Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 49.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 24 Сентябрь 2019
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Ботаника

Продавец

Bohodir Jalolov

Табиатшунослик дарсларида укувчиларни Ер юзаси табиатининг хилма - хиллиги хакидаги билимлар билан таништириш йуллари

Купить
Табиатшунослик дарсларида ўқувчиларни Ер юзаси табиатининг хилма-хиллиги ҳақидаги билимлар билан таништириш йўллари I-Боб: Табиатшунослик дарсларида ўқувчиларни Ер юзаси табиатининг хилма-хиллиги ҳақидаги билимларини кенгайтиришнинг ўзига хос педагогик жиҳатлари. I.1. Ўқувчиларни табиатнинг хилма-хиллиги ҳақидаги умумий маълумотлар билан таништириш. II. Боб:. Табиатшунослик дарсларида ўқувчиларни Ер юзаси табиатининг хилма- хиллиги ҳақидаги амалий билимлари билан таништириш йўллари. II. 1. Табиатшунослик дарслари жараёнида ўқувчиларни Ер юзаси табиатининг хилма- хиллиги билан таништириш йўллари. II.2. Ер юзаси табиатнинг хилма-хиллигига доир дарс ишланмалари. Кириш Мустақил Ўзбекистон ҳозирги даврда бщлган ўзгаришларни бошидан кечирмоқда . Айниқса ёш авлодни миллий ғоя ва истиқлол мафкураси руҳида тарбиялашни долзарб вазифалардан бирига айлантирди. Бинобарин олдимизга қўйган олий мақсад муддаоларимизга етиштириш олдинги мафкуравий асоратлардан батамом холи бўлиш ўрта таьлим мактабларида ўқитилайотган умум таьлим фанлари мазмуни ва моҳиятини ўрганиш ёт қарашладан ҳимояланиш ва халқмиз манавиятин ифода етувчи ғоялар тизимини яралишни даврнинг ўзи тақоза етмоқда. Таьлим самарадорлигини ошириш,ўсиб келаётган ёш авлодни ҳар тамонлама ривожланиш учун уларни онгида фан асослари бўйича бошланғич билимларни сингдириш шахсий сифатларни таркиб топтириш ва ривожлантириш учун компликс тарбияни амалга оширишдек бошлангич синф ўқитувчилари олдида маьсулятли в Бундай масьулиятлий вазифаларни ҳал қилишда мактаб табиатшунослик курси ҳам ўзига хос ўринга ега. Зиро бош ланғич синф ўқитувини мазкур вазифаларни ҳал қилишнинг асосий пойдеворини яратади. Бу ўринда ўқувчиларни табиат ва унинг жонсиз ва жонли жисмлари ҳақидаги билимларни эгаллаш, теварак атрофимизни ўраб турган борлиқ одамларга қандай таъсир кўрсатишига доир бошланғич билимларни эгаллаш алоҳида аҳамиятга моликдир. Хусусан табиатшунослик курсида баён этилган кузги мавсумий ўзгаришлар бу ўзгаришларнинг турлари, шакллари, йўналишлари ва ниҳоят рўй бериш сабабларини ўрганиш, улар ҳақида илмий тушунчаларга эга бўлиш, кейинги биологик билимларни ўзлаштиришга замин тайёрлайди шу билан бирга ўқувчилар кишилар тамонидан табиатни ўзгартириш, маълум маънода уларни бошқариш мумкинлигига ишонч ҳосил қ Битирув малакавий ишимнинг объекти- Қарши шаҳридаги 29 умумий ўрта таълим мактабида ўқувчилар таълим –тарбияси соҳасида олиб бориладиган тадқиқий ишлардир. Ишнинг предмети эса мактаб шароитида болв шахсини тарбиялаш ва билим ҳосил қилиш мақсадида ўқувчиларни она табиатда рўй берадиган кузги ўзгаришларнинг намаён бўлиши жараёнлари ва ҳодисалари билан таништириш мавзусини илмий ўзгаришдан иборат. Битирув малакавий ишимнинг мақсади: Кичик ёшли мактаб ўқувчиларини ер юзси табиатининг хилма-хиллиги(табииё ва табиий зоналар) хариталаридан, гербарий, деворий сурат, кинофилм, расм, журнал ва газеталаридаги фотосуратларни, радио ва телекўрсатувлардан, берилган жонажон табиатда рўй берадиган кузги ўзгаришлар сабаблари уларнинг турли- туманлиги бу жараёнларни кузатиш уларнинг турли мазмундаги усуллар I-Боб: Табиатшунослик дарсларида ўқувчиларни Ер юзаси табиатининг хилма-хиллиги ҳақидаги билимларини кенгайтиришнинг ўзига хос педагогик жиҳатлари. Boshlang’ich sinflarda kichik yoshdagi maktab o’quvchilarida atrof tabiatBoshlang’ich sinflarda kichik yoshdagi maktab o’quvchilarida atrof tabiat to’g’risida aniq tasavvurlar poydevori qo’yiladi, uning asosida kelgusi sinflardato’g’risida aniq tasavvurlar poydevori qo’yiladi, uning asosida kelgusi sinflarda bilimlar sistemasi (masalan, 6-sinfda botanika o’qitish uchun jonsiz tabiatbilimlar sistemasi (masalan, 6-sinfda botanika o’qitish uchun jonsiz tabiat to’g’risidagi bolalarning boshlang’ich maktabda olgan bilimlari alohida ahamiyatgato’g’risidagi bolalarning boshlang’ich maktabda olgan bilimlari alohida ahamiyatga ega bo’ladi) quriladi. Shu bilan muloqotda bo’lishi (to’qnashishi) ularning jismoniy mehnat va estetik tarbiyasibilan muloqotda bo’lishi (to’qnashishi) ularning jismoniy mehnat va estetik tarbiyasi uchun keng imkoniyatlar ochib beradi. uchun keng imkoniyatlar ochib beradi. Biroq bu maqsadlarga erishish uchun tabiatshunoslikni o’qitish metodlariniBiroq bu maqsadlarga erishish uchun tabiatshunoslikni o’qitish metodlarini takomillashtirish kerak bo’ladi. Boshlang’ich sinf o’qituvchilarining e‘tiboritakomillashtirish kerak bo’ladi. Boshlang’ich sinf o’qituvchilarining e‘tibori o’quvchilar bilan faoliyatining tadqiqiy metodiga qaratilmog’i zarur, chunki ulargao’quvchilar bilan faoliyatining tadqiqiy metodiga qaratilmog’i zarur, chunki ularga keng bilimlar beribgina qolmasdan, ularni mustaqil bilim olishga o’rgatmoq lozim Tadqiqiy metoddan foydalanish natijasida «Vatanimiz tabiatining xilma- xilligi» mavzusi bo’yicha mustaqil ish bajarilishi mumkin. O’qituvchi darsni dunyoning har xil qit‘alarini taqqoslash asosida tuzadi, o’quvchilarga ushbu yo’naltiruvchi savollarni taklif qiladi: O’lkaning tabiiy zonalari janubdan shimolga tomon qanday izchillikda joylashgan? Yer yuzasining shakllarida cho’l va o’rmonlar qanday farqlanadi? Cho’l va dashtlarning o’simlik va hayvonot dunyosi o’xshashlikka egami? Bu o’xshashlikni nima bilan tushuntirish mumkin? O’lkamiz MDHning boshqa rayonlariga nima beradi va ulardan nima oladi? Takrorlovchi suhbatdan keyin o’quvchilar olgan bilimlar jadvalda umumlashtiriladi. Keyin o’quvchilarga topshiriqlar beriladi: qizil qalam bilan har bir zonadagi jonajon o’lka tabiiy sharoitiga o’x SHuningdek maktab yoki jamoa xo’jaligi qurtxonasida tut ipak qurti, akvariumdagi baliqlar, parkda daraxt va butalarning taraqqiyotidagi o’zgarishlar, tabiat va odamlar mehnatidagi mavsumiy o’zgarishlar va hokazolar ustidan kuzatishlarni tadqiqiy ish sifatida o’tkazish mumkin. Darsdan tashqari vaqtlarda sinfda va o’quv-tajriba uchastkasida amaliy ishlar o’tkazish uchun topshiriqlarga tadqiqot usullarini kiritmoq zarur. Tabiatshunoslik darsliklari o’quvchilarni dasturda mo’ljallangan tabiatshunoslik bilimlari, o’quv va ko’nikmalari bilan puxta qurollantirish uchun samarali foydalanish mumkin bo’lgan katta hajmdagi materialga ega. Tadqiqiy metodning muvaffaqiyati o’qitishning ilmiyligi va tushunarli bo’lishini to’g’ri uyg’unlashtirish bilan, o’quvchilarning nazariy bilim va amaliy, ko’nikma d Maktab tabiatshunoslik kursi bu tabiatshunoslik fanining turli sohalarini qisqartirilgan bayoni emas, balki uning metodik tanlangan, muntazamlashtirilgan unsurlaridir. Materialni bunday berilishi shu bilan izohlanadiki, kichik yoshli maktab o’quvchilarining tabiat to’g’risidagi fan asoslarini faqat atrof olamning jism va hodisalarini aks ettiruvchi va ular o’rtasidagi bog’lanishlarni ochib beruvchi dastlab oddiy tabiiy ob‘ektlar bilan, keyin esa murakkabrog’i bilan izchil tanishtirib borish jarayonida egallab olishlari mumkin. Bu bilan tabiatshunoslikni o’qitishda muntazamlilik printsipi amalga oshiriladi. O’qitishning muntazamliligi, ya‘ni tizimliligi bilimni bayon qilishda muayyan sistemaga amal qilishdan tashqari amaliyot bilan bog’lanishning xilma-xil shakllarini amalga oshirilishini, Ilmiy bilimlarni egallash jarayonida o’quvchilarda ilmiy dunyoqarash, tafakkur rivojlanadi. Har bir darsda o’tiladigan o’quv materialining ilmiy mazmuni keng va chuqur bo’lishi va o’quvchida nafaqat bilim, balki tafakkur hosil qilishi hamda o’quvchining ijodiy qobiliyatini shakllantirishi kerak. Buning uchun esa o’qituvchi o’z ilmiy saviyasini oshirib borishi, zamonaviy pedagogik texnologiyalar, kashfiyotlar va ilmiy yangiliklardan xabardor bo’lishi kerak. O’quvchilar o’rganayotgan bilimlar nazariy jihatdan tasdiqlangan va malda sinalgan bo’lishi lozim. Tushunarli bo’lish tamoyili o’rganilayotgan materialning mazmuni, hajmi va o’qitish metodlari o’quvchilarning yoshiga, tayyorgarlik darajasiga mos bo’lishini talab etadi. O’qitishni tushunarli qilish degani uni oson qilish lozimligini bildi uchun kichik yoshdagi maktab o’quvchilarining idrok qila olish imkoniyatlarini hisobga olgan holda eng muhim ilmiy ma‘lumotlarni tanlab olish kerak. O’quvchilarning idrok qila olish imkoniyatlari jismoniy kuch va aqliy kuchlanish talab qiluvchi o’quv mavzulari va amaliy masalalarni izchillik bilan murakkablashib borishi jarayonida kengayib boradi. Qiyinchilik xarakterini to’g’ri aniqlash o’quvchilarning idrok qilish imkoniyatlarini kengayib borishiga, o’quv materialini izchillik bilan murakkablashib borishiga yordam beruvchi metodik variantni tanlab olishga imkon beradi. Bu o’quvchilarning aqliy taraqqiyotini asta-sekin ko’tarilishiga va ilmiy bilimlarni chuqurroq o’zlashtirib olinishiga imkon beradi. O’quv materialining ilmiyliligi tushunarli bo’lish bilan uyg’unlashishi kerak. Bunga uni O’qitishda nazariya bilan amaliyotning bog’lanish xarakteri o’quv predmetining mazmuni bilan taqozo qilinadi. Tabiatshunoslikda nazariy bilimlar o’quvchilarni tabiatning u yoki bu hodisalari bilan amaliy tanishtirish jarayonida puxtaroq o’zlashtirib olinadi. Bunda amaliyot o’quvchilarni nazariyani o’zlashtirishga qiziqtirish uchun undan oldinroq kelishi mumkin. Chunonchi, «Tabiatda bahor» mavzusida (3-sinf) uni o’rganish bo’yicha amaliy ishlar ekish (ildiz mevalarning hosiliga ekinlar zichligining ta‘sirini aniqlash uchun urug’lar ekish), keyin esa mavzuni o’rganishda amaliy ish natijalarini tahlil qilish ma‘qul bo’ladi. Tabiatshunoslik darslarida nazariyani amaliyot bilan bog’lanishini amalga oshirishga maktab yoki jamoa xo’jaligi qurtxonasida ipak qurti ustidan kuzatishlar va shuningdek foydali mehnatdan foydalanilishi mumkin. Tajriba va laboratoriyalar o’quvchilar amaliy faoliyatining muhim bosqichi bo’lib, ular egallab olgan nazariy bilimlari asosida ko’nikmalar va malaklar hosil qiladilar. Shu bilan birga nazariy bilim to’ldirilib va aniqlashtirilib boriladi. I.1. Ер юзаси табиатнинг хилма-хиллиги ҳақидаги умумий маълумотлар билан таништириш. Табиатнинг хилма-хиллиги мавзуси ўқувчиларни мамлакатимиз табиатининг хилма-хиллиги тўғрисидаги асосий маълумотлар билан таништиради. Бу маълумотлар ўқувчиларга табиий география курсида МДҲнинг табиий ҳудудлари тўғрисидаги материални ўзлаштиришини осонлаштиради. “Табиатнинг хилма –хиллиги “ мавзусини муваффақиятли ўрганиш учун МДҲ( табиий ва табиий зоналари) хариталаридан, гербарий, деворий сурат, кинофилм, расм, журнал ва газетал унинг нурлари Ер юзаси бўйлаб қия ҳолда ўтади, уни кучсиз қиздиради” шаклида. Ўқувчиларни у ёки бу зонанинг хусусиятларини жонажон ўлкаси табиати ва одамлар меҳнати билан солиштиришга ўргатиш ғоят муҳимдир. Ўқув материалини таққослаш билан ўрганиш тафаккурни ривожлантиради, билимни аниқлаштиради, предметга қизиқишни оширади. Ўлкамизнинг турли ҳудудларида йил фаслларининг кечиши тўғрисида аниқ маълумотлар тўплаш учун Гидрометеорология хизмати маълумотларидан фойдаланиш мақсадга мувофиқдир, улар ҳар куни радио ва телекўрсатувларда бериб борилади, газеталарда эълон қилинади. Бу иш шундай ташкил қилинади: МДҲ харитасидан турли табиий шароитларда жойлашган бир неча вилоят ва шаҳарлар, масалан, Санкт-Петербург, Москва, Новосибирск ва Волгоград вилояти, Қозоқистон, Кавказнинг Қора денгиз қирғоқла ўлкасида мавжуд бўлганзоналарга саёҳат уюштириш, ўсимликлардан гербарийлар ясаш, ҳайвонот дунёсини тасвирга тушуриш, расм чизиш ва ҳоказо ишларни бажариш тавсия этилади. Шундай экан, у ёки бу зонанинг табиий шароитларини таърифлашда ўқувчилар кўпроқ ўсимликлар дунёсига эътибор беришлари керак. Бунда ўсимликлар умумий характеристика бериш, ўсимликларнинг типик турларини тарифлаш ва уларнинг гербарий намуналарини кўрсатиш керак. Шунга кўра ўсимликларни ўрганишга бағишланган дарсларни предметли дарс сифатида тузиш мақсадга мувофиқдир, бунда тарқатма материали сифатида гербарийлардан, ландшафт тўғрисида тасаввурни шакллантириш учун эса суратлардан фойдаланилади. Ўқувчиларга ўсимликлар дунёси билан иқлим ўртасидаги боғланишни (масалан, даштларда ёзда ўсимликларнинг оз бўлишини, чунки бу вақтда Табиатшунослик дарсларида “Ер юзаси табиатининг хилма-хиллига” бўлими бошланғич таълим 4-синфлар учун яратилагн дарсликда алоҳида бўлим сифатида берилган бўлиб, унда ўқувчиларнинг она сайёрамиз табиати тўғрисида аниқ кенгроқ маълумотлатга эга бўлишлари учун барча маълумотлар бериб ўтилган. Ўқувчилар табиатшуносликка оид билимларни олатуриб табиат ҳодисаларини ўзаро боғланишида ҳаракат ўзгариш ва ривожланиш ҳолати муҳим аҳамиятга эга эканлигини тушунтиришга ўрганадилар. Хусусан, табиатшунослик фанининг ушбу мавзуси ўқувчиларда ватанпарварлик, атроф-муҳитга бўлган муҳаббат, инсонпарварлик, ҳиссини тарбиялашда ғоят катта аҳамиятга эга. “Ер юзаси табиатининг хилма- хиллиги”мавзусида ўқувчилар жонажон ўлкаси табиати билан бирга бошқа бир қанча маълумотларга эга бўладилар. Ер юзаси табиати ва та Йил фаслларини характерлаш қиш ва ёз ҳароратини характерлаш, ёғинга умумий баҳо бериш(кўп, оз) билан бориши керак. Бунда йил фаслларининг хусусиятларини ёз ва қиш вақтларда қиёшнинг шу ҳудудни ёритиш характери билан боғламоқ лозим. Масалан, “Чўл устидаёзда қуёш уфқдан юқорига кўтарилади, бунда деярли тик тушадиган нурлар ер юзасини кучли равишда қиздиради”. Ўқувчиларйил фасллари, ўсимликлар ҳайвонот дунёси, қишлоқ хўжалигидаги одамлар меҳнатининг хусусиятлари ҳақида мулоҳаза юритганда ана шунга ўхшаш сабабларни назарда тутишлари лозим. Мантиқий мулоҳаза юритишнинг бундай изчиллиги ўқувчиларга ҳар бир зонанинг хусусиятлари ва улар билан боғлиқ бўлган аҳолининг машғулотлари тўғрисидаги материални аста-секин анча онгли равишда ўзлаштириб олишларига ёрдам беради. Олган билимларини аниқлаштирад ҳайвоннинг ташқи кўриниши, нима билан овқатланиши, озиқни қандай қандай топиши баъзи хулқ-атвори, одам учун фойда ҳамда зарари кўрсатилади. Табиий хусусиятларни ўрганиш билан боғлиқ ҳолда ўқувчилар мамлакатимизнинг ўрганилаётган ҳар бир қисми учун характерли бўлган фойдали қазилмалари васаноати тўғрисида ҳам тасаввуролишлари керак. Маълумки, ўқувчиларни “зона” иборасини эсда қолдиришга йўналтириш керак эмас. Бу ўринда у боённинг қисқа бўлиши учун фойдаланилади. Табиий зоналарни кўрсатилагн тартибда ўз ўлкасининг , табиий хусусиятлари билан таққослаш имконияти бор. Ер юзаси табиатининг хилма –хиллиги бўлимини мавзуларга бўлиши қуйидагича амалга оширилади ва уни ўрганишга 8 соат дарс ажратилган. 1- дарс. Ер юзси табиатининг хилма-хиллиги. Уфқнинг асосий томонлари. 2- дарс. Географик харита . Darsning rivojlantiruvchi maqsad: tafakkur, xotira, idrok qilish, qiziqishni rivojlantirish. 1. Dars turi: noan’anaviy. 2. Dars metodi: og‘zaki, ko‘rgazmali, amaliy 3. Dars jihozi: Kompas, kurgazmalar, rag‘batlantiruvchi kartochkalar 4. Darsning borishi 5. Tashkiliy qism a) salomlashishi b) davomad. v) sinf tozaligi, o‘quvchilarni darsga hozirligini tekshirish. O‘tilgan mavzuni so‘rash. Oy yumaloq shakldagi juda katta sovuq va qattiq osmon jismidir. U yerning yo‘ldosh., chunki u sayyoramiz atrofida aylanib turadi. O‘tilgan mavzuni mustahkamlash: 1) Oyning hajmi qanday? 2) Oy qaysi xususiyatlari bilan yerdan farq qiladi? Yangi mavzu bayoni: Ochiq joyda yer yuzasining doira –shaklidagi ko‘z ilg‘aydigan qismm ufq deyiladi. Ufqning 4 ta asosiy va 4 ta oraliq tomonlari bor. Quyosh chiqadigan t Darsning ta’limiy maqadi: Ўқувчиларга географик харита ҳақида маълумот бериш Darsning tarbiyaviy maqsadi: . Ўқувчилар тасаввурларини кенгайтириш, онгли фикрлашга ўргатиш. Darsning rivojlantiruvchi maqsad: М авзуга доир қизиқишларни янада ривожлантириш. 6. Dars turi: noan’anaviy. 7. Dars metodi: og‘zaki, savol-javob,ko‘rgazmali va amaliy 8. Dars jihozi: globus, geografik xarita, darslik, tarqatma materiallar, kartochkalar. 9. Darsning borishi: 10. Tashkiliy qism a) salomlashishi b) davomad. v) sinf tozaligi, o‘quvchilarni darsga hozirligini tekshirish. O‘tilgan mavzuni so‘rash Уфқ томонларини осмондаги юлдузлардан қараб аниқласа бўлади. Масалан, осмонда Қутб юлдузини топиш билан шимол томони билиболиш мумкин. Чунки Қутб юлдузи шимол тарафда бир жойдан кўз илғамасдан туради. O‘tilgan mavzuni II. Боб:. Табиатшунослик дарсларида ўқувчиларни Ер юзаси табиатининг хилма- хиллиги ҳақидаги амалий билимлари билан таништириш йўллари. II. 1. Табиатшунослик дарслари жараёнида ўқувчиларни Ер юзаси табиатининг хилма- хиллиги билан таништириш йўллари. Очи қ майдонга чи қ иб, олис теварак- атрофга гаранг. Чинор атрофимиз доира шаклида кўринади. Биз ер юзасининг айлана шаклдаги чизиқ билан чегараланган қисмини кўрамиз. Осмон билан ер юзаси шу чизиқда ғоя туташганга ўхшайди. Очиқ жойда ер юзасининг доира шаклидаги кўз илғайдиган қисми уфқ дейилади. Ер юзасининг осмон билан туташиб кетгандек бўлиб кўринадиган айлана шаклидаги чизиғи уфқ чизиғи дейилади. Уфқнинг 4 та асосий ва 4та оралиқ томонлари бор. Уфқнинг Қуёш чиқадиган томони- шарқ, Қуёш ботадиган томони ғарб. Агар қўлингизни ёзганингизда Уфқ томонларини осмондаги юлдузлардан ҳам аниқласа бўлади. Масалан, тунда осмонда қутб юлдузини топиш билан шимол томонни билиб олиш мумкин. Чунки қутб юлдузи шимол тарафда бир жойда қўзғалмасдан туради. Уфқнинг бир томони топилса, бошқа томонларини ҳам аниқлаш мумкин. Маҳалий белгиларга қараб ҳам уфқ томонларини аниқласа бўлади. Мисол учун, дарахтлар ўсадиган жойларда. Дарахтларнинг жануб томонга қараган шохлари яхши ривожланган бўлади. Уларнинг шимолга қараган томонидаги шохлари эса суст ўсади. Шундан шимол ва жанбу томонларни билиб олиш мумкин. Агар йўлингизда тўнка учраб қолса, уфқ томонларини аниқлаш янада осон кечади. Тўнканинг кесилган жойида ҳалқалар кўриниб туради. Дарахтларнинг жануб томонга қараган тана қисми ҳам яхши ривожланган бўлади. Бу тўнканинг кесимида ҳам акс этган бўлад харитадаги тасвир жойдан неча марта кичрайтириб кўрсатилганлигини билдиради. Масалан, ушбу китобнинг 47-ва 83-бетларидаги Ўзбекистон харитасида келтирилган масштаб 1см да 75 км бор эканлигини билдиради. Шу хариталарда тасвирланган Самарқанд ва Термиз шаҳарларининг ораси 3см дан бироз ортиқ. 3х75 = 225 эканлигидан бу икки шаҳар орасидаги масофа 225 км дан ортиқроқ эканлигини топиш мумкин. 13-расмдаги Ярим харитасининг масштаби 1:90000000 шаклида кўрсатилган. Бу дегани хаританинг 1см ига Ер юзасининг 90 000 000 см = 9000км масофаси тўғри келади. Хариталар турли хил бўлади.13 расмда тасвирланган харита табиий хариталар. Табиий хариталарда текислик ва тоғлар, уларнинг баландликлари, океан ва денгизларнинг чуқирлиги, дарёларнинг ва бошқалар турли белги ва ранглар билан тасвирланган бўлади. Ер усти сувлари. Дарё табиий равишда вужудга келган ўзанда оқувчи катта сув оқимидир. Қуруқликдаги сувлар ер усти ва ер ости сувларидан иборат. Ер юзасидаги дарё, кўл, музликлар, шунингдек, сув омборлари, канал ва ариқларнинг сувлари ер усти сувларини ташкил этади. Дарё бошланадиган жой унинг манбаи, қуйиладиган жойи эса мансаби дейилади. Кўл ер ости сувлари, ёмғир ва қор сувлари, тоғ музликлари дарё манбаи бўлиши мумкин. Дарёларнинг мансаби денгиз , океан қўлтиғи, кўл, бошқа бир дарё бўлиши мумкин. Баъзи дарёларнинг мансаби бўлмайди, улар чўлларда ёки суғориладиган ерларда тугайди. Масалан, Амударё ва Сирдарёнинг мансаби Орол денгизи бўлса, Зарафшон дарёси ва Қашқадарёнинг мансаби йўқ, уларнинг сувлари чўлларда, далаларда тугайди. Одатда, ғар бир дарёнинг ирмоғи бўлади. Дарёга оқими бўйла Оқмас кўлдан оқиб чиқмайди. Одатда, бундай кўлларнинг суви шўр бўлади. Каспий ва Орол денгилариоқмас кўлларга мисол бўла олади. Ёзда ҳам эриб улгурмай қолган қорлар зичлашиб ҳосил бўлган муз уйумлари музликлар дейилади. Ер шарининг Шимолий ва Жанубий қутбларига яқин жойлар ва тоғ тепалари доимий музликлар билан қопланган. Ўлкамиздаги Ҳисор, Писком, Чотқол тоғ тизмаларининг баланд чўққиларини ҳам музликлар эгаллаган. Бу чўққиларга ёғган қорлар ёзда ҳам эриб тугамайди. Дарё ва кўллардан фойдаланиш ҳар доим қулай бўлавермайди. Одатда, улар бир фаслда серсув бўлса, бошқа фаслда саёзлашиб қолади Баъзи жойларда унумдор ерлар мавжуд, лекин сув йўқ, бошқа жойларда эса сув кўп. Шу сабабли одамлар каналлар қазишган, сув омборлари бунёд этишган. Канал инсрн кучи билан қазилган сунъий анҳордир. Сув ом бошқа кўплаб маҳсулотлар тайёрланади. Ўрмонларда, асосан, эман(дуб), қайин, заранг, четан дарахтлари ўсади. Ўрмонда шифобахш ўсимликлар кўп. Ўрмонни “яшил дорихона” деб аташлари бежиз эмас. Масалан, сариқчой ўсимлигини олиб кўрайлик. Ундан ҳар хил дори тайёрлашган. Марваридгул, бангидевона, эшакмия, мойчечакдан ҳам қимматли дорилар тайёрланади. Россиянинг шимолий қисмининг жуда катта майдонини одам ўтиши қийин бўлган нинабаргли дарахтлар ўрмонни тайга эгаллаган. Тайга қора қарағай, қарағай, оқ қарағай дарахтларидан ташкил топган. Бундан ташқари у ерда кедр (кедрсимон қарағай) ва тилоғоч ҳам ўсади. Ўрмонда овланадиган қушлар: карқурлар ва қурлар яшайди. Бу ерда олмахон ҳам ўзига паноҳ топади. Ўрмонда ташқи кўриниши жиҳатдан мушукка ўхшаш ҳайвон –силовсин ҳам яшайди. Унинг қулоқларида нишона Чўлда, одатда, қиш ўзгарувчан бўлади- аёз бошланиб, -20 0 -30 0 С гача совуқ бўлади-да, қор аралаш шамол туриб, бўрон кўтарилади. Лекин шундай пайтларда ҳам қор кам тушади ва ерни ёппасига қоплаб оладиган даражада бўлмайди. Гоҳида қиш илиқ ва қуруқ келади. Қиш икки ойга яқин давом этади. Чўлда баҳор биланкуз қисқа бўлади. Тупроғининг тузилишига қараб чўллар қумли ва лойли ёки тошли бўлади. Қумли чўлда шамол қумларни жойдан жойга суради. Бундай қумли дўнгликлар барханлардейилади. Илдизи узун бўлган ўсимликлар барханларга ўралиб, қумларнинг сурилишини тўхтатади. Чўлда шохлари тарвақайлаб кетган, баргсиз дарахт-саксовул ўсади. Чўлларни кесиб ўтувчи йўллар ва темир йўлларни муҳофаза қилиш мақсадида йўллар четига дарахт ва буталар экилади. Чўлларнинг жануби-шарқдаги текис юзаси аста-секин кўтар Бу пиёзбошлардан баҳорда янги ўсимликлар ўсиб чиқиб, гуллайди ва шу гуллари ўрнида кейин уруғ ҳосил бўлади. Саксовул, жузғин ёки янтоқ ҳам чўллардаги ҳаёт шароитига мослашган. Булар кишини ҳайратга соладиган даражада чидамли ўсимликлардир. Улар ҳаддан ташқари кучли қурғочиликка ва иссиқликка бардош беради. Бу ўсимликларнинг илдизи жуда узун бўлиб, ер ости бўладиган жойгача етиб боради. Ўсимликлардан ташқари бундай ҳаётга чўл ҳайвонларидан толой товушқони, чарх, қорақулоқ , калтакесакларнинг энг катталаридан бири- эчкемммарлар ҳам яшашга мослашган. Даштлар Евросиё материгида даштлар жуда катта майдонни эгаллайди. Қуёш чўлларга қанчалик сахийлик билан нур сочса, даштларнинг жанубий қисмига ҳам худди шундай нур сочиб туради. Шунинг учун ҳам даштларда юз иссиқ, қуруқ бўлади ва узоқ давом этади Даштларда ҳайвонлар жуда кўп. Худди чўллар сингари, даштлар ҳам кемирувчи ҳайвонлар- оғмахон, дала сичқони, юмронқозиқ, қўшоёқлар макони. Булар қанчадан-қанча ғалларини кемириб, қишлоқ хўжалигига катта зарар етказади. Шунинг учун уларга қарши доимо кураш олиб борилади. Бунда йиртқич ҳайвонлар ва қушлар одамларга ёрдам беради. Улар учун кемирувчилар лаззатли озиқдир. Калхат ва бургутлар дашт устида ьбўйи парвоз қилиб кўзлайди. Кемирувчиларни тулки ҳам овлайди. Дашт ўтлари орасида турли хил қушлар-бедана, каклик беркиниб ётади. Бу ерда улар мўл- кўл озиқ ва душманлардан сақлаб турадиган ишончли паноҳ топади. Даштларда бўри, қуён ва бўрсиқ яшайди. Қозоғистоннинг жуда кенг дашт- қирларида сайғоқлар ўтлаб юради. Дашт ерларининг деярли ҳаммаси ҳайдалиб, уларга экин экилади. Махсус қолдирилган ки Табиатнинг хилма-хиллиги. Табиат зоналари Ма қ сад: географик харита ҳақидаги тушунчаларни кенгайтириш ва мустаҳкамлаш, турли табиий зоналари табиати хилма-хиллиги ҳақида дастлабки тасаввурларни шакллантириш;чўл ҳақида тушунчаларни кенгайтириш ва мустаҳкамлаш . Режа: 1. Уй вазифасини текшириш. 2. Жонажон ўлка ҳақида суҳбат. 3. Табиий харита, табиий зоналар харитаси билан амалий ишлаш. 4. Табиатнинг хилма-хиллиги ва табиий зоналар ҳақида ҳикоя. 5. Ёзувсиз харита билан амалий иш. 6. Дарслик билан ишлаш. 7. Уйга вазифа. Jihozlar: табиий харита, табиий зоналар харитаси; харита шартли белгилари туширилган карточкалар; Ўрта Осиё харитаси схемаси; қум ва гилли чўллар манзараси расмлари; Қора денгиз бўйи, Кавказ, Қрим, ўрмон, тундра расмлари. Darsning mazmuni: уй вазифасини текширишда бу дарсга ал Ўқувчи Ўрта Осиё табиати харитасини осиб, унда республикамизни топишни, унинг ҳудудидан эса ўз вилоятини кўрсатишни ва ҳудудларини таққослашни таклиф этади. Кейин ўқитувчи Ўзбекистоннинг ҳудуди бошқа давлатлар билан чегараси ҳақида сўзлаб, пойтахт- Тошкент шаҳрини харитада кўрсатади. Ўқувчилар у билан бирга шартли белгилар, қуруқлик юзаси т асвирини томоша этади. Харитани ўрганиш давомида ўқувчилар Ўзбекистон ҳудуди ер юзаси шакллари хилма-хил экани ҳақидаги хулосага келадилар. Ўқитувчи нафақат ер юзаси шакллари, балки уни қоплаган ўсимликлар дунёси, у ерда яшовчи ҳавонлар ҳақида ҳикоя қилади. Сўнг Ўрта Осиё харитасида Ўзбекистон билан қўшни давлатларни кўрсатади, булар. Ўқувчилар бу давлатларнинг номларини ўқишади. Ўқитувчи табиий зоналар ҳақида суҳбат ўтказади ва ўқувчиларга ердаги ўсимл Maqsad: cho‘l haqida tushunchalarini kengaytirish va chuqurlashtirish; cho‘l tuproq xususiyatlari va iqlimi bilan tanishtirish. Reja: 1. Tabiatning xilma-xilligi yuzasidan uy vazifasini tekshirish. 2. Tabiat zonalari xaritasi bilan amaliy ish. 3. Cho‘l tabiati haqida hikoya. 4. Darslik bilan ishlash. 5. Tabiatshunoslik daftari bilan ishlash. 6. Dars yakuni. 7. Uyga vazifa. Jihozlar: tabiat zonalari xaritasi, cho‘l o‘simliklari va hayvonlari tasvirlangan jadvallar. Dars mazmuni : o‘qituvchi darsni cho‘l tabiati haqida maqol, matal, topishmoqlar aytishdan boshlaydi, tabiatshunoslik daftarini tekshiradi va savollar beradi. Табиат зоналари харитаси нима? Ёзда жонсиз табиатда нималарни кўриш мумкин? Қандай табиат зоналарини биласиз? Ўқитувчи харитада ҳар хил табиат зоналарини кўрсатади ва кўрс шартли белгилар ёрдамида чўл юзасини характерлаб дарё ва кўлларни топадилар. Кейин ўқитувчи чўлга таъриф беради: чўл-ўта қуруқ зона бўлиб, ўсимликлар кам. Ўқувчилар чўллар хусусиятларини яхши эслаб қолишлари мумкин, бунинг учун “чўл” ер деган маъно беришини уқтириш лозим. Ўқитувчи қум ва гилли чўллар манзараси акс этган расмни осиб табиий харитадан Ўрта Осиё ҳудуди юзасини кўриб чиқиш, йирик дарё ва кўлларни топиш, расмларда акс этган чўл табиатига тавсиф беришни топширади. Ёзувсиз харитада ўқувчилар чўл ҳудудини белгилаб, чўлдаги шаҳарларни акс эттирадилар. Дарс сўнгида ўқитувчи саволлар беради: 1. Қайси давлатлар чўл зонасида жойлашган?2. Нима учун чўллар иссиқ ва қуруқ? 3. Қайси тоғлар чўл ҳудудида жойлашган? 4. Ўрта Осиёда қандай дарё ва кўллар бор? 5. Чўлда қандай тупроқ учрайди? Уйга
Купить