Sudralib yuruvchilarning xilma-xilligi tangachalilar turkumi. 7- sinf - Зоология - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	4.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	08 Октябрь 2019
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Зоология

Sudralib yuruvchilarning xilma-xilligi tangachalilar turkumi. 7- sinf

Купить

39-§. Sudralib yuruvchilarning xilma-xilligi: tangachalilar turkumi 7-sinf zoologiya darsligi asosida. 2017.

• Kaltakesaklar. Tangachalilar turkumiga har xil kaltakesaklar va ilonlar kiradi. Ularning tanasi tangachalar bilan qoplangan. Bizning cho‘llarimizda kaltakesaklardan dasht agamasi, kulrang echkemar va oyoqsiz kaltakesak – sariq ilon uchraydi. Eski imoratlar devorida tunda hayot kechiruvchi gekkonlarni uchratish mumkin. Gekkonlar kunduzi devor yoriqlariga yashirinib oladi; tunda ularning ohista chirqillashi eshitiladi. Gekkonlar har xil hasharotlar va o‘rgimchaklar bilan oziqlanadi. Respublikamiz cho‘llarida yirik kaltakesaklardan echkemarni uchratish mumkin.

• Kaltakesaklar orasida oyoqsiz turlari ham bo‘ladi. Misol tariqasida sariq ilon va urchuqsimon kaltakesak ni ko‘rsatish mumkin. Shuning uchun ularni ba’zan ilonlar bilan adashtirishadi.

• Ilonlar. Ilonlarning oyog‘i bo‘lmaydi. Ular gavdasini egib, qovurg‘alariga tayangan holda harakatlanadi. Kaltakesaklarning ochilib-yumiladigan uchinchi xira qovog‘i bo‘lishi eslatib o‘tilgan edi. Ilonlarning haqiqiy qovoqlari bo‘lmaydi. Ularning shaffof qovoqlari soat oynasi singari ko‘zini qoplab turadi. Kaltakesaklar singari ilonlar ham tullaydi. Lekin ilonlar tullaganda terisi paypoqqa o‘xshab yaxlit ko‘chib tushadi. Ilonlarning yuqori va pastki jag‘ suyaklari cho‘ziluvchan paylar yordamida harakatchan birikkan. Ular og‘zini juda katta ochib, tanasidan ancha yo‘g‘on o‘ljani ham butunligicha yuta oladi. Ilonlar havoda tarqalgan tovushlarni eshitmaydi.

• Zaharli ilonlarning og‘iz bo‘shlig‘ida yuqori jag‘idan orqaroqda zahar bezlari va yuqori jag‘ida ikkita yirik zahar tishlari joylashgan. Ilon chaqqanida bezlar ishlab chiqaradigan zahar ana shu tishlardagi egatcha yoki naycha orqali o‘ljasi yoki g‘animi tanasiga o‘tadi. Ilonning uchi ayri tili ham kaltakesakniki singari tuyg‘u va ta’m bilish organi hisoblanadi. Ilonlarning eshi tish organi yaxshi rivojlanmagan. Bo‘g‘ma va shaqildoq ilonlar ning issiqlikni uzoqdan sezadigan organi bo‘ladi.

• Ilonlar o‘rgimchaksimonlar, hasharotlar, baliqlar, baqalar, qurbaqalar, kaltakesaklar, mayda qushlar va sutemizuvchilar bilan oziqlanadi. Ular bittadan bir necha o‘ntagacha tuxum qo‘yadi.

• Qizilqum, Ustyurt va Amudaryo qumloqlarida tanasining uzunligi 70 sm keladigan qum bo‘g‘ma iloni tarqalgan. Bu ilon zaharli emas. U kaltakesaklar, kemiruvchilar va mayda qushlar bilan oziqlanadi. O‘ljasini boshqa ilonlar singari tanasi bilan o‘rab olib, bo‘g‘ib o‘ldir gandan so‘ng yutib yuboradi. Bu ilon tirik tug‘adi. Suv havzalarida uchraydigan suvilon mayda baliqlar va baqalar bilan oziqlanadi. Baliqchilik xo‘jaliklariga ilon birmuncha ziyon keltirishi mumkin. Vohalardagi jarliklar, tashlandiq eski binolar, molxonalar, hatto xonadonlarda chiðor ilon uchrab turadi. Chiðor ilon turli qushlar va ularning jo‘jalari, kemiruv chilar va kaltakesaklar bilan oziqlanadi.

• O‘zbekistonning janubiy hududlarida kapcha ilon (kobra) tarqalgan. Ilonning uzunligi 170 sm dan 2 m gacha boradi. Biron xavf tug‘ilganida yoki odam yaqinlashganida ilon tanasining oldingi qismini ko‘taradi; bo‘ynini kengaytirib, ogoh lantiruvchi holatga o‘tadi. Kapcha ilon qurbaqa, kemiruvchilar, kaltakesaklar va boshqa ilonlarni tutib yeydi. Bu ilon o‘ta zaharli, uning zaharidan tibbiyotda foydalaniladi. Janubiy hududlardagi tog‘larda va tog‘ etaklarida uzunligi 120 sm gacha keladigan ko‘lvor ilon uch raydi. Ilon qushlar, kemiruvchilar, kaltakesaklar bilan oziqlanadi. Ko‘lvor ilonning zahari juda xavfli. O‘rta Osiyo janubidagi cho‘llarda va tog‘ etaklarida uzunligi 80–90 sm keladigan charx ilon tarqalgan. Bezovta qilingan ilon bir joyda aylana boshlaydi va terisidagi tangachalarini ishq

• Toshkent va Samarqand viloyatlari tog‘ etaklari, Mirzacho‘l va Xorazm cho‘llarida qalqontumshuq ilonni uchratish mumkin. Ilon chaqqan odamning badani shishib ketadi va tana harorati ko‘tariladi. • Zaharli ilonlar chaqqanida zahar jarohatlangan joydan qo‘l bilan siqib yoki og‘iz bilan so‘rib qon bilan birga chiqarib tashlanadi. So‘ngra jarohatga margansovka, sirka yoki sodali suv bilan ho‘llangan bint yoki paxta bosiladi. Dastlabki chora-tadbirlar ko‘rilgandan so‘ng zaharga qarshi zardob qabul qilish uchun tezda shifoxonaga murojaat qilish zarur.

Savol va topshiriqlar – Tangachalilar qanday tuzilgan? – Kaltakesaklar qanday tuzilgan? – Ilonlar qaysi belgilari bilan kaltakesaklardan farq qiladi? – O‘zbekiston hududida qaysi zaharli ilonlar tarqalgan?

Купить