Суғориладиган майдонларда кузги буғдойнинг биоэколгик хусусиятлари - Ботаника - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	39.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Ботаника

Суғориладиган майдонларда кузги буғдойнинг биоэколгик хусусиятлари

Купить

МАВЗУ: Суғориладиган майдонларда кузги буғдойнинг биоэколгик хусусиятлари 1

I БОБ Ибтидоий деҳқончиликнинг вужудга келиши олимлар орасида деҳқончилик, ибтидоий деҳқончиликнинг келиб чиқиши ориняк-салютр 1 даврида пайдо бўла бошлаган деган фикрлар мавжуд. Албатта деҳқончиликнинг ориняк-самотр даврида пайдо бўлган дейиш мулоҳазадан бошқа нарса эмас. Хўжаликнинг бу мураккаб соҳаси кишилик жамиятининг анча кейинги босқичида ўтган яъни вужудга келган. Фанда деҳқончилик билан дастлаб аёллар шуғулланганлар деган фикр кенг тарқалган. Ҳақиқатдан ҳам шундай бўлиши мумкин. Чунки уруғчилик тузумининг дастлабки босқичларида аёлларнинг асосий қисми термачилик билан шуғулланганлар. Улар истеъмол қилиб бўладиган ёввойи ўсимликларни териб келиб парваришлаганлар ва уларни кўпайтириш учун ҳаракат қилганлар. Ёввойи ўсимликларни ўсиш шароитини ва пишиб етишишини кўпроқ аёллар кузатган

такомиллашуви, ишлаб чиқариш кучларининг ривожланиши натижасида неолит даврига келиб ибтидоий деҳқончилик келиб чиқди. Шуни ҳам айтиш керакки, ер очиш осон иш эмаслиги ҳаммага аён. Ер очиш, деҳқончилик қилиш кишилардан катта меҳнат, маҳорат ва анчагина билимни, тажрибани талаб қилади. Шунинг учун бу ишларни анчагина ривож топган уруғчилик тузуми шароитида бажариш ҳам мумкин эди. Бу ишда эркаклар ҳам аёллар ҳам, эркаклар яъни қариялар ҳам, болалар ҳам иштирок этганлар. Шу жиҳатдан олиб қараганда ибтидоий деҳқончиликнинг вужудга келиши неолит даврига тўғри келади. Деҳқончиликнинг энг дастлабки ўчоғи олд Оёсий бўлиб, хўжаликнинг бу янги тармоғи мазкур жойдан Шимолий Шарқий Африкага, Жанубий Осиёга, Океанияга, Марказий ва Жанубий Америкага тарқалган. Лекин бу фикр ҳақиқатга тўғри келмайди, ҳақ

Бу ёввойи экинларни маданийлаштириб экиш, ўзлаштириш албатта секинлик билан амалга оширилган. Бунинг учун ибтидоий кишилар узоқ вақт сабр-матонат кўрсатиб меҳнат қилганлар. Бу соҳада одамлар қанчадан-қанча ютуқ ва муваффақиятсизликка учраганлар. Лекин оқибат натижада ибтидоий деҳқонлар ибтидоий жамият тузумининг охирларига келиб ҳозир бизга маълум бўлган қишлоқ хўжалик экинларининг асосий қисмини маданийлаштириб бўлган эдилар. Кейинги даврда яшаган кишилар эса бу соҳага жуда кам хисса қўшдилар, десак ҳам бўлади. бу жиҳатдан деҳқонларнинг оламшумул аҳамиятга эга бўлган кашфиётлари биз учун ҳам келгуси авлод учун ҳам чексиз қийматга эга бўлди. Шундай қадимий тарихга эга бўлган деҳқончиликлардан бири буғдойчиликдир. Бизнинг битирув малакавий ишимизнинг асосиний мақсади буғдойчиликка қаратилга

Буғдой ер шарида шимолда 66 0 шимолий кенгликда (Швеция), Россияда эса тажриба майдонларида 76 0 47 шимолий кенглигида (Мурманск вилояти); жанубда Австралия, Жанубий Америка, Африканинг жанубий чегараларигача экилади. Буғдой етиштирилаётган қитъалар Оврўпадан бошлаб то Австралия, Африканинг жануб нуқтасигача ва бутун Жанубий Америкагача тарқалган. Буғдойни баланд тоғларда ҳам етиштирилиши исботланган, масалан Химолайда денгиз сатҳидан 3000-4000 метр баландликда ҳам ҳанузгача буғдой етиштирилади. Ҳозирги вақтда буғдой бутун жаҳонда ўзининг экин майдони бўйича бошқа экинлар орасида биринчи ўринда туради, у экин майдонининг 208,8 млн, гектарини (ФАО, 2004) ташкил қилади. Буғдой етиштирилаётган қитъалар Европадан бошлаб то Австралия, Африканинг жануб нуқтасигача ва бутун Жанубий Америкага тарқ

сезиларли равишда ривожланганлигидан далолат беради. Тарихий фактлар водийда деҳқончилик суғориш асосида йўлга қўйилганлигини кўрсатади. Амударё этакларида олиб борилган археологик қазишмалар натижаси Хоразмда эрамиздан олдинги мингинчи йилларнинг ўрталаридан бошлаб буғдой экила бошлаганидан далолат беради. Сурхондарё вилоятининг чегараларидан топилган ўсимлик қолдиқлари анализи бу ерда икки мингинчи йилларнинг охирида деҳқончилик кенг ривожланганлиги, ғаллакорликда биринчи ўринни буғдой эгаллаганлигини кўрсатди. Профессор М.М.Якубцинер Ўзбекистон чегараларидан топилган буғдой қолдиқларини умумлаштириб, анализ қилиб Ўзбекистонда энг қадим замонларда кўпроқ думалоқ донли буғдойлар тури – Т.Компоктум Хост экилиб келинган, эрамиздан олдинги 1000-йиллардан бошлаб эса юмшоқ буғдой (Т.Аестивум Л

“Сафедқилтиқ” ёки “кури” (қилтиқли, оқ бошоқли ва оқ бонди) ва “Беқилтиқ” (қилтиқсиз, лекин бошоғи ва донининг ранги кўрсатилмаган) буғдой эканлигини баён қилади. Унинг маълумотларига қараганда учала нав ҳам яхшилаб ҳайдалган ва молаланган ерларга сентябрь ойида экилган. Бир гектар ерга ўртача 6 пуд уруғлик сарфланган. Ўғит солинмаган ҳар ботмон ердан ўртача 100-110 пуд (1 пуд 16 кг га тенг). Ўғит солинган ва суғориладиган ҳар бир ботмон ердан эса 240 пудгача, яъни 38,4 центнергача ҳосил олинган. Суғорилмайдиган ерларда февраль-март ойлари “Лалми” деб аталадиган буғдой нави экилган. Селикционер Ф.Базинер Ўзбекистон буғдойларини илмий жиҳатдан ўрганишни давом эттирди. У 1842 йилда шу мақсадда Хивага келди. Бу ерда экиладиган буғдойларнинг навини аниқлашга ҳаракат қилди. 1878 йили академик А

Н.К.Васильевнинг кўрсатишича у бу ерда тўплаган буғдой навлари асосан баҳорги буғдойлар эди. Баҳорги буғдойлар лалми ерларда экилган. Суғориладиган ер шароитида эса кузги буғдой навлари тарқалган. 1912 йилда Россия деҳқончилик Департаменти амалий ботаника бюроси томонидан Россияда маданий ўсимликларни тўплаш, уларни ўрганиш режали асосда амалга оширилиши ҳақида таклиф қабул қилинади. Шу йилнинг ўзида ушбу бюро ходими В.М.Бензин Туркистон ўлкасига экспедиция уюштирди. У Самарқанд ва Сирдарё вилоятларида бўлиб, бу ерда буғдой навларини йиғади. Унинг маълумот беришича, бу вилоятларда экиладиган буғдой навлари суғориламайдиган юмшоқ Вар. Герккум буғдойи турига мансуб экан. Бухоро амирлигига бўйсунадиган Ўзбекистоннинг жанубий хоналарида 1911 йилли экспедицияда бўлган. А.К.Гольбак 1913 йили Тур

1910-1912 йиллар ичида ҳаммаси бўлиб 1000 дан ортиқроқ линиялар ўрганилган. Олиб борилган тажрибалар натижасида “Қизил буғдой” навидан № 63 ва № 432 линиялар ажратиб олинган. Бу буғдой навлари гектаридан 195,180 пуддан ҳосил берган. Буғдойнинг 1915 йилда экин майдони (минг таноб) ва ҳосилдорлиги (ҳар танобига пуд ҳисобида) Суғориладиган ерда кузги буғдой Сирдарё вилояти 11,82 минг таноб 47,3 пуд/таноб Тошкент 37,57 39,1 Амударё 15,54 - Фарғона вилояти 113, 28 60,1 Андижон 8,60 55,2 Наманган 30,3 - Сокобелев 28,66 - Қўқон 33,21 - Самарқанд вилояти 158,33 60,4 Каттақўрғон 14,91 60,0 Самарқанд 53,12 50,0 Жиззах 64,8 - Қашқадарёда буғдойчилик тарихини ёзиш керак. Қашқадарё вилояти табиатига географик тасниф Ўзбекистон Республикаси таркибидаги вилоят 1924 йил 1 ноябрига ташкил этилган. 1927 йил

шарқлан Сурхондарё, жанубий-ғарбдан Турманистон, шарқдан Тожикистон ва Самарқанд вилоятлари билан чегарадош. Майдони 28,6 минг км 2 . Аҳолиси 2378, 2 минг киши (2005) таркибига 13 қишлоқ тумани (Деҳқонобод, Касби, Китоб, Нишон, Миришкор, Муборак, Косон, Чироқчи, Шаҳрисабз, Яккабоғ, Қамаши, Қарши, Ғузор), 12 шаҳар (Бешкент, Китоб, Косон, Муборак, Таллимаржон, Чироқчи, Шаҳрисабз, Яккабоғ, янги Нишон, Қамаши, Қарши, Ғузор) 4 та шаҳарча (Деҳқонобод, Мироқи, Эски Яккабоғ, Қашқадарё) 147 қишлоқ фуқаролар йиғини, 1064 қишлоқ бор. Маркази Қарши (2005). Вилоят ҳудуди асосан Қашқадарё ботиғини ўз ичига олади. Шимолий- шарқ ва жанубий-шарқдан Зарафшон ҳамда Ҳисор тизма тоғлари билан ўралган. Тоғлар билан текисликлар орасини адирлар эгаллаган. Текисликларнинг катта қисми ғарбда сандиқли ва Қизилқум чў

Ўрмонларнинг асосий қисмини арча ва саксовулзорлар ташкил этади. Тоғ ён бағирлари ҳар хил ўт ўсимликлари билан қопланган. Шунингдек бутазорлар ҳам бор. Тоғ ўрмонлари арча, бодом, писта, жийдазорлардан иборат. Тоғларда наъматак, зирк, чаканда, анзур пиёзи, қора зира ва бошқалар ўсади. Вилоят ҳудудида 100 дан зиёд қуш тури сут эмизувчиларнинг 60 тури, судралиб юрувчиларнинг 7 тури учрайди. Дарё ва сув ҳавзаларида қумбалиқ, илонбош, зоғорабалиқ, гулмоҳи, храмула, қорабалиқ яшайди. Вилоятда Ҳисор тоғ-ўрмон ва Китоб давлат геология қўриқхоналари жойлашган. Қашқадарёнинг ўнг соҳил томонидан унча баланд бўлмаган Қоратепа тоғининг жанубий ёнбағридан 20 га яқин сой (Шўробсой, Макридсой, Оёқчисой, Қалқамасой ва бошқалар) оқиб тушади. Тоғликдан текисликка чиққач, дарё водийи кенгаяди. Шу ердан дарё с

керак, қадим замонлардан бери уни она Ер деб атаб келинади. Буюк “Авесто” да ёзилишича, тупроқ энг табаррук ҳисобланиб, уни ифлослаган шахс қаттиқ жазоланган. Тупроқдаги бойлик – унинг унумдорлиги битмас-туганмас, у бир неча минг йиллар давомида инсониятни боқиб келмоқда. Лекин биз ҳар доим “Сен ерни тўйинтирсанг, у сени тўйдиради” деган мақолни эсдан чиқармаслигимиз керак. Ўзбекистон катта георафик кенгликда жойлашгани учун унинг ҳудудида мураккаб тупроқ-иқлим шароити мавжуд. Қашқадарё вилояти республикамизнинг жанубий қисмида жойлашган бўлиб, ўзининг тупроқ-иқлим кўрсаткичлари билан Ўзбекистоннинг бошқа вилоятларидан ажралиб туради. Вилоятда тоғ, бўз ҳамда чўл минтақаси тупроқлари ўзига хос морфолитогенетик тузилишга агрокимёвий, агрофизикавий ва мелиоратив хосса хусусиятларга эга бўлган

дарахтлар ўсиб турарди. Иссиқ кунлари ариқда болалар, катта ёшли кишилар ҳам чўмилишиб дам олишарди. Ҳар бир қишлоқда ўнлаб ҳовузлар бўлган, унинг атрофига экилган манзарали дарахтлар, айниқса, толлар жазирама иссиқ пайтида иқлимни мўьтадиллаштириб турган”, минг афсуски, қадимги Қашқадарё, айниқса, Қарши (Насаф) воҳалари тупроқларидан фойдаланиш бўйича тарихий маълумотлар бўлса керак, лекин уларни топиш ва фойдаланиш имконияти жуда чеклангандир. Биз фақатгина ХХ асрнинг бошларида мавжуд бўлган маълумотлардан фойдаланиш имкониятларига эгамиз. Аминмизки, қадимги Насаф, ҳозирги навқирон Қарши воҳасида деҳқончилик маданияти ривожланган ўлка бўлган. Қашқадарё вилояти тупроқларини ўрганиш бўйича изланишлар турли вақтларда амалга оширилди. (Л.Л.Ножин (1913), Л.П.Ливанов (1929), Е.А.Жориков ва З.С

билан ушбу ҳудудга кирувчи Қашқадарё бассейнини (текислик қисми), тупроқ қатламининг суғоришга яроқлилиги тўлиқ ўрганилмаганлиги сабабли қўшимча тупроқ тадқиқот ишлари олиб бориш масаласи кўтарилди. Тадқиқот ишларини асосан 1974 йил Ўзбекистон ФА қошидаги Тупроқшунослик институти бажарди. Катта ҳудуд (2858500 га), яъни Қашқадарё-Амударё массиви ўрганиб чиқилди. Н.Т.Муравьева (1959) ўз ишларида бешта агротупроқ районларига тавсиф бериб ўтади. Шулардан иккитаси, яъни Қарши чўлига кирувчи районлар катта қизиқиш уйғотади: яъни оч тусли бўз тупроқ Қарши-Ғузор ва чўл зонаси тупроқлари билан банд бўлган Қуйи Қашқадарё агротупроқ районларидир. Биринчи агротупроқ районига кирувчи тупроқлар ғарбга қараб кучсиз қиялик ҳосил қилувчи текисликда жойлашган бўлиб, 368 минг га ни ташкил этади. Шундан 50% и

1960-64-йилларда Ўзбекистон Давлат ерларини лойиҳалаш институти биринчи марта Косон тумани тупроқлари хариталаштирилди. Барча хўжаликлар харитаси тузилиб, тупроқ типлари, шўрланиш типлари, сизот сувлари чуқурлиги ва минерализация даражаси ҳамда тупроқнинг агрономик ишлаб чиқариш гуруҳлари белгилаб берилди. Шу билан бирга тупроқни яхшилаш ва унумдорликни ошириш мақсадида ўтказилган агромелиоратив чора-тадбирлар тўғрисида тавсиялар ишлаб чиқилди. 1964 йилдан эътиборан унумдорлигини ошириш ҳамда деҳқончилик маданиятини кўтариш, шўрланган ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш учун коллектор-зовурлар тизимини вужудга келтириш соҳасида ишлар жадаллашди. Бу ўринда М.Умаров (1974) ва А.М.Расулов (1976) лар томонидан Қарши чўли тупроқларининг кенг миқёсида ўрганилганлигини алоҳида таъкидлаш лозим.

А.М.Расулов (1976) Қарши чўли ҳудудида тупроқ ҳосил бўлиши жараёнларини таҳлил қилиш билан бир вақтда шўрланишнинг келиб чиқиши, айниқса, геокимёсини чуқур ўрганди. Муаллиф тупроқ генетик қатламлари, табиий чўл шароитида тупроқнинг шўрланиш қонуниятлари, районлаштириш, тупроқ унумдорлигини ошириш мақсадидаги тадбирлар, шўрланишнинг олдини олиш ва унга қарши кураш чоралари каби масалалар ечимини илмий асосда ишлаб чиқди. 1970-85 йиллар давомида профессор Д.Р.Исматов ва унинг шогирдлари (Д.Р.Исматов, М.Назиров, 1972, 1977; Д.Р.Исматов, М.Назиров, Р.Файзиев, 1975; Д.Р.Исматов, Р.Файзиев, 1979, 1984; Д.Р.Исматов, М.Азимова, 1979, 1981, 1983; Д.Р.Исматов, Н.Икромов, Р.Файзиев, 1982; Д.Р.Исматов, 1989) томонидан Қашқадарё асосий тупроқларининг минерологик ва кимёвий, физикавий хоссалари мукаммал

монографияда муаллифлар томонидан узоқ йиллар давомида олинган тадқиқот натижалари баён этилган. Иқлим Қашқадарё ҳавзаси иқлими континентал қуруқ субтропик иқлимнинг бутун хусусиятларини ўзида акс эттиради И.П.Герасимов (1933), Л.Н.Бабушкин (1956, 1959). Турон паст-текислигининг шимолий қисми бўлган Ўрта Осиё ҳудудида континентал қуруқ субтропик иқлим қуйидаги белгиларга эга: қиш фаслида ҳам вегетациянинг давом этиши; ёз фаслида очиқ (булутсиз) кунларнинг устунлиги ва ўрта ҳароратнинг 30 0 С атрофида тебраниши; кун ва тун ҳамда суткалик режимда катта ҳароратлар фарқи; атмосфера ёғин-сочинларнинг қиш-баҳор фаслида устунлиги, ёз фаслида ёғингарчиликнинг бўлмаслиги; ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда тупроқ ҳосил бўлиш жараёнига фаол таъсир этувчи – нам ва илиқ баҳор, жуда қуруқ ёз фаслининг иф

Қашқадарё ҳавзаси иқлимини тавсифлаш учун Зарафшон ва Қашқадарё ҳавзаси ҳудудларида жойлашган қуйидаги метеостанция ва метеопостлардан олинган маълумотларни 1-2-жадвалларда келтирамиз. Буметеостанция маълумотларидан Когон-текисликнинг шимоли-ғарбий қисми иқлимини; Чоржоу-ғарб ва жануби-ғарб; Ғузор, Қамаши, Китоб-шарқий тоғолди; Омонқўтон ва Кўлсой-тоғли ва унинг юқори қисми иқлимининг асосий хусусиятларини кўрсатиб беради. Ўзбекистоннинг асосий иқлим хусусиятларидан ташқари, Қашқадарё ҳавзаси иқлими республиканинг шимолий ҳудудларидан ўзининг бир қанча хусусий белгилари билан ажралиб туради (Бабушкин, 1959). Хусусий белгиларни вужудга келтиришда, аввало, Қашқадарё ҳудудининг жанубда жойлашганлиги, шу муносабат билан атмосфера ҳароратининг бирмунча баландлиги эътиборга молик. Дарҳақиқат, Қа

Ёғин миқдорининг камлиги, юқори ҳаво ҳарорати ва кўп миқдорда қуёш энергияси, ўз навбатида, яна бир хусусият юқори буғланишни рўёбга келтиради – 1700-2300 мм, яъни атмосфера ёғин миқдоридан бир неча маротаба кўп, ҳавонинг нисбий намлиги паст – 16-20% (Бабушкин, 1959) ва кичик намланиш коэффициенти – 0,06-0,08 га эга. Ёғин миқдори кам бўлган шароитда қуруқ субтропик иқлимнинг ҳукм суриши, ёғинлар асосий қисмининг йилнинг салқин қиш ва баҳор фаслларига тўғри келиши тупроқдаги намнинг иссиқ кучли бўлган даврда камайишига ва натижада лалмикор деҳқончилик шароитида қишлоқ хўжалик экинлари ҳосилдорлигининг камайишига олиб келиши мумкин. Атмосфера қурғоқчилигининг бошланиш, тугаш ва давом этиш муддати (ўртача кўп йиллик маълумотлар) Метеостанция номи Бошланиш муддати Тугаш муддати Давом этиш мудд

тўхтатади. Бу ҳодиса лалмикор деҳқончилик майдонларида жуда шиддатли ўтса, суғориладиган майдонларда эса унинг таъсирини суғориш жараёни натижасида камайтириш мумкин. Шундай қилиб, Қашқадарё ҳавзаси катта ҳудудни эгаллаганлиги сабабли, унинг барча қисмларида кечаётган иқлимий ўзгаришлар ўша жой учун характерли бўлиб, унинг бошқа қисмларида қайтарилмаслиги мумкин. ТУПРОҚЛАРИ . Суғориладиган бўз-ўтлоқи тупроқлар эволюцияси оч тусли бўз тупроқлар Қашқадарё вилоятида суғориладиган ерларнинг асосий қисмини ташкил қилади. Жумладан, Нишон, Касби, Қарши, Ғузор каби туманлар хўжаликларида суғориладиган деҳқончилик асосан мана шу тупроқлар заминида ташкил қилинган. Оч тусли бўз тупроқларнинг суғориладиган деҳқончиликка кенг жалб қилиниши, даставвал, бу тупроқлар тарқалган рельефнинг текислиги ҳамда

эволюциясини бошлади – бўз ўтлоқи тупроқлари ўта бошлади. Тупроқ ҳосил бўлиш жараёнининг ўзгариши, албатта, такомиллашаётган янги тупроқларга хос хусусий режимнинг вужудга келишига сабаб бўлади. Ўзлаштириш, суғориш ҳамда инсонларнинг юксак деҳқончилик фаолиятлари таъсирида оч тусли бўз тупроқлар умумий, хусусий белгиларни ўзида мужассамлантирадики, буни биз қуйида узоқ тадқиқотлар натижасида олинган маълумот асосида кўрамиз. Юқорида баён этганимиздек, даставвал, ўзлаштиришнинг биринчи давридаёқ тупроқ қопламида кучли морфологик ўзгаришлар намоён бўлади, буларга ҳайдалма қатламнинг вужудга келиши, ҳамда бу қатлам учун хос бўлган ранг, агрегатлик ҳолати, ўсимлик ва ҳайвонот оламининг фаолияти, зичлик, янги яралмалар, қўшилмалар киради. Суғориш, ўз навбатида, бу морфологик белгиларнинг генети

53-жадвал № Туманлар Ўртача балла Сифати Ёмон ерлар Ўртача дан паст ерлар Ўртача ерлар Яхши ерлар Энг яхши ерлар Жами 1 Баҳористон 44 - 5349 18739 985 - 25073 2 Деҳқонобод 52 - 741 4111 528 - 5380 3 Касби 53 - 3627 29577 11976 - 45180 4 Китоб 64 - 358 7358 8205 938 168859 5 Косон 47 - 7075 52197 5095 361 64725 6 Муборак 43 - 13970 17273 1396 - 32639 7 Нишон 44 - 12108 32430 2586 - 47124 8 У.Юсупов 41 - 15325 15445 647 - 31417 9 Чироқчи 58 - 1632 17042 6035 187 24896 10 Шаҳрисабз 69 - 998 4662 10675 4873 21218 11 Яккабоғ 59 - 265 17032 7876 2847 28020 12 Қамаши 53 - 3604 15823 9439 - 28875 13 Қарши 49 - 8222 30008 14 Ғузор 52 - 2158 23301 5117 257 308330 Жами: 51 - 75432 285007 74136 9463 444038 Ерни сифати бўйича классларга ажратиш (бонитетлаш) ва кадастр зоналарига бўлиш ишлари вилоятда 4

Иккинчи кадастр зонаси (3 ва 4-классларга) янги суғориладиган ерларнинг катта қисми, фаол ўзлаштирилаётган ва маданийлаштирилаётган ерлар киради. Ерларнинг хоссалари етарли даражада турғун ва ҳаммаси суғоришга яроқли ҳисобланади, лекин экиладиган экин турлари чекланган. Тупроқлар шўрланган, шамол эрозиясига учраган, сифати бўйича ўртачадан паст бўлиб, 21-40 бонитет баллари билан баҳоланади. Меъёрий ҳосилдорлик 12 ц/га ни ташкил этгани ҳолда ўзгарувчандир. Бу ерларнинг ишлаб чиқариш қобилиятини ошириш учун текислаш, шўр ювиш, органик ўғитлар билан бойитиш, кўп йиллик ўтлар ва седираторлар экин, тошли-шағалли ерларни кольмотаж қилиш ва бошқа тадбирлар мажмуасини амалга ошириш талаб қилинади. Бу зонага тегишли ерларнинг умумий майдони 75432 гектар бўлиб, жами суғориладиган ерларнинг 16,9% ни

Умумий майдони 285007 гектар бўлиб, жами суғориладиган ерларнинг 64,2% ни ташкил қилади ва вилоятнинг барча туманларида мавжуд бўлиб, буларга яхши маданийлашган, қадимдан суғориладиган тақирли, кам ва ўрта шўрланган, ўрта қумоқли оч тусли бўз ва бўз ўтлоқи ҳамда эрозияга чалинган суғориладиган типик бўз ва бўз-ўтлоқи тупроқлар киради. Тўртинчи кадастр (7 ва 8-класслар) га маданийлаштирилган воҳа (эски ва янги суғориладиган, ўртача маданийлаштирилган) ерлари киради, сифати яхши ва яхшидан юқори. Ерлар узоқ вақтлардан буён суғорилиб, маданийлаштирилиб келинаётганлиги туфайли тупроқ хоссалари сезиларли даражада яхшиланган ва унумдор далалар яхши текисланган, механизация ёрдамида қайта ишлов бериш учун қулайдир. Тупроқ унумдорлигини ва ишлаб чиқариш қобилиятини пасайтирувчи омилларнинг, яъни г

ҳосилдорлик 32 ц/га дан юқори. Бир центнер маҳсулотга нисбатан қилинган сарф-харажат ўртача кўрсаткичдан 30-35% кам. Ушбу зонага тегишли ерларнинг умумий майдони 9463 гектарни ташкил қилгани ҳолда, жами суғориладиган майдоннинг 2,2% га тўғри келади. Бу ерлар вилоятнинг қадимий шаҳарлари (Китоб, Шаҳрисабз, Яккабоғ, Косон, Ғузор, Чироқчи), қишлоқ ва аҳоли пунктларининг суғориш тармоқлари ва ирригация иншоотлари яқинида жойлашган. Бу классдаги ерлар воҳа тупроқлари номи билан юритилиб, алоҳида қийматга эгалиги, юқори маҳсулдорлиги, маҳсулот ишлаб чиқариш учун қилинган харажатнинг маҳсулоти бирлигига нисбатан жуда пастлигини ҳисобга олиб, агротехник ишлов даражасини такомиллаштириш, экологик тозалигини таъминлаш ва фақат қишлоқ хўжалиги мақсадларида фойдаланиш зарур. Ўзбекистон Республикасинин

давомида талаб этадиган миқдорда сув ва озиқ моддалар билан узлуксиз таъминлаш орқали қишлоқ хўжалик экинларидан юқори ҳосил етиштириш қобилияти саналади. Ўзбекистоннинг ер ресурслари 45 млн г.а. атрофида. Унинг атиги 1/10 қисмидан фойдаланилади холос. Ҳозир 4,2 млн г.а. ерларда суғориб деҳқончилик қилинади. Суғориб деҳқончилик қилинадиган ҳудудлар анчагина, аммо сув етишмаслиги сабабли улардан фойдаланиб бўлмайди ва улар қуйидагича: 1. Ер ҳажми чекланган, яъни уни инсон ҳоҳишига кўра катталаштириб ёки кичиклаштириб бўлмайди. 2. Ерни ҳеч қандай ишлаб чиқариш воситалари билан алмаштириб бўлмайди. У қишлоқ хўжалигининг асоси ҳисобланади. 3. Ер табиат маҳсули, у инсон меҳнати маҳсули эмас. 4. Ер абадий ишлаб чиқариш воситаси бўлиб, ундан тўғри фойдаланиш керак. Ўзбекистон деҳқончиликда фойдал

ўрмонлар, бутазорлар, ботқоқликлар, қум босган ва бошқа ноқулай ерлар киради. Ҳайдаладиган ерлар барча қишлоқ хўжалигига яроқли ерларнинг тахминан 15% ни ташкил этади. Ўзбекистонда экинларнинг кўпчилиги суғориладиган ва шартли суғориладиган ерларга етиштирилади. Шу муносабат билан суғориладиган ерларнинг ҳар гектари жуда катта аҳамиятга эга. Суғориладиган ерлардан тўғри фойдаланиш уларнинг самарадорлигини ошириб бориш қишлоқ хўжалик тасарруфидан чиқиб кетишга йўл қўймаслик Республика қишлоқ хўжалигини интенсивлашнинг асосий шартидир. Давлат ер фонди ер эгалиги ёки ерлардан фойдаланувчилар ҳудудидаги барча ерларни ҳайдалма ерлар, дарахтзорлар, яйловлар, пичанзорлар, ўрмонзорлар, бўз ерлар қишлоқ хўжалигида фойдаланилмайдиган ерларнинг жамини ўз ичига олади. Республиканинг умумий ер фонди 44

Қашқадарё вилояти қишлоқ хўжалигида фойдаланиладиган ерларнинг тақсимланиши 1940 1950 1960 1970 1980 1990 2000 2005 Ер фондининг умумий майдони 41188,1 44884,8 45165,0 46064,7 45622,0 45585,0 44410,3 44410,3 Шу жумладан суғориладиган 2672,6 2605,4 2692,6 2845,6 3517,7 4221,8 4277,6 4279,0 Жами қишлоқ хўжалик ерлари 18028,6 25152,3 26733,1 27100,6 28175,7 28080,4 76734,5 25687,4 Экин ерлари улардан 3188,5 2935,6 3035,6 3521,2 3996,4 4176,5 4056,6 4049,0 Суғориладиган 1844,0 1987,9 2174,8 2426,7 3041,2 3407,3 3313,6 3296,3 Лалмикор ерлар 1344,5 947,7 860,8 1094,5 895,2 769,2 760,6 752,7 Кўп йиллик дарахтзорлар 56,6 77,4 133,0 184,1 269,9 366,8 352,9 338,8 Бўз ерлар 943,2 958,3 781,8 2518 70,3 62,1 82,8 83,9 Пичанзорлар 438,4 327,8 197,7 121,2 117,0 112, 112,3 101,6 Яйловлар 1340,19 17953,2 2

гектар ҳайдаладиган ерларга ёки аниқ экин майдонларига нисбатан ҳисоб қилиб аниқланади. 29

Купить

Похожие документы
Faxriy yorliq
Mikrobiologiya fanida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishning metodik asoslari
Mikroskopik texnikalarning rivojlanish tarixi
Botanika va osimliklar fiziologiyasi fanidan yakuniy nazorat javoblari
Botanika glossariy