi. 2
Zamonaviy naturalizm XIX asrda biologiya va ijtimoiy fanlarning
rivojlanishi bilan yangi kuch oldi. Charlz Darvinning “Turlarning kelib chiqishi”
(1859) asari tiriklikning tabiiy tanlanish orqali rivojlanishini ko‘rsatdi. Bu nazariya
insonni ham tabiatning bir qismi sifatida ko‘rish imkonini berdi va ilohiy yaratilish
g‘oyasiga alternativa yaratdi. Keyinchalik psixologiyada Zigmund Freyd va
boshqalar inson xulqini ongsiz jarayonlar va biologik ehtiyojlar bilan izohlashga
harakat qilishdi. XX asr falsafasida naturalizm gnoseologiyani tabiiylashtirish
loyihasi bilan yanada rivojlandi. Uilard Van Orman Kvayn epistemologiyani
psixologiya va kognitiv fanlarning empirik tadqiqotlariga almashtirishni taklif
2
Spencer, H. (1876–1896). The Principles of Sociology (3 jild). London: Williams and Norgate.
– 9 –

qildi. Bu yondashuv bilishni tabiiy,miya va nerv tizimi faoliyati bilan bog‘liq
jarayon sifatida o‘rganishni nazarda tutadi.
Naturalizmning metodologik tamoyillari quyidagilardan iborat: birinchidan,
metodologik naturalizm ilm-fan usullarini falsafiy tadqiqotlarda ham qo‘llashni
talab qiladi. Ikkinchidan, ontologik naturalizm faqat tabiiy mavjudotlar va
kuchlarning mavjudligini tan oladi. Uchinchidan, bu yondashuv reduksionizmni
o‘z ichiga olishi mumkin, ya’ni yuqori darajadagi hodisalarni past darajadagi
qonunlar bilan izohlash. Masalan, ijtimoiy hodisalarni individual xulq va biologik
asoslar bilan tushuntirishga urinishlar naturalistik yondashuvning namunasi
hisoblanadi. Biroq, bu yondashuvning tanqidchilari inson madaniyati va
ma’naviyatini faqat tabiiy qonunlarga bo‘ysundirib bo‘lmaydi deb hisoblashadi.
Shunga qaramay, naturalizm zamonaviy fanlararo tadqiqotlarda, ayniqsa
neyrofalsafa, evolyutsion psixologiya va kognitiv fanlarda keng qo‘llanilmoqda.
Pozitivizm va naturalizm o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik ularning umumiy
falsafiy ildizlarida va metodologik yondashuvlarida yotadi. Ikkala yo‘nalish ham
empirik bilimni ustun qo‘yadi va g‘ayritabiiy yoki spekulyativ tushuntirishlarni rad
etadi. Pozitivizm tabiiy fanlar metodlarini ijtimoiy sohalarga ko‘chirish orqali
naturalistik dasturni amalga oshirishga intiladi. Masalan, jamiyatni tabiiy tizim
sifatida ko‘rish pozitivizmning naturalistik jihatidir. Shu bilan birga, naturalizm
pozitivizmning ilmiy birlik g‘oyasini qo‘llab-quvvatlaydi. Farqlar esa quyidagicha:
pozitivizm ko‘proq epistemologik va metodologik masalalarga e’tibor beradi, ya’ni
qanday qilib bilim olish mumkinligiga. Naturalizm esa ontologik masalalarni ham
qamrab oladi, ya’ni nima borligiga. Pozitivizmda qiymatlar va faktlar keskin
ajratiladi, naturalizmda esa qiymatlarni ham tabiiy asosda izohlashga urinishlar
bo‘ladi, garchi bu muammo tug‘dirsa ham. Bu farqlar ularning amaliy
qo‘llanilishida muhim rol o‘ynaydi.
Zamonaviy fan va ijtimoiy tadqiqot metodologiyasida pozitivizm va
naturalizmning o‘rni beqiyosdir.Pozitivizm miqdoriy tadqiqot dizaynlarini,
randomizatsiyalangan nazoratli sinovlarni va statistik inference ni rivojlantirdi. Bu
usullar tibbiyotda, psixologiyada, iqtisodiyotda va ta’lim tadqiqotlarida keng
– 10 –

qo‘llaniladi. Masalan, ta’lim metodikasini baholashda o‘quvchilar guruhlarini
solishtirib, statistik ahamiyatni aniqlash pozitivistik yondashuvning namunasi
hisoblanadi. Naturalizm esa sifatli tadqiqot metodologiyasida, ayniqsa etnografiya
va tabiiy sharoitda o‘rganishda o‘z aksini topadi. Falsafiy jihatdan naturalizm ong
va xulqni neyrobiologik asoslarda tushuntirish orqali psixologiya va neyrofanning
rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Biroq, zamonaviy olimlar ko‘pincha ikkala
yondashuvni birlashtirishga harakat qilishadi, masalan aralash usullar
tadqiqotlarida. Bu sintez ijobiy va salbiy tomonlarni hisobga olib, yanada to‘liq
bilim olish imkonini beradi. 3
Chuqur tahlil qiladigan bo‘lsak, pozitivizm va naturalizmning asosiy kuchi
ularning bilimni ob’ektivlashtirish va ilmiy progressni ta’minlash qobiliyatidadir.
Ular insoniyatga tabiat va jamiyat qonunlarini tushunish, texnologiyalarni
rivojlantirish va ijtimoiy muammolarni hal qilishda yordam beradi. Masalan, iqlim
o‘zgarishi muammosini hal qilishda tabiiy fanlarning naturalistik tushuntirishlari
va ijtimoiy xulqni o‘zgartirish bo‘yicha pozitivistik tadqiqotlar birgalikda zarur.
Shu bilan birga, bu yo‘nalishlarning cheklovlari ham mavjud. Pozitivizm inson
tajribasining boyligini, madaniy kontekstni va individual ma’nolarni e’tiborsiz
qoldirishi mumkin, bu esa ijtimoiy fanlarda “inson omili”ni yo‘qotishga olib
keladi. Naturalizm esa reduksionizm xavfini tug‘diradi, ya’ni murakkab ijtimoiy va
madaniy hodisalarni oddiy biologik yoki fizikaviy jarayonlarga tushirib yuborishi
mumkin. Bundan tashqari, axloqiy va normativ masalalarni faqat tabiiy faktlar
asosida hal qilish qiyin, chunki “nima bor” dan “nima bo‘lishi kerak” ni mantiqiy
ravishda chiqarib bo‘lmaydi. Shuning uchun zamonaviy falsafa va metodologiya
ko‘pincha bu yo‘nalishlarni boshqa yondashuvlar bilan to‘ldirishni tavsiya qiladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, pozitivizm va naturalizm falsafiy-
metodologik asoslar sifatida o‘zlarining tarixiy rivojlanishi, asosiy tamoyillari va
zamonaviy ta’siri bilan ilm-fan va ijtimoiy bilimlarning shakllanishida muhim
o‘rin tutadi. Pozitivizmning tarixiy ildizlari ma’rifatparvarlik davri va Ogust
Kontning faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, uning uch bosqich qonuni va fanlar
3
Darwin, Ch. (1859). On the Origin of Species by Means of Natural Selection. London: John Murray.
– 11 –

ierarxiyasi bilimning ilmiy usullarini belgilaydi. Naturalizm qadimgi atomizmdan
zamonaviy tabiiylashtirilgan epistemologiyagacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tgan va
borliqni tabiiy qonunlar doirasida izohlashni ta’minlaydi.
Ularning o‘xshash jihatlari empirizm va metafizik rad etishda, farqli
jihatlari esa ontologik va metodologik urg‘ularda namoyon bo‘ladi. Zamonaviy
tadqiqotlarda bu yo‘nalishlar miqdoriy va sifatli usullarni, fanlararo
yondashuvlarni rivojlantiradi. Ularning chuqur tahlili shuni ko‘rsatadiki, har bir
yo‘nalishning o‘ziga xos afzalliklari va cheklovlari mavjud, lekin ularning
uyg‘unlashuvi bilimning to‘liqligi va ishonchliligini oshirishda muhim ahamiyatga
ega. Bu asoslar nafaqat nazariy ahamiyatga ega, balki amaliy tadqiqotlar, ta’lim va
ijtimoiy siyosatni shakllantirishda ham keng qo‘llaniladi va jamiyatning ilmiy
asoslangan rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
Pozitivizmning tarixiy ildizlari ingliz empiristlari Frensis Bekon (Francis
Bacon, 1561–1626) va Jon Lokk (John Locke, 1632–1704) ta’limotlariga borib
taqaladi. Bekon o‘zining «Novum Organum» (1620) asarida induktiv metodni va
tajribaviy bilimning ustuvorligini asoslab berdi. U «Idol»lar nazariyasida inson
tafakkuridagi xatolar manbaini ko‘rsatdi va ilmiy bilishning sof kuzatish hamda
tajribaga asoslanishi zarurligini ta’kidladi. Lokk esa bilim haqidagi o‘zining
sensualizmida «tabula rasa» g‘oyasini ilgari surdi: inson ongi tug‘ilishidan bosh
bo‘lib, barcha bilimlar tajriba orqali orttiriladi. 4
Fransuz ma’rifatparvarlari – Volter (Voltaire), Didro (Diderot), D’Alamber
(D’Alembert), Kondorse (Condorcet) – ham pozitivizm shakllanishiga kuchli ta’sir
ko‘rsatdilar. Ular diniy dogmalarni rad etib, tabiat va jamiyatni ilmiy usullar orqali
o‘rganish mumkinligini ta’kidladilar. Ayniqsa, Kondorsetning insoniyat
taraqqiyotining muqarrarligi haqidagi g‘oyalari keyinchalik Kont g‘oyalari bilan
bevosita hamohang bo‘ldi.
Shotlandiyalik faylasuf Devid Yum (David Hume, 1711–1776) pozitivizm
uchun nihoyatda muhim metodologik tamoyilni – «faktlar va qiymat hukmlari
o‘rtasidagi farq»ni o‘rnatdi. Uning ta’kidlashicha, ilm-fan faqat «nima bor» degan
4
Comte, A. (1830–1842). Cours de philosophie positive (6 jild). Paris: Bachelier.
– 12 –

savolga javob berishi mumkin, «nima bo‘lishi kerak» degan savol esa ilmiy
bilishdan tashqarida qoladi. Bu tamoyil keyinchalik pozitivizm metodologiyasining
asosiy qoidalaridan biriga aylandi.
Pozitivizmning asosiy tamoyillarini quyidagicha ifodalash mumkin: birinchi
tamoyil – fenomenalizm, ya’ni bilish faqat kuzatiladigan hodisalarga asoslanadi,
narsalarning mohiyatini bilish esa mumkin emas; ikkinchi tamoyil – nominalizm,
ya’ni umumiy tushunchalar (universal) mustaqil mavjudlikka ega emas, ular faqat
til vositalari; uchinchi tamoyil – bilimning qiymat neytrallligi, ya’ni ilm-fan
«bo‘lishi kerak» haqida emas, «bor» haqida gapiradi; to‘rtinchi tamoyil – metod
birligi, ya’ni barcha fanlar bir xil ilmiy metodni qo‘llaydi; beshinchi tamoyil –
ijtimoiy taraqqiyot, ya’ni fan va texnika taraqqiyoti insoniyatni yaxshilantirib
boradi. Pozitivizmning sotsiologiya uchun ahamiyati birinchi navbatda shundan
iboratki, u ijtimoiy hayotni ham tabiiy fanlar usullari bilan o‘rganish mumkin
degan g‘oyani ilgari surdi. Bu g‘oya sotsiologiyaning mustaqil fan sifatida
shakllanishi uchun asosiy metodologik poydevor bo‘lib xizmat qildi.
1.2. Ogyust Kontning sotsiologik pozitivizmi
Ogyust Kont (Isidore Marie Auguste François Xavier Comte, 1798–1857) –
fransuz matematik, faylasuf va sotsiolog, pozitivizm ta’limotining asoschisi va
sotsiologiyani mustaqil fan sifatida shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynagan
mutafakkir. U Monpelye shahrida tug‘ilib, Parij politexnika maktabida ta’lim oldi.
1816–1824 yillarda siyosatchi va ijtimoiy islohotchi Sen-Simon (Henri de Saint-
Simon) bilan hamkorlik qildi, keyinchalik ularning yo‘llari ajraldi.Kontning asosiy
asari – olti jildlik «Pozitiv falsafa kursi» (Cours de philosophie positive, 1830–
1842) bo‘lib, bu asarda u o‘zining ilmiy va sotsiologik ta’limotini to‘liq izchillik
bilan yoritdi. Uning ikkinchi muhim asari «Pozitiv siyosat tizimi» (Système de
politique positive, 1851–1854) to‘rt jilddan iborat bo‘lib, ijtimoiy islohot
g‘oyalarini o‘z ichiga oladi. 5

Kontning eng muhim nazariy kashfiyotlaridan biri inson aql-zakovati va
jamiyatlarning tarixiy rivojlanishini uch bosqich orqali ifodalovchi qonundir. Bu
5
Spencer, H. (1851). Social Statics. London: John Chapman.
– 13 –

qonun nafaqat tarixiy jarayonni tavsiflaydi, balki inson tafakkurining mantiqiy
taraqqiyot yo‘nalishini ham ochib beradi. Birinchi – teologik bosqichda tabiat va
jamiyat hodisalari xudolar, ruhlar yoki g‘ayritabiiy kuchlar ta’siri bilan
tushuntiriladi. Bu bosqich o‘z navbatida fetishizm (jonli va jonsiz narsalarga ruhiy
kuchlar nisbat berish), ko‘pxudolik va yagona xudoga ishonch bosqichlariga
bo‘linadi. Qadimiy Sharq va Yunoniston mifologiyasi, O‘rta asrlar xristian diniy
dunyoqarashi shu bosqichga mansubdir. Bu davrda jamiyat harbiy-tuzumli va
ruhoniy hokimiyat ustunlik qilgan. Teologik bosqich jamiyatda birlik va tartibni
ta’minlagan bo‘lsa-da, u ilm-fan taraqqiyotini cheklab qo‘ygan, chunki u
sabablarni g‘ayritabiiy sohada izlagan. Kont bu bosqichni inson aqlining bolalik
davri deb atagan. 6
Ikkinchi – metafizik bosqichda g‘ayritabiiy kuchlar o‘rnini abstrakt
tushunchalar, mohiyatlar, oxirgi sabablar va tabiiy qonunlar egallaydi. Bu
bosqichda voqealar “tabiiy huquq”, “ijtimoiy shartnoma”, “ruh” yoki “vital kuch”
kabi spekulyativ tushunchalar orqali izohlanadi. Ma’rifatparvarlik davri, Dekart
ratsionalizmi, tabiiy huquq nazariyalari va XVIII–XIX asr boshlaridagi falsafiy
oqimlar shu bosqichga kiradi. Metafizik bosqich tanqidiy fikrlashni rivojlantirgan
va diniy dogmalarni zaiflashtirgan bo‘lsa-da, u hali ham oxirgi sabablarni
izlashdan voz kechmagan va haqiqiy empirik asosga ega bo‘lmagan. Kont bu
bosqichni o‘smirlik davriga o‘xshatgan: u o‘tmishdan voz kechishga intiladi, lekin
yangi, mustahkam bilim tizimini yaratishga qodir emas.
Uchunchi – ijobiy yoki pozitiv bosqichda bilim faqat kuzatish, tajriba,
solishtirish va matematik tahlil asosida olingan faktlarga hamda ular orasidagi
doimiy munosabatlarga, ya’ni ilmiy qonunlarga asoslanadi. Bu bosqichda “nima
uchun” (oxirgi sabab) degan savol o‘rniga “qanday” (qonuniyat) degan savol
qo‘yiladi. Astronomiya, fizika, kimyo va biologiyaning yutuqlari shu bosqichning
namunasi hisoblanadi. Kont bu bosqichni insoniyatning yetuklik davri deb
hisoblagan va uni fanlarning izchil rivojlanishi bilan bog‘lagan. Uch bosqich
qonuni chuqur tahliliy ahamiyatga ega: u inson tafakkurining progressiv
6
Gobineau, A. de. (1853–1855). Essai sur l’inégalité des races humaines (4 jild). Paris: Firmin Didot Frères.
– 14 –

xarakterini ko‘rsatadi, har bir bosqich oldingisining kamchiliklarini bartaraf etib,
yangi imkoniyatlar ochadi. Shu bilan birga, Kont bu qonunni nafaqat individual
ong, balki butun jamiyat tuzumiga va hatto fanlar tarixiga tatbiq etgan. Teologik
bosqich harbiy-ruhoniy tuzumga, metafizik bosqich huquqshunoslar
hukmronligiga, ijobiy bosqich esa sanoatchilar va olimlar yetakchiligidagi sanoat
jamiyatiga mos keladi. Bu yondashuv jamiyatni ilmiy boshqarish imkoniyatini
ochib beradi va naturalizm ruhida ijtimoiy hodisalarni tabiiy qonunlar doirasida
tushuntirishga asos yaratadi.
Kont fanlarni murakkablik darajasi va umumiy lik darajasiga qarab qat’iy
ierarxik tartibda joylashtirgan. Eng oddiy va eng umumiy fan – matematika bo‘lib,
u barcha boshqa fanlarning asosiy vositasi hisoblanadi. Undan keyin astronomiya
(osmon jismlari harakati qonunlari), fizika (modda va energiyaning umumiy
xususiyatlari), kimyo (modda tarkibi va o‘zgarishlari), biologiya (tirik
organizmlarning tuzilishi va faoliyati) va nihoyat sotsiologiya keladi. Har bir
keyingi fan oldingisiga tayanadi, uning natijalaridan foydalanadi, lekin oldingi
fanga ta’sir qilmaydi. Bu ierarxiya fanlararo bog‘liqlikni va pozitiv metodning
izchilligini aks ettiradi. Sotsiologiya bu zanjirning eng yuqori bo‘g‘ini sifatida
“ijtimoiy fizika” deb atalgan. U inson jamiyatini o‘rganadi va oldingi fanlarning
barcha yutuqlarini sintez qiladi. Jamiyat eng murakkab tizim hisoblanadi, chunki
unda fizikaviy, kimyoviy va biologik qonunlar bilan birga til, madaniyat, onglilik
va ijtimoiy munosabatlar mavjud. Bu ierarxiya pozitivizmning naturalistik
yo‘nalishini yaqqol namoyon etadi: jamiyat tabiatning uzviy qismi sifatida qaraladi
va uni tabiiy fanlar usullari bilan o‘rganish mumkin.
Ijtimoiy statika va ijtimoiy dinamika tushunchalari Kont pozitivizmining
markaziy elementlaridan biridir. Biologiyada anatomiya (tuzilishni o‘rganish) va
fiziologiya (faoliyatni o‘rganish) qanday farqlansa, Kont ham jamiyatni shu tarzda
tahlil qilgan. Ijtimoiy statika jamiyatning barqarorlik shartlarini, tartib va
uyg‘unlikni saqlash mexanizmlarini o‘rganadi. Bu yerda oila asosiy ijtimoiy birlik
sifatida qaraladi. Kont oilani jamiyatning “tabiiy maktabi” deb hisoblagan va unda
altruizm tuyg‘ularini tarbiyalash imkoniyatini ko‘rgan. U oilada ayollarning hissiy
– 15 –

va ma’naviy rolini, erkaklarning intellektual va tashkiliy rolini ta’kidlagan, biroq
keyinchalik ayollarning ta’lim olishi va ijtimoiy faolligini qo‘llab-quvvatlagan.
Shuningdek, mulk munosabatlari, mehnat taqsimoti, davlat tuzilmasi va til ijtimoiy
statikaning muhim ob’ektlari hisoblanadi. Statika jamiyatning mavjud bo‘lishi va
barqarorligi uchun zarur shartlarni ochib beradi.
Ijtimoiy dinamika esa jamiyatning o‘zgarish va taraqqiyot qonunlarini
o‘rganadi. U jamiyatlarning teologik bosqichdan metafizik, keyin ijobiy bosqichga
o‘tish jarayonini tahlil qiladi va intellektual taraqqiyotni asosiy harakatlantiruvchi
kuch deb biladi. Dinamika jamiyatning rivojlanish yo‘nalishini, ijtimoiy
institutlarning o‘zgarishini va taraqqiyotning ilmiy asoslarini ochib beradi. Kont
dinamikani progressiv deb hisoblagan: jamiyat doimiy ravishda murakkablashib,
tartib va taraqqiyot sari intiladi. Biroq, bu taraqqiyot avtomatik emas – u ijobiy
falsafa va ilmiy boshqaruv orqali yo‘naltirilishi kerak. Statika va dinamika
birgalikda jamiyatni to‘liq tushunish imkonini beradi: statika tartibni, dinamika esa
taraqqiyotni ta’minlaydi. Bu ikki jihat naturalizm ruhida jamiyatni tabiiy tizim
sifatida qarashga imkon yaratadi, chunki har ikkalasi ham kuzatish va
qonuniyatlarni izlashga asoslanadi.
Ijobiy bosqichda ilm-fan jamiyatni ma’naviy va ijtimoiy jihatdan
birlashtirish uchun yetarli emasligini anglagan Kont “Insoniyat dini”
konsepsiyasini ishlab chiqqan. Bu dunyoviy, ilmiy asoslangan din bo‘lib, unda
Insoniyat “Buyuk Mavjudot” sifatida ulug‘lanadi. Altruizm – boshqalar uchun
yashash – asosiy axloqiy tamoyilga aylanadi. Olimlar, mutafakkirlar va ijtimoiy
islohotchilar avliyolar sifatida hurmat qilinadi. Maxsus taqvim, marosimlar,
ibodatxona va “insoniyat ruhoniylari” instituti joriy etiladi. Kont bu g‘oyani
jamiyatda egoizmni yumshatish, ma’naviy birlikni mustahkamlash va ijtimoiy
tartibni ta’minlash vositasi sifatida ko‘rgan. Insoniyat dini pozitivizmning amaliy
yakuni sifatida qaraladi: u ilm-fanni ma’naviyat bilan uyg‘unlashtirishga intiladi.
Ba’zi tanqidchilar buni pozitivizmning nomuvofiq diniy burilishi deb baholasa-da,
Kont nuqtai nazaridan bu ijobiy jamiyatning to‘liq shakllanishi uchun zarur
– 16 –

element hisoblanadi. Bu konsepsiya naturalizmning chegaralarini ham ko‘rsatadi:
faqat ilm-fan bilan cheklanish jamiyatning ma’naviy ehtiyojlarini qondirmaydi.
Pozitivizm metodologiyasi empirik kuzatish, tajriba, solishtirish va tarixiy
tahlilga asoslanadi. 7
Tabiiy fanlarda muvaffaqiyatli qo‘llanilgan usullar ijtimoiy hodisalarga
tatbiq etiladi. Sotsiologiyada to‘g‘ridan-to‘g‘ri tajriba cheklanganligi sababli,
kuzatish va tarixiy solishtirish asosiy rol o‘ynaydi. Kont “ijtimoiy faktlar”ni
ob’ektiv tarzda o‘rganishni talab qilgan. Bu yondashuv sub’ektiv mulohazalar,
diniy yoki metafizik spekulyatsiyalardan voz kechishni ta’minlaydi. Metodologik
jihatdan pozitivizm naturalizmning kuchli ifodasi hisoblanadi: u jamiyatni
tabiatning bir qismi sifatida qaraydi va uni tabiiy qonunlar orqali tushuntirishni
maqsad qiladi. Shu tariqa falsafiy naturalizm ijtimoiy fanlarga kirib kelgan va
zamonaviy empirik sotsiologiyaning poydevorini yaratgan.
Ogyust Kont pozitivizmining falsafiy-metodologik ahamiyati juda katta. U
sotsiologiyani mustaqil fan sifatida asoslab berdi, empirik tadqiqotlar an’anasini
yaratdi va jamiyatni ilmiy boshqarish g‘oyasini ilgari surdi. Uning g‘oyalari Emil
Dyurkgeym, Gerbert Spenser va boshqa ko‘plab mutafakkirlarga ta’sir ko‘rsatgan.
“Tartib va Taraqqiyot” shiori Braziliya bayrog‘ida aks etgan. Zamonaviy ijtimoiy
fanlarda miqdoriy tadqiqotlar, tizimli yondashuv va dalillarga asoslangan siyosat
Kont merosining davomi hisoblanadi. Biroq, uning qarashlari chuqur tanqidga ham
uchragan. Marksizm tarafdorlari uning sinfiy kurash va iqtisodiy omillarni
e’tiborga olmasligini, burjua tartibini mustahkamlashga xizmat qilishini
ta’kidlagan. Idealistik falsafa tarafdorlari uning mexanik materializmini va ruhiy
omillarni rad etishini tanqid qilgan. Keyingi talqinlarda (Vyber, interpretativ
sotsiologiya) inson ma’nolari va sub’ektiv tushunishning yetishmasligi qayd
etilgan. Postmodern mutafakkirlar esa uning “katta hikoya”sini va hokimiyat-ilm
munosabatlarini e’tiborga olmasligini ta’kidlagan. Shunga qaramay, Kontning
merosi zamonaviy sotsiologiya metodologiyasida, ayniqsa ob’ektiv tahlil va ilmiy
yondashuvda saqlanib qolgan.
7
Durkheim, E. (1897). Le Suicide: étude de sociologie. Paris: Félix Alcan.
– 17 –

Xulosa qilib aytish mumkinki, Ogyust Kontning sotsiologik pozitivizmi
pozitivizm va naturalizmning falsafiy-metodologik asoslarini shakllantirishda
muhim bosqich bo‘ldi. U inson tafakkurining uch bosqichli taraqqiyot qonunini
ishlab chiqish orqali bilimning tarixiy va mantiqiy rivojlanishini ilmiy asosda
ochib berdi.
Fanlar ierarxiyasi, ijtimoiy statika va dinamika, Insoniyat dini kabi
konsepsiyalar orqali jamiyatni tabiiy tizim sifatida qarash va uni ilmiy usullar bilan
o‘rganish imkoniyatini yaratdi. Pozitivizm metodologiyasi empirik kuzatish va
qonuniyatlarni izlashni markazga qo‘yib, tabiiy fanlar yondashuvini ijtimoiy
sohalarga tatbiq etdi. Garchi uning ba’zi qarashlari (ayollar haqidagi qarashlari,
avtoritar siyosiy loyihasi, keyingi diniy konsepsiyasi) tanqidga uchragan bo‘lsa-da,
Kont sotsiologiyani mustaqil fan sifatida shakllantirgan, empirik tadqiqot
an’anasini yaratgan va jamiyatni ilmiy asosda isloh qilish g‘oyasini ilgari surgan.
Uning merosi zamonaviy ijtimoiy fanlarda, dalillarga asoslangan siyosatda va
tabiiy-ilmiy yondashuvning ijtimoiy hodisalarga tatbiqida o‘z aksini topmoqda.
Shu tariqa Kont pozitivizmi naturalizm ruhida jamiyatni tushunish va
boshqarishning mustahkam nazariy hamda metodologik poydevorini qo‘ygan.
Kontning eng mashhur nazariy yutuqlaridan biri – «Uch holat qonuni» (Loi
des trois états). Bu qonunga ko‘ra, insoniyat tafakkuri va har bir individual ong
uchta ketma-ket bosqichdan o‘tadi. Birinchi – teologik bosqich: bu bosqichda
hodisalar g‘ayritabiiy kuchlar va ilohiy irodaning namoyon bo‘lishi sifatida
tushuntiriladi; bu bosqich o‘z navbatida fetishizm, politeizm va monoteizmga
bo‘linadi. Ikkinchi – metafizik bosqich: bu bosqichda hodisalar mavhum kuchlar,
mohiyatlar va g‘oyalar orqali izohlanadi; bu bosqich diniy tushuntiruvlardan voz
kechib, spekulyativ falsafiy tushuntiruvlarga o‘tishni anglatadi. Uchinchi – pozitiv
yoki ilmiy bosqich: bu bosqichda inson kuzatish, tajriba va mantiqiy tahlil orqali
hodisalar o‘rtasidagi munosabatlarni – qonuniyatlarni – aniqlashga intiladi; bu eng
yuqori bilish darajasi.
Kont fanlarni ierarxik tizimda tartiblashtirdi. Uning «fan piramidasi»da eng
oddiy va umumiydan eng murakkab va o‘ziga xosgacha quyidagi tartib mavjud:
– 18 –

matematika → astronomiya → fizika → kimyo → biologiya → sotsiologiya.
Sotsiologiya bu tizimda eng yuqori o‘rinni egallaydi, chunki u eng murakkab va
eng kech shakllanadi. Shu bilan birga, sotsiologiya oldingi fanlar metodlaridan
foydalanib, o‘z xususiy metodlarini ham ishlab chiqadi. Kont sotsiologiyani ikkiga
bo‘ldi: «ijtimoiy statika» – jamiyatning tuzilishini, uning elementlari va ularning
o‘zaro munosabatlarini o‘rganadi; «ijtimoiy dinamika» – jamiyatning
rivojlanishini, tarixiy o‘zgarishlarni va taraqqiyot qonunlarini o‘rganadi. Bu
bo‘linish keyinchalik sotsiologiyada tuzilmaviy va dinamik tahlilning asosiga
aylandi.
Kontning metodologik yutuqlaridan yana biri – sotsiologik tadqiqot
metodlarini aniqlashtirishidir. U kuzatish (observation), tajriba (experimentation),
taqqoslash (comparison) va tarixiy usul (historical method)ni sotsiologiyaning
asosiy metodlari deb belgiladi. Ayniqsa, tarixiy qiyosiy metodni, ya’ni turli
jamiyatlar va davrlarni qiyosiy tahlil qilishni Kont sotsiologiyaning o‘ziga xos
metodi sifatida tavsiya etdi. Kontning siyosiy-ijtimoiy ideali «pozitiv siyosat» –
ya’ni ilmiy boshqaruv tamoyillariga asoslangan tartibli va taraqqiyotparvar
jamiyat. U din o‘rniga «insoniyat dinini» (Religion de l’Humanité) taklif qildi va
sotsiologlarni yangi «ruhoniylar» deb atadi. Bu g‘oyalar Kontning utopik
jihatlarini ko‘rsatsa-da, uning ilmiy metodologiyasi sotsiologiya tarixida o‘chmas
iz qoldirdi.
1.3. Herbert Spenser va evolucionistik pozitivizm
Herbert Spenser (Herbert Spencer, 1820–1903) – ingliz faylasufi, biologi va
sotsiologi, XIX asr intellektual hayotining eng ta’sirli siymolaridan biri. Derby
shahrida tug‘ilgan Spenser rasmiiy universitetda o‘qimagan, lekin mustaqil
ravishda keng bilim egallagan. U «Sintetik falsafa» deb atagan ulkan intellektual
loyihasini yaratdi va hayotining katta qismini shu loyihaga bag‘ishladi.
Gerbert Spenser (1820–1903) ingliz faylasufi, biolog, psixolog va sotsiolog
sifatida pozitivizm an’analarini evolyutsion g‘oyalar bilan uyg‘unlashtirgan holda
o‘zining noyob falsafiy tizimini yaratdi. U dastlab temir yo‘l muhandisi va jurnalist
sifatida faoliyat yuritgan, keyinchalik mustaqil olim va faylasufga aylangan. Uning
– 19 –

falsafiy qarashlari shakllanishida XVIII–XIX asr ilmiy yutuqlari, xususan
geologiya va biologiyadagi yangi kashfiyotlar muhim rol o‘ynadi. Spenserning ilk
yirik asari “Ijtimoiy statika” 1851 yilda nashr etilgan bo‘lib, unda shaxs erkinligi,
davlatning cheklangan roli va ijtimoiy taraqqiyot g‘oyalari ilgari surilgan edi. Bu
asar Charlz Darvinning “Turlarning kelib chiqishi” kitobidan sakkiz yil oldin
yozilgan bo‘lib, evolyutsion g‘oyalarni ijtimoiy hayotga tatbiq etishda muhim
qadam hisoblanadi. Keyinchalik Spenser “Sintetik falsafa” nomli ulkan loyihasini
boshlab yubordi. Bu loyiha doirasida u barcha bilim sohalari – biologiya,
psixologiya, sotsiologiya va etika – yagona evolyutsiya printsiplari asosida
birlashtirilishini maqsad qilib qo‘ydi. Uning asarlari orasida “Birinchi printsiplar”
(1862), “Biologiya printsiplari”, “Psixologiya printsiplari”, “Sotsiologiya
printsiplari” va “Etika printsiplari” alohida o‘rin egallaydi. Spenser o‘z tizimini
yaratishda Ogust Kont pozitivizmiga tayanilgan, ammo undan tubdan farq qilgan
yo‘lni tanlagan. Kont bilimning ierarxik tuzilishini va statik bosqichlarini
ta’kidlagan bo‘lsa, Spenser dinamik, universal evolyutsiya qonunini markazga
qo‘ygan. 8
Spenserning sintetik falsafasi butun voqelikni yagona evolyutsiya qonuni
orqali tushuntirishga intiladi. Bu qonun nafaqat tirik tabiatga, balki kosmik
jarayonlarga, inson ruhiyatiga va jamiyat hayotiga ham tatbiq etiladi. Uning
“Birinchi printsiplar” asarida keltirilgan mashhur ta’rifga ko‘ra, evolyutsiya
materiyaning integratsiyasi va harakatning bir vaqtda tarqalishi jarayonidir. Bu
jarayonda materiya noaniq, uyg‘unlashmagan bir xillikdan aniq, uyg‘unlashgan
xilma-xillikka o‘tadi va saqlanib qolgan harakat parallel ravishda o‘zgarishga
uchraydi. Bu qonun ikki tomonlama harakatni o‘z ichiga oladi: evolyutsiya
(murakkablashish va differensiyalanish) va erish (parchalanish va bir xillikka
qaytish). Masalan, oddiy bir xil gaz holatidan murakkab kimyoviy birikmalarga
o‘tish, hujayra darajasidan murakkab organizmlarga o‘sish yoki jamiyatning
ibtidoiy shakllaridan yuqori tashkiliy tuzilmalarga evolyutsiyasi shu umumiy
qonunga bo‘ysunadi. Spenser bu qonunni barcha fanlarning empirik
8
Aron, R. (1968). Main Currents in Sociological Thought (2 jild). New York: Basic Books.
– 20 –

ma’lumotlarini umumlashtirish orqali chiqargan va uni universal deb hisoblagan.
Bu yondashuv falsafani alohida spekulyativ fan sifatida emas, balki barcha ilmiy
bilimlarni sintez qiluvchi umumlashtiruvchi tizim sifatida ko‘radi. Shuning uchun
uning falsafasi “evolyutsionistik pozitivizm” deb ataladi. U pozitivizmning ilmiy
metodini saqlab qolgan holda, uni evolyutsion dinamika va tabiiy izohlar bilan
boyitadi.
Bilish nazariyasi sohasida Spenser “bilib bo‘lmaydigan” mutlaq voqelik
tushunchasini kiritadi. Bu tushuncha inson aql-zakovati tomonidan to‘liq anglab
bo‘lmaydigan asosiy sababni bildiradi va Kant falsafasidagi “o‘z-o‘zida narsa”
g‘oyasiga ma’lum darajada o‘xshaydi. Shu bilan birga, “bilib bo‘ladigan” olam –
kuzatiladigan hodisalar olami – ilm-fan orqali o‘rganiladi va tushuntiriladi. Bu
ajratish pozitivizmning metafizikadan voz kechish tamoyilini aks ettiradi. Spenser
bilib bo‘lmaydigan sohani tan olish orqali din va ilm o‘rtasida ma’lum murosa
yaratishga harakat qilgan, ammo bilib bo‘ladigan qismni to‘liq tabiiy evolyutsiya
qonunlari bilan izohlagan. Bu yondashuv naturalizmni mustahkamlaydi, chunki
hatto murakkab ruhiy va ijtimoiy hodisalar ham oxir-oqibat tabiiy jarayonlarning
natijasi sifatida qaraladi. Bilish jarayonining o‘zi ham evolyutsion xususiyatga ega:
oddiy sezgi va idrokdan murakkab ilmiy tushunchalarga o‘tish shu qonunga
bo‘ysunadi.
Metodologik jihatdan Spenser induktiv va deduktiv usullarni
uyg‘unlashtirgan holda ishlagan. U avval turli fanlarning empirik ma’lumotlarini
yig‘ib, umumiy qonuniyatlarni induktiv yo‘l bilan chiqargan, so‘ngra bu umumiy
qonunni alohida hodisalarga deduktiv tarzda qo‘llagan. Bu usul Comte
pozitivizmiga nisbatan ancha dinamik va tushuntiruvchi xususiyatga ega. Spenser
fanlarni qat’iy ierarxik tartibda emas, balki o‘zaro parallel rivojlanuvchi va bir-
birini to‘ldiruvchi tizim sifatida ko‘rgan. U “Tavsifiy sotsiologiya” turkumida turli
xalqlar va davrlarning ijtimoiy institutlari haqida keng ma’lumot to‘plagan va
solishtirma tahlil o‘tkazgan. Bu metodologiya sotsiologiyaning mustaqil fan
sifatida shakllanishiga katta hissa qo‘shgan.
– 21 –

Fanlararo yondashuv uning asosiy kuchli tomonlaridan biri bo‘lib, u
biologik, psixologik va ijtimoiy jarayonlarni yagona nazariy asosda birlashtirishga
imkon bergan.
Ijtimoiy evolyutsiya nazariyasida Spenser jamiyatni tirik organizmga
o‘xshatadi. Bu organik analogiya deb ataladi. Jamiyat o‘sadi, individlar
(hujayralar) differensiyalanadi va ixtisoslashadi, ular o‘rtasida aloqalar
mustahkamlanadi va integratsiya kuchayadi.Dastlabki bosqichlarda “harbiy
jamiyatlar” ustun bo‘lib, ularda hamkorlik majburiy, ierarxik va kuchga asoslangan
bo‘ladi. Keyinchalik “sanoat jamiyatlari” ga o‘tish sodir bo‘ladi. Bu bosqichda
hamkorlik ixtiyoriy, shartnoma asosida, shaxsiy tashabbus va erkinlik ustunlik
qiladi. Bu o‘tish evolyutsiyaning umumiy tendensiyasini – bir xillikdan xilma-
xillikka, majburiylikdan ixtiyoriylikka – aks ettiradi. Spenser “eng moslarning
omon qolishi” iborasini birinchi bo‘lib qo‘llagan va uni ijtimoiy raqobat hamda
taraqqiyotga tatbiq etgan. U davlatning iqtisodiy va ijtimoiy hayotga ortiqcha
aralashuviga qarshi chiqib, klassik liberalizm tamoyillarini himoya qilgan. Bu
g‘oyalar shaxs erkinligini va iqtisodiy tashabbusni rivojlantirishga xizmat qilgan.
Naturalizm Spenser tizimida markaziy o‘rin egallaydi. Barcha voqelik, shu
jumladan ruhiy va axloqiy hodisalar, tabiiy qonunlar – xususan evolyutsiya qonuni
– orqali izohlanadi. G‘ayritabiiy kuchlarga o‘rin yo‘q. Axloqiy xulq-atvor
evolyutsion moslashuv natijasida shakllanadi. Hayotni saqlash va turlarning davom
etishiga xizmat qiluvchi xatti-harakatlar ijobiy his-tuyg‘ular bilan bog‘liq bo‘ladi.
“Axloq ma’lumotlari” asarida u xulqning asosiy me’yorini “eng mos xulq” sifatida
ko‘radi. Bu naturalistik etika utilitarizm elementlarini o‘z ichiga oladi, ammo uni
biologik evolyutsion asos bilan mustahkamlaydi. Ta’lim sohasida ham Spenser
tabiiy oqibatlar orqali o‘rganishni, bolaning o‘z-o‘zini rivojlantirishini va jismoniy
tarbiyani muhim deb hisoblagan. Bu g‘oyalar keyinchalik progressiv ta’lim
harakatlariga ta’sir ko‘rsatgan.
Spenser falsafasining ta’siri keng va chuqur bo‘lgan. U sotsiologiyaning
mustaqil fan sifatida shakllanishiga, tizimli tahlil usullarining rivojlanishiga va
fanlararo yondashuvning mustahkamlanishiga hissa qo‘shgan. Uning g‘oyalari
– 22 –

klassik liberalizmni mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan. Biroq tanqidiy tahlil
shuni ko‘rsatadiki, bu tizimning zaif tomonlari ham mavjud. Biologik evolyutsiya
qonunlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ijtimoiy va madaniy hodisalarga tatbiq etish
madaniyatning mustaqil rolini, g‘oyalar va institutlarning o‘ziga xos dinamikasini
e’tiborsiz qoldirishi mumkin. Ba’zi ijtimoiy xulosalari – masalan, kambag‘allik va
zaiflikni tabiiy tanlanishning natijasi sifatida qabul qilish – ijtimoiy adolat va
davlatning ijtimoiy himoya funksiyasini rad etishga olib kelgan. Bu g‘oyalar
keyinchalik “sotsial darvinizm” sifatida keskin tanqid qilingan.
Shuningdek, Spenser Lamarckning orttirilgan belgilar irsiyati g‘oyasiga
tayanilgan, bu keyinchalik genetika rivoji bilan rad etilgan. Shunga qaramay, uning
universal evolyutsiya g‘oyasi, fanlararo sintezga intilishi va empirik asoslangan
umumlashtirishlari zamonaviy tizimlar nazariyasi, evolyutsion psixologiya va
falsafiy naturalizmning rivojlanishiga mustahkam poydevor yaratgan. Bugungi
kunda ham uning g‘oyalari ko‘plab fanlarda, xususan murakkab tizimlar tahlilida
va evolyutsion yondashuvlarda aks etmoqda. 9
Gerbert Spenserning evolucionistik pozitivizmi pozitivizm va
naturalizmning falsafiy-metodologik asoslarini tubdan boyitgan va rivojlantirgan.
U pozitivizmning ilmiy metodini saqlab qolgan holda, uni universal evolyutsiya
qonuni bilan to‘ldirib, barcha bilim sohalari va ijtimoiy jarayonlarni yagona tabiiy
asosda birlashtirishga intilgan. Bu yondashuv falsafani ilmiy bilimlarning sintezi
sifatida ko‘rish imkonini bergan, metodologiyada induksiya va deduksiyani
uyg‘unlashtirgan hamda naturalizmni izchil ontologik pozitsiya sifatida
mustahkamlagan. Spenserning organik analogiyasi, ijtimoiy evolyutsiya nazariyasi
va naturalistik etikasi keyingi davrlarda ko‘plab munozaralarga sabab bo‘lgan
bo‘lsa-da, uning fanlararo yondashuvi va empirik umumlashtirish usuli zamonaviy
falsafa, sotsiologiya va tabiiy fanlar uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib
qolmoqda. Uning g‘oyalari bugungi kunda ham tizimli tahlil, evolyutsion
yondashuvlar va ilmiy bilishning chegaralari haqidagi munozaralarda o‘z
dolzarbligini yo‘qotmagan.
9
Coser, L. A. (1977). Masters of Sociological Thought: Ideas in Historical and Social Context. New York: Harcourt
Brace Jovanovich.
– 23 –

Spenserning sotsiologik ta’limoti asosan uch manba: Kont pozitivizmi,
Darvin evolutsion nazariyasi va klassik liberalizm falsafasining sintezidan iborat.
U Kontdan ijtimoiy hayotni ilmiy usullar bilan o‘rganish zarurligini o‘zlashtirib,
buni biologik evolutsionizm bilan boyitdi va eng rivojlangan liberal iqtisodiy
g‘oyalar bilan mustahkamladi.
Spenserning markaziy g‘oyasi – evolutsiya universal kosmik jarayon
sifatida. Uning ta’rifiga ko‘ra, evolutsiya – bu matter (modda) va energiyaning
uyushmagan holatdan uyushgan holatga, bir hil holatdan xilma-xil holatga,
tarqoqlikdan birlashganlikka qarab harakatlanishi. Bu jarayon nafaqat biologik
olam, balki jamiyat, madaniyat, fan, san’at va aql uchun ham xosdir. 10
Spenser «Ijtimoiy statika» (Social Statics, 1851) asarida ijtimoiy
rivojlanishning asosiy tamoyillarini ishlab chiqdi. Keyinchalik «Sotsiologiya
asoslari» (Principles of Sociology, 1876–1896) uch jildli asarida u organitsizm
nazariyasini to‘liq ifodaladi. Ushbu asarda jamiyat va biologik organizm
o‘rtasidagi o‘xshashliklar batafsil ko‘rsatildi.
Spenser jamiyatning evolutsion rivojlanishining ikki bosqichini ajratib
ko‘rsatdi. Harbiy tip jamiyat quyidagi xususiyatlarga ega: markazlashtirilgan
hokimiyat, majburiy hamkorlik, davlat nazoratining ustuvorligi, individual
huquqlarning cheklanishi, ijtimoiy hayotning harbiy maqsadlarga bo‘ysundirilishi.
Sanoat tip jamiyatda esa: markazdan uzoqlashtirilgan hokimiyat, ixtiyoriy
hamkorlik, shaxs erkinligi, erkin iqtisodiy munosabatlar, tinchlikparvar xarakter
ustunlik qiladi. Spenser bu ikki tip o‘rtasidagi evolutsion o‘tishni tarixiy
taraqqiyotning asosiy yo‘nalishi deb belgiladi va sanoat tipini yuqori bosqich
sifatida baholadi.Spenserning ijtimoiy darvinizm g‘oyalari alohida ahamiyatga ega.
U Darvin «tabiiy tanlanish» kontseptsiyasini jamiyatga tatbiq etib, «eng
layoqatlilarning omon qolishi» (survival of the fittest) qonunini ijtimoiy hayotda
ham ishlashini ta’kidladi. Bu g‘oya ayniqsa uning siyosiy iqtisodiga ta’sir etdi:
Spenser davlatning iqtisodiy faoliyatga aralashuviga, kambag‘allarga yordam
qilishga qarshi chiqdi va «ijtimoiy darvinizm» ning bosh nazariyachisiga aylandi.
10
Spencer, H. (1873). The Study of Sociology. London: Henry S. King.
– 24 –

Spenserning metodologiyasida komparativizm – qiyosiy metod markaziy
o‘rin tutadi. U 650 dan ortiq jamiyatni o‘rganib, ularni qiyosiy tahlil qildi va bu
tadqiqotlar natijasini «Tavsifiy sotsiologiya» (Descriptive Sociology, 1873–1934)
seriyasida nashr ettirdi. Bu keng qamrovli empirik ish sotsiologiyaning qiyosiy-
tarixiy tadqiqot an’anasini yaratishda muhim rol o‘ynadi.
Naturalistik yondashuvning mohiyati va turlari
Sotsiologiyadagi naturalizm – bu ijtimoiy hodisalarni tabiiy (biologik,
geografik, fizik, demografik) omillar orqali izohlovchi metodologik yondashuv.
Naturalistik sotsiologiya uchun umumiy bo‘lgan asosiy tamoyil shundan iboratki,
jamiyat tabiatning bir qismi bo‘lib, uning qonunlari tabiiy qonunlarga qaraganda
yuqori yoki alohida emas – aksincha, ijtimoiy jarayonlar tabiat qonunlarining
ijtimoiy muhitdagi ko‘rinishidir.Naturalistik yondashuv bir necha muhim
yo‘nalishga bo‘linadi. Geografik naturalizm (geodeterminizm) ijtimoiy hayotning
asosiy belgilovchisi sifatida geografik muhitni – iqlim, relief, tuproq, suv
havzalari, tabiat resurslari – ko‘radi. Bu yo‘nalishning tarixiy ildizlari Gerodot
(Herodotus), Gippokrat (Hippocrates) kabi antik mualliflargacha borib etadi, lekin
zamonaviy ko‘rinishini XIX asrda Ratsel, Reklyu, Gumboldt asarlarida oldi. 11
Biologik naturalizm ijtimoiy hayotni biologik jarayonlar – evolyutsiya,
moslashish, omon qolish kurashi, nasl qoldirish – bilan tushuntiradi. Organitsizm
bu yo‘nalishning eng aniq ko‘rinishi: jamiyat biologik organizm kabi tuzilgan va
ishlaydi. Biologik evolutsionizm esa Darvin g‘oyalarini bevosita ijtimoiy hayotga
tatbiq etadi.Demografik naturalizm (maltyuzianizm va uning davomchilari) aholi
sonining o‘sishi va oziq-ovqat resurslari o‘rtasidagi munosabatni ijtimoiy
rivojlanishning asosiy omili deb biladi.Tomas Maltus (Thomas Malthus, 1766–
1834) ning mashxur nazariyasi – aholi geometrik progressiya bilan o‘ssa, oziq-
ovqat arifmetik progressiya bilan ortadi, bu esa «aholi qonuni»ni yuzaga keltiradi –
bu yo‘nalishning asosi hisoblanadi.
II BOB. ASOSIY POZITIVISTIK-NATURALISTIK MAKTABLAR
2.1. Organitsizm maktabi: vakillar va g‘oyalar
11
Spencer, H. (1876–1896). The Principles of Sociology (3 jild). London: Williams and Norgate.
– 25 –

Organitsizm yoki organik maktab – XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr
boshlarida sotsiologiyada keng tarqalgan yo‘nalish bo‘lib, jamiyatni tirik biologik
organizm bilan qiyoslab, ijtimoiy hayotni organik jarayonlar analogi sifatida
tushuntiradi. Bu maktabning asosiy metaforasi shundan iboratki, xuddi organizm
hujayra va a’zolardan tashkil topgani kabi, jamiyat ham ijtimoiy guruhlar,
institutlar va sinflardan iborat; xuddi organizm yashash uchun barcha a’zolarining
muvofiqlashtitilgan faoliyatini talab qilgani kabi, jamiyat ham yashashi uchun
barcha qismlarining uyg‘un ishlashini talab qiladi.
Organitsizmning asosiy g‘oyaviy manbalari antik falsafaga borib taqaladi.
Aflotun (Platon) davlatni insonning kattaytirilgan nusxasi sifatida ko‘rgan; Arastu
(Aristoteles) «inson – ijtimoiy hayvon» degan mashhur fikrni aytib, jamiyat va
individning organik bog‘liqligini ta’kidlagan; o‘rta asr siyosiy falsafasida ham
«siyosiy organizm» metaforasi keng qo‘llanilgan. Biroq bu organik qiyoslar faqat
metafor sifatida qo‘llanilgan – zamonaviy organitsizm esa ularni ilmiy nazariyaga
aylantirdi. 12
Bu mavzuni yoritishda quyidagi asosiy rejaga amal qilinadi:
birinchidan, maktabning tarixiy ildizlari va nazariy asoslari ochib beriladi;
ikkinchidan, Gerbert Spenserning shaxsiyati va asosiy g‘oyalari batafsil tahlil
qilinadi; uchinchidan, organik analogiya va evolyutsion tipologiyaning mazmuni
va ahamiyati ko‘rsatiladi; to‘rtinchidan, boshqa vakillarning qarashlari qiyosiy
tahlil qilinadi; beshinchidan, maktabning umumiy bahosi, ta’siri va zamonaviy
dolzarbligi yoritiladi.
Avvalo, organitsizm maktabining tarixiy ildizlariga e’tibor qaratamiz. XIX
asrning ikkinchi yarmida, Charlz Darvinning evolyutsion nazariyasi e’lon
qilinganidan keyin va sanoat inqilobining chuqurlashuvi fonida jamiyatni yaxlit
tizim sifatida tushunish zarurati keskin oshdi. Shaharlarning o‘sishi, an’anaviy
jamoa bog‘larining buzilishi, mehnat taqsimotining murakkablashuvi va yangi
ijtimoiy ziddiyatlarning paydo bo‘lishi mutafakkirlarni jamiyatni biologik
organizmga o‘xshatish g‘oyasiga olib keldi. Bu g‘oya yangi emas edi – qadimgi
yunon mutafakkirlari ham davlatni organizmga qiyoslaganlar, ammo zamonaviy
12
Darwin, Ch. (1859). On the Origin of Species by Means of Natural Selection. London: John Murray.
– 26 –

shaklda u tabiiy fanlarning yutuqlari bilan boyitildi. Pozitivizm asoschisi Ogyust
Kont jamiyatni ilmiy usullar bilan o‘rganishni talab qilgan bo‘lsa, organitsizm
vakillari bu yondashuvni biologik qonunlar va evolyutsion jarayonlar orqali
yanada chuqurlashtirdilar. Ular jamiyatni “ijtimoiy fizika” yoki “ijtimoiy
biologiya” darajasiga ko‘tarishga intilishdi va metafizik yoki diniy
tushuntirishlarni rad etishdi. Bu tabiiy yondashuv o‘sha davrning ruhiga mos edi:
tabiatshunoslikdagi yutuqlar ijtimoiy fanlarga ham ko‘chirilishi kerak edi.
Gerbert Spenser (1820–1903) organitsizm maktabining eng mashhur va
ta’sirchan vakili hisoblanadi. U Angliyaning Derbi shahrida tug‘ilgan, o‘zini o‘zi
o‘qitgan va dastlab temir yo‘l muhandisi sifatida faoliyat yuritgan. Nerv kasalligi
tufayli ishini tashlab, falsafa va ilm-fanga bag‘ishlangan. Spenser o‘zining ulkan
“Sintetik falsafa” loyihasida barcha fanlarni – biologiya, psixologiya va
sotsiologiyani – yagona evolyutsion asosda birlashtirishga intilgan. Uning asosiy
asarlari – “Ijtimoiy statika” (1851), “Sotsiologiyani o‘rganish” (1873) va
“Sotsiologiya asoslari” (1876–1896) – organitsizm g‘oyalarining to‘liq ifodasini
topgan. Spenser jamiyatni “ijtimoiy organizm” yoki “superorganizm” deb atagan.
Bu tushuncha oddiy metafora emas, balki chuqur nazariy asosga ega bo‘lib,
jamiyatning o‘sishi, tabaqalanishi, integratsiyalashuvi va funksional bog‘liqligi
kabi xususiyatlarini ochib beradi. U Lamarckning orttirilgan xususiyatlarning
meros bo‘lib o‘tishi g‘oyasini ijtimoiy hayotga tatbiq etgan va evolyutsiyani
umumiy qonun sifatida qaragan.
Spenserning organik analogiyasini chuqurroq tahlil qiladigan bo‘lsak, u
jamiyatni uchta asosiy funksional tizimga bo‘ladi. Birinchisi – ta’minlovchi tizim
bo‘lib, u iqtisodiy faoliyat, ishlab chiqarish va resurslarni o‘zlashtirishni o‘z ichiga
oladi; bu tizim biologik organizmda ovqatlanish va oziqlanish jarayonlariga mos
keladi. Ikkinchisi – taqsimlovchi tizim bo‘lib, savdo, transport, aloqa va moliyaviy
oqimlarni qamrab oladi; bu qon va boshqa moddalarning tanada aylanishiga
o‘xshaydi.
Uchinchisi – tartibga soluvchi tizim bo‘lib, davlat boshqaruvi, huquqiy
institutlar, harbiy tuzilmalar va ijtimoiy nazoratni o‘z ichiga oladi; bu esa asab
– 27 –

tizimi va miya funksiyalariga mos tushadi. Biroq, Spenser ta’kidlaganidek,
jamiyatda biologik organdagidek yagona markaziy boshqaruv markazi mavjud
emas. Sanoat jamiyatlarida boshqaruv markazlashmagan bo‘lib, ko‘plab mustaqil
birliklarning o‘zaro hamkorligi orqali amalga oshiriladi. Bu farq organik
analogiyaning cheklovlarini ham ko‘rsatadi: jamiyatda insonlarning ongi, erkin
ixtiyori va qaror qabul qilish qobiliyati mavjud bo‘lib, ular hujayralar singari
passiv emas. Shunga qaramay, analogiya jamiyatning ichki bog‘liqligini
tushunishda foydali vosita bo‘lib xizmat qilgan.
Evolyutsiya nazariyasi Spenser sotsiologiyasining markaziy o‘rnini
egallaydi. U evolyutsiyani umumiy qonun sifatida qaragan: har qanday mavjudot
sodda, bir xil holatdan murakkab, xilma-xil holatga o‘tadi. Bu jarayon
differensiyatsiya (tabaqalanish) va integratsiya (bir butunlikka kelish) orqali sodir
bo‘ladi. Jamiyatda bu mehnat taqsimotining chuqurlashuvi, ijtimoiy institutlarning
ixtisoslashuvi va ular o‘rtasidagi hamkorlikning mustahkamlanishi shaklida
namoyon bo‘ladi. Spenser ikki turdagi jamiyatni farqlagan: jangovar jamiyat va
sanoat jamiyati. Jangovar jamiyatda munosabatlar majburiy, ierarxik va urushga
asoslangan bo‘lib, u sodda tuzilishga ega; bu yerda shaxs erkinligi cheklangan,
davlat kuchli. Sanoat jamiyatida esa munosabatlar ixtiyoriy, shartnomaviy va
tinchlikka asoslangan bo‘lib, u murakkab tuzilishga ega; bu yerda shaxs erkinligi
kengaygan, iqtisodiy faoliyat ixtiyoriy. Bu tipologiya jamiyatlarning tarixiy
rivojlanishini tushuntirishga xizmat qiladi va ijtimoiy taraqqiyotni tabiiy, qonuniy
jarayon sifatida ko‘rsatadi. Spenser “eng moslarning omon qolishi” iborasini
birinchi bo‘lib ishlatgan va uni ijtimoiy hayotga tatbiq etgan, bu keyinchalik
ijtimoiy darvinizmning asosini tashkil etgan.
Bu g‘oyalarning chuqur tahlili shuni ko‘rsatadiki, Spenserning yondashuvi
ijtimoiy barqarorlik va funksional o‘zaro bog‘liqlikni ta’kidlash orqali keyingi
funksionalizm maktablariga zamin yaratgan.
Masalan, Emil Dyurkgeymning mexanik va organik birdamlik
tushunchalari Spenserning g‘oyalariga yaqin, garchi Dyurkgeym ularni tanqidiy
qayta ishlagan bo‘lsa-da.
– 28 –

Talcott Parsonsning AGIL modeli – moslashish, maqsadga erishish,
integratsiya va latent naqshlarni saqlash – Spenserning funksional tizimlar
g‘oyasini zamonaviy sharoitda rivojlantirgan deb hisoblash mumkin. Amaliy misol
sifatida, zamonaviy global iqtisodiyotda mamlakatlar o‘rtasidagi mehnat taqsimoti
va institutlarning o‘zaro bog‘liqligi Spenserning differensiyatsiya va integratsiya
g‘oyalarini tasdiqlaydi: bir mamlakatdagi ishlab chiqarish buzilishi butun zanjirga
ta’sir qiladi, xuddi organizmda bir a’zoning kasallanishi butun tanaga ta’sir qilgani
kabi. Biroq, bu yondashuv insonning faol rolini, sinfiy ziddiyatlarni va hokimiyat
kurashlarini yetarli darajada hisobga olmaydi. Marksistik tanqidchilar jamiyatni
organizm sifatida qarash tengsizlik va ekspluatatsiyani tabiiylashtiradi deb
hisoblashgan. Spenserning liberalizmni himoya qilishi va davlat aralashuviga
qarshi chiqishi ham tanqid qilingan: u ijtimoiy himoya choralarini “tabiiy
tanlanishga xalaqit berish” deb baholagan, lekin bu yondashuv keyinchalik
irqchilik va imperializmni oqlash uchun ham ishlatilgan.
Organitsizm maktabining boshqa muhim vakillari orasida nemis sotsiologi
va iqtisodchisi Albert Shaffle (1831–1903) alohida o‘rin tutadi. U o‘zining
“Ijtimoiy tananing tuzilishi va hayoti” nomli asarida jamiyatni fiziologik jarayonlar
va organlar o‘rtasidagi munosabatlar orqali batafsil tahlil qilgan. Shaffle jamiyatni
nafaqat o‘xshash, balki o‘ziga xos hayotiy faoliyatga ega tizim sifatida ko‘rgan va
ijtimoiy “hujayralar” – ya’ni shaxslar va guruhlar – o‘rtasidagi dinamik o‘zaro
ta’sirni ta’kidlagan. Uning g‘oyalari nemis tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda
sotsiologiyaning rivojlanishiga katta ta’sir o‘tkazgan va ijtimoiy metabolizm,
ijtimoiy energiya oqimlari kabi tushunchalarni kiritgan. Boshqa bir vakil – rus-
german kelib chiqishli Pol fon Lilienfeld (1829–1903) esa o‘zining besh jildlik
“Kelajak ijtimoiy fani haqida fikrlar” asarida jamiyatni haqiqiy organizm deb
hisoblagan ekstremal pozitsiyani egallagan. Lilienfeld ijtimoiy fiziologiya, ijtimoiy
psixofizika kabi yo‘nalishlarni ishlab chiqqan va jamiyat qonunlarini biologik
qonunlarga to‘liq moslashtirishga intilgan.U hukumatni asab tizimiga, iqtisodiyotni
ovqatlanish jarayoniga qiyoslagan. Bu yondashuvlar organitsizmning xilma-
xilligini ko‘rsatadi: Spenser ko‘proq evolyutsion va individualistik urg‘u bersa,
– 29 –

Shaffle va Lilienfeld tizimning yaxlitligi va fiziologik jihatlarini chuqurroq ochib
berganlar. Boshqa vakillar – Alfred Espinas, Rene Vorms va Jak Novikov – ham
organik analogiyani rivojlantirishga hissa qo‘shganlar va xalqaro sotsiologiya
institutlarining shakllanishida ishtirok etganlar.
Pozitivistik-naturalistik an’analar doirasida organitsizm maktabining
umumiy xususiyatlarini tahlil qiladigan bo‘lsak, ularning barchasi tabiiy fanlarning
muvaffaqiyatlarini ijtimoiy sohasiga ko‘chirishga intilgan. Ular jamiyatni mexanik
yoki sun’iy tuzilma sifatida emas, balki tabiiy ravishda rivojlanuvchi, o‘z-o‘zini
tartibga soluvchi tizim sifatida qarashgan. Bu yondashuv Ogyust Kontning
pozitivizm g‘oyalarini biologik material bilan boyitgan va sotsiologiyani empirik,
kuzatishga asoslangan ilm sifatida mustahkamlashga xizmat qilgan. Lekin bu
urinishlar o‘zining cheklovlariga ega edi. Organik analogiya jamiyatning o‘ziga
xos xususiyatlarini – madaniyat, ma’no, ramziy o‘zaro ta’sir va inson agentligini –
to‘liq qamrab olmaydi. Keyinchalik Vilgelm Diltey va Maks Veber kabi
mutafakkirlar ijtimoiy fanlarni tabiiy fanlardan farqlash zarurligini ta’kidlab,
tushunish metodini ilgari surganlar. Organitsizmning ijobiy tomoni shundaki, u
jamiyatni yaxlit tizim sifatida o‘rganish an’anasini mustahkamladi, funksional
tahlilning asoslarini yaratdi va sotsiologiyani mustaqil ilm sifatida rivojlantirishga
hissa qo‘shdi. Amaliy jihatdan, bu g‘oyalar ijtimoiy institutlarning o‘zaro
bog‘liqligini tushunishda foydali bo‘lishi mumkin – masalan, ta’lim tizimining
iqtisodiy rivojlanishga ta’sirini tahlil qilishda yoki sog‘liqni saqlash tizimining
jamiyat barqarorligidagi rolini baholashda.
Maktabning ta’siri va ahamiyatini chuqur tahlil qilishda uning ijobiy va
salbiy tomonlarini hisobga olish lozim. Ijobiy tomoni shundaki, Spenserning
g‘oyalari AQShda keng tarqalib, Uilyam Grem Sumner kabi mutafakkirlarga ta’sir
o‘tkazgan va erta amerika sotsiologiyasining shakllanishiga hissa qo‘shgan. Salbiy
tomoni esa shundaki, u ko‘pincha konservativ xulosalarga olib kelgan: jamiyatdagi
tengsizlikni tabiiy tanlanish natijasi sifatida oqlash, davlatning ijtimoiy himoya
choralariga qarshi chiqish. Tarixiy misollar shuni ko‘rsatadiki, XIX asr oxiridagi
ijtimoiy harakatlar va XX asr boshidagi inqiloblar organitsizmning silliq
– 30 –

evolyutsiya modeliga zid kelgan. Birinchi va Ikkinchi jahon urushlari jangovar
jamiyat elementlarining saqlanib qolganini ko‘rsatdi. Shunga qaramay, bu
maktabning g‘oyalari keyingi nazariyalar – struktural-funksionalizm, tizimlar
nazariyasi, hatto ba’zi ekologik va tarmoq sotsiologiyasi yo‘nalishlarida o‘z aks-
sadosini topgan. Zamonaviy sharoitda organitsizm g‘oyalarining dolzarbligi
saqlanib qolmoqda. Globallashuv jarayonida mamlakatlar va mintaqalar o‘rtasidagi
iqtisodiy, madaniy va ekologik bog‘liqlikni organizmning a’zolari o‘rtasidagi
munosabatlar sifatida tushunish mumkin. Masalan, iqlim o‘zgarishi muammosi
butun insoniyat jamiyatini yagona organizm sifatida qarashni talab qiladi, chunki
bir qismdagi buzilish butun tizimga ta’sir qiladi. Shuningdek, sun’iy intellekt va
biotexnologiyalar rivojlanishi bilan “ijtimoiy organizm” tushunchasi yangi ma’no
kasb etmoqda.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, organitsizm maktabi pozitivistik-naturalistik
an’analarning ajralmas qismi sifatida sotsiologiya tarixida muhim ahamiyatga ega.
Uning vakillari, xususan Gerbert Spenser, Albert Shaffle va Pol fon Lilienfeld,
jamiyatni tabiiy, evolyutsion va funksional tizim sifatida tushunish orqali fanni
boyitdilar. Ularning g‘oyalari keyingi nazariy maktablarning shakllanishiga zamin
yaratdi, ammo o‘zining analogiya cheklovlari, inson agentligini e’tiborsiz
qoldirishi va konservativ oqibatlari tufayli tanqidiy baholandi. Shunga qaramay,
organitsizm sotsiologik tafakkurda yaxlitlik, o‘zaro bog‘liqlik va tabiiy
qonuniyatlarni izlash an’anasini saqlab qoldi va zamonaviy global muammolarni
tahlil qilishda foydali metodologik asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu maktabning
merosi chuqur tahlil va tanqidiy yondashuv orqali yanada rivojlantirilishi lozim.
Herbert Spenser organitsizmning eng tizimli va eng ta’sirli namoyandasi
hisoblanadi. Uning «Sotsiologiya asoslari» asarida jamiyat va organizm o‘rtasidagi
quyidagi uchta asosiy o‘xshashlik ko‘rsatiladi. Birinchidan, o‘sish: xuddi organizm
rivojlanishi davomida kattalashgani kabi, jamiyatlar ham tarixiy rivojlanish
davomida hajm va murakkablik jihatdan o‘sib boradi. Ikkinchidan, farqlanish va
ixtisoslashuv: xuddi murakkab organizmlarda a’zolar ixtisoslashgani kabi, taraqqiy
etgan jamiyatlarda institutlar va guruhlar ham ixtisoslashadi.
– 31 –

Uchinchidan, integratsiya: xuddi organizm a’zolari muvofiqlashtirilgan
ishlashi uchun bog‘lovchi to‘qimalar zarur bo‘lgani kabi, jamiyatda ham institutlar,
qadriyatlar va normalar ijtimoiy birlikni ta’minlaydi.
Spenser organik tizimning uchta turdagi funksiyasini aniqladi va ularni
jamiyatga tatbiq etdi. Oziqlanish va tarqatish funksiyasi – jamiyatda bu iqtisodiy
tizim (ishlab chiqarish, savdo, transport) tomonidan bajariladi. Regulyatsiya
funksiyasi – jamiyatda bu siyosiy tizim va huquq tomonidan ta’minlanadi.
Moslashish funksiyasi – bu funksiyani jamiyatda ijtimoiylashuv va ta’lim tizimi
bajaradi. Bu funksional yondashuv keyinchalik Parsons funksionalizmining
bevosita salafidir.
Albert Shefflet (Albert Schäffle, 1831–1903) – nemis iqtisodchisi va
sotsiologi, organitsizmning yana bir yirik vakili. Uning «Ijtimoiy jism tuzilishi va
hayoti» (Bau und Leben des socialen Körpers, 1875–1878) to‘rt jildlik asari
organitsizmning eng batafsil ilmiy ko‘rinishi hisoblanadi. Sheffle nafaqat jamiyat-
organizm qiyosini, balki ijtimoiy to‘qimalarni ham batafsil tahlil qildi: u ijtimoiy
hujayra (individ), ijtimoiy to‘qima (guruh), ijtimoiy a’zolar (institutlar), ijtimoiy
jism (jamiyat) kabi tushunchalarni aniq belgiladi. 13
Sheffle organizmning turli a’zolari bilan mos ravishda ijtimoiy «a’zolar»ni
ham aniqladi: teri to‘qimasi – savdo va iqtisodiy munosabatlar; suyak tizimi – yer
va mulkchilik munosabatlari; qon aylanish tizimi – kapital va moliya
munosabatlari; asab tizimi – davlat, huquq va madaniyat; ovqat hazm qilish tizimi
– mehnat va ishlab chiqarish. Ushbu qiyoslar ba’zan sun’iy ko‘rinsa-da, jamiyatni
funksional tizim sifatida tushunishga yordam beruvchi metaforalar sifatida
qimmatli bo‘lib qoldi.
Rene Vorms (René Worms, 1869–1926) – fransuz sotsiologi va
organitsizmning keyingi davr vakili. U 1893-yilda Xalqaro sotsiologiya institutini
(Institut International de Sociologie) tashkil etdi va uning birinchi direktori bo‘ldi.
Uning «Organizm va jamiyat» (Organisme et société, 1896) asarida organitsizm
bilan boshqa sotsiologik yo‘nalishlarni – psixologik va iqtisodiy sotsiologiyani –
13
Gofman, A. B. (2003). Klassicheskaya i sovremennaya sotsiologiya: teksty. Moskva: Akademiya.
– 32 –

sintez qilishga urinish ko‘rinadi. Vorms «organiq taraqqiyot» nazariyasida ijtimoiy
rivojlanishning biologik va ijtimoiy tomonlarini birlashtirdi.
Pol fon Lillienfeld (Paul von Lilienfeld, 1829–1903) – rus nemis kelib
chiqishli sotsiolog, organitsizmning muhim vakili. Uning «Ijtimoiy fikrning
o‘sishi» (Gedanken über die Sozialwissenschaft der Zukunft, 1873–1881) besh
jildlik asarida organizm analogi nihoyatda tafsiliy ishlab chiqilgan. Lillienfeld
inson asab tizimini ijtimoiy tizimning asosiy modeli sifatida ko‘rdi va ijtimoiy
komunikatsiyani asab tolalari orqali axborot uzatilishiga qiyosladi.
Organitsizm maktabining kuchli tomoni – jamiyatni yaxlit, o‘zaro bog‘liq
qismlardan tashkil topgan tizim sifatida ko‘rishidir. Bu yondashuv zamonaviy
tizimli tahlil va funksionalizm uchun asos yaratdi. Biroq organitsizmning asosiy
kamchiligi ham bor: u ijtimoiy hayotning madaniy-simvolik, tarixiy va ma’naviy
o‘ziga xosligini biologik terminologiya ostida yo‘qotib qo‘yadi.
2.2. Geografik determinizm maktabi
Geografik determinizm – ijtimoiy hayot, xalqlar madaniyati, tarixiy
taraqqiyot yo‘nalishi va siyosiy tuzumlarning asosiy belgilovchisi sifatida
geografik muhitni – iqlim, relief, tuproq, suv resurslari, o‘simlik va hayvonot
dunyosi – ko‘ruvchi sotsiologik va tarixiy-falsafiy yo‘nalish. Bu yo‘nalishning
ildizlari antik davrgacha borib etsa-da, u XIX asrda yangi ilmiy asosda tiklandi. 14
Geografik determinizmning antik ko‘rinishlari Gippokrat (Hippocrates,
miloddan avvalgi 460–370), Arastu va Polibiyning (Polybius) asarlarida uchraydi.
Gippokrat «Havolar, suvlar va o‘rinlar haqida» asarida turli iqlimlar va ularning
odamlar jismoniy va ruhiy xususiyatlariga ta’sirini batafsil tahlil qildi. U shimoliy
sovuq iqlimda yashovchilar qo‘rs, jasurligi biroq tashabbussizligi bilan; issiq iqlim
aholisi esa yumshoq, zehnli lekin kamquvvat bo‘lishini ta’kidladi.
Fransuz ma’rifatparvari Sharl Lui Monteskye (Charles Louis de
Montesquieu, 1689–1755) geografik determinizmni yangi ilmiy darajaga ko‘tardi.
Uning «Qonunlar ruhi haqida» (De l’Esprit des lois, 1748) asarida iqlim va turli
siyosiy tizimlar o‘rtasidagi bog‘liqlik batafsil ishlangan.
14
Schäffle, A. (1875–1878). Bau und Leben des socialen Körpers (4 jild). Tübingen: H. Laupp.
– 33 –

Monteskye «iqlim teoriyasi»da issiq iqlim odamlarni tayyor tabiiy boyliklar
tufayli kambag‘allashtirishini va despotizmga moyil qilishini, sovuq iqlim esa
erkinlik va faollik ruhini hosil qilishini ta’kidladi. Bu g‘oyalar o‘sha davr uchun
juda yangi va qiziqarli edi, garchi zamonaviy nuqtai nazardan ular juda sxematik
ko‘rinsa ham.
Aleksandr fon Gumboldt (Alexander von Humboldt, 1769–1859) – nemis
tabiatshunosi va geograf и , zamonaviy geografiyaning asoschisi. Uning «Kosmos»
asarida tabiat va inson o‘rtasidagi munosabat yangi ilmiy darajada ko‘rib chiqiladi.
Gumboldt Lotin о a Amerikasida besh yil (1799–1804) keng miqyosdagi ilmiy
ekspeditsiya o‘tkazdi va tabiat-jamiyat munosabatlarini empirik asosda
o‘rganishning namunasini ko‘rsatdi. U geografik determinizm bilan possibilizm
o‘rtasida turuvchi nuqtani ifodaladi: muhit imkoniyatlar yaratadi, lekin inson
ixtiyori ham mavjud.
Karl Ritter (Carl Ritter, 1779–1859) – nemis geograf и , Berlin
universitetining birinchi geografiya professori. Uning «Yer tuzilishi va inson
tabiati o‘rtasidagi munosabat haqida geografiya» (Die Erdkunde im Verhältnis zur
Natur und zur Geschichte des Menschen, 1817–1859) 19 jildlik asari o‘z davrining
eng katta ilmiy loyihalaridan biri edi. Ritter geografik muhitning insoniyat tarixiga
ta’sirini Providensializm (ilohiy g‘oyaning namoyon bo‘lishi) bilan bog‘lab
tushuntirdi – bu yondashuv pozitivizmdan farqli, biroq empirik materialning
boyligi jihatidan o‘sha davr uchun muhim bo‘ldi.
Friedrich Ratsel (Friedrich Ratzel, 1844–1904) – nemis geograf и va
sotsiologi, zamonaviy siyosiy geografiya va geodeterminizmning asosiy vakili.
Uning «Antropogeografiya» (Anthropogeographie, 1882–1891) asarida insoniyat
tarqalishi, ko‘chuvi va madaniy rivojlanishining geografik omillari batafsil tahlil
qilingan. Ratsel «hayotiy makon» (Lebensraum) tushunchasini fanga kiritdi – bu
tushuncha bo‘yicha aholi o‘sishi bilan birga xalqlar yangi hududlarni
o‘zlashtirishga harakat qiladi. 15
15
Schäffle, A. (1875–1878). Bau und Leben des socialen Körpers (4 jild). Tübingen: H. Laupp.
– 34 –

Ratselning «Siyosiy geografiyasi» (Politische Geographie, 1897) davlatlarni
«hududiy organizmlar» sifatida ko‘radi va ularning rivojlanishini biologik
evolutsiya qonunlari bilan taqqoslaydi. U davlatning tarixiy rivojlanishi ham
organizm kabi – tug‘ilish, o‘sish, keksalik va o‘lim bosqichlaridan o‘tadi deb
hisobladi. Ushbu g‘oyalar keyinchalik «geosiyosat» fani uchun asos bo‘lib xizmat
qildi. 16
Pol Vidal de la Blash (Paul Vidal de la Blache, 1845–1918) va Lyusi Febvre
(Lucien Febvre, 1878–1956) geografik maktabda yangi yo‘nalish – possibilizm –
ni ishlab chiqdilar. Bu yo‘nalish qattiq geografik determinizmni rad etib, geografik
muhitning odamlarga qattiy hukm chiqarmasligini, balki imkoniyatlar ko‘rsatishini
ta’kidlaydi. Odamlar esa bu imkoniyatlardan o‘z madaniyati, texnikasi va ijtimoi
tashkiloti orqali foydalanadi. Bu possibilistik yondashuv geografik
determinizmning ancha muvozanatli shakli bo‘lib, zamonaviy sotsiologiya va
geografiyada ham qo‘llaniladi.
Elsworth Hantington (Ellsworth Huntington, 1876–1947) – amerikalik
geograf, iqlim va sivilizatsiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rgangan. Uning
«Sivilizatsiyaning asosi» (Civilization and Climate, 1915) asarida mo‘tadil iqlim
hududlari iqtisodiy va madaniy taraqqiyotni belgilaydi degan g‘oya ilgari suriladi.
Hantington statistik ma’lumotlarga asoslanib o‘z nazariyasini isbotlashga urindi,
lekin uning xulosalari ham kuchli tanqidga uchradi.
Geografik maktabning zamonaviy ahamiyati shundan iboratki, u ekologik
sotsiologiya, «inson-muhit» munosabatlari sotsiologiyasi va mintaqaviy rivojlanish
sotsiologiyasi uchun metodologik asos yaratdi. Bugungi kunda iqlim
o‘zgarishlarining ijtimoiy oqibatlari, resurslar etishmasligi va ijtimoiy nizolar
o‘rtasidagi aloqa, urbanizatsiyaning tabiat muhitiga ta’siri kabi masalalarni
o‘rganishda geografik maktabning yondashuvlaridan foydalaniladi.
2.3. Biologik evolutsionizm va ijtimoiy darvinizm
16
Kravchenko, A. I. (2009). Sotsiologiya: uchebnik dlya vuzov. Moskva: Akademicheskiy proyekt.
– 35 –

Charlz Darvin (Charles Darwin, 1809–1882) ning 1859-yilda nashr etilgan
«Turning kelib chiqishi» (On the Origin of Species) asari nafaqat biologiya, balki
barcha ijtimoiy va gumanitar fanlar uchun inqilob yasadi.
Darvin tabiiy tanlanish mexanizmi orqali turlarning kelib chiqishi va
o‘zgarishini isbot etdi: omon qolish uchun kurashda atrof-muhitga yaxshiroq
moslashgan individlar ko‘proq nasl qoldiradi, bu esa avloddan avlodga o‘tuvchi
genetik o‘zgarishlarga olib keladi.
Darvinning g‘oyalari darhol sotsiologik tafakkurga ta’sir ko‘rsatdi va
«ijtimoiy darvinizm» deb atalan yangi yo‘nalish yuzaga keldi. Bu yo‘nalishning
asosiy g‘oyasi shundan iboratki, tabiatda ishlayotgan evolutsion qonunlar – omon
qolish uchun kurash, tabiiy tanlanish, eng layoqatlilarning omon qolishi –
jamiyatda ham ishlaydi va ijtimoiy rivojlanishni belgilaydi.
Herbert Spenser bu yo‘nalishda markaziy rol o‘ynadi. Aslida «eng
layoqatlilarning omon qolishi» (survival of the fittest) iborasi Darvin tomonidan
emas, balki Spencer tomonidan 1864-yilda yaratilgan va keyinchalik Darvin ham
o‘z asarining keyingi nashrlarida qo‘llagan. Spenser ijtimoiy darvinizm
tamoyillaridan siyosiy xulosalar chiqarib, davlatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotga
aralashuviga qarshi chiqdi: u kambag‘allarga yordam berish, mehnat qonunchiligi,
ta’lim va sog‘liqni saqlash sohasida davlat xarajatlari «tabiiy tanlanish» jarayonini
buzadi va «zaif»larni sun’iy ravishda omon qoldirib, ijtimoiy tanazzulga olib
keladi deb hisobladi.
Uolter Bedzhot (Walter Bagehot, 1826–1877) – ingliz iqtisodchisi va
siyosatshunossi, ijtimoiy darvinizm g‘oyalarini siyosiy rivojlanishga tatbiq etdi.
Uning «Fizika va siyosat» (Physics and Politics, 1872) asarida millat va
davlatlarning tarixiy raqobati tabiiy tanlanish jarayoni sifatida ko‘riladi. Bagehot
urush va xalqlar o‘rtasidagi raqobatni ijtimoiy evolutsiyaning dvigatelii sifatida
baholadi. 17
Lyudvig Gumplovich (Ludwig Gumplowicz, 1838–1909) – polyak-
avstriyalik sotsiolog, ijtimoiy darvinizmni «guruhlar kurashi» nazariyasi bilan
17
Gobineau, A. de. (1853–1855). Essai sur l’inégalité des races humaines (4 jild). Paris: Firmin Didot Frères.
– 36 –

boyitdi. Uning «Irqlar kurashi» (Der Rassenkampf, 1883) asarida turli ijtimoiy
guruhlar va irqlar o‘rtasidagi kurash tarix dvigatelii sifatida ko‘rsatiladi.
Gumplovich «sinergia» tushunchasini kiritdi: o‘zaro aloqada bo‘lgan turli guruhlar
umumiy manfaat asosida birlaşishi mumkin.
Biroq uning asosiy g‘oyasi – kuchlilarning kuchsizlarni bo‘ysundirishi
ijtimoiy progress uchun zarur shartdir – ancha qo‘pol ko‘rinish edi.
Gustav Ratzenhofer (Gustav Ratzenhofer, 1842–1904) – avstriyalik general
va ijtimoiy faylasuf, Gumplovich g‘oyalarini rivojlantirdi. Uning «Ijtimoiy
hayotning mohiyati va maqsadi» (Wesen und Zweck der Politik, 1893) asarida
ijtimoiy kurash va manfaatlar to‘qnashuvi nazariyasi batafsil ishlab chiqilgan. U
«ijtimoiy g‘urur» (Interessengruppe) tushunchasini kiritib, manfaat guruhlari
o‘rtasidagi kurashni jamiyat rivojlanishining asosiy mexanizmi deb ta’rifladi.
Lester Uord (Lester Frank Ward, 1841–1913) – amerikalik sotsiolog,
ijtimoiy darvinizmga tanqidiy munosabatda bo‘ldi. Uning «Dinamik sotsiologiya»
(Dynamic Sociology, 1883) asarida u tabiiy evolutsiyadan farqli o‘laroq,
«teleologik» ya’ni maqsadga yo‘naltirilgan ijtimoiy evolutsiya g‘oyasini ilgari
surdi. Uord aqlli insoniyat tabiiy jarayonlarni boshqarishi va ularni o‘z maqsadlari
yo‘lida yo‘naltirishi mumkin deb hisobladi. Bu yondashuv ijtimoiy darvinizmning
laissez-faire siyosatiga qarama-qarshi bo‘lib, ijtimoiy islohotlarni ilmiy asosda
amalga oshirishga da’vat etdi. 18
Ijtimoiy darvinizmning ilmiy tanqidi XX asr boshlarida kuchaydi.
Birinchidan, biologiya ilmining o‘zi rivojlanib, nasl qoldirish mexanizmlari
murakkabligini ko‘rsatdi va «ijtimoiy tanlanish»ning biologik analogi emasligini
isbotladi. Ikkinchidan, sosiologiya metodologiyasi jihatidan ijtimoiy darvinizm
biologik tushunchalarni ijtimoiy kontekstga o‘tkazishda «noto‘g‘ri analogiya»
(false analogy) xatosiga yo‘l qo‘yishi ko‘rsatildi. Uchinchidan, ijtimoiy darvinizm
siyosiy jihatdan ham tanqid qilindi: u mavjud tengsizliklarni «tabiiy» deb
oqlashga, kuchlilarning kuchsizlarni ekspluatatsiyasini «evolutsion zarurat» deb
ko‘rsatishga xizmat qildi.
18
Kapitonov, E. A. (1996). Sotsiologiya XX veka: Istoriya i tekhnologiya. Rostov-na-Donu: Feniks.
– 37 –

2.4. Rasoviy-antropologik maktab va uning tanqidi
Rasoviy-antropologik maktab XIX asr o‘rtalarida vujudga kelib, XX asr
boshlarida keng tarqalgan – va keyinchalik to‘liq ilmiy rad etilgan – sotsiologik
yo‘nalish.
Ushbu maktab vakillar insoniyatni biologik jihatdan farqlanuvchi irqlarga
bo‘linishini va bu irqiy biologik xususiyatlarning sivilizatsiyalar tarixi, madaniy
taraqqiyot darajasi va ijtimoiy imkoniyatlarni belgilashini ta’kidladilar.
Ushbu yo‘nalishning tarixiy kontekstini tushunish muhim. XIX asrda
Yevropa imperializmi va mustamlakachiligi kuchayib borgan davrda ilmiy rasizm
mavjud tengsizliklarni «tabiiy» va «ilmiy» asosda oqlash vazifasini bajardi.
Boshqa tom он dan, XIX asrda jadal rivojlanayotgan fizik antropologiya va
kraniologiya (bosh suyagi o‘lchovlari) turli insoniy guruhlar o‘rtasidagi biologik
farqlarni o‘lchashga urinib ko‘rdi. Bu ikki omilning birikishi rasoviy-antropologik
maktabning shakllanishiga olib keldi. 19
Artur de Gobino (Arthur de Gobineau, 1816–1882) – fransuz diplomati,
yozuvchi va irqchilik nazariyasining asosiy nazariyachisi. Uning «Insoniy
irqlarning tengsizligi haqida esse» (Essai sur l’inégalité des races humaines, 4 jild,
1853–1855) rasoviy nazariyaning asosiy manifesti hisoblanadi. Gobino insoniyatni
uch asosiy «irq»ga – oq, sariq va qora – bo‘lib, ularning «tabiiy» ierarxiyasini
belgiladi. Uning ta’kidlashicha, oq irq va uning ichida «ariy» ya’ni shimoliy
Yevropalik xalqlar – eng yuksak ijodiy qobiliyatga ega. Irqlarning aralashuvi
sivilizatsiyalarning tanazzulga yuz tutishiga olib keladi deb hisobladi u.
Gobino o‘z nazariyasini tarix falsafasi sifatida taqdim etdi: u barcha buyuk
sivilizatsiyalar – Misr, Mesopotamiya, Yunon, Rim, hind, xitoy – «ariy»
konistentining boshqaruv elitasi tomonidan qurilganini va ularning tanazzuli
irqlararo aralashuv bilan bog‘liq deb ta’kidladi. Ushbu g‘oyalar tarixiy haqiqatdan
uzoq bo‘lishiga qaramay, katta siyosiy ta’sir ko‘rsatdi.
Jorj Vacher de Lapouge (Georges Vacher de Lapouge, 1854–1936)
«antroposotsiologiya» yo‘nalishini yaratdi.
19
Durkheim, E. (1895). Les règles de la méthode sociologique. Paris: Félix Alcan.
– 38 –

U kraniologiya ma’lumotlaridan – bosh suyagining uzunlik-kenglik nisbati
bo‘lgan «sefalik indeks»dan – sotsiologik xulosalar chiqarishga urindi. Uning
nazariyasiga ko‘ra, «uzunchoq boshlar» (dolikosefallar) – Shimoliy Yevropa
ariylar – yuqori intellekt va boshqaruv qobiliyatiga ega, «dumaloq boshlar»
(bra х isefallar) esa – past intellekt va bo‘ysunish qobiliyatiga ega. Lapouje bu
«ilmiy» tadqiqotlar asosida siyosiy xulosalar chiqarib, selektiv ko‘paytirish orqali
«irqiy tozalik»ni saqlashni tavsiya etdi.
Otto Ammon (Otto Ammon, 1842–1916) – nemis antropologi, Lapouje
g‘oyalarini qo‘llab-quvvatladi va keng tarqatdi. U Baden erida keng antropologik
o‘lchovlar o‘tkazib, shaharlardagi yuqori ijtimoiy tabaqa vakillarida dolikosefaliya
ko‘proq uchraydi deb da’vo qildi va bu «ijtimoiy seleksiya» namunasi deb
izohladi. 20
Xyuston Styuart Chemberlen (Houston Stewart Chamberlain, 1855–1927) –
britaniyalik-nemis publitsisti, rasoviy nazariyani keng omma uchun jo‘ziblarga
aylantirdi. Uning «XIX asrning asoslari» (Die Grundlagen des neunzehnten
Jahrhunderts, 1899) asari keng tarqalgan bestseller bo‘lib, «german irqi»ning
Yevropa sivilizatsiyasidagi hal qiluvchi roli g‘oyasini targ‘ib qildi. Bu asar
keyinchalik natsional-sotsialistik mafkuraning asosiy manbalaridan biriga aylandi.
Rasoviy-antropologik maktabga ilmiy tanqid. Zamonaviy genetika va
molekulyar biologiya bu maktabning barcha asosiy da’volarini rad etdi.
Birinchidan, insoniyatning genetik xilma-xilligi (genetik diversity) hisob-kitoblari
shuni ko‘rsatadiki, turli «irqlar» o‘rtasidagi genetik farqlar bir «irq» ichidagi
farqlarga qaraganda ancha kichik. Ikkinchidan, intellekt kabi murakkab aqliy
qobiliyatlar ko‘plab genlar va muhit omillarining murakkab ta’siri mahsuli bo‘lib,
ular hech qanday «irqiy» belgilar bilan determinatsiya qilinmaydi. Uchinchidan,
bosh suyagi o‘lchovlari bilan intellekt o‘rtasida hech qanday ilmiy asosli
korrelyatsiya mavjud emas.
III BOB. POZITIVISTIK-NATURALISTIK MAKTABLARNING
AHAMIYATI VA MEROSI
20
Toshmatov, N. A. va boshq. (2018). Sotsiologiya: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. Toshkent: O‘zbekiston.
– 39 –

3.1. Klassik sotsiologiyaning shakllanishiga ta’siri
XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida pozitivistik-naturalistik
maktablar sotsiologik tafakkurda hukmronlik qilgan davrdan so‘ng, fan «klassik
sotsiologiya» deb ataladigan yangi bosqichga o‘tdi. Bu bosqichning asosiy
vakillari – Emile Dyurkgeym, Maks Veber, Georg Zimmel va Ferdinand Tennis –
pozitivistik-naturalistik yo‘nalishni bir tomondan qabul qilib, ikkinchi tomondan
uning cheklovlarini engib o‘tishga harakat qildilar.
Emile Dyurkgeym (Émile Durkheim, 1858–1917) sotsiologiya
metodologiyasiga eng katta hissa qo‘shgan klassik sotsiologlardan biri. U
pozitivizmning empirizm tamoyilini to‘liq qabul qildi: sotsiologiya ijtimoiy
faktlarga – ya’ni kuzatiluvchi, o‘lchovli, individdan tashqarida mavjud bo‘lgan
realitylarga – asoslanishi kerak. Biroq Dyurkgeym naturalistik reduksionizmni
keskin rad etdi: uning mashhur tamoyili – «ijtimoiy faktni boshqa ijtimoiy faktlar
orqali tushuntirish kerak» – biologik yoki geografik determinizmga bevosita
qarama-qarshidir. 21
Dyurkgeymning organitsizmga munosabati murakkab edi. U Spenser
organitsizmining ba’zi jihatlarini – jumladan, funksional tahlil metodini va
jamiyatni tizim sifatida ko‘rishni – qabul qildi. Biroq u Spenserni «organik
qiyos»ni ortiqcha ko‘tarishda va jamiyatni biologik organizmdan sifat jihatidan
farqlanuvchi o‘ziga xos reallik sifatida ko‘rmaslikda tanqid qildi. Dyurkgeym
uchun jamiyat «organizmdan yuqori», chunki u «kollektiv ong» va «kollektiv
vakillar» tizimiga ega – bu biologik organizmda yo‘q ijtimoiy-ma’naviy boylik.
Maks Veber (Max Weber, 1864–1920) naturalistik sotsiologiyaga tubdan
boshqacha metodologik asosdan murojaat qildi.Uning «tushunuvchan
sotsiologiya» (verstehende Soziologie) konsepsiyasi ijtimoiy hodisalarning
biologik yoki geografik tushuntirishlarini printsipial ravishda rad etadi. Veber
uchun ijtimoiy harakat sub’ektiv ma’no bilan to‘yingan – va bu ma’noni tushunish,
interpretsatsiya qilish sotsiologiyaning asosiy vazifasidir. Tabiat fanlarida esa
ob’ektni «tushunish» zarur emas – uni faqat tushuntirish (erklaeren) kerak.
21
Collins, R. (1994). Four Sociological Traditions. New York: Oxford University Press.
– 40 –

Veber «ideal tip» metodologiyasida ham pozitivistik-naturalistik
maktablardan keskin farq qiladi. Ideal tiplar – bu real ijtimoiy hodisalarning
abstraktsiyalashtirilgan modellari bo‘lib, ular empirik kuzatuvdan chiqarilmaydi
(induktiv emas), balki tahlil qilish vositasi sifatida tuziladi. Bu yondashuv
Kontning «ijtimoiy fizika» modeli bilan zid: Veber uchun sotsiologiya tabiiy
fanlarga o‘xshash qonuniyatlar o‘rnatmaydi, balki ijtimoiy harakatlarning
ma’nosini tushunadi.
Georg Zimmel (Georg Simmel, 1858–1918) ijtimoiy o‘zaro ta’sirni
(Wechselwirkung) sotsiologiyaning asosiy o‘rganish ob’ekti sifatida belgiladi.
Zimmelning «formal sotsiologiyasi» ijtimoiy munosabatlarning formal
strukturalarini – raqobat, hamkorlik, hukmronlik, bo‘ysunish kabilarni – o‘rganadi.
Bu yondashuv naturalistik reduksionizmni istisno etadi, chunki ijtimoiy formalar
biologik yoki geografik omillardan kelib chiqmaydi.
Ferdinand Tennis (Ferdinand Tönnies, 1855–1936) o‘zining «Gemeinscha ft
va Gesellschaft» (1887) asarida an’anaviy (jamoa asosli) va zamonaviy (shartnoma
asosli) jamiyat tiplarini ajratdi. Bu tipologiya naturalistik maktablardan
ilhomlanmagan – aksincha, u ijtimoiy munosabatlarning o‘ziga xos – shaxsiy,
madaniy, ixtiyoriy yoki mexanik – xarakterini tahlil qiladi. 22
Shuningdek, pozitivistik-naturalistik maktablarning metodologik ta’siri
Dyurkgeymning «O‘z-o‘zini o‘ldirish» (Le Suicide, 1897) tadqiqotida ham
ko‘rinadi. Bu asarda Dyurkgeym statistik ma’lumotlardan – suitsidlarning yillik
ko‘rsatkichlari, geografik tarqalishi, ijtimoiy guruhlarga ko‘ra taqqoslanishi – keng
foydalanadi. Bu empirik yondashuv pozitivizmdan meros, lekin xulosalar – diniy
integratsiya, anomiya, altruistik va egoistik suitsid tiplariga tegishli gipotezalar –
sof sotsiologik tushuntirishlardir.
3.2. Metodologik meros va zamonaviy sotsiologiya
22
Giddens, A. (2001). Sociology (4th ed.). Cambridge: Polity Press.
– 41 –

Pozitivistik-naturalistik maktablarning zamonaviy sotsiologiyaga
metodologik ta’siri ko‘p qirrali. Bu maktablar yaratgan metodologik an’analar va
asbob-uskunalar bugungi kunda ham sotsiologik tadqiqotlarda amal qilmoqda –
ular biroz o‘zgartirilgan shaklda saqlanib qolgan.
Empirik tadqiqot metodologiyasi. Pozitivizm sotsiologiyaga empirik
ma’lumotlarga asoslanish, o‘lchovli ko‘rsatkichlardan foydalanish, gipotezalarni
tekshirish an’anasini olib kirdi. Bugungi kunda keng qo‘llaniladigan kiektimet va
sifat tadqiqot metodologiyasining asosi – aynan pozitivist maktab yar атган
traditsiyadan. Aholi so‘rovlari, statistik tahlil, ma’lumotlar bazalari, indikatorlar
tizimi – bularning barchasi pozitivizmning metodologik merosidan oziqlanadi. 23
Tuzilmaviy-funksional tahlil. Organitsizm maktabining funksional
yondashuvi Parsonsning (Talcott Parsons, 1902–1979) tuzilmaviy-funksionalizmi
orqali XX asrning eng nufuzli sotsiologik paradigmasiga aylandi. Parsons AGIL
sxemasi – Moslashish (Adaptation), Maqsadga erishish (Goal Attainment),
Integratsiya (Integration), Latentlik (Latency) – Spenserdagi organik funksiyalar
tasnifining yangilangan ko‘rinishidir. Parsonsni qabul qilingan yoki tanqid qilingan
Robert Merton ham funksional tahlil doirasida ishladi. 24
Ekologik sotsiologiya. Geografik maktabning «inson va muhit»
munosabatlarini o‘rganish metodologiyasi XX asrning ikkinchi yarmida ekologik
sotsiologiya (environmental sociology) shaklida qayta tiklandi. Bu yo‘nalish inson
faoliyatining ekologik oqibatlarini, atrof-muhit inqirozining ijtimoiy sabablarini va
jamiyatlar bilan tabiiy muhit o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganadi. Anthony
Giddens, Ulrich Beck va boshqa zamonaviy sotsiologlarning «risk jamiyati»,
«ekologik modernizatsiya» va «global isish» haqidagi tadqiqotlari geografik
maktabning g‘oyalarini yangi ilmiy kontekstda rivojlantiradi.
Biosotsiologiya va evolucion psixologiya. Biologik evolutsionizmning
yangilangan ko‘rinishi XX asrning ikkinchi yarmida biosotsiologiya
(sociobiology) va evolucion psixologiya shaklida paydo bo‘ldi.
23
Turner, J. H. (2003). The Structure of Sociological Theory (7th ed.). Belmont: Wadsworth.
24
Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2021). Auguste Comte. https://plato.stanford.edu/entries/comte/
– 42 –

Edvard Uilson (Edward O. Wilson) ning 1975-yildagi «Sotsiobiologiya»
asari biologik evolutsion tamoyillarni ijtimoiy xulq-atvorga tatbiq etishning yangi
urinishi edi. Bu yo‘nalish kuchli tanqidga uchradi, lekin o‘z tadqiqotlarini davom
ettirmoqda. Zamonaviy evolucion psixologiya insonning ruhiy va ijtimoiy
xususiyatlarini evolutsion moslashuv nuqtai nazaridan tushuntiradi.
Demografik tadqiqotlar va aholi sotsiologiyasi. Maltusdan boshlanib,
ijtimoiy darvinizm davom ettirgan aholi o‘sishi va ijtimoiy resurslar munosabatini
o‘rganish zamonaviy demografik sotsiologiya va aholi siyosatida katta ahamiyat
kasb etadi. Bugungi kunda global aholi o‘sishi, urbanizatsiya, migratsiya, yosh
tuzilishi kabi masalalar sotsiologiyaning muhim tadqiqot sohalaridan hisoblanadi.
Miqdoriy metodlar va ijtimoiy statistika. Pozitivistik maktablarning raqamli
ko‘rsatkichlarga bo‘lgan moyilligi zamonaviy ijtimoiy statistika va miqdoriy
tadqiqot metodologiyasining rivojlanishiga olib keldi. Adolphe Quetelet (1796–
1874) ning «ijtimoiy fizika»si va «o‘rtacha inson» (homme moyen) kontseptsiyasi
ijtimoiy statistikaning asoslarini yaratdi. Bugungi kunda regressiya tahlili, faktor
tahlil, tuzilmaviy tengsizlik modeli kabi statistik metodlar ijtimoiy tadqiqotlarda
keng qo‘llaniladi.
Qiyosiy-tarixiy sotsiologiya. Spenser o‘z «Tavsifiy sotsiologiyasi» da o‘nlab
jamiyatlarni qiyosiy o‘rganib, kross-madaniy tahlil metodologiyasining asosini
yaratdi. Bu an’ana Dyurkgeym, Veber va keyinchalik Barel Mur (Barrington
Moore), Immanuel Vallerstayn (Immanuel Wallerstein), Teda Skokpol (Theda
Skocpol) va boshqa qiyosiy-tarixiy sotsiologlar tomonidan yanada rivojlantirildi.
3.3. O‘zbekistonda sotsiologiya fanida naturalistik yondashuvlar
O‘zbekiston hududida sotsiologik tafakkurning rivojlanishi uzoq tarixiy
an’analarga ega. O‘rta asrning buyuk mutafakkirlari – Abu Nasr al-Forobiy (873–
950), Abu Ali Ibn Sino (980–1037), Abu Rayhon Beruniy (973–1048) va
boshqalar – jamiyat, siyosat, inson tabiati va ijtimoiy munosabatlar haqida chuqur
fikrlar bildirganlar. Bu fikrlar ko‘p jihatdan keyinchalik Yevropada paydo bo‘lgan
sotsiologik g‘oyalarga yaqin, garchi metodologik asoslari farqli bo‘lsa-da.
– 43 –

Al-Forobiy o‘zining «Fozil shahar aholisi qarashlari haqida kitob» (Kitob al-
Ara’ Ahl al-Madinah al-Fadhilah) asarida ideal jamiyat va davlat nazariyasini
ishlab chiqdi. U jamiyatni organizmga qiyosladi – bu organitsizm g‘oyasiga yaqin
metafora. Al-Forobiyning fikriga ko‘ra, jamiyat sog‘lom tanaga o‘xshash: unda har
bir a’zo o‘z vazifasini bajaradi va umumiy hayot uchun mas’ul. Bu antik
organitsistik metaforaning rivojlangan ko‘rinishi edi.
Abu Rayhon Beruniy geografik muhit va xalqlar madaniyati o‘rtasidagi
munosabatni o‘rganishda jiddiy ilmiy yondashuv namunasini ko‘rsatdi. Uning
«Hindiston haqida» (Kitob al-Hind) va «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar»
asarlarida turli xalqlar va ularning tabiiy muhiti o‘rtasidagi munosabatlar
kuzatiladi. Bu – geografik maktab g‘oyalariga metodologik jihatdan yaqin, biroq
determinist xulosa chiqarmasdan – empirik tadqiqot namunasi edi. 25
Sovet davrida (1917–1991) O‘rta Osiyo, jumladan O‘zbekistonda
sotsiologiya fani marksizm-leninizm metodologiyasi doirasida rivojlandi.
Marksistik metodologiya ham o‘z mohiyatiga ko‘ra naturalistik elementlarga ega:
iqtisodiy «bazis» ustqurmani belgilaydi, ijtimoiy ong moddiy sharoitlarning aksi
hisoblanadi. Bu jihatdan marksizm ham pozitivizmning bir ko‘rinishi sifatida
ta’riflangan – «ijtimoiy-tarixiy naturalizm». Sovet sotsiologiyasi keng empirik
tadqiqotlar – so‘rovlar, statistik tahlillar, ijtimoiy ko‘rsatkichlar – ni amalga
oshirdi, bu jihatdan pozitivist metodologiyani amalda qo‘lladi.
Mustaqillik davri (1991-hozirgacha) O‘zbekiston sotsiologiyasi uchun yangi
metodologik xilma-xillik davrini ochdi. Bir tomondan, zamonaviy G‘arb
sotsiologiyasining turli yo‘nalishlari – funksionalizm, konflikt nazariyasi, ramziy
interaktsionizm, postmodernizm – kirib keldi va o‘rganila boshladi. Ikkinchi
tomondan, O‘zbek sotsiologiyasi o‘z an’anaviy madaniy va intellektual merosini
zamonaviy sotsiologik metodologiya bilan uyg‘unlashtirish yo‘lini izlamoqda.
O‘zbekiston sharoitida geografik maktab g‘oyalari ma’lum ahamiyatini
saqlab qolmoqda. O‘rta Osiyoning o‘ziga xos geografik muhiti – keng cho‘llar va
tog‘lar, Amudaryo va Sirdaryo havzalari, ekstremal iqlim – mintaqaning ijtimoiy-
25
Osipov, G. V. (red.). (2004). Istoriya sotsiologii. Moskva: NORMA.
– 44 –

iqtisodiy rivojlanishiga va aholi joylashuvi xususiyatlariga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Aral dengizi inqirozi – bu XX asrning eng katta ekologik falokatlaridan biri –
geografik muhit va ijtimoiy jarayonlarning o‘zaro bog‘liqligini yorqin ko‘rsatdi.
Aral dengizi inqirozining ijtimoiy oqibatlari sotsiologik jihatdan
o‘rganilganda, bu hodisa geografik maktab g‘oyalarini yangicha nuqtai nazardan
ko‘rib chiqishga imkon beradi. Suv resurslarining qisqarishi natijasida yuzaga
kelgan migratsiya, sog‘liq muammolari, iqtisodiy tanazzul, madaniy o‘zgarishlar –
bularning barchasi «insoniy geografiya» nuqtai nazaridan o‘rganilishi mumkin.
Shu ma’noda, geografik maktabning asosiy metodologik qo‘yilmasi – inson hayoti
va tabiiy muhit o‘rtasidagi munosabat – O‘zbekiston uchun nihoyatda dolzarb
bo‘lib qolmoqda.
O‘zbekistonda demografik jarayonlar – aholi tarkibi, yoshlarning ulushi,
migratsiya oqimlari, urbanizatsiya – ham sotsiologik tadqiqotlarda muhim o‘rin
tutadi. Bu masalalarni o‘rganishda demografik naturalizm an’anasidan meros
qolgan usullar – statistik tahlil, aholi dinamikasi modellari, aholi turar joyi va
resurslar munosabati – keng qo‘llaniladi. 26
Zamonaviy O‘zbekiston sotsiologiyasida biologik yoki rasoviy determinizm
g‘oyalari ilmiy va axloqiy jihatdan rad etilgan. Biroq evolutsion va biologik
psixologiya yutuqlaridan – jumladan, insonning biologik tabiatiga doir g‘oyalardan
– pedagogika, kriminologiya va ijtimoiy siyosat sohalarida foydalanishga qiziqish
oshib bormoqda. Bu – naturalistik yondashuvlarning yangi, tanqidiy jihatdan qayta
ko‘rib chiqilgan ko‘rinishi.
26
Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2020). Herbert Spencer. https://plato.stanford.edu/entries/spencer/
– 45 –

XULOSA
Ushbu kurs ishi sotsiologiya tarixidagi pozitivistik-naturalistik maktablarni –
ularning vujudga kelishi, asosiy g‘oyalari, vakillar tizimi va zamonaviy
sotsiologiyaga ta’sirini – kompleks tahlil etishga bag‘ishlangan. Tadqiqot natijalari
quyidagicha umumlashtirilishi mumkin.
Birinchidan, pozitivizm sotsiologiya fanining shakllanishida hal qiluvchi rol
o‘ynadi. Ogyust Kontning «Uch holat qonuni», fanlar ierarxiyasi, ijtimoiy statika
va dinamika konsepsiyalari sotsiologiyaga ilmiy intizom sifatida o‘rin egallashiga
imkon yaratdi. Kont sotsiologiyani «ijtimoiy fizika» deb nomlagan bo‘lsa-da, u
aslida tabiat fanlaridan mustaqil bo‘lgan yangi bilim sohasini e’lon qildi. Herbert
Spenser esa evolyutsion biologizm tamoyillarini pozitivizm bilan birlashtirib, XIX
asrning eng ta’sirli sotsiologik tizimini yaratdi. Spenserning organitsizm
nazariyasi, evolutsion taraqqiyot kontseptsiyasi va qiyosiy-tarixiy metodi keyingi
avlod sotsiologlariga kuchli metodologik meros qoldirdi.
Ikkinchidan, asosiy pozitivistik-naturalistik maktablar – organitsizm,
geografik determinizm, biologik evolutsionizm va rasoviy-antropologik maktab –
har biri o‘z davrida muhim ilmiy muammolarni ko‘tarib chiqdi. Organitsizm
maktabi jamiyatni yaxlit tizim sifatida ko‘rib, funksional tahlilning ilk
ko‘rinishlarini ishlab chiqdi. Geografik maktab inson va tabiiy muhit o‘rtasidagi
munosabatlarni empirik asosda o‘rganish zarurligini ta’kidladi. Biologik
evolutsionizm va ijtimoiy darvinizm omon qolish uchun kurash va tanlanish
jarayonlarining ijtimoiy oqibatlarini o‘rganishga urinib, «ijtimoiy raqobat»
tushunchasini nazariy muomalaga kiritdi. Rasoviy-antropologik maktab esa –
qanchalik noto‘g‘ri va xavfli bo‘lmasin – biologik va ijtimoiy omillarning o‘zaro
munosabati masalasini ilmiy muammo sifatida qo‘ydi.
Uchinchidan, bu maktablarning metodologik kamchiliklari va xatolari ham
juda muhim saboq berdi. Biologik va geografik reduksionizm, ya’ni ijtimoiy
hayotni bitta tabiiy omilga qisqartirish, sotsiologiyada qabul qilib bo‘lmaydigan
metodologik xato ekani isbotlandi.Emile Dyurkgeym «ijtimoiy faktni boshqa
ijtimoiy faktlar orqali tushuntirish kerak» tamoyili bilan, Maks Veber
– 46 –

tushunuvchan sotsiologiya metodologiyasi bilan naturalistik determinizmni engib
o‘tdi. Zamonaviy sotsiologiya ana shu dars asosida qurilgan: u empirik metodlarni
qo‘llaydi (bu pozitivizmdan meros), lekin ijtimoiy hayotni tabiiy jarayonlarga
qisqartirmaydi (bu naturalizm cheklovini engish).
To‘rtinchidan, pozitivistik-naturalistik maktablar zamonaviy sotsiologiyada
bir qator muhim yo‘nalishlar uchun asos yaratdi: tuzilmaviy-funksional tahlil
organitsizmdan, ekologik sotsiologiya geografik maktabdan, demografik
sotsiologiya maltyus-darvinistik an’anadan oziqlanadi. Shu ma’noda, bu maktablar
hatto o‘zlarining asosiy da’volari rad etilgandan so‘ng ham, metodologik va
nazariy meros jihatidan zamonaviy sotsiologiyada yashashda davom etmoqda.
Beshinchidan, O‘zbekiston sotsiologiyasi nuqtai nazaridan qaralsa,
pozitivistik-naturalistik maktablarni o‘rganish mintaqaviy ijtimoiy muammolarni –
Aral dengizi inqirozi, demografik o‘sish, migratsiya, urbanizatsiya, ekologik
muammolar – tushunishda ma’lum metodologik ahamiyat kasb etadi. Albatta, bu
muammolarni tushuntirishda biologik yoki geografik determinizm o‘rniga ko‘p
omilli, tizimli sotsiologik tahlil zarur.
Xulosa qilib aytganda, sotsiologiya tarixidagi pozitivistik-naturalistik
maktablarni o‘rganish – bu nafaqat o‘tgan asrlarning intellektual tarixini bilish,
balki fan sifatida sotsiologiyaning qanday shakllanganini, qanday yo‘llardan
o‘tganini va zamonaviy holatga qanday erishganini tushunish demakdir. Bu
maktablar sotsiologiyaning «bolalik davri»ni ifodalaydi – xatolardan to‘la, biroq
muhim saboqlar bergan, kelajak rivojlanishiga asos yaratgan bir davr.
– 47 –

ILOVALAR
SOTSIOLOGIYA TARIXIDA POZITIVISTIK-NATURALISTIK
MAKTABLARNING AHAMIYATI
ILOVA 1
Pozitivistik-naturalistik maktablar asoschilarining qiyosiy jadvali
(O ’ zbek tilidagi qiyosiy ma ’ lumotnoma)
Olim Yashagan
yillari Maktab /
yo ’ nalish Asosiy asarlari Sotsiologiyaga
qo ’ shgan
hissasi
O. Kont 1798–1857 Pozitivizm
asoschi « Ijobiy falsafa
kursi » (1830–
1842) Sotsiologiyani
mustaqil fan
sifatida ajratdi;
« statika » va
« dinamika »
tushunchalarini
kiritdi
G. Spenser 1820–1903 Evolyutsion
naturalizm « Sotsiologiya
asoslari » (1876–
1896) Jamiyatni
biologik
organizm
sifatida tahlil
qildi; ijtimoiy
evolyutsiya
nazariyasini
ishlab chiqdi
L. Gumplovich 1838–1909 Sotsial
darvinizm « Irqlar kurashi »
(1883) Ijtimoiy
nizoning
asosida irqlar
o ’ rtasidagi
kurashni ko ’ rdi
G. Ratsenhofer 1842–1904 Sotsial
darvinizm « Sotsiologiyaning
mohiyati » (1907) Manfaatlar
to ’ qnashuvi
nazariyasini
rivojlantirdi
A. Smoll 1854–1926 Amerika
pozitivizmi « Umumiy
sotsiologiya »
(1905) AQShda
sotsiologiyani
akademik fan
sifatida
shakllantirdi
– 48 –

Olim Yashagan
yillari Maktab /
yo ’ nalish Asosiy asarlari Sotsiologiyaga
qo ’ shgan
hissasi
E. Dyurkgeym 1858–1917 Frantsuz
pozitivizmi « Ijtimoiy mehnat
taqsimoti » (1893) Ijtimoiy faktlar,
« anomiya »
nazariyasi;
empirik
metodologiyani
rivojlantirdi
G. Tarde 1843–1904 Sotsial
psixologizm « Taqlid
qonunlari » (1890) Ijtimoiy
jarayonlarni
taqlid orqali
tushuntirdi
F. Tyonnis 1855–1936 Formal
sotsiologiya « Jamoa va
jamiyat » (1887) « Gemaynshaft »
va
« Gezellshaft »
tushunchalarini
kiritdi
V. Pareto 1848–1923 Italiya
pozitivizmi « Umumiy
sotsiologiya
traktati » (1916) Elit nazariyasi;
logik va nologik
xatti-harakatlar
tasnifi
L. Uord 1841–1913 Amerika
evolyutsionizmi « Dinamik
sotsiologiya »
(1883) Ijtimoiy
o ’ zgarishlarni
yo ’ naltirish
zarurligini
asosladi
– 49 –

ILOVA 2
Pozitivistik-naturalistik maktablarning qiyosiy tahlil jadvali
(Maktablar bo ’ yicha metodologik xususiyatlar taqqosi)
Maktab Vaqt davri Asosiy metod Jamiyat modeli Tanqidiy nuqta
Klassik
pozitivizm (O.
Kont) XIX asr I
yarmi Kuzatish,
tasniflash Evolutsion
bosqichlar:
teologik →
metafizik →
pozitiv Tarixiy aniqlikdan
yiroq;
metafizikani rad
etish
mutlaqlashtirilib
Evolyutsion
naturalizm (G.
Spenser) XIX asr II
yarmi Qiyosiy-
biologik tahlil Jamiyat – tirik
organizm; tabiiy
tanlanish Biologik
qonunlarni
mexanik tarzda
jamiyatga
ko ’ chirdi
Sotsial darvinizm
(Gumplovich,
Ratsenhofer) XIX asr oxiri Konflikt
tahlili Irqlar va
guruhlar
o ’ rtasidagi kuch
kurashi Irqchilik
g ’ oyalarini
oqlaydigan
xulosalarga olib
keldi
Geografik
determinizm
(Monteske,
Ratsel) XVIII–XIX
asr Muhit tahlili Jamiyat
xususiyati
geografik
sharoitga
bog ’ liq Ijtimoiy omillarni
e ’ tibordan chetda
qoldirdi
Organitsizm
(Sheffle,
Lilienfelt) XIX asr II
yarmi Analogiya
metodi Jamiyat – to ’ liq
biologik
organizm Metafora sifatida
qimmatli, lekin
ilmiy aniqlikdan
mahrum
Psixologik
yo ’ nalish (Tarde,
Le Bon) XIX asr oxiri Psixologik
kuzatish Jamiyat – taqlid
va jamoaviy ong
mahsuli Individual
psixologiyani
ijtimoiyga haddan
tashqari
kengaytirdi
Empirik
pozitivizm
(Dyurkgeym) XIX asr oxiri
– XX boshi Statistik-
empirik Ijtimoiy faktlar
ob ’ ektiv reallik
sifatida Individning rolini
pasaytirdi;
deterministik
yondashuv
– 50 –

Pozitivistik-naturalistik maktablarning tuzilish sxemasi
(Ierarxik klassifikatsiya)
POZITIVISTIK-NATURALISTIK SOTSIOLOGIYA (XIX – XX asr
boshlari)
▼
KLASSIK
POZITIVIZM (O.
Kont) EVOLYUTSION
NATURALIZM
(G. Spenser) SOTSIAL
DARVINIZM
(Gumplovich,
Ratsenhofer) PSIXOLOGIK
YO ’ NALISH
(Tarde, Le Bon)
▼
Metodologiya Metodologiya Metodologiya Metodologiya
Kuzatish,
tasniflash,
induksiya Qiyosiy-biologik
tahlil, evolyutsion
tahlil Konflikt tahlili,
kuch omili Psixologik
kuzatish,
eksperiment
▼
Jamiyat modeli Jamiyat modeli Jamiyat modeli Jamiyat modeli
Evolutsion
bosqichlar (3
bosqich) Biologik organizm
analogiyasi Irqlar va guruhlar
kurashi Taqlid va jamoaviy
ong
▼
Asosiy hissa Asosiy hissa Asosiy hissa Asosiy hissa
Sotsiologiya –
mustaqil fan;
« statika » va
« dinamika » Ijtimoiy
evolyutsiya;
farqlanish prinsipи Nizolarni tahlil
qilish
metodologiyasi Mikro-
sotsiologiya
asoslari
▼
ZAMONAVIY SOTSIOLOGIYAGA TA’SIRI
Struktural
funktsionalizm
(Parsons) Konflikt nazariyasi
(Kozer, Darendorf) Evolyutsion
nazariya (Lenski) Simvolik
interaktsionizm
(Mead)
Izoh: Sxema muallif tomonidan tuzilgan; ─▼─ belgisi ta’sir yo’nalishini bildiradi.
– 51 –

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy manbalar (klassik asarlar)
1. Comte, A. (1830–1842). Cours de philosophie positive (6 jild). Paris:
Bachelier.
2. Comte, A. (1851–1854). Système de politique positive (4 jild). Paris: L.
Mathias.
3. Spencer, H. (1851). Social Statics. London: John Chapman.
4. Spencer, H. (1862). First Principles. London: Williams and Norgate.
5. Spencer, H. (1873). The Study of Sociology. London: Henry S. King.
6. Spencer, H. (1876–1896). The Principles of Sociology (3 jild). London:
Williams and Norgate.
7. Darwin, Ch. (1859). On the Origin of Species by Means of Natural Selection.
London: John Murray.
8. Ratzel, F. (1882–1891). Anthropogeographie (2 jild). Stuttgart: J. Engelhorn.
9. Ratzel, F. (1897). Politische Geographie. München: R. Oldenbourg.
10. Schäffle, A. (1875–1878). Bau und Leben des socialen Körpers (4 jild).
Tübingen: H. Laupp.
11. Gobineau, A. de. (1853–1855). Essai sur l’inégalité des races humaines (4
jild). Paris: Firmin Didot Frères.
12. Gumplowicz, L. (1883). Der Rassenkampf. Innsbruck: Wagner.
13. Worms, R. (1896). Organisme et société. Paris: V. Giard & E. Brière.
14. Durkheim, E. (1895). Les règles de la méthode sociologique. Paris: Félix
Alcan.
15. Durkheim, E. (1897). Le Suicide: étude de sociologie. Paris: Félix Alcan.
Ilmiy adabiyotlar va darsliklar
16. Aron, R. (1968). Main Currents in Sociological Thought (2 jild). New York:
Basic Books.
17. Collins, R. (1994). Four Sociological Traditions. New York: Oxford
University Press.
– 52 –

18. Coser, L. A. (1977). Masters of Sociological Thought: Ideas in Historical
and Social Context. New York: Harcourt Brace Jovanovich.
19. Giddens, A. (2001). Sociology (4th ed.). Cambridge: Polity Press.
20. Ritzer, G. (2011). Sociological Theory (8th ed.). New York: McGraw-Hill.
21. Turner, J. H. (2003). The Structure of Sociological Theory (7th ed.).
Belmont: Wadsworth.
22. Gofman, A. B. (2003). Klassicheskaya i sovremennaya sotsiologiya: teksty.
Moskva: Akademiya.
23. Osipov, G. V. (red.). (2004). Istoriya sotsiologii. Moskva: NORMA.
24. Kravchenko, A. I. (2009). Sotsiologiya: uchebnik dlya vuzov. Moskva:
Akademicheskiy proyekt.
25. Zborovsky, G. E. (2004). Istoriya sotsiologii. Moskva: Gardariki.
26. Kapitonov, E. A. (1996). Sotsiologiya XX veka: Istoriya i tekhnologiya.
Rostov-na-Donu: Feniks.
27. Minaev, V. V. va boshq. (2000). Sotsiologiya: kurs lektsiy. Moskva: MGU.
28. Toshmatov, N. A. va boshq. (2018). Sotsiologiya: oliy o‘quv yurtlari uchun
darslik. Toshkent: O‘zbekiston.
29. Yusupov, E. Y. (2015). O‘zbekistonda sotsiologiya fanining rivojlanish
tarixi. Toshkent: Fan.
30. Fattoyev, S. (2012). Sotsiologiya nazariyasi. Toshkent: Yangi asr avlodi.
Internet manbalar
31. Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2021). Auguste Comte.
https://plato.stanford.edu/entries/comte/
32. Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2020). Herbert Spencer.
https://plato.stanford.edu/entries/spencer/
33. Encyclopaedia Britannica. (2023). Positivism.
https://www.britannica.com/topic/positivism
34. International Sociological Association. (2022). History of Sociology.
https://www.isa-sociology.org/en/about-isa/history-of-isa
– 53 –

Sotsiologiya tarixida pozitivistik-naturalistik maktablarning ahamiyati

Sotib olish