“Tabiatshunoslik darslarida “O`lkamizda kuz” mavzusini pedagogik texnologiyalar asosida o`rganish”

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	37.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Ботаника

“Tabiatshunoslik darslarida “O`lkamizda kuz” mavzusini pedagogik texnologiyalar asosida o`rganish”

Купить

Kirish. Ma`lumki, Respublikamiz o`z mustaqilligini qo`lga kiritgan ekan, ayni paytda har tomonlama barkamol avlodni tarbiyalash va voyaga yetkazish darjada e`tibor berilmoqda. Bu yurtimiz kelajagi hisoblangan farzandlar dunyoqarashining ma`naviy jihatdan yetuk, jismonan sog`lom bo`lib ulg`ayishi bilan bevosita bog`liq bo`ladi. O`sayotgan yosh avlod qanchalik bilimli, madaniyatli, chuqur e`tiqodli bo`lsa, davlatimiz shunchalik qudratli shon-shuhrati ulug` martabasi baland bo`lgani shubhasizdir. Bugungi kundagi dolzarb vazifalar maorif xodimlari oldiga shunday mas`ul vazifalarni quymoqdaki, ular jamiyatimizni ma`naviy yuksalishi, hayotimizning taraqqiy etishi, istiqbolli kelajak sari dadil harakatlar majmuasi bilan belgilanadi. Bu vazifalarni hal qilinishi davr talabiga javob beradigan yuqor

bo`lib turibmiz. Bu borada o`quvchilarning turli mazmundagi oddiy bilimlarni egallash asosida bolalarning erkin faoliyatlarini rivojlantirish, bu jarayonni o`simliklar hayotini o`rganish bilan bog`lash yo`llari ham belgilab berilgan. Zero, o`quvchilarning tevarak-atrofdagi o`t-o`lanlar, madaniy va shifobaxsh o`simliklarni o`rganishga qaratilgan ta`limning shakl va uslublarini izlash, bu borada samarali natijaga erishish, shu asosda o`z o`lkasi, tirik mavjudotlarini sevadigan, uning boyliklarini asrash va ko`paytirishga hissa qo`shadigan, e`tiqodli yoshlarni tarbiyalashga erishish mumkin. Shuningdek, o`z Vatanini, uning bebaho sarhadlari, o`tloqlari, tog`u-daryolarini sevish, uning jonli va jonsiz unsurlariga nisbatan ijobiy munosabatni tarbiyalash bola tarbiyasidagi eng asosiy masalalardan

Bitiruv malakaviy ishini obekti. Bitiruv malakaviy ishning obyekti bo`lib, Karshi shahar 29 umumiy o`rta ta`lim maktabida 2010 yilda o`quvchilari ta`lim –tarbiya sohasida olib boriladigan ishlar hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining predmeti esa boshlang`ich sinf o`quvchilarini tabiatni, atrof-olamni sevish ruhida tarbiyalash va uni tashkil qilish yo`llarini ilmiy o`rganishdan iborat. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi . O`quvchilarni tabiatdagi kuzgi o`zgarishlar bilan tanishtirish, kuzning asosiy belgilarini ajrata bilishga o`rgatish, madaniy o`simliklarni tanib olishiga erishish, kishilar mehnatini qadrlashga undash. O`quvchilarni kuzda pishib yetiladigan mevalar, sabzavot va poliz ekinlarining turlari bilan tanishtirish. Boshlang`ich sinf o`quvchilariga o`simliklarni o`rganishga bag`

4. Tabiatda kuzda bo`ladigan o`zgarishlarning turli tumanligini ko`p sonliligi, ular insonlar va tabiat uchun ahamiyati katta bo`lishi haqida ilk bor ishonch hisini o`yg`otishdan iborat. Ishning ilmiy –tadqiqot metodlari. Bitiruv malakaviy ishni tayyorlash jarayonida o`quvchilar bilan suhbat, kuzatish, tabiiy va tasviriy ko`rgazmalardan foydalanish, o`yin va sayohatlari o`tkazish metodlaridan foydalaniladi. Bitiruv malakaviy ishining manbalari. O`quvchilar tabiat va uning hodisalari bilan tanishtirishni xususan o`simliklar bilan tanishtirishda bag`ishlangan ilmiy metodik adabiyotlar.O`quv qo`lanmalari metodik yullanma va tavsiyalardan iborat. Bitiruv malakaviy ishini yangiligi va amaliy ahamiyati Ushbu bitiruv malakaviy ish pedogogik texnologgiya metod va vositalaridan foydalanilgan holda

I. Bob. Tabiatshunoslik darslarida o`quvchilarga o`lkamizda kuz haqidagi bilimlarini kengaytirishning o`ziga xos pedagogik jihatlari. 1.1 O`lkamizda kuz haqidagi tasavvurlarini kengaytirishning mohiyati O`quvchilarning tirik tabiat burchagidagi (o`simliklarni ekish va ko`paytirish), shuningdek o`simliklarning suvga, issiqlikka, yorug`likka ehtiyojini (piyoz va balzaminni o`stirish misolida — 2-sinf), gul manzarali o`simliklarining o`sishi va rivojlanishiga organik va mineral o`g`itlarning ta`sirini (3-sinf); pomidorning pishishi va hosildorligiga bachkilarning ko`chirib o`tqazilishining ta`sirini aniqlash bo`yicha tajribalar (4-sinf) o`tkazish bilan bog`liq bo`lgan o`quv-tajriba uchastkasidagi mehnat jarayonida nazariya bilan amaliyot bog`lanishi yaxshi amalga oshadi. Sinflar bo`yicha makt

o`qish davrida maktaboldi o`quv-tajriba uchastkasidagi ishlar yakunini chiqaradilar, maktab ko`rgazmasi uchun yeksponatlar tayyorlaydilar. 4-sinf o`quvchilari kuz davrida hosilni yig`adilar va hisobga oladilar, ularni saqlash qoidalari bilan tanishadilar, urug`lar yig`adilar, tuproqqa ishlov beradilar, rezavor, buta va mevali daraxtlarni qishga tayyorlaydilar. Bundan tashqari bolalar mevali daraxtlarning tanasi hamda asosiy poyasidagi yeski po`stloqlarini olib tashlaydilar, tana atrofiga tuproq tashlaydilar, unga o`g`it soladilar, rezavor va manzarali butalar o`tkazadilar. Boshlang`ich sinflarda tabiat to`g`risidagi bilimlar tarkibiga jonsiz tabiat jismlari va hodisalari, o`simlik va hayvonlar, odam tanasining tuzilishi va salomatlikni muhofaza qilish, yilning har xil fasllarida qishloq xo

taqqoslash, tegishli xulosa chiqarishga asoslangan. Fikrlash faoliyati jarayonida bolalarda atrof olam to`g`risida tushunchalar shakllanadi. Tabiatshunoslikni o`rganishda bolalar oladigan tushunchalar jo`g`rofiy (umumiy, alohida va yig`ma) va biologik (tur va avlod) tushunchalariga bo`linadi. Tabiatshunoslik tushunchalarini shakllantirish va ularni kichik yoshli maktab o`quvchilari tomonidan o`zlashtirilishining xususiyatlari. Tabiatshunoslik tushunchalari — bu umumiy muhim belgilari bilan birlashtirilgan obyektlar, hodisalar, jismlarning butun guruhi to`g`risidagi umumlashgan bilimlardir. Chunonchi, «o`simliklar» tushunchasiga barcha o`simliklar uchun umumiy bo`lgan muhim belgi lari bilan bir guruhga birlashtirilgan har xil narsalar kiradi. Ularning hammasi o`sadi; rivojlanadi, nafas olad

ko`nikmalarni qanchalik egallaganliklarini hisobga olish lozim. Bunda o`quvchilarning og`zaki javoblari, ularning amaliy faoliyati va kuzatishlar kundaligini yuritish sifati hisobga olinadi. Tabiatshunoslik bo`yicha daftar tutish. 1-sinfdan boshlab o`quvchilar atrof olam bilan tanishishga bog`liq ijodiy ishlar uchun daftar tutishlari kerak Bu ularga kuzatuvchanliklarini rivojlantirishga va tabiat to`g`risidagi bilimlarini sistemalashtirishga yordam beradi. Daftarlarda asosiy o`rinni ko`pincha o`quvchilarning uy vazifasi sifatida mustaqil chizgan rasmlarini egallaydi. Rasm chizish yoki savollarga javob tarzida yozuvlar qilish uchun o`quvchilar materialni oldindan o`zlashtirgan bo`lishlari kerak Birinchi yarim yilida o`quvchilar hech narsa yozmaydilar, faqat rasm chizadilar, o`quv yilining i

bilan bog`liq holda daftarlarida ancha murakkabroq ishlarni olib boradilar. Tabiatshunoslik bo`yicha daftarning mazmuni quyidagilar bo`lishi mumkin: Tushuntiruvchi yozuvli rasm. Asliga qarab chizish yaxshi. Masalan, amaliy mashg`ulotda «G`o`za» mavzusini o`rganishda o`quvchilar g`o`zaning organlari bilan rasmini chizadilar. Agar darsda vaqt yetarli bo`lmasa, rasm chizish uyda tugallanadi. O`qituvchining doskaga chizganlarini daftarga chizilishi mumkin. Har bir rasm odatda uning ayrim qismlarini ifodalaydigan tegishli yozuvlar ko`rinishidagi tushuntiruvchi matnga ega bo`lishi kerak (masalan, ildiz, poya, barg, gul, meva); Umumiy tushunchalarni shakllantirishda o`qituvchi: -obyektlarni maqsadga yo`nalgan holda qabul qilib olinishini tashkil qilishi; tabiat jismlari va hodisalari to`g`risidag

uslubidan foydalanish kerak. Tahlil va sintez fikrlashning eng muhim uslubidir, uning yordamida tushunchalar shakllantiriladi. Narsalarning ayrim elementlarini fikran ajratish va ularni bir butunga birlashtirishdan foydalanib, ayrim narsa va hodisalarni bir-biri bilan taqqoslash (binafsha bilan lolani; chuchmoma bilan binafshani, binafsha bilan ko`knorni, tabiatdagi mavsumiy o`zgarishlar bilan bog`liq holda o`simliklar hayotidagi o`zgarishlarni) orqali o`tkazish mumkin. Taqqoslash har xil belgilar: o`simlik organlari, tashqi tuzilishi, yil fasllari, foydalanilishi bo`yicha o`tkaziladi. Mantiqiy tafakkur va nutqni rivojlantirish. Tabiatshunoslik tasavvurlari va tushunchalarini shakllantirishda tafakkur va nutq katta rol o`ynaydi. Boshlang`ich sinf o`qituvchisi o`quvchilar nutqning to`g`ri b

urug`dan o`simliklarning rivojlanishi; bahorda o`simliklarning uyg`onishi) olib boriladi. Gul va uning tabiatda tovlanishini kuzatish ham o`quvchilarda qiziquvchanlikni tarbiyalashga, o`rab olgan olamni ko`ra bilish va qabul qila olishga yordam beradi. Bularning hammasi tafakkur va nutqni rivojlanishini ta`minlovchi bazadir. Kuzatishlar jarayonida o`quvchilar narsalarning belgilarini payqashga o`rganadilar. Chunonchi, birinchi sinf o`quvchilari bilan parkda o`tkaziladigan kuzgi sayr vaqtida suhbat o`tkaziladi, suhbat jarayonida bolalar daraxt barglaridagi ranglarning o`zgarganini ko`radilar. Bunda ular e`tibori bir xil daraxtlarda ranglarning pastki shoxlarda, boshqalarda — yuqoridagi shoxlarda o`zgarganligiga, siren va ligustrum kabi o`simliklarda barglarning o`zgarmay yashil holda qolgan

Mashqni ikki narsa yoki hodisani taqqoslash bilan boshlamoq zarur. Keyin uch, to`rt va hatto ko`proq sondagi obyektlarni taqqoslash mumkin bo`ladi. Taqqoslashni hammadan ko`ra bir-biriga qarama-qarshi qo`yishdan boshlash qulay (qum sochiluvchan, loy esa yopishqoq). Bolalar asta-sekin faqat farq qiladigan belgilargina yemas, balki o`xshashlarini ham ajrata boshlaydilar, hodisa va narsalarning eng muhim belgilarini aniqlaydilar. Maktaboldi uchastkasidagi gulzorda o`suvchi o`simliklarni poyasi, barglari, gullari, mevalari bo`yicha taqqoslashni taklif qilish mumkin. Taqqoslash asta-sekin mustaqil hikoya belgilarini kasb yetib boradi. Taqqoslash yordamida o`qituvchi o`quvchilar bevosita kuzatmagan, yaqqol ko`rmagan, qabul qilish vositasida sezgilari sezmagan hodisalar o`rtasidagi boglanishlarni

Mening ismim Shuxrat. Menga kuz fasli yoqadi. Chunki barcha mevalar pishadi. «Hosil bayrami» qilamiz, ota-onamga qovun-tarvuz yig`ishda yordam beraman. Men katta bo`lganimda juda chiroyli bog` yarataman. Bog`imda shirin-shakar mevali daraxtlar bo`ladi. Mening ismim Komila. Men kuz faslini yaxshi ko`raman. Chunki daraxt barglari chiroyli rangda tovlanadi. Dalalarda oppoq paxtalar ochiladi. Paxtadan chiroyli yostiqchalar tikish mumkin. Men kelajakda tikuvchi bo`lmoqchiman. Shu tarzda har bir o`quvchi o`zi hamda tabiatga daxldorlik xaqida gapiradilar. Bu usul o`quvchilarni mustaqil fikr yuritishga, og`zaki nutqni o`stirish ko`nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. «So`z top» o`yini. Bu metoddan dasrning hamma qismlarida foydalanish mumkin.O`qituvchi qushlar, hayvonlar, meva, sabzavotlar

II. Bob. O`quvchilarning kuzgi mavsumiy o`zgarishlar haqidagi tasavvurlarini kengaytirishning o`ziga xos xususiyatlari. Tabiatshunoslik darslarida o`quvchilarga “O`lkamizda kuz” mavzusi haqidagi tasavvurlarini kengaytirishda tabiatda ro`y beradigan o`zgarishlar bilan tanishtirish ularni sirlari, undagi sabab va oqibat ichki bog`lanishlarini anglashlari o`quvchilar o`zlashtirishida muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois tabiatshunoslikning kuzgi mavsumiy o`zgarishlari ularning mohiyatini bayon etuvchi darslarida mavzu keng va va atroflicha yoritilishi o`quvchilarining bilim faoliyatini o`zlashtiradi va tabiat haqidagi bilimlarni chuqurlashtirishiga asos bo`ladi. Shunga asosan 2-sinf o`quvchilarini tabiatda ro`y beradigan o`zgarishlarining nomlari mahiyati bilishlari lozimligi talab etiladi. Bo

O`simlik barglarining to`kilishi (xazanrezgilik) o`qituvchi bu haqida o`quvchilarga ilmiy tushunchalar hosil qilish tabiat hodisalari bilan tanishtirishdi o`ziga xos ahamiyat kasb etadi. Ma`lumki, yozning oxiri va kuzning boshlanishi bilan daraxt va butalarning barglarida bir qancha o`zgarishlar sodir bo`ladi, ya`ni bargning rangi boshqacha bo`la boshlaydi. Ba`zi turlarida masalan olcha ligusturumlarda barglar yashilligicha to`kilsa, ammo ko`p hollarda barglar to`kilishidan oldin qizaradi, xususan olchada, bargi uchli zarang, yoxut sarg`ayadi-lipa qayin kabi o`simliklarda. Barglar rangini o`zgarishiga xloraplast va pigmentlarning yemirilishi ba`zan esa xujayra shirasining antosion pigmentiga boyishiga sabab bo`ladi. Barglar to`kilishidan oldin ba`zi moddalar barglardan asosiy o`q qismlarga

o`z ichiga oladi. Bazi o`simliklarda ajralish qavati (nok, kashtan daraxtda)kurtaklar bo`lib keladigan vaqtdayoq belgi berib qoladi. Ob-havodagi o`zgarishlar kuzda harorat asta-sekinpasayib boradi buning natijasida o`simlik va hayvonat dunyosi hayotida o`zgarish hamda susayish ro` y beradi. ( o`simlik barglari sarg`ayadi, to`kiladi. Ba`zi qushlar ketib, boshqalari uchib keladi) Sentabr kuz faslining birinchi oyidir. Biroq O`zbekistonda sentabr oyida ham yoz faslidagidek issiq bo`ladi. Sentabr oyida havo issiq bo`lib kechalari harorat +7 darajagacha tushib ketadi. Kunuz kunlari esa +20+25 darajagacha ko`rsatiladi. Oktabr odatdagidek kuz oyi hisoblanadi. Bu oyda o`lkamiz quyoshli, issiq va quruq bo`ladi, kunning birinchi yarmida harorat +7, +10 daraja bo`ladi, kunduz kunlari +15+23 darajaga,

pasaytiradi. Sovuqning dastlabki to`lqinlari o`zi qoplangan barcha hududni ozgina muzlatadi, u faqatgina past joylarga tarqaladi va bir- ikki kun davom etadi. Agar havo to`lqining harorati nol darajadan past bo`lsagina muzlash barcha hududida yoyilishi mumkin. Shunda tuproq va o`simliklarning ustki qatlamlarga ertalabki shudring tushadi. Ba`zi vaqtlarda oktabr oyida kuchli va sovuq shamollar aralash yomg`irlar ham yog`ib o`tadi. Bunday paytlarda tarbiyasi bolalarning diqqat e`tiborini daraxtlarning katta shoxlari va ingichka navdalarning tebranishiga jalb etadi. Noyabr qishga o`tish oyi hisoblanadi. Odatda noyabr oyida o`lkamiiz ob- havo qulay bo`lmaydi; goh yomg`ir, goh qor yog`adi kun goho iliq, goho sovuq bo`lib turadi. O`simliklar hayotidagi o`zgarishlar O`zbekistonda asosan paxta yeti

Yoz davomida xlorofil ko`proq hosil bo`ladi va kamroq parchalanadi. Kuzda haroratning pasayishi bilan xlorofilning hosil bo`lishi kamayadi. Aksincha, quyosh nurlarining ta`siri ostida xlorofilning parchalanishi kuchayadi. Shuning uchun xlorofilningumumiy miqdori kamayib boradi. Xlorofil murakkab modda bo`lib, birnecha pegmentlardan ikkita ko`k va ikkita sariq pigmentdan iboratdir. Xlorofilning parchalanish vaqtida sariq rangdagi yana yangi moddalar kuzda barglarni sariq rangga bo`yaydi. Barglardagi hosil bo`lgan pigmentlar, oradan birmuncha vaqt o`tgach parchalanadi va barglar qo`ng`ir tusga kiradi. Barglarning qo`ng`ir rangga kirishi ularning xozon bo`lishidan dalolat beradi. Bundan tashqari barglarning sariq turlariqizg`ish tusga, qizg`ish tusdan tog` binafsha tusga o`tadi. Bolalar bog`c

Barglarning rangi o`zgara borishi bilan asta-ekin xazon bo`la boshlaydi va o`simliklar hyoti bilan bog`liqdir.Oktabr oyida barglar to`kila boshlaydi. Avvalo zarang daraxtining barglari to`kiladi, keyinchalik esa akasiya, qayrog`och, glidichiya, eman, yong`oq, oq terakva chinorlarning barglari to`kila boshlaydi. Zarang daraxtining siyraklashgan barglari orasidan juft-juft bo`lib, o`suvchi bir pallali meva boshlari ko`rinib turadi “Pallalar” orasida jigarrang, yumaloq urug`laribo`ladi. Kuzda to`kilgan urug`dan yana daraxt osibchiqaveradi. Kuzda to`kilgan urug`lari juda ko`p bo`ladi, uzoq payt yozishi saqlanadi. Shuning uchun bu daraxtning unib o`sishini kuzatish va shunday daraxtlarni ekib o`zgartirishga o`quvchilarni jalb qilish oson . Shu maqsadda kuz faslida zarang, Shumtol va boshqa dara

boshqa daraxtlarning barglari ayrim hollarda qattiq sovuq tushgungga qadar ham ko`m-ko`k bo`lib turadi. Qushlar va hasharotlar hayotidagi o`zgarishlar. Sentabr –oktabr oylarda o`lkamizga go`ng-qarg`alar uchib kelishadi. Biz ularni o`quvchilarning maktab bog`larida ham ko`ramiz. Ular bizga tog`lardan tushib uchib kelishadi. Go`ngqarg`alar kunduz kunlari dalalarga uchib ketishadi va turli qoldiqlarni yeydi. Toshkentning chekka joylarida sentabr oyining ikkinchi yarimida qizil qo`shlar ( o`rmon sayroqi qushlar) paydo bo`ladi. Ba`zan ular Toshkent bog`larida aprel oyining oxirigacha bo`lishadi. Odatda ular to`da-to`da bo`lishib O`zbekistonning havzalarida ko`chib yuradi. Sentabr oyida qorayoloqlar chittaklar va issiqmamlakatlarga uchib ketayoyotgan tilla rangli qushlarni ko`rish mumkin. Tog` o

ular o`zlarini himoya qila olmaydilar, uylarini tashlab chiqib ketib ochlikdan o`lib qoladilar. Asalarilar boshqa hashoratlar singari uzoq uxlamaydilar. Dastlabki sovuqlar tushishi bilanoq turnalari va g`ozlar janub tomonga gala –gal bo`lib uchib ketadi. Qushlar to`dasining tuzilishi uchib ketuvchi qushlarning belgilaridandir. Turnalar odatda o`tkir burchak hosil qilib uchadilar. G`ozlar esa uzun qiyshiq qator bo`rida esa burchak hosil qilib uchadilar. Yovvoiy qushlar va kakkulargina olhida alohida uchib ketadilar. Qushlarning uchib ketishi o`quvchilarni sayrga olib chiqqanda yo`li bilan ko`zatish mumkin. Oktabr oyining oxirlarida shaharlar va vodiylarda sa`valar paydo bo`ladi va ular mart oyilarigacha shu yerlarda qoladi. Ular qiziq, otquloq urug`larini yeb kun kechiradilar. Sa`valar o`zl

shaharga tog`lardan oqbosh sa`valar, chetlaridan esa so`fito`rg`aylar uchib keladilar. Bog`larda ko`pgina qorayaloqlar va chittaklar paydo bo`ladi. Ular asosan tog`lardan uchib keladi. Ko`k chumchuqlarning o`tkir ovozlari ham eshitilib turadi. Hayvonlar hayyotidagi o`zgarishlar kuz faslida Qurbaqalarning vaqtlarini kamroq eshitilib boradi. Bunda o`quvchilar e`tiborini jalb qilish lozim. Yosh tipratikan mustaqil hayot kichira boshlaydilar. O`quvchilar tabiat burchagida ularni boqadilar va parvarish qiladilar. Shu paytlarda tog` etaklariva cho`lli rayonlarda qum quyonlarini tez-tez uchratish mumkin.Kichikroq ko`rinishdagi unchalik katta bo`lmagan va quyoshlar o`ziga xos rangga egadir. Ular sariq kerakli va oq rangli bo`ladi. Uning dumi uzun, dumning uchida popukchasi bo`lib, boshi esa cho`zi

qishda juda kam sarflaydilar. Agar ko`rshapalak qishda issiqroq joylarda yashasa, tez-tez uyg`onib turadilaar. Qishgloq xo`jalik ishlari. Sentabr oyida O`zbekistonning barcha hududlarida shu jumladan Toshkent viloyatida ham asosiy xo`jalik ishlaridan biri-paxta yig`ish-terim boshlanadi. Har bir chanog`da 3-5 pallacha bo`lib har bir pallachada esa paxta tolalari bilan o`rab olingan 8-9 tadan chigit bo`ladi. Paxta tolasi paxtaning eng qimmatbaho qismi hisoblanadi. Paxta tolasidan gazmollar va boshqa ko`pgina texnik mahsulotlar, chigitidan esa moy kunjara va boshqa narsalar tayyorlanadi. Sentabr oyida mevali bog`larda olma, behi teriladi, uzum uziladi. Bu ishlarda o`quvchilar qo`llaridan kelganicha ishtirok etishlari mumkin. Tarbiyachilar bu paytda bahorda bog`cha hovlisida o`tkazilgan uy o`s

Jumladan, nok va olma daraxtlarining ildizlari olcha va olxo`rilarga nisbatan katta chuqurlikda joylashgan, shuning uchun ham shu daraxtalar atrofidagi yerlarni chuqurroq haydash talab qilinadi. Yerni kuzgi shudgorlash vaqtida tuproqni haddan tashqari maydalab yubormay, balki uni yirik qilib ag`darish va shu holicha qishga qoldirish kerak, bunday qilinganda tuproq strukturasi yaxshilanib uni saqlab olishga imkoniyat tug`iladi. Bundan tashqari yerni yirik –yirik qilib ag`darish foydali, chunki u namni va qorni yaxshi saqlaydi. Bu esa o`simlikning yaxshi rivojlanishi uchun juda muhimdir.Odatda qish faslida tuproqning ustki qatlamida zararli hashoratlar yashirinib qoladilar. Yerni haydash uchun zarar keltira olmaydilar. Barglarning to`kilishi bilan barcha zararli hashoratlar ham yerga tushadi

boshqa o`simliklar ham xashak va somon bilan o`raladi. Yoki qish davri uchun yerga ko`miladi. Xmel, pechak, chirmashuvchi gullar singari o`simliklar yig`ib olinadi yoki o`rab qo`yiladi. Gulzorlardan gladiolus ildizi, kartoshkagul va boshqa shu kabi sovuqqa chidamli ko`p yillik o`simliklar tuganaklarini kavlab olinadi. Kartoshkagul tuganaklari aftobda bir oz qizitilib, so`ng salqin joyda saqlanadi. Gladiolus ildizlari yaxshilab tuproqdan tozalanadi va doka xaltachaga solib quruq, salqin yerga osib qo`yiladi. Oktabrning ikkinchi yordamida kapalakgul dastargul urug`lari sepiladi, bular erta bahorda gulzorlarni bezaydi. Noyabr oyida dalalarda g`o`zaning ochilmagan ko`saklari ham terila boshlanadi. G`o`zapoya yulib olinadi, ekin maydonlariga o`g`it solib shudgor qilinadi. Bundan tashqari mana s

O`qituvchi o`quvchilarga hashoratlar va ularning o`quvchilar sanalmish g`umbaklar yeb qo`ygan karam va boshqa o`simliklar bargini ko`rsatadi. - Qani o`quvchilar kim aytadi, zararkunanda hashoratlar o`simliklarning qaysi qismlarni yer ekan? ( ildizini, barglarini, gullarini, mevasini) Barglarini qaysi hashorat yeydi? ( Qo`ng`izlar) Mevalarni –chi? (mevaxo`r qurtlar) Ildizlarnichi?( G`umbaklar-hashoratlarning bolalari) - polizlarga nimalar foyda keltiradi.?( o`quvchilarga polizdan baqani qidirib topish buyuriladi.) - baqa –foydali jonzot .U shilliqqurtlarni yeydi. Yana nima polizlarning do`sti?( Qushlar) Ular qanday foyda keltiradilar?( Zararkunanda hashorotlarni yeydilar.) - paxtani ko`ring o`simliklarning qismlarini ayting. Yuqori sinf o`quvchilari uchastkada nima ish bilan mashg`ul? ( yer

Daraxtlarning mevasi qayoqqa yo`qoldi? Qaysi daraxtlarning mevasi qoldi? Bizning uchastkada qanday qushlar yasharkan? Ular nima uchib kelishdi? (Qarg`alar zag`chalar) Qaysi qushlar bizda doimiy yashaydilar? (Chumchuqlar, musichalar) dars yakunida o`quvchi quyidagi savollarni beradi. Polizning dushmanlari deb nimalarni ayta olasiz? Poliz ning do`stlari kim? O`simliklarning qanday qismlarini bilasiz. Sentabrga nisbatan uchastkamizda qanday o`zgarishlar sodir bo`lgan? O`qituvchi hafta davomida tabiatdagi o`zgarishlarni kuzatib borishni, yuqori sinf o`qivchilarining uchastkada bajaradigan ishlarga e`tibor berish lozimligini ayting. Sayohat darslarida kuzdagi o`zgarishlarni kuzatish. Ma`lumki, tabiatshunoslik darslarida o`qituvchi barcha metodlarini; og`zaki, ko`rgazmali va amaliy metodlarni qo

murakkab bo`lmagan tajribalar amalga oshiradilar kuzatishlar o`tkazadilar. masalan, uyda daftarlarga sinfda ajratilgan gul qismlarini yoki harakat bo`laklarini yelimlaydilar, jadvalning eng yuqori ko`rgazmalilikka va o`quvchilarning ijodiy mustaqilligiga asoslangan maxsus shaklidir. Darsturning deyarli har bir mavzusi bo`yicha ekskursiyalar mo`ljallangan vatanimizning tabiy sharoiti ular sonini ancha ko`paytirishga imkon beradi. Ekskursiya o`quv-tarbiya ishlarining juda murakkab va qiyin shakli hamda bilimlarni bayon qilishning xilma-xil metodlarini nazarda tutuvchi eng samarali o`qitish shakllaridan biridir. Ekuskursiyaning kalendar ish rejasi o`quv yilining boshida bir yil uchun choraklar bo`yicha mahally sharoit hisobga olingan holda tuziladi. Har bir ekskursiya puxta tayyorgarlikni tal

suhbatlashadilar: 5) tabiiy material yig`adilar va oldindan tayyorlab qo`yilgan jild quticha, bonkalarga soladilar; 6) o`dchov ishlarini ( daryoda, tuproq kesmalarida, tepalikda) olib boradilar; 7) kompos bo`yicha yo`nalishlarni aniqlaydilar; 8) rasm chizadilar, xulosalar chiqaradilar, xulosalarni umumlashtiradilavr; 9) kuzatayotgan obektda baholi qudrat ijtimoiy foydali mehnat qiladilar. Ekskursiya vaqtida to`plangan materal darsda uyda yoki darsdan tashqari vaqtda maktabda ishlanadi. Ulardan gerbariy va kolleksiyalar tayyorlanadi, ular tarqatma material bo`lib xizmat qiladi yoki ulardan ko`rgazmali qurol sifatida foydalaniladi. Ekskursiyada to`plangan materiallardan faqat tabiatshunoslik darslaridagina emas, balki matematika, ona-tili, mehnat va rasm darslarida ham foydalanish mumkin. Ch

manbaidir. Misol sifatida eng ko`p tarqalgan suv o`simliklar va hayvonlar bilan tanishish maqsadida suv havzasiga o`tkaziladigan ekskursiya rejasini keltiramiz. ilgari tabiatga (bog`cha, xiyobonga) o`tkazilgan ekskursiya mazmuni bo`yicha suhbat; yangi mavzu bo`yicha (suv havzasining mavjudotlar haqida) kirish suhbat; O`simliklarni kuzatish: Hayvonlarni kuzatish; yaqinda joylashgan suv havzasidagi o`simlik va hayvonlarning tashqi tuzilishini qarab chiqish ekuskursya materialini yig`ish; umumlashtiriruvchi suhbat uyga vazifa berish Ekuskursiya jarayonida o`quvchilarning bilish faoliyatiga rahbarlik qiladi, bunda og`zaki, hikoya, suhbat, tushuntirish), ko`rgazmali (suhbat jarayonida kuzatish) va amaliy (o`quvchilarning amaliy ishlariga rahbarlik qilish) metodlardan foydalanadi. Ekuskursiya ja

qaraganda o`rganiladigan obekt va hodisalarning aniq bog`lanishlari osonroq belgilanadi. Ekskursiya tabiat xodisalari o`rtasidagi moddiy bog`lanishlarni va odamning tabiat ustidan qilgan hukmronligini aniq dalillar Bilan ko`rsatishga imkoniyat beradi. Agar jism yoki hodisani tabiiy holatda ko`rish lozim bo`lsa, u vaqtda albatta ekskursiyaga borish kerak Masalan, tuproq va tuproq ostining joylashishi, o`rmon daraxtlari va butalari, erta ko`klamda gullovchi o`simliklar, o`simlik urug`i va mevasining tarqalishi, suv hayvonlarining hayoti to`g`risida aniq tasavvurlarga ega bo`lish uchun ekskursiyalar tashkil etish kerak Bu narsa hodisalarning mavsumiy o`zgarishlarini kuzatish uchun ham albatta ekskursiyalar uyushtirish lozim. Biz quyida ayrim mavzularda eksursiya darslari o`tkazishning taxmini

yaxshi deb javob beradilar. Bunday hollarda o`qituvchi havo «ochiq-bulutli- yomg`irli», «issiq-sovuq», «shabadali-shabadasiz» degan tasavvurni aniqlab berish bilan ob-havoning qanday ekanligini batafsil va aniq ta`riflashda bolalarga yordam beradi. O`qituvchi bolalarni boqqa olib kelib, bolalarga bu bog`da qanday daraxtlar o`sayotganini kuzatishni taklif qiladi. O`kuvchilar o`zlariga tanish bo`lgan daraxtlardan tol, terak, tut, chinor kabilarni aytib beradilar. Bu terak ekanini qanday bildingiz?-deb so`raydi o`qituvchi. Terak oq,- deb javob beradi o`quvchilar. Terakning hamma qismi oqmi?-deb so`raydi o`qituvchi. Bu savol o`quvchilarni terakning xarakterli belgilarini bilib olishga, terakni yanada yaxshiroq, diqqat bilan kuzatishga majbur etadi. Yo`q, hamma qismi oq emas, uning po`stlog`i o

Ekskursiyada qilinadigan ishning asosiy qismi shu bilan tugaydi: bolalar bir necha daraxtlar haqida aniq tasavvurga ega bo`ladilar, xulosa chiqazadilar. Endi biroz o`ynaylik,-deydi o`qituvchi.-Men biror daraxtning nomini aytaman, sizlar esa shu daraxtni topib tezdan unga yugurib borishingiz kerak Bu daraxtga kim ilgari yetib borsa, o`sha yutgan bo`ladi. Tol!-deb xitob qiladi o`qituvchi. Bolalar xursandlik bilan o`zlariga yaqin tolga qarab yuguradilar. Bu xildagi o`yinlar o`qituvchiga o`kuvchilar ekskursiyada o`rgangan daraxtlarini yaxshi taniy olish-olmasliklarini ko`rsatadi. Bolalar ekskursiyaga borganda chopib o`ynab, gullar va barglar terib maktabga qaytadilar. 34

III. Bob. Tabiatshunoslik darslarida “O`lkamizda kuz” mavzusini pedagogik texnologiyalar asosida o`rganish. III.1. Tabiatshunoslik darslarida “O`lkamizda kuz” mavzusiga doir bilimlarini pedagogik texnologiyalar asosida o`rganish. Ta`lim –tarbiya jarayoniga zamonaviy pedogogik texnologiyalarni qo`llash avval pedogogik munosabatlarni insonparvarlashtirish va demokratlashtirishni amalga oshirmay turib qullangan har qanday pedogogik texnologiya kutilgan samarani bermaydi. Pedogogik munosabatlarni insonparvarlashtirish va demokratlashtirish asosidagi pedogogik texnologiya o`zida falsafa psixologiya va pedogigikaning insonparvarlik g`oyalarini mujassamlashtiradi. Ushbu pedogogik texnologiya diqqat markazida o`z imkoniyatlarini maksimal darajada amaliyotga qo`llaydigan, ijodiy va ijtimoiy faol, t

Pedogogning o`quvchi shaxsiga bo`lgan insonparvarlashtirilagan munosabati o`quvchilarni sevish, ularning taqdiri uchun qayg`urishi, o`quvchilarga ishonchining yuqoriligi , o`zaro hamkorlikning vujudga kelishi, muloqat madaniyatining yuqori darajada bo`lishi, o`quvchilarni to`g`ridan- to`g`ri majburlashdan voz kechish va aksincha ijodiy rag`batlantirishning ustunligi tufayli ta`lim jarayonnidan ko`zlangan maqsadga erishish, o`quvchilar faoliyatida uchraydigan kamchiliklarga chidamli bo`lish, ularni bartaraf etishning eng samarali yo`llarini qo`llashda nomayon bo`ladi. Ta`lim- tarbiya jarayonini demokratlashtirish o`qituvchi o`quvchilarning fuqoralik huquqlarini tenglashtirish, o`quvchilarga tanlash huquqini berishi, o`z fikri va nuqtai nazarini yo`l qo`yishi mumkinligi, O`zbekiston Respubli

Yangi munosabatlarning vujudga kelishi shaxsga tafovutlab yondoshishni talab etadi. Ta`lim jarayonini tashkil etishda: - o`rta saviyali o`quvchigi nisbatan mo`ljal olishdan voz kechish; - shaxsning eng yaxshi sifatlarini aniqlash va uni rivojlantirish; Shaxs psixologik –pedagogik diagnostikasini qo`llash, qiziqishi, ehtiyoji, qobiliyat, yo`nalishi, sifatlari, aqliy jarayonining xususiyatlarini aniqlash; Ta`lim –tarbiya jarayonlarda shaxsning o`ziga xos xususiyatlarini hisobga olish; Shaxs rivoji dinamikasini qilish; Shaxs rivojlani dasturini loyhalash va unga tegishli o`zgartirilishlar kiritish zarur. Ushbu pedogogik texnologiya o`quvchida o`quvchilar munosabatini tashkil etishning asosi sanalsa, o`quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirishda tegishli ta`lim texnologiyalardan foydalan

2. Hamkorlik o`qitish texnologiyasi. Hamkorlikda o`qitish texnologiyasining asosiy g`oyasi- o`quvchilarning o`quv topshiriqlarini birgalikda, hamkorlikda bajarib o`quv-tarbiya maqsadiga erishishdir. Mazkur texnologiya o`quvchilarda darslik, ilmiy-ommabop adabiyotlar ustida mustaqil va ijodiy ishlash, o`z fikrini bayon etish, asoslash va isbotlash, mantiqiy fikr yuritish ko`nikmalarini tarkib topish, o`quv bahsi va munosabatlarda faol qatnashish, ongli intizomni vujudga keltirishga zamin yaratadi. O`qituvchi botanika darslarida hamkorlikda o`qitish texnologiyasining nazariy asoslarini, metodlaridan foydalanish yo`llarini, o`quvchilarining mustaqil ishlarini, o`quv bahsi va munozaralarni samarali tashkil etish yo`llarini egallagan bo`lishi lozim. Shuni qaid etish kerakki, hamkorlikda o`qitis

a`zolari tomonidan topshiriq yuzasidan umumiy xulosa chiqariladi. O`qituvchi har bir kichik guruh axborotini tinglaydi va test savollari yordamida bilimlarni nazorat qilib baholaydi. Guruhlar o`rtasida o`tkazilgan o`quv bahsi, munozara o`quvchilar jamoasining hamkorlikda bajargan mustaqil faoliyatining natijasi, yakuni sanaladi. Hamkorlikda ishlash natijasida qo`lga kiritilgan muvaffaqiyalar sinf jamosidagi har bir o`quvchining muntazam va faol aqliy mehnat qilishga, o`quvchilarni jipslashtirishga, avval o`zlashtirilgan bilim, ko`nikma va malakalarni yangi va kutilmagan vaziyatlarda qo`llab, yangi bilimlarni o`zlashtirishga bog`liq bo`dadi. Mazkur metoddan “kattalashtirib ko`rsatiladigan asboblar”, “Ildizning tuproqdan suv va mineral moddalarni shimishi”da boshqa mavzularda foydalanish yo`

komandaga foyda keltirishini aniqlagan holda mashg`ulotni his qilib, ko`proq izlanishga, bilim ko`nikma va malakalarni puxta o`zlashtirishga intiladi. O`qituvchi darsni boshlashda avval o`quvchilarni teng sonli guruhlarga ajratib, mavzu bo`yicha tuzilgan o`quv topshiriqlari asosida o`quvchilarning mustaqil va ijodiy ishlarini tashkil etadi. Har bir topshiriq bo`yicha savol- javob o`tkazib, o`quvchilarning javoblari tegishli ballar bilan baholanib boradi. Dars so`nggida qolib guruh belgilanadi va guruh a`zolari rag`batlantiriladi. Hamkorlikda o`qitishni”zigzag” yoki “arra” metodi yordamida tashkil etish ( YE. Aronson..1978). Pedagogik amaliyotda metod qisqacha “arra” metodi deb nomlanadi. Mazkur metodda kichik guruhlar 6-8 ta o`quvchidan tashkil topadi. Dars davomida o`rganiladigan mavzu ma

kerakki, bu guruhlarda har bir qismlar ( blok yoki modul) “mutaxassis” bo`lishi lozim. Mazkur uchrashuvda “Mutaxassislar” va o`zlari egallagan bilimlarni xuddi” arra” tishlari keyin ketma-ket kelganidek, navbat bilan avval 1 guruh mutaxassisi keyin 2,3,4 guruh mutaxassislari o`rtoqlariga tushintiradi. Ushbu guruhlar o`quv materialning 4ta qismi ma`ntiqiy ketma-ketlikda qayta ishlab chiqiladi. So`ngra o`quv materiali yuzasidan tuzilgan topshiriqlar yaxlit holatga keltirib guruhlar o`rtasida savol-javob, munozara o`tkaziladi. Topshiriqlarni bajarish jarayonida guruhlar ichida vazifalar belgilanib olinadi. Mazkur metodning o`ziga xos xususiyati o`quvchilar o`z sheriklari bilan biz qatorda guruh a`zolarining faoligi muloqat madaniyati ham hisobga olinadi. Shunday qilib, guruh a`zolari bajaradi

shu guruhning o`zida o`tkaziladi, ya`ni yangi mavzu materiali shu bilim test savollari yordamida individual tarzda o`tkazilib nazorat qilinadi va baholanadi. Mavzu: Tabiatda kuz. Kuzda hayvonlar bilan o`simliklar hayoti. O`quvchilarni tabiatdagi kuzgi o`zgarishlar bilan tanishtirish, kuzning o`ziga xos asosiy belgilaini ajrata bilish. Shu hududda yashaydigan qushlar va hashorotlarnikuzatishni tashkil etish, o`tkazilgan kuzativlar natijasida go`zallik hissini rivojlantirish. Mashg`ulotning borishi. O`quvchilar qanday o`tirganliklarini tekshirib olgach, bugungi mashg`ulot sinfda emas, tabiatda o`tishini e`lon qiladi. O`quvchilar uyushqoqlik bilan maktab yer uchastkasiga chiqishadi. O`quvchilar, osmonga bir qarang, osmon qanaqa? ( Toza havo chang) Osmonda bulitlar bormi? Ular qanday rangda? H

Bu she`r yilning qaysi fasli haqida? Uzum qachon pishadi? Olmalar qachon qizaradi? Ertagi nok qachon pishadi? (yozda) kechki noklar pishadi? (kuzda) Bugungi mashg`ulotimiz tabiatda o`tadi. Tabiat-insonni o`rab turgan narsa. Tabiat inson qo`li bilan emas, tabiiy yaratilan. O`simliklar, hayvonlar, yer, osmon, quyosh bularning hammasi tabiat. Kuz bo`lishiga qaramay, O`zbekistonda havo hali quyoshli. Bugun biz birinchi sayohatimizdan so`ng daraxtlarda qanday o`zgarishlar sodir bo`lganini kuzatamiz. O`qituvchi o`quvchilarni olma daraxti yoniga olib keladi. (kuzatish uchun istalgan mevasi yoki manzarali daraxtni olish mumkin, maktab atrofida boriga qarab). Daraxtga bir qarang. U qanday? Katta baland shoxlari qanday? (katta) Shoxlarida nimalar o`syapti? ( Barglar) Ular qanday gangda? (Yashil va s

Kimning hovlisida bog`i bor? U nda qanday daraxtlar o`sadi? Ota-onangiz qaysi daraxtni o`stirishadi? Mevali daraxtlarga kim qaraydi? O`qituvchi o`quvchilarni buta yoniga olib keladi. Bu o`simlikning nomi nima? (Buta) Butaning nomi bo`ladi.Uning barglari qanday? (Barglari uzun va yashil) Anor butasida barglardan tashqari yana nimalar o`sadi?(U nda anor o`sadi) Nimka uchun qizil? (Chumchuq) Yil davomida bizda qanday qushlar yashaydi? Yana qanday qushlar? Agar o`quvchilar javob berishmasa, o`qituvchining o`zi O`zbekistonda musichalarning yil davomida yashashini, ular urug`lar va hasharotlar bilan oziqlanishini aytadi. Qushlar qanday qilib oziqa qidirishadi? (Ular uchib yurib hashoratlarni tutishadi? Chumchuqqa qarangchi, u nima qilyapti? Shoxda qanday qilib o`tiribdi? Shoxda oyoq barmoqlari y

Ilhomga onasi yangi kitob sotib olib berdi. Unda uchta surat bor edi. Birinchi suratda daraxtlar yam-yashil, faqat bir-ikkitagina sarg`aygan barglar ko`rinib turibdi. Quyosh charaqlab nur sochadi. Osmon moviy tusda, ikkinchi suratda daraxt barglari sarg`ish tus olgan edi. Xuddi shunday sarg`ish barglar yerda ham bor Quyosh nurida barglar oltin rangda tovlanadi. Uchinchi suratda, deyayarli hamma daraxtlar yapyalong`och tasvirlangan. To`kilgan barglar daraxtlar tagidagi yo`laklarda sochilib yotibdi. Osmonni qora bulitlar bosgan, yomg`ir yog`ayapti. Surat odatda zerikish uyg`otadi. Bu surat qanday surat?- deb so`radi Ilhom onasidan birinchi rasmga qarab “Kuz”- deb o`qidi onasi. “Bunisichi?”-ikkinchisini ko`rsatdi Ilhom. “Kuz”- deb o`qidi yana onasi “Bunisichi”-so`radi Ilhom uchinchi rasmni ko

ovqatlanishlaiga e`tibor berishlarini va nima uchun qushlar janubiy o`lkalarga uchib ketishini aytib berishlarini so`raydi. Mavzu: Bog`da kuzgi sayohat O`simliklar va hayvonlar hayyotidagi kuzgi o`zgarishlar bilan o`quvchilarni tanishtirish; tabiatdagi go`zallikni kura bilishni o`rgatish, kasallik tarqatuvchi, bog` va dalalarning zararkunanda hashorotlari haqida ma`lumot berish. Mashg`ulotning borishi O`quvchilar uyushgan holda boqqa chiqadilar. O`qituvchi o`quvchilar e`tiborini tabiatga, o`simliklarga qaratadi. Atrof tabiatga qarab, o`simliklar qanday o`zarganini aytib bering. Barglarning rangi o`zgargani yo`qmi? Shundan so`ng qayrag`och bilan chinor daraxtlardagi o`zgarishlar batafsil muhokama qilinadi. Ular bir-biriga qiyoslanadi va qaysi biri kattaligi aniqlanadi(Chinor) Mana bu butaga

Yerda to`kilgan barglar bormi? Nega ular yerda yotibdi? (Chunki ular daraxtdan to`kilgan.) To`g`ri, daraxtlarning barglari birdan to`kilmaydi. Ba`zan biz ularni uzilib, yerga tushay otganini, sezmaymiz ham. Ammo yerga qarasak, qancha barg to`kilganini ko`rishmiz mumkin. O`qituvchi o`quvchilardan tabiatda nimalar ko`rishing. Anini so`zlab berishni so`raydi. (O`simliklarni, gullarni, sariq barglarni) O`zbekistonning kuzi nihoyatda go`zal. Daraxtlardagi barglar rang-barang, sariq, qizil, yashil. Gullar nihoyatda ko`p. Atir gullar hali gullashda davom yetmoqda. Kuzgi gullar chiroy ochib gullamoqda (o`qituvchi ularning nom va qismlarini so`raydi) So`ngra bir qancha savollar beradi. Bog` va dalalarning do`stlari kimlar? (qushlar) Qushlar qanday foyda keltiradi? (Zararkunanda hasharotlarni yeb qu

O`qituvchi bolalarga kuzda kapalaklar va qo`ng`izlar kamayishini tushintiradi. Sovuqdan ular daraxt po`stloqlari orasiga berkinishini va u yerdagi bahorgacha uxlashini, bahorda esa uyg`onishini aytadi. Daraxt po`stlog`ini u yeydigan qo`ngizlarni ko`rganmisiz? Yashil o`simliklarga juda katta zarar keltiradi. Endi diqqat bilan yerga qarang chumolilar bormi? Ularning rangiqanaqa? Ular qanday harakat qilishyapti? Chumolilar ketayotgan joyga qarang. Bu chumolilarning uylari chumolilar foydali harakatlar. Ularni o`ldirib bo`lmaydi. Biz turli xil hashorotlarni biliboldik. Bular qo`ngg`izlar, kapalak, g`umbak, chumolilardir. Ular nafas olishadi. Uchish adi yurishadi, ovqatlanishadi. Ular tirik. Ularning hammasi-tabiatning bir bo`ladi. Bizga bahor, kuz, yoz fasllarida xalaqit beradigan hasharotni b

nomini aytishi kerak. O`yindan so`ng o`quvchilarga sinfda,mehnat darslarida ishlash uchun yerdan chiroyli barglarni terib olish topshiriladi. 49

III. 2. Pedagogik texnologiyadan foydalangan holda o`quvchilarga O`lkamizda kuz mavzusiga doir dars ishlanmalari. O`quv mashg`ulotlari jarayonida kuz mavsumida o`simlik o`zgarishalar bilan jarayonlarning o`sishida o`ziga xos ahamiyat kasb etadi. O`quvchi tabiatdagi kuzgi o`zgarishlar haqida batafsil tushunchalar hosil qilish jarayonida kuzgi o`zgarishlarni roli haqida to`xtaladi. Tirik tabiatda ro`y beradigan kuzgi o`zgarishlar o`simlik va hayvonlarda hayot davomiyligini saqlab qoladi. Shu o`yl evolyutsiyani davom ettiradilar. O`t o`simliklar yoz davrining o`tishi bilan qurib qolsa daraxtlar esa o`z barglarinito`kadilar. Barglar tushushi davrida novda birikkan joyda shunday hujayralar hosil bo`ladiki u guyo probka vazifasini o`taydi. Mahkam o`rnashib suv unda erigan mineral moddalarni barg

Darsning turi. Suhbat. Darsning jihozlanishi. Poliz ekinlari, turli sabzavotlarxilma-xil mevalar aks etgan plakatlar, kishilar mehnati tasvirlangan rasmlar, g`o`za paxta xirmonlari aks etgan rangli suratlar. Dalalardan keltirilgan g`o`za namunasi. Atama va tushunchalar: paxta, chigit Darsning borishi: Tashkiliy qism: O`tilgan mavzuni takrorlash. Yangi mavzuni bayoni. Darsning qiziqarli bo`lishiga erishish maqsadida o`quvchilarga quyidagi savollar bilan murojaat etish maqsadga muvofiqdir. 1. Kuzda qanday mevalar pishadi. 2. Dalada qanday o`simliklar o`sadi? 3. Qaysi o`simliklarnig mevasi yer ostida o`sadi, 4. Sabzavotlar haqida qanday topishmoqlar bilasiz? 5. Dalada qanday o`simliklar o`sadi? O`quvchilarga kuz fasli sentabr oyidan boshlanishi, kuzgi teng kunlik 23 sentabrdan boshlanishi, ku

$bo`yoq, spirt, olinishi aytiladi. Paxta tolasidan esa qimmatbaho materiallar, qog`oz, ip, va gazlamalar tayyorlanishi o`qtiriladi. Mavjud rangli suratlardan foydalanish, paxtadan tayyorlanadigan mahsulatlarining namunalarning ko`rsatish dars samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Tarmoqlash usuli orqali paxtadan nimalar olish mumkinligi ko`rsatiladi. Sabzavotlar madaniy o`simliklardir. Pamidor, bodring, karam, sabzi, piyoz, kartoshka, lavlagi, rediska, sabzavotlarga keradi. Sabzavotlarda turli foydali vitaminlar juda ko`p. Shu sababli yangi uzulgan sabzovotlarni suyib iste`mol qilamiz. Hatto ba`zilarini konservalab qishga saqlab qo`yamiz. Dalalarda qovun, tarvuz,qovoq, \\andalak kabi poliz ekinlari ustiriladi. Bu poliz ekinlari yerda palak otib o`sadi. Issiqlik va yorug`likni sevadi. Sh$