Tabiiy gazlardan propan va butan aralashmasini ajratib olish usullarini takomillashtirish - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	435.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Tabiiy gazlardan propan va butan aralashmasini ajratib olish usullarini takomillashtirish

Купить

MAVZU: Tabiiy gazlardan propan va butan aralashmasini ajratib olish usullarini takomillashtirish MUNDARIJA Betlar KIRISH ………………………………………………………….……………..2-3 1- BOB . ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. Respublikamiz hududidagi tabiiy gaz konlari………………………..4-9 1.2.Tabiiy gazlardan propan va butan aralashmasini ajratib olish usullari……………………………………………………… ………..9-25 2- BOB. TAJRIBALAR QISMI 2.1. Tabiiy gazlar tarkibidagi propan va butan fraksiyalarini gaz xromatografiyasi usulida aniqlash……………………………………...…25-29 2.2. Tabiiy gazlardan propan va butan arashlashmasini ajratishda grafik va analitik usullardan foydalanish……………… ………………...……29-34 2.3.Tabiiy gazlar tarkibidan propan va butan fraksiyalarini adsorbentlar yordamida tozalash va ajratish……………………………………………34-37 3 – BOB. NATIJALAR TAHLILI 3.1.Tozalangan pro

KIRISH Mavzuning dolzarbligi: О‘zbekiston neftgaz sanoati mamlakat iqtisodiyotining yeng yirik tarmog‘i va e nergetikaning muhim asosini tashkil yetadi. Yurtboshimiz I. A .Karimov respublikamiz neftgaz sanoatining barqaror rivojlanishi, mustaqillikka e rishish davri da salmoqli ishlar qilinganligini ta’kidlab, yoqilg‘i yenergetika komleksini bundan buyon ham jadal rivojlantirish siyosatimizning ustuvor vazifasi bо‘lib qolishiga katta ahamiyat berib kelmoqda. О‘ zbekistonda gazni qayta ishlash sohasi jadal sur ’ atlar bilan rivojlanib bormoqda . Bu sohada tabiiy gazdan qimmatli komponentlar yetan, propan, butan va gaz kondensati ajratib olish ishlari amalga oshirilayapti. Respublikamizda qazib olinadigan tabiiy gazlar issiqlik va yenergiya manbai bulishidan tashqari neft- kimyo sanoati uchu

konsentratsiyalarini, miqdorlarini FEK (fotokolorimetr), SF (spektrofotometr) qurilmalaridan foydalanib aniqlash; -tabiiy gazlardan propan va butan fraksiyasini ajratib olishda qо‘llaniladigan quyidagi suyuqlik yordamida tozalash, filtrlash, absorbsiya, adsorbsiya va rektifikatsiya usullaridagi jarayonlar, ularda qо‘llaniladigan jihoz va uskunalarni tuzilishi ishlash tartiblarini о‘rganish; - gaz va gaz suyuqlik xromatografiyasi usulidan foydalanib propan va butan fraksiyasi tarkibini analiz qilish; - olingan natijalarni fizik-kimyoviy tahlil usullaridan foydalanib propan va butan fraksiyasini ajratish jarayonini maqbul texnologik rejimini ishlab chiqishdan iboratdir. Ishning obyekti sifatida SHо‘rtan neftgaz va SHо‘rtan gaz kimyo majmuasida tabiiy gazni qayta ishalash jarayonida qо‘shimch

1.1. Respublikamiz hududidagi tabiiy gaz konlari Gaz konlari – yer pо‘stining ma’lum bir qismidagi aniq tektonik strukturada joylashgan tabiiy gaz uyumlari. Tabiiy gazalr alohida gaz koni holida yoki neft bilan birga (neftь-gaz konlari) uchraydi. Gaz konlari kо‘p tabaqali konlarga bо‘linadi. Kо‘p tabaqali gaz konlari kesmasida bir maydonda turli chuqurlikda ustma-ust joylashgan bir qancha gaz uyumlari bо‘ladi. Gaz konlari kesmasining turli masofalarida har xil gaz uyumlari uchraydi. Gaz konlari fazoviy umumiylashgan gaz yig‘ilish zonalarida guruhlangan va gazli yoki gaz-neftli platforma (qubbasimon dо‘nglik, platforma ichki chо‘kmalari va b.), geosinklinal 9 tog‘lararo vodiylar, о‘rtaliq massivlari), о‘tish (tog‘ etagi botig‘i) turlariga bо‘linadi. Kо‘p tabaqali gaz konlari gaz alohida-alo

yura, bо‘r, Qoraqalpog‘iston Respublikasida esa faqat yura yotqiziqlari aniqlangan. Gaz va neft uyumlari tо‘plangan yotqiziqlarning umumiy qalinligi bir necha 100 m dan 10-12 km gacha. О‘zbekistonda aniqlangan gazning umumiy zaxirasi 5429 mlrd m3, razvedka qilingani esa 489 mlrd m3. Gazli va SHо‘rtan gaz konlari noyob konlardir. Hisor tо‘glarining janubiy-g‘arbida (Odamtosh, Gumbuloq), Surxondaryoda (Gajak), Ustyurtda (Shaxpaxta) katta gaz konlari bor. О‘zbekiston tabiiy gaz, gaz kondensati va neft konlariga boy bо‘lib, 5 ta regionga ajratilgan: 1.Ustyurt; 2.Buxoro – Xiva; 3.Janubi-g‘arbiy Xisor; 4.Surxondaryo; 5.Farg‘ona. C 1 – C 4 uglevodorodlar: metan, etan, propan, butan, izobutan, hamda 2,2 – dimetilpropan ( C 5H12) – neopentan normal sharoitda gaz holida bо‘ladi. Bularning hammasi ta

Etan 3,537 Propan 1,06 i – Butan 0,209 n – Butan 0,260 i – Pentan 0,110 Geksan 0,119 Geptan 0,112 H 2 S 0,08 n – Pentan 0,093 Gazning tarkibida metan juda kо‘pchilikni tashkil qilsa, bunday gaz “quruq gaz” deyiladi. Gaz kondensati konlaridan chiqadigan gaz, odatdagi gazdan farq qilib, metandan tashqari kо‘p miqdorda (2-5% va undan ortiq) S 5 va undan yuqori gomologlari mavjud bо‘ladi. Gaz qazib olinayotganda bosimning tushishi oqibatida ular kondensatga (suyuqlikka) aylanadilar. Gaz kondensati konlaridan ajralib chiqqan gazning tarkibi, kondensatlar ajratib olingandan keyin, “quruq gaz” tarkibiga yaqin bо‘ladi. Neft konlaridan ajratib olinadigan gazlar yо‘ldosh neft gazlari deyiladi. Ushbu gazlar neftda erigan bо‘ladi va ular kondan chiqarib olingandan sо‘ng ajralib qoladi. Yо‘ldosh neft g

qanchalik yuqori b о ‘lsa, gazda shunchalik kup suyuq uglevodorodlar eriydi, gaz saqlovchi hududlarga qarab bu narsa farqlanadi. Asosan gazda kondensat hajmi jihatdan 40 – 600 m3 gacha b о ‘lishi mumkin. Agar gaz joylashgan xududda ya’ni gaz konida, gaz 1500 m chuqurlikda b о ‘lsa, yonuvchi gaz va uglevodorodlar bir fazali holatda b о ‘ladi, gazning og‘ir komponentalari esa yengil gazsimon komponentali massasining ichida t о ‘laligicha erigan b о ‘ladi. Gazning bosimi tushishi bilan undan kondensat ajraladi. Gazdan kondensat ajrala boshlagan vaqtdagi bosim, boshlang‘ich kondensatsiyalanish bosimi deyiladi. Qazib chiqarilgan gaz orasidan ham kondensat ajrala boshlaydi, chunki kondensat gazning yuqori bosim kuchi ostida b о ‘ladi. Shunga asosan bu xodisa xuddi bosim tushgan qatlamdagi neftda

О‘zbekiston gaz havzalari gaz kondensatlarining tarkibi va ba’zi xossalari Gaz havzalarining nomi Tizimli uglevodorodlar tarkibi (% hisobida) Xossalari Aromatik Naftenin Paradonli s . og‘ . kg/m 3 Sindirish kо‘rsatkichi Muborak (shim.) 8,8 29,1 62,1 728 1,4274 Kо‘kdumaloq 12,0 15,0 73,0 768 1,4392 Uchqir 24,2 36,7 39,1 787 1,4486 Gazli 32,0 23,0 45,0 765 1,4460 Muborak (janub) 10,0 32,0 5,8 850 1,4281 SHо‘rtan 29,0 22,0 49,0 762 1,4417 Organik sintez uchun gazlar asosiy va kerakli xom ashyodir. Bundan tashqari ular issiqlik va energiya manbaidir. Sintetik-kauchuklarni turlari, spirtlari, motor yoqilg‘ilarini ayrim komponentlari, eriturchilar, qorakuyani sifatlisi, sintetik moy tolalar, smolalar, plastmassalar va boshqa kо‘pgina sintetik moddalar hozirgi vaqtda gazlardan (uglevodorodlardan)

Tabiiy gazlarda uglevodorod bо‘lmagan H 2 S, N, SO 2 , suv bug‘i va boshqa qо‘shimchalar ham bо‘lishi mumkin.[12] Gaz ni qayta ishlash vaqtida (turli uglevodorodlar fraksiyalariga ajratish – destruksiya) hosil bо‘lgan gazlar – sun’iy gazlardir. Masalan: termik va katalitik kreking, pirolizlar. Mazut termik krekinglanganda etilen, propilen, butilenlar miqdori kо‘p bо‘ladi. Katalitik kreking vaqtida izobutan kо‘p miqdorda chiqadi. Piroliz jarayonida esa etilen kо‘p miqdorda chiqadi. Past bosim ostida boruvchi kreking vaqtida gazlarni hosil bо‘lishi kamayadi, piroliz vaqtida esa ortadi. Piroliz jarayonida reaksiyaga kirishishi yuqori bо‘lgan olefin uglevodorodlari kо‘p ajraladi. Shu sababli organik sintez uchun bu jarayon (piroliz) ahamiyatlidir. Sun’iy gazlarda uglevodorod bо‘lmagan N 2 , H

chiqish davomida maxsus kislotaga chidamli seolitlarda quritiladi. Bu seolitlar ikkita adsorberga solinadi. Adsorberlar navbat bilan ishlaydi. 24-36 soatdan sо‘ng tо‘yingan seolitlarni 350 0 C gacha qizdirilgan inert gazi bilan quritiladi. Bu vaqtda ikkinchi adsorber ishlab turadi. Reaktordagi katalizatorlarni regenerasiya qilish vaqtida ham adsorberlar ishga tushuriladi. Odatda zavod gazlari qayta ishlashdan ilgari oltingugurt birikmasi - H 2 S dan tozalanadi. Agar gazlar yuqori bosim ostida ishlayotkan ustanovkalarda hosil bо‘lgan bо‘lsa ular suyuq holda bо‘ladi, ularni ishqor eritmasi yordamida tozalanadi. Gazlarni esa etanolaminni 15-30% li eritmalari yordamida tozalanadi. H 2 N -C 2 H 4 OH; HN (C 2 H 4 OH) 2 ; N(C 2 H 4 OH) 3 Etanolaminni eritmasini ikkita kolonna kо‘rinishdagi ikkita

Zavodlardagi ishlab chiqarish jarayonida hosil bо‘lgan gazlarning yog‘li qismi (jirnaya chast) C 3 -C 4 gazlari alohida ahamiyatga ega bо‘lib, bu qismida izobutan va butilen kо‘p bо‘lishi uchun moddalarni alkilir jarayonida ishlatiladi (yuqori oktan sonli avtobenzin komponentini olish uchun). Gazlarning quruq qismini (suxaya chast) bunda asosiy qismini vodorod, metan, etan va etilen tashkil etadi. Bu quruq gazdagi vodorod va etilenlar ham alohida ahamiyatga ega. Vodorodni asosan riforming gazlaridagisi ishlatiladi, boshqa gazlarda vodorodni miqdori juda kam. Zamonaviy zavodlarda 3-4,5% mass.quruq gaz hosil bо‘ladi. Uni tarkibida taxminan: vodorod-3%; metan -27%; etilen 27%; etan- 30% mass qolgani C 3 -C 4 gazlaridan iboratdir. Shuni ta’kidlash kerakki gazlarning tarkibi har qaysi zavodda h

Gazyuvuvchi uskunalar quyidagicha sinflanadi: 1) fazalar kontakt yuzasining turiga kо‘ra: suyuqlikni sochib beruvchi, qо‘zg‘almas va qо‘zg‘aluvchan nasadkali, tarelkali (barbotajli va kо‘pikli), plyonkali (suv plyonkali siklonlar va uyurmali chang ushlagichlar); 2) ish prinsiplariga kо‘ra: gravitatsion, markazdan qochma, zarba-inersion, oqimchali va mexanik gazyuvuvchi uskunalar; 3) energiya sarfiga kо‘ra uch guruhga bо‘linadi: past naporli chang ushlagichlar – gidravlik qarshiligi 1500 Pa gacha (suyuqlikni sochib beruvchi, tarelkali, markazdan qochma va hokazo), о‘rta naporli chang ushlagichlar – qarshiligi 1500 dan 3000 Pa gacha (nasadkali, mexanik, zarba- inersion va hokazo), yuqori naporli uskunalar (Venturi quvuri, dezintegratorlar va hokazo). Gazyuvuvchi uskunalarda mexanik (markazda

tо‘siqning ustida hosil bо‘lgan chо‘kma ham filtrlovchi material vazifasini bajaradi.[12] Filtrlash paytida materialar ham ishlatilishi mumkin. Bunday materiallar qatoriga faollashtirilgan kо‘mir, maydalangan asbest, diatomit, perlit va hokazolar kiradi. Qо‘shimcha materialar filtrlanishi lozim bо‘lgan suspenziya qо‘shiladi yoki filtrning ish yuzasi bunday materiallar bilan qatlam qilib qoplanadi. Qо‘shimcha materiallar chо‘kma bilan aralashtirilib, uning g‘ovakligini oshiradi va gidravlik qarshiligini kamaytiradi. Bundan tashqari, diatomit, perlit, faollashtirilgan kо‘mir va boshqa moddalar adsorbsiyalsh xususiyatiga ega, shu sababdan filtrdan chiqayotgan tayyor mahsulot ancha tozalangan bо‘ladi. Filtrlash paytida suspenziya tarkibidagi mayda zarrachalar filtrlovchi materialning ustki qis

tarkibini asosan yengil - “quruq” gazlar tashkil qiladi va uning 80-85 % b. vodorod gazidan iboratdir. Gazlarning og‘ir qismi esa asosan benzinda erigan holda qoladi. Ularni kо‘p qismi keyingi past bosimda ishlovchi separatorda ajralib chiqadi. Qolgan qismi esa tindirish kolonnasida ajraladi.[18,19] Boshqa gidrogenizasion qurilmalarida ham gazlar shu tariqa ajratiladi. hKatalitik kreking jarayoni yuqori xaroratda va atmosfera bosimida olib borilgani uchun separatordan ajralib chiqqan gazlarni kompressor yordamida quruq va yog‘li gazlarga ajratiladi va navbatdagi jarayonlarga yuboriladi. Adsorbsiya usuli. Bu usulining mohiyati shundan iboratki, aralashmaning alohida komponentlari turli xil energiya bilan ketma-ket tanlab u yoki bu sorbentga sorbsiyalanib, natijada shu yo’l bilan umumiy aral

Adsorbsiya jarayonida bug‘larning yutilishi paytida ular kondensatsiyalanadi, ya’ni adsorbent kovaklari suyuqlik bilan tо‘lib qoladi. Boshqacha aytganda, adsorbentda kapillyar kondensatsiya rо‘y beradi. Kimyoviy adsorbsiya yoki xemosorbsiya adsorbent va yutilgan modda molekulalari orasida kimyoviy bog‘lar hosil bо‘lishi bilan xarakterlanadi. Bu, albatta, kimyoviy reaksiyaning natijasidir. Bundan tashqari xemosorbsiya jarayonida kimyoviy reaksiya tufayli katta miqdorda issiqlik ajralib chiqadi. Adsorbsiya jarayonining selektivligi adsorbent yutilayotgan komponentning konsentratsiyasiga, haroratga, tabiatiga va gazlar yutilayotganda bosimga bog‘liqdir. Bundan tashqari jarayon tezligi adsorbentlarning solishtirma yuza kattaligiga ham bog‘liq. Adsorbentlar turlari va xususiyatlari. Ma’lumki, x

yutish qobiliyati harorat, bosim va yutilayotgan modda konsentratsiyasiga bog‘liq. Ushbu sharoitlarda adsorbentning maksimal yutish qobiliyati muvozanat faolligi deb nomlanadi. Adsorbentlar zichligi, ekvivalent diametri, mustahkamligi, granulometrik tarkibi, solishtirma yuza kabi xossalari bilan xarakterlanadi. Sanoatda k о ‘pincha granula (2¼7 mm) k о ‘rinishidagi yoki о ‘lchamlari 50¼200mkm b о ‘lgan kukunsimon adsorbentlardan foydalaniladi. Aktivlangan kо‘mir . (FeoH 2 , Fe 2 O 3 ) va boshqalar ishtirokidagi tozalash quruq, sodali eritma, etanolamin, fenolyantlar ishtirokidagisi esa suyuq holatdagi tozalash deyiladi. Quruq holdagi tozalash anchadan beri qо‘llanilib kelinadi. Bu usul past bosimda gaz miqdori kam bо‘lganida, H 2 S dan tо‘liq tozalash uchun ishlatiladi. Yuqori bosimli gazn

17¼24 g/sm 3 bо‘lganda havo tarkibidagi kislorod bilan portlovchi birikma hosil qiladi. Adsorbsiya jarayonida tozalashning samaradorligi adsorbentning g‘ovaksimon tuzilishiga bog‘liq bо‘lib, bunda mikrog‘ovak asosiy rol о‘ynaydi. Faollangan kо‘mirlar adsorbsion bо‘shlig‘ining chegaraviy hajmi 0,3 sm 3 /g ligi tozalash jarayonida qо‘llash tavsiya etiladi. Ma’lumki, mikrog‘ovaklar о‘lchami katalitik reaksiyalar tezligini belgilaydi. Mikrog‘ovak о‘lchami 0,8¼1,0 mkm bо‘lgan faollangan kо‘mirlar optimal deb hisoblanadi.[20] Silikagellar – bu kremniy kislota gelining suvsizlantirilgan mahsulotidir. Ushbu adsorbentlar natriy silikat eritmalariga kislota yoki ular tuzlarining eritmalarini ta’siri natijasida olinadi. Silikagellarning solishtirma yuzasi 400¼780 m2/g, tо‘kma zichligi esa 100¼800 kg/

kо‘payadi. Odatda tuproqlar suyuqlik muhitlarni tozalash uchun ishlatiladi, masalan, rangli moddalarni qayta ishlash natijasida mahsulot oqaradi. Shuning uchun ayrim hollarda tuproqli adsorbentlar oqartiruvchi tuproq deb ham ataladi. Adsorbsiya jarayonini tashkil etish usullari . Adsorbsiya jarayonini tashkil etish chizmalari 1- rasmda keltirilgan. Donador adsorbentlar uchun qо‘zg‘almas ( a ) va harakatchan ( b, d ) qatlamli chizmalar ishlatiladi. Birinchi holatda jarayon davriy bо‘ladi. Dastavval adsorbent qatlami L orqali bug‘-gaz aralashmasi G о‘tkaziladi va u yutilayotgan modda bilan tо‘yintiriladi; undan sо‘ng siqib chiqaruvchi modda B yuboriladi yoki adsorbent qizdiriladi. Ana shunday yо‘l bilan adsorbent qayta tiklanadi, ya’ni desorbsiya jarayoni sodir bо‘ladi. Ikkinchi holatda adso

Keyinchalik desorbsiyalanishda bu komponentlar о‘ zgarmagan h olatda ajratilib, alo h ida fraksiya xolatida olinib va uni q ismlarga ajratilib, ilmiy asosda tekshiriladi. Kо‘rinib turibdiki, desorbsiya adsorbsiyaga nisbatan teskari tartibda boradi. Adsorbsiya qilishda – yirik g‘ovakli (3A 0 ›) va mayda g‘ovakli (≤ 30 A 0 ) (1A 0 =10 8 sm) adsorbentlar ishlatiladi. Jarayonda 20-25 0 S temperatura va 4-6 atmosfera bosimda olefin uglevodorodlari yaxshi yutiladi, parafin uglevodorodlari kam adsorbsiyalanadi. Yuqori molekulali uglevodorod birikmalari ham yaxshi yutilib о‘zidan oldingi past molekulali uglevodorodlarni siqib chiqaradi. Yutilgan moddalar 250 0 S gacha bо‘lgan temperaturada suv bug‘i bilan desorbsiya qilinadi. Uzluksiz adsorbsialanish jarayonini gipersorbsiya deyiladi. [12] 22 gazl

Ma ’ lumki , fizik absorbsiya k о‘ pincha qaytar jarayon b о‘ lgani sababli , suyuqlikka yutilgan gazni ajratib olish imkoni b о‘ ladi . Bunday jarayon desorbsiya deb nomlanadi . Absorbsiya va desorbsiya jarayonlarini uzluksiz ravishda tashkil etish yutilgan gazni sof holda ajratib olish va absorbentni k о‘ p marta qayta ishlatish imkonini beradi . Absorbsiya jarayoni sanoat korxonalarida uglevodorodli gazlarni ajratish , sulfat , azot , xlorid kislotalar va ammiakli suvlarni olishda , gaz aralashmalaridan qimmatbaho komponentlarni ajratish va boshqa hollarda keng miqyosda ishlatiladi . Absorbsiya jarayoni ishtirok etadigan texnologiyalarni qurilmalar bilan jihozlash murakkab emas . Shuning uchun kimyo , neft va gazni qayta ishlash hamda boshqa sanoatlarda absorberlar k о‘ p ishlatiladi .

tezligi juda kichik va t о ‘qnashuv yuzasi kam b о ‘lgani uchun bir nechta qurilma ketma-ket qilib о ‘rnatiladi.[12] 2- rasm. Sirtiy absorber 1 – taqsimlagich; 2 – quvur; 3 – ostona. Suyuqlik va gaz qarama-qarshi yо‘nalishda harakatlantiriladi. 2- rasmda gorizontal quvurlardan tarkib topgan yuvilib turuvchi absorber tasvirlangan. Quvurlar ichida suyuqlik oqib о‘tsa, unga teskari yо‘nalishda gaz harakat qiladi. Quvurlar ichidagi suyuqlik sathi ostona (3) yordamida bir xil balandlikda ushlab turiladi. Absorbsiya jarayonida hosil bо‘layotgan issiqlikni ajratib olish uchun quvurlar taqsimlash moslamasi (2) dan oqib tushayotgan suv bilan yuvilib turadi. Sovituvchi suvni bir meyorda taqsimlash uchun tishli taqsimlagich (1) qо‘llaniladi. Bu turdagi absorberlar yaxshi eriydigan gazlarni yutish uch

uzatiladi va taqsimlash moslamasi yordamida nasadkaga taqsimlanadi. Natijada tekis listning ikkala tomoni ham suyuqlik bilan yuvilib turadi. Gaz va yupqa qatlamli suyuqliklarning nisbiy harakat tezligiga qarab, suyuqlik yupqa qatlami pastga oqib tushishi yoki gaz oqimiga ilakishib, tepaga ham harakatlanishi mumkin. Agar fazalar oqimining tezligi kо‘paysa, massa berish koeffitsiyentining qiymati va fazalar tо‘qnashish yuzasi ortadi. Bunga sabab chegaraviy qatlamning turbulizatsiyasi va unda uyurmalar hosil bо‘lishidir. Nasadkali absorberlar . Turli shaklli qattiq nasadkalar bilan tо‘ldirilgan vertikal silindrsimon kolonnalarning tuzilishi sodda, ixcham va yuqori samarador bо‘lgani uchun sanoatda kо‘p ishlatiladi. 3- rasm . Yupqa qatlamli absorber: 1 – quvur; 2 – taqsimlash moslamasi; 3 – te

(teploobmennik), kondensator, sovutgich va pechlar (trubali) alohida о‘rin tutadi. Shu sababli bu qurilmalarning tuzilishi, turlari, markalari, ishlash tamoyillari va boshqa xususiyatlarini bilish muxim ahamiyatga egadir. Rektifikasiya yordamida gazlarni ajratish Ajralib chiqayot g an hamma gazsimon mahsulotlar (katalitik riforming va AVT ustanovkasidan) kompressor yordamida siqilib, keyin suv va ammiak bilan sovutgichlarda 4 o C gacha sovutiladi. Sо‘ngra riformin va AVT ustanovkalaridagi tindirish kolonnalarida ajralib chiqqan qismi bilan aralashtirib birinchi kolonna- deyetanizatorga beriladi. Bu kolonnada “quruq”-yengil gaz ajralib chiqadi. Ikkinchi kolonnada gaz C 5 va yuqori fraksiyalardan ajraladi. Uchinchi kolonnada propan gazi ajralib chiqadi. Tо‘rtinchi kolonnada n-butan izobutand

olinadi. Buning uchun kо‘ðincha suv bug‘i ishlatiladi. Desorbsiya natijasida olingan adsorbtiv va suv bug‘i aralashmasi kondensatorga yо‘llaniladi. Unda mahsulot suvdan chо‘ktirish usulida ajratib olinadi. Sanoatda desorbsiyaning bir necha usuli qо‘llaniladi. a) adsorbentga yutilgan komponentlar yutiluvchi moddalarga nisbatan yuqori adsorbsion qobiliyatga ega bо‘lgan eltkichlar yordamida siqib chiqariladi; b) adsorbent qatlamini qizdirish yо‘li bilan nisbatan yuqori uchuvchanlikka ega yutilgan komponentlarni bug‘latish bilan siqib chiqariladi. Ayrim hollarda adsorbsiya jarayonida hosil bо‘lgan smola va boshqa mahsulotlarni tozalash uchun ushbu komponentlar kuydiriladi. Desorbsiyaning u yoki bu usulini qо‘llash texnik-iqtisodiy maqsaddan kelib chiqqan holda tanlanadi. Ikkala usul ham amaliy

moddalar bilan birga uchib chiqadi. Taxminiy hisoblarga kо‘ra, 1 kg moddani desorbsiyalash uchun 3¼4 kg dinamik bug‘ sarflanadi. Seolitlarni qayta tiklash uchun kо‘ðincha qizdirilgan quruq gaz ishlatiladi. Desorbsiya jarayoni adsorbsiya kabi qо‘zg‘almas, harakatchan va mavhum qaynash qatlamlarida olib boriladi. [25,26] 2- BOB. TAJRIBALAR QISMI 2.1. Tabiiy gazlar tarkibidagi propan va butan fraksiyalarini gaz xromatografiyasi usulida aniqlash Hozirgi paytda eng muhim xromatografiya usullari gaz-qattiq modda xromatografiyasi, gaz-adsorbsiya xromatografiya (GAX, bunda qо‘zg‘almas faza sifatida qattiq adsorbent ishlatiladi) va gaz-suyuqlik xromatografiyasi hisoblanadi (GSX, bunda qattiq sorbent donachalari yuzasidagi suyuqlik pardasi qо‘zg‘almas faza bо‘ladi). Gaz xromatografiyasida tekshirilu

Tashuvchi gaz ballondan reduktor orqali beriladi. Uning sarfi maxsus sarf о‘lchagich-rotamerlar yordamida aniqlanadi. Gazni namlik va boshqa aralashmalardan tozalash uchun kalsiy xlorid yoki silikagel tо‘ldirilgan shisha idish yoki U-simon naydan foydalaniladi. Ular dozatordan oldin joylashtiriladi. Namuna xromatografga maxsus dozatorlarda о‘lchab kiritiladi. Laboratoriya amaliyotida bu maqsadda maxsus shprislardan foydalaniladi. Katta hajmdagi gaz 4- rasm. Gaz xromatografiyasining chizmasi: 1- tashuvchi gazning doimiy oqim manbayi; 2- gaz oqimi rostlagich; 3- tekshiriluvchi namuna miqdorini о‘lchab kiritish uchun dozalovchi moslama (dozator); 4-termostlangan xromatografiya kolonkasi; 5-detektor; 6-о‘ziyorar moslama; 7-kolonkali isitish bloki. namunasini kiritish uchun ajratuvchi buretkala

Gaz-suyuqlik xromatografiyasida aralashmani tarkibiy qismlarga ajratish samaradorligi suyuq fazani t о ‘g‘ri tanlashga bog‘liq. Suyuq faza aralashma komponentlariga nisbatan inert, ancha tanlovchan, trmik barqaror b о ‘lishi, tashuvchi gazni о ‘zida eritmasligi, qovushqoqligi kichik va bug‘lanmaydigan (tajriba sharoitida) b о ‘lishi kerak. Gaz-suyuqlik xromatografiyasida suyuq faza sifatida termik jihatdan ancha barqaror b о ‘lgan vazelin moyi, silikon moylari, ftalatlar (dibutilftalat va boshqalar), dimetilformamid va silikon polimerlardan foydalaniladi. Suyuq kristallar, masalan: Tipidagi azooksiefirlar о‘ziga xos xususiyatlarni namoyon qiladi. Bunday suyuq kristallar chiziqli molekulalarga nisbatan tanlashga moyilligi kuchliroq bо‘ladi. Suyuq fazaning miqdori sistemaning xossalariga bog

Kapillarlar xromatografiyaning asosiy kamchiligi katta uzunlikdagi ingichka kapillarlarni tayyorlash, ularning devorlarida suyuq yoki qattiq fazaning yupqa qatlamini hosil qilish va namuna komponentlarining mikromiqdorlarini detektorlashdan iborat.[28] Kapillarlar misdan, alyuminiydan, shishadan, zanglamaydigan pо‘latdan, plastmassalardan yasaladi. Kimyoviy moddalar ta’siriga barqarorligi, tozaligi, va tayyoralash osonligi tufayli shishadan tayyorlangan kapilarlar kolonkalar kо‘p ishlatiladi. Zaruriy uzunlikda tayyorlangan kapillar baraban yoki kassetaga о‘ralib, ichki yuzasiga qо‘zg‘almas suyuq faza qoplanadi va gaz xromatografiyaning termoshkafiga joylashtirilib, asbobning gaz zanjiriga ulanadi. Kapillar xromatografiyasida detektorlash sistemalarning sezgirligi yuqori (1010 g/s gacha), i

Undan, shuningdek, adsorbentlaring turli xossalari (solishtirma sirtini) va adsorbatlar (yutiluvchi gazlar) xossalarining (diffuziya koeffitsiyenti) hamda adsorbent-asorbat sistemalar xususiyatlarini (adsorbsiya issiqligi va izoternasi), moddalarning boshqa xossalarini, reaksiyalar kinetikasi va boshqalarni aniqlashda foyadalaniladi.[26,30] Gaz xromatografiyasidan kо‘p momentli murakkab aralashmalarini tahlil qilishda, mikroqо‘shimchalarini aniqlashda, uchuvchan bо‘lmagan birikma (polimerlar) va element tahlilida foydalaniladi. Kapillar xromatografiya usulida juda nozik aralashmalarni ham tarkibiy qismlarga ajratish mumkin. Masalan, kapillar xromatografiya usuli vositasida 15- 20 birikmadan tashkil topgan isomer uglevodorodlar aralashmasini bir necha minutda tarkibiy qismlarga ajratish va

Har bir ilmiy-tadqiqot ishi ma’lum nazariyaga bо‘ysungan holda murakkab jarayonlar majmuidir, ya’ni xom ashyoni qayta ishlashga tayyorlashdan tortib hosil bо‘layotgan mahsulotgacha fizik - kimyoviy hodisalardan iborat. Bu holatlarni tо‘liq о‘rganish, tahlil etish, muhokamalar asosida yakun qilish va oxirgi xulosalarni chiqarish fizik kimyoviy usullarga tayangan holda amalga oshiriladi. Shu sababli magistrantlarni hozirda qо‘llaniladigan fizik- kimyoviy usullar turlarini bilishlari muhim о‘rin tutadi. Gazni qayta ishlash texnologiyasida xom ashyo va mahsulotlarni tarkibini analiz qilish kimyoviy, fizik- kimyoviy yoki fizik usullar bilan olib boriladi. Bu usullardan qaysi birini qо‘llash ilmiy-tekshirish obyektini tarkibiga qarab tanlanadi. Shu bilan birga biologik usulda analiz qilish jaray

foydalanib aniqlanadi, hamda kalibrovka grafiklari chiziladi. Kalibrovka grafigi tо‘g‘ri chiziqli bog‘lanishga ega bо‘lib uning egilish burchagi   usulni aniqlik darajasini belgilaydi, ya’ni shu burchak tangensi   tg qanchalik katta bо‘lsa modda miqdori shuncha aniq darajada topiladi. Shu sababli Х Х Х ф   , C X tg    bо‘lganligidan, S – modda miqdori, ya’ni konsentratsiY. Odatda 400- 760 nm tо‘lqin uzunligida (kо‘rinadigan nur) nur yutadigan moddalar rangli bо‘ladi. Moddalar ultrafiolet (200-400 nm) va infraqizil (0,8-25 mkm) tо‘lqinlarda ham nur yutishi mumkin. Bu holatlarda ham moddalarni nur yutishlari va qaytarish xossalari shu moddaning tabiati hamda eritmadagi miqdoriga bevosita bog‘liq. Bundan sifat va miqdor analiz qilish uchun foydalaniladi. Agarda ma’lum qatlam (sloy

Miqdori aniqlanayotgan eritmaning optik zichligi  x D va standart eritma optik zichligi  сt D aniqlanadi. Eritmalar qatlami bir xil, ya’ni ct x L L  . Unda, x x x l C D  va ct ct ct L C D   bо‘lganligidan, x C teng: ct x ct x D D C C  bо‘ladi. x C - miqdori aniqlanayotgan modda konsentratsiyasi. Ma’lum miqdordagi konsentratsiyalarda tayyorlangan eritmalarni (standart) optik zichligi aniqlanib kalibrovka grafigi chiziladi va undan x C aniqlanadi. Kimyoviy reaksiyalar tezligi va о‘zaro reaksiyaga kirishayotgan moddalar konsentratsiyalari orasidagi bog‘liqlikdan analitik maqsadlar uchun foydalanish mumkin. Bunda tajribalar asosida reaksiyalar tezligi (moddalar konsentratsiyasini vaqt birligi ichida о‘zgarishi) aniqlanadi. Keyin bu bog‘lanishni bilgan holda ikkinchi reagent konsentra

6-rasm. Katalizator konsentratsiyasiga binoan reaksiya tezligini о‘zgarishi. Bu rasmlardagi qiymatlar о‘rniga, ya’ni konsentratsiya о‘rniga optik zichlik va x a a  lg о‘rniga D D D 0 0 lg ni qо‘yish mumkin, bunda 0 D - birorta moddani tо‘liq mahsulotga aylangandagi optik zichligi. [22] Kinetik usullar yordamida moddalarni juda kichik miqdordagi konsentratsiyalarini ham aniqlash mumkin bо‘ladi. Fizik- kimyoviy analiz qilishning xromatografik, ekstraksiya, chо‘ktirish, adsorbsiya va boshqa analitik usullari ham mavjuddir. Neft va gazni qayta ishlash texnologiyasida xromatografiya, ekstraksiya, adsorbsiya usullari hozirgi kunda keng qо‘llanilib kelinmoqda. Gazni qayta ishlash texnologiyasi jarayonlarida va shu sohadagi ilmiy tadqiqot ishlarida samarali qо‘llanilayotgan xromatografiya usuli

Tabiiy va aktivlangan tuproqlar, sun’iy usulda tayyorlangan alyuminatlar, alyumogel , seolitlar, aktivlangan alyuminiy oksidi, kо‘mir va shularga о‘xshashlar о‘zlariga boshqa moddalarni adsorbsiyalash, ya’ni shimib olish xossasiga egadirlar. Bularni adsorbentlar deyiladi. Adsorbentlarning bu xossasidan sanoatda keng foydalaniladi. Masalan: adsorbentlar maxsulotlarni turli uglevodorod gruppalariga ajratish, gazlarni namlikdan tozalash va shu kabi jarayonlarga ishlatiladi. Bularni orasida seolitlar alohida axamiyatga egadir. Masalan seolitlar gaz maxsulotlarining tarkibidagi tо‘g‘ri zanjirli parafinlarni osonlik bilan shimib oladilar. Seolitlarni bu xossasi yonilg‘i fraksiyalarini sifatini oshirishda foydalaniladi. Seolitlar gaz mahsulotlari tarkibidagi uglevodorod molekulalarini katta-kichi

7 - r asm. Propan va butan fraksiyalarini kerosin va gazoyl fraksiyalarini bug‘ holida adsorbsiyali ajratish uskunasining chizmasi. Ishni bajarishda foydalaniladigan qurilma, uskuna va tajriba ashyolari. Adsorber, shisha trubka, nixrom sim, sovutgich, kolbalar, gaz soati, uch shoxli kranlar, avtotransformator, termometr, termopara. Laboratoriya ishidan maqsad . Yuqorida aytilganidek, seolitlar tо‘g‘ri zanjirli parafin uglevodorodlarni osonlik bilan adsorbsiyalaydilar. Ushbu usul yordamida toza sifatli tо‘g‘ri zanjirli parafinlarni ajratib olish mumkin. Seolitlar yordamida gazlarni tozalash va ularni namlikdan quritish mumkin. 35

Bu laboratoriya ishida seolitlar yordamida gaz mahsulotlaridan tо‘g‘ri zanjirli uglevodorodlarni ajratib olinadi. Odatda, bu jarayon xom ashyoni suyuq holatida yoki uni bug‘ga aylantirib amalga oshiriladi. Jarayonning ikkinchi xili kо‘proq qо‘llanishi sababli, laboratoriya ishi xom ashyoni bug‘ga aylantirilgan holda bajariladi. 7-rasmda keltirilgan uskunaning asosiy qismlari quyidagilardan iborat: adsorber (2) diametri 15 mm, balandligi 300 mm; adsorberning pechkasi (3) shisha trubka bо‘lib, diametri 25 mm, ustiga nixrom simi о‘ralgan; Ajratuvchi varonka (1). Bular yordamida uskunani (adsorbsiya va desorbsiya rejimlariga о‘tkaziladi); Tajribaga tayyorlanish va uni bajarish tartibi. Tajriba yaxshi natija berishi eng avvalo adsorbentni tо‘g‘ri tayyorlashga bog‘liqdir. Adsorbentni zarrachalar

(II) beramiz, u erda N bilan aralashib desorbentni bug‘ga aylantiruvchi ga keladi, suv bug‘ga aylanib N bilan birga uch shoxli kran orqali adsorberga keladi. Suv bug‘i seolitga shimilgan n-parafinlarni siqib chiqaradi. Suv bug‘i, N va bug‘ holida desorbsiya bо‘lgan n-parafinlar aralashmasi sovutgichdan о‘tib suyuq maxsulotni yig‘uvchi kolbaga tushadi. Gaz va sovub ulgurmaydigan parafinlar adsorber va gaz soati orqali atmosferaga chiqarib yuboriladi. Kolbadagi suyuqlik ikki qatlamdan iborat. Pastida suv, yuqorisida n-parafinlar. n-parafinlarni suvdan ajratib xlorni kalsiy yordamida namlikdan quritamiz. Adsorbsiya bosqichi davom etayotganda bir necha marotaba denormalizatni nurni sindirish koeffisientini aniqlab boramiz; boshlab koeffisientini qiymati kо‘tariladi; keyinchalik adsorbent n – p

yiliga 100ming tonnadan ortiq propan va butan fraksiyasi hosil bо‘ladi. Hosil bо‘lgan fraksiya tarkibini gaz xromatografiyasi usuli bilan analiz qilinganda quyuidagi 3– jadvalda keltirilgan tarkib aniqlandi. 3- jadval. Propan va butan fraksiyasi tarkibi, % hisobida Etan Propan Izobutan n-butan Pentanlar Azot Uglerod dioksid 5,5 40,1 22.15 28,58 2,12 0,3 0,42 Quyida tozalangan gazlarni fizik-kimyoviy xarakteristikalarini keltiraman. Etan CH 3 – CH 3 – rangsiz, hidsiz gaz. Mol m. 30,7. Suyuqlanish temperaturasi – 183,23 0 , zichligi 572 kg/m 3 (-100 0 da), chaqnash temperaturasi 152 0 C, о ‘z- о ‘zidan alangalanish temperaturasi 472 0 C. Suvda oz, etanol va uglevodorodlarda yaxshi eriydi. Kimyoviy xossalariga k о ‘ra etan t о ‘yingan uglevorodlarning yaqqol vakili. Radikal mexanizm b о ‘yich

temperaturada siqilgan holatda bо‘la olmaydi. Shu sababli birga 30°C haroratda uning tо‘yingan bug‘larini tarangligi (uprugost) 4,8 MPa ga tengdir. Vaholanki siqilgan gazlarni saqlash uchun ishlatiladigan temir rezervuarlar 1,6 Mpa gacha bо‘lgan ishchi bosimda ishlashga mо‘ljallangan. Agarda etan ozgina miqdorda bо‘lsa ham propan va butan aralashmasida mavjudligi qо‘shimcha bosim hosil bо‘lishiga olib keladi, natijada qish faslida gazni iste’molchilarga yetkazishda qiyinchiliklar yaratadi. Propan – C 3 H 8 – og‘ir gaz. Texnik propan siqilgan gazning asosiy komponentidir. Propanni bug‘larining tarangligiga (uprugost) qarab, uning miqdori QTPBAda – 75%, YOTPBAda esa – 34% dan kam bо‘lmasligi lozimdir. Siqilgan gazlarni ishlatish temperaturasi 45°Cga teng bо‘lib, bu vaqtda propan bug‘larini 1

tarangligi (uprogosti) 0,32 Mpa gacha kamayadi. Suyuq fazadan olingan bug‘ tarkibi shu aralashmadagi komponentlarni parsial proporsionaldir, ya’ni,    i i àðàëàøìà P r P bunda, ri – aralashmadagi komponent miqdori, P i – i komponentning tо‘yingan bug‘larini tarangligi, ya’ni uprugosti. Siqilgan gazlar eng samarali yoqilg‘idir, chunki ularni uzoq joylarga tanish qulaydir. Bu gazlar juda katta yonish issiqligiga ega. Siqilgan gazlarni olish uchun asosiy xom ashyo neft gazlari bо‘lib hisoblanadi. Ayniqsa neftni yо‘lovchi gazlaridan kо‘p miqdorda olinadi. Bunda separatordan chiqayotgan neftda og‘ir uglevodorodli gazlar erigan bо‘ladi. Separatsiyadan keyin olinayotgan gazlar tarkibida 30% propan, 30-35% butan va 30% ga yaqin benzin gazi bо‘ladi. Neftni stabillash jarayonida olinadigan bu gaz

izomerlab izobutan, degidrogenlab divinil (kauchuk monomeri) va boshqa t о ‘yinmagan uglevodorodlar olish mumkin. Izobutanni alkillab, neogeksan va izooktan olinadi. Butan motor yonilg‘ilarining yuqori oktanli komponenti, buten, sirka kislota, malein angidrid olishda xom-ashyo, uning propan va boshqa uglevodorodlar bilan aralashmasi gaz yonilg‘i sifatida ishlatiladi. 4-jadval. Tabiiy gazni qayta ishlashda olinadigan gazlarning molyar tarkibi (%). Gaz tarkibidagi komponentlar Gazoylni pirolizida hosil bо‘luvchi gaz Distilliyatlarni piroliz qilishdagi gaz Krekinglash gazlari Termik Katalitik Vodorod 9,1 9,9 3,5 11,7 Azot + uglerodoksidi - - - 15,3 Metan 22,9 24,3 32,8 12,2 Etilen 24,4 22,7 6,7 4 Etan 7,6 7,5 29,3 6,8 Propilen 15,2 13,6 6,5 16 Propan 1 1,4 10 8,3 Butadien 2 2,6 - - Izobuilen

Gazli xromatografiya analizni yuqori effektivlik va tezlikda olib borish talablariga javob beradi. Hozirgi paytda ayrim komponentlarga va ularning guruhlariga nisbatan selektiv bо‘lgan suyuq fazalar mavjuddir. Kо‘p ionli uglevodorodlardan tarkib topgan aralashmalarni ajratish usullari tadqiq qilingan. Statsionar fazani tanlash aralashmaning sifat va miqdoriy tarkibiga bog‘liqdir. Nopolyar suyuq fazada aralashma u tarkib topgan komponentlarning uglerod atomlari soniga bog‘liq holda ajraladi. Shu sababli bunday faza gomolitik qator uglevodorodlarini (masalan, metan, etan, propan va shu kabilar) ajratishda qulaydir. Ushbu tipdagi fazalar ayrim uglevodorodlar guruhi quyidagi tartibda chiqadi: izoparafinlar, olefinlar, parafinlar, naftenlar. Polyar suyuq fazalarda aralashma moddalaridagi uglero

8-rasm. Uzunligi 150 m bо‘lgan oktadetsen–1 fazali, 30 0 C da ushlangan 125 0 C gacha haroratda qaynab ketuvchi suyuq aralashma fraksiyasining xromatografiyasi. 1–izopentan; 2–n–pentan; 3–2,2–dimetilbutan; 4–siklopentan; 5–2,3– dimetilbutan; 6–2–metilpentan; 7–3–metilpentan; 8–n–geksan; 9– metilsiklopentan; 10–2,2–dimetilpentan; 11–benzol; 12–2,4–dimetilpentan; 13– 2,2,3–trimetilbutan; 14–siklogeksan; 15–3,3–dimetilpentan; 16–1,1– dimetilsiklopentan; 17–2–metilgeksan; 18–2,3–dimetilpentan; 19–sis–1,3– dimetilsiklopentan; 20–trans–1,2–dimetilsiklopentan; 23–3–etilpentan; 24–2,2,4– trimetilpentan; 25–n-geptan; 26–sis–1,2–dimetilsiklopentan; 27–metilsiklogeksan; 28–etilsiklogeksan; 29–2,2,3,3–tetrametilbutan; 30–2,2–dimetilgeksan; 31– etilsiklopentan; 32–2,5–dimetilgeksan; 33–2,4–dimetilgeksa

maqsadga muvofiqdir. Mortimer va Djentlar kо‘rsatganidek 99,9% tozalikdagi m– va p–ksilollarni skvalanli kolonkada (78 o S dagi hajmlar ushlanish nisbati 1,015 ga teng) ajratish uchun effektivligi 100000 nazariy likopchaga teng bо‘lgan kolonka talab qilinadi. 7,8–Benzoxinolinnli (hajmlari ushlanish nisbati 1,0 GO) kolonkada esa zarur bо‘lgan effektivlik 8500 nazariy likopchadan iborat bо‘ladi. Bentonid–34 solingan kolonkaning effektivligi (70 o S dagi keltirilgan hajmlar ushlanish nisbati 1,265) shu vaqtning о‘zida faqat nazariy likopchadan tarkib topgan bо‘lishi mumkin. [5,7] Bentonni kamchiliklari sifatida m–ksilolni kuchli ushlab qolishini va buning oqibatida uni o–ksiloldan yomon ajralishiga olib kelishini aytib о‘tish joyizdir. Shu sababli Montimer va Djentlar bentonni silikon moyi bi

9–rasm. Xromatogrammalar : a) - 75 o S da, benton–34 va dinonilftalat aralashmasi bilan modifikatsiya qilingan xromosorb tо‘ldirilgan kolonkada; b) - 75 o S da benton–245 va vazelin moyi aralashmasi bilan modifikatsiya qilingan xromosorb tо‘ldirilgan kolonkada; v) - 93 o S da p,p’–metoksietoksiazoksibenzol bilan modifikatsiya qilingan xromosorb tо‘ldirilgan kolonkada. 1–etilbenzol; 2–para–ksilol; 3–metaksilol; 4–orto–ksilol. Bentonlar va suyuq–kristallik qо‘zg‘almas fazalarni bitsiklik aromatik uglevodorodlarni analiz qilishda ham ishlatish mumkin. Masalan, izomerli dimetilnaftalinlarni ajratish uchun umumiy uzunligi 7 m bо‘lgan polietilenglikol–2000 va p,p’–azoksifenetolli kolonkalardan foydalanilgan. Izomerli aromatik uglevodorodlarning murakkab aralashmalari kapilyar kolonkalarda ham an

10 - rasm. Tabiiy yonilg‘i tashuvchilar xromatogrammasi . 1–inden: 2–naftalin; 3–metilnaftalin; 4–difenil; 5–dimetilnaftalin; 6– atsenaften; 7–difenilenoksid; 8–fluoren; 9–metilfluoren; 13–2-fenilnaftalin; 14– fluorantetratsen; 20–benzofluoranten; 21–benzofiren ÷ perilen; 22–pitsen; 23– koronen. Torroq fraksiyalarni apiyezon, polietilenglikol, dulsit va silikon elastomerilik izotermik rejimda va dasturlangan haroratli kolonkalarda analiz qilingan. Havo tarkibidagi uglevodorodlarni aniqlashda avval ular adsorbentga yoki dimetilsulfolangan past haroratda yuttiriladi, sо‘ngra sovutishni tо‘htatib, isitiladi va tashuvchi-gaz yordamida ajratish kolonkasiga yuboriladi. Gaz–suyuqlikli xromatografiya usuli bilan gazlar (modda bug‘lari) aralashmasini (namunani) ajralishi tashuvchi–gaz oqimi vositas

kiritilgan vaqtdan boshlab kolonka orqali о‘tkazilgan aralashma hajmi orasidagi bog‘liqlikni kо‘rsatuvchi egri chiziqni ifodalaydi (11 - rasm). 11–rasm. Bir komponent uchun analizning kо‘rinadigan chiqish egri chizig‘i. Kalibrlash koeffitsiyentlarini aralashmaning bir komponentiga K=1,0 deb qabul qilib, qolganlarini unga nisbatan aniqlanadi. Buning uchun biri standart, ikkinchisi K qiymati topilishi lozim bо‘lgan binar aralashma xramatagrammasi yozib olinadi. Bunda analiz qilinayotgan aralashmadagi moddalarga mos xromatografik chо‘qqi yuzalari nisbatlariga monand holdagi ma’lum og‘irlik nisbatlardagi binar komponentli aralashma bо‘lishi kerak. Kalibrlash koeffitsiyentlari qiymati quyidagi formula bilan hisoblanadi: S g S g I CM CM I i K    Bu yerda: g I va g cm —binar aralashma tayyorla

bilan shamollatilgan sо‘ng xamda topshiriq bо‘yicha qurilmani rejimga chiqarilgandan sо‘ng nol chizig‘ini doimiligiga erishiladi. Tashuvchi–gaz geliy (vodorod) ning xajmiy tezligi 100 sm 3 /min. atrofida bо‘lishi kerak. Xromatografga modda namunasi mikroshprits yordamida 1-5 mkl miqdorda kiritiladi. Namunaning xajmini chiqayotgan hamma chо‘qqilar diagramma qog‘ozida sig‘a olishini e’tiboriga olgan holda tanlab oladilar. [22] Individual uglevodorodlar xromotogrammalarini olib, siklogeksan bо‘yicha ularning nisbiy ushlanish xajmlarini hisoblab topiladi. Aralashma komponentlari nisbiy ushlanish xajmlarini uglevodorodlarning nisbiy ushlanish xajmlari bilan taqqoslab, aralashma komponentlarini indentifikatsiya qiladilar. Tadqiqot qilinayotgan aralashma xromatogrammasidagi mos komponentlar yuzal

Gorn о‘z xodimlari bilan silikagel bilan tо‘ldirilgan 10 m li kolonkada izo- butilenni n-butilendan tо‘la ajratishga erishilgan, biroq, n-butilen va butadiyenga aloqador chо‘qqilar bir- biri bilan qо‘shilib ketgan edi. Bundan tashqari, izo–butan bilan allen (propaden) va metan bilan uglerod oksidlar bir–biridan chala ajralganlar. Butun analiz 2 soat davom etadi. Ushbu analizning boshqa sharoitlari quyidagilar edi: 23 o S harorat; silikashel zarrachalarining о‘lchamlari 0,05 dan 0,1 mm gacha, kolnkaning diametri 4 mm, vodorod oqimining tezligi 33 ml/min. Quyi uglevodorodlarni ajratishda alyumogel qulay adsorbentdir. Analizni xuddi silikagel misolidagidek sharoitda amalga oshiriladi. 6,6 m uzunligidagi kolonkada atsetilen bilan izo–butan hamda n-butilen izo- butilenlarning aniq bir-biridan a

Atsetilen uglevodorodlarni dioktilftalat (40%) shimdirilgan alyumogel solingan 2 m uzunlikdagi kolonkalarda, tashuvchi–gaz azotda 25 0 C da ajratadilar. Metandan butilenlarga bо‘lgan uglevodorod gazlar aralashmasini ajratishning usuli bu statsionar faza sifatida dimetilsulfelen ishlatilishidir. Kolonkaning uzunligi 16,5 m, dimetilsulfolan (40%), kolonka harorati 0 o S, tashuvchi–gaz sifatida 110 ml/min. Oqim tezligiga ega bо‘lgan geliy (azot ham ishlatilishi mumkin). Uglevodorodlarni tо‘liq ajratishda ishlatiladigan qulay suyuq faza– dimetilformamid (100 qism tashuvchiga 40 qism) dir. Kolonka uzunligi–4 m, harorat 0 o S, tashuvchi gaz–geliy, oqim tezligi 60 ml/min. Kuchli polyar suyuq fazada propilen izo–butilendan, atsetilen butilenlardan keyin chiqadi, metilatsetilen esa atsetilenga nisb

shimdirilgan silikagel ajratish kolonkasi (uzunligi 3 m, diametri 7 mm) ni о‘tadilar, tashuvchi–gaz sifatida uglerod oksid (oqim tezligi 42 ml/min) hizmat qildi. Butilenlardan tashqari hamma qо‘shimchalar ajraladilar. Ularni tо‘liq ajralishlari uchun haroratni 0 o S gacha pasaytirish lozim. Suvda erigan uglevodorodlarni aniqlash maqsadida Yanak va Paralovlar asbob yasadilar va unda analiz qilish usulini ishlab chiqdilar. Vodorod sulfid, karbonat angidridi va metanol Saqlagan tabiiy gazni analiz qilish usuli. Kо‘pchilikka ma’lum bо‘lgan adsorbentlardan farqli о‘laroq g‘ovak sorbentlar polyar birikmalarni kuchsiz adsorbilanadi. Polyar birikmalar bо‘lgan suv; spirtlar, glikollar katta bо‘lmagan ushlanish vaqti bilan va simmetrik chо‘qqilar berishi bilan xarakterlanadilar (ushlanish kо‘rsatkic

Aralashma komponentlari 10 minut davomida quyidagi tartibda kolonkadan chiqadilar: metan, karbonat angidrid, etan, vodorod sulfid, propan, metanol, i - , n– butan, i-, n-pentan 13–rasmga qarang). 13-rasm. Tarkibida vodorod sulfid, karbonat angidrid, metanoli bо‘lgan tabiiy gazni komponentlarga ajralish. 1-metan; 2-karbonat angidrid; 3-etan; 4-vodorod sulfid; 5-propan; 6-metanol; 7-i-butan; 8-n-butan; 9–i–pentan; 10–n–pentan. S 1 –S 5 uglevodorod gazlari arashmasi tarkibini miqdorini aniqlash usuli. 0,25–0,50 mm donadorlikkacha maydalangan diatomit suyuq diizoamilftalat bilan qattiq fazaning 15% og‘irligi miqdorida shimdiriladi va shu yо‘sinda tayyorlangach diametri 6 mm bо‘lgan, uzunligi 6 m kolonkaga joylanadi. Kolonka UX–1 yoki Xrom–5 xromatografiga о‘rnatilib, germetikligi tekshirilgach

qilinadi va aralashmani miqdoriy tarkibi sharoitida komponentlarning chiqim tartibi quyidagicha bо‘ladi: metan, etan, etilen, propan, propilen, izo-butan, n- butan, izo-butilen -butilen–1, trans–butan–2, sis–butan–2, izo- pentan, 3– mteilbuten–1, n–pentan, pentan–1, 2–metilbuten–1, pentan–2, 2–metilbuten–2. Gazli xromatografiyadagi kombinatsiyalangan usullar deganda standart gazli xromatografiyaning qismi bо‘lgan gazli xromatografiya bilan boshqa fizikaviy yoki kimyoviy usullarni umumiy sistemasidagi tadqiqotlarni tushunish mumkin. Gazli xromatografiya kombinatsiyalangan usullarini udarining ikki belgisi bо‘yicha tasniflanadi (klassifikatsiyalanadi): birinchidan, ushbu usullar mavjud qо‘shimcha sistemalarni gazoxromatografik kolonkaga nisbatan joylashishga qarab farqlanadilar (kolonkagacha

v) aralashma komponentlarini sifatiy indentifikatsiya qilish maqsadida uni ajratishdan oldin yoki keyin amalga oshiriladigan kimyoviy reaksiyalar yordamida; g) ajratish birikmalarni konversiyasi yо‘li bilan detektorning sezgirligi oshirish. 1) Tо‘la tahlil qilish maqsadida reaksion gazli xromatografiya usullarini namuna sistemaning qaysi qismida (xromatogarfik kolonkaga nisbatan) kimyoviy reaksiyaga uchrashiga qarab tasnif qilinishi yaxshiroqdir. Shu sababli biz ushbu usullarni quydagi ikki usulga ajratamiz: 2) namuna kolonkagacha kimyoviy о‘zgarishlarga uchraydigan usullar; 3) ajratilgan birikmalar kolonkadan chiqqandan sо‘ng kimyoviy о‘zgarishlarga uchraydigan usullar. Birinchi guruhga biz xromatografik kolonkaga kirguncha namuna kimyoviy ta’sirga uchraydigan reaksion gazli xromatografiy

Uchinchi kichik guruhga ma’lum kimyoviy reaksiyalarda gaz holatda ishtirok etuvchi va kolonkagacha amalga oshiriladigan usullarni kiritamiz. Ushbu reaksiyalar namuna komponentlarini ancha osonroq indentifikatsiya qilinadigan oddiyroq moddalarini ancha osonroq identifikatsiya qilinadigan oddiyroq moddalarga aylantirish evaziga amalga oshiriladi. Bu reaksiyalar birlamchi kolonna (reaktor)da, ya’ni xromatografik kolonkagacha amalga oshirilgani uchun ularni modda tuzilishini aniqlovchi kolonkagacha bо‘lgan reaksiyalar deb nomlash mumkin. Xromatografik ajralgan birikmalar bilan olib boriladigan reaksiyalar : Xromatografik kolonkadan chiqayotgan ajralgan birikmalar bilan reaksiyalarni detektorlash usullarini soddalashtirish yoki ushbu moddalarni indentifikatsiya qilish maqsadlarida olib boriladi

GN-tashuvchi-gaz; p-analiz uchun namuna; XK-xromatografik kolonka; D - detektor; о‘zi yozib olish qurilmasi; R-reaktor; D’ reaktordan chiqayotgan birikmalarni detektori va о‘zi yozib olish qurilmasi. R XK dan oldin (a) va keyin (b), D R dan keyin (b), R dan oldin (v) va R bilan paralel l (g). Birinchi usul (14,b-rasm) nisbatan kam tarqalgan. U asosan detektorning sezgirligi ajralgan komponentlarni kо‘rinishini kimyoviy о‘zgartirish oqibatida oshirish maqsadida yoki “nishonlangan” birikmalar bilan ishlagan komponentlarni radiaktivligini aniqlashda ishlatiladi. Ikkinchi usul (14 v, g-rasm) gazli xromatografiya amaliyotida katta ahamiyatiga ega. U kо‘pincha ajratilgan birikmalarni oddiy spetsifik sifatiy reaksiyalar yordamida identifikatsiya qilish qо‘llaniladi. Murakkab reaksion gazoxromatog

N 2 –vodorod (tashuvchi-gaz); N–sistemaga kiritilayotgan namuna; PR- pirolitik reaktor; DK–qо‘shimcha kolonka (gidrogenlash katalizatori joylashgan); BY–baypas yо‘li; XK–xromatografik kolonkada; D–detektor; S–о‘zi yozilib olish qurilmasi. Juda kо‘p murakkab reaksion gazoxromatografik sistemalarni, shu jumladan qо‘shimcha detektorlash usullari qо‘llanilgan mass–spektrometriya, infraqizil spektroskopiya, yadro-magnit rezonansi spektroskopiyasi va boshqalarni kо‘rsatib о‘tish mumkindir. [27] Umuman olganda kombinatsiyalangan usullarni uch guruhga ajratish mumkin (16-rasm). 16-rasm. Standart gaz xromatografli qо‘shimcha analitik sistemasi asosiy variantlarini blok-sxemalari (standart gaz xromatografini asosiy qismlari qalin chiziqlar bilan belgilangan). GN-tashuvchi-gaz; p-Qurilmaga kiritilayo

detektorga paralel ulangan bо‘lsa, (b), boshqasida esa (a) undan keyin ulangan bо‘ladi. Uchinchi guruh usullarida (16,v-rasm) xromatografik ajralgan birikmalar avval ushlab kolonka, sо‘ngra qо‘shimcha sistemada ular analiz qilinadi. Yaqin vaqtlargacha katalitik reaksiyalarni о‘rganishda nisbatan katta bо‘lgan labaratoriya reaktorlari ishlatilar edi, olinadigan mahsulotlar bir necha yuzlab millilitr miqdorlarni tashkil etishi va bu miqdorlar analitik nuqtai nazaridan xaydashga yetarli bо‘lishi lozim edi. Ushbu moddalarni kimyoviy tarkibini aniqlash boshqa usullari yо‘qligi bunga asosiy sabab edi. Bunday tajriba usuli bilan ish olib borish kо‘p vaqt talab qilib analiz qilinadigan moddalar miqdori kо‘p ishlatilish sababli tajriba ham qimmatga tushadi. Gazli xromatografiya vujudga kelish bilan

17-rasm. Davriy ravishda ishlovchi mikroreaktor bilan kombinatsiyalangan asbobni blok-sxemasi. 1-Davriy ishlovchi mikroreaktor; 2-dozator; 3-gaz xromatografi; TG-tashuvchi-gaz. Bunday sistemada analiz qilishdan maqsad–moddalar kimyoviy tarkibi о‘zgarishini vaqtga, reaksiya parametrlari bо‘lmish ayrim reagentlar konsentratsiyasi, reaksiya harorati, reaktordagi bosim, katalizatorning miqdori kabilarga bog‘lab aniqlashdir. Gomogen reaksiyalarni gaz yoki suyuq fazada, geterogen gaz–suyuqlikli reaksiyalarni esa atmosfera bosimidagina emas, balki kо‘tarilgan bosimda ham esa atmosfera bosimidagina emas, balki kо‘tarilgan bosimda ham о‘rganish mumkin. Biroq, amalda ushbu asbobda о‘rganishi mumkin bо‘lgan reaksiyalar soni chegeralangan. Impulsli ish rejimida reaktorda tashuvchi-gaz oqimi doimiy qil

aktivligini о‘rganishda, katalizatorni “qarish” jarayonida uning aktivligini pasayishini tadqiqot qilishda va reaksiyalarning tezligi va mexanizmlarini aniqlashda qо‘llanadi. [30] Odatda katalizator solinadigan reaktorni kichik diametrli naychadan tayyorlanadi. Hajmi 1-20 ml li reaktorlarga odatda 100 mg dan 10 grammgacha miqdorda katalizator joylanadi. 400 o S gacha haroratda va atmosfera bosimida ishlash uchun shasha reaktorlar qо‘llash mumkin. Undan yuqori haroratlarda esa kvarsdan yoki metalldan qilingan reaktorlar kerakdir Sveydjlok va Ermetolar konstruksiyasiga binoan fitinglar ishlatilsa reaktorlarni tayyorlash va ularni sistemaga ulash xech qanday qiyinchilik tug‘dirmaydi. Asbob–anjomlardan naychalarni qirqish uchun kesgich va fitinglarni yig‘ish uchun gayka burandagi (kaliti) kera

(agar u suyuqlik bо‘lsa) tashuvchi–gaz oqimida bog‘lanadi va katalizator orqali о‘tadi va kimyoviy reaksiya sodir bо‘ladi. Reaktordan chiqayotgan reaksiya mahsulotlari gaz xromatografiga keladi va u yerda komponentlarga ajraladi hamda reaksiya mahsulotlarini kimyoviy tarkibini belgilashga imkon beradi. Reaksiya haroratini о‘zgartirish orqali va olingan natijalarni taqqoslash oqibatida ushbu reaksiyani olib borish optimal haroratini tanlanadi. Ushbu usulda reagent mikroreaktorga uzluksiz kirib turadi. Mikroreaktordan chiqishda reaksiya mahsulotlaridan iborat namuna dozator yordamida davriy ravishda olinib, u gazli xromatografga tо‘liq analiz qilish uchun kiritiladi. Ushbu asbob blok–sxemasi 19–rasmda kо‘rsatilgan. 19-rasm . Uzluksiz ish rejimidagi mikroreaktor blok-sxemasi. 1 va 2–suyuqlik

3.3. T abiiy gazdan propan va butan fra ksiyas ini ajratib olishni usullarini samaradorligi. texnologik jarayonlarni maqbullashtirish. Gazlardan olinadigan (organik sintez uchun) xom ashyo sifatiga ta’sir etuvchi ortiqcha qо‘shimchalar gazni tarkibidan chiqariladi, ya’ni tozalanadi. Tozalash jarayonlari kо‘p bosqichli bо‘lib, murakkabdir. Gazlarni H 2 C dan tozalash: quruq va suyuq holatdagi kо‘rinishlarga bо‘linadi. Gazlarni oltingugurt birikmalaridan tо‘liq tozalash uchun suyuq holdagi usul qо‘llaniladi. Bunda mono-, di- yoki trietanolamin va fenolyantlar ishlatiladi. Etanolaminlar ishqorlik xossasiga ega bо‘lib, H 2 S, bi sulf idlar ni (R- S - S - R ´ ), N 2 SO 3 va boshqa qо‘ shim chal ar ni о‘ziga yaxshi yutadi . Gazlar tarkibidagi oltingugurt birikmalarini yuqoriga qarab 2- va undan

Absorbsiya – gaz aralashmasidagi propilendan pentangacha bо‘lgan fraksiyalarni ajratib olish uchun ishlatiladi. Ajralayotgan qismda etan va etilen ham uchrashi mumkin. Bu usul gaz oqimiga qarama-qarshi harakatlanadigan absorbentni yutishidan iborat. Gaz komponentlari suyuqlikda eriydilar. Komponentni molekulyar og‘irligi ortishi bilan ular absorbentda shuncha yaxshi eriydi. Masalan: pentan tо‘liq eriydi. butan – 90-95% yutiladi. propan – 75-80%. etan – 25-30%. metan esa ancha kam miqdorda yutiladi. Qaysi uglevodorodni ajratib olinishiga qarab T, R, absorbentni gaz bilan miqdoriy nisbatlari tanlanadi. Odatda absorbsiya 12-20 atm.da olib boriladi. R – ortishi bilan ajratib olish darajasi ortadi (temperatura pasayishi bilan ham). Gazni suyuqlikda yutilishi Q ajralishi bilan boradi (absorbsiya

Absorbent sifatida – ligroin, kerosin, kerosin-gazoylli neft fraksiyalarini ishlatish mumkin. Uglevodorodlar bilan tо‘yingan absorbent desorbsiya qilinadi (haydalib kondensatsiya qilinadi ). 20 -rasm. Tabiiy gazdan propan va butan fraksiyasini ajratib olishga tayyorlash jarayoni. Uglevodoroddagi tо‘liq gaz absorberni (1) pastki qismidan beriladi (tarelkalarga). Absorber yuqori qismiga esa absorbent beriladi. Ayrim uglevodorodlari yutilgan gaz uni yuqori qismidan chiqadi. Uglevodorodlar bilan tо‘yingan absorbent issikliq almashuvchi (3)dan о‘tib desorberga (4) keladi. Desorberda (5) qizitgich hisobiga yutilgan uglevodorodlar bug‘lantiriladi. Desorberni pastki qismidan uglevodorodlardan ajralgan absorbent (3) ga yuboriladi. (2) nasos yordamida u (7) sovutgich orqali о‘tib absorberga tushadi.

Adsorbsiya jarayonida qattiq yutuvchi sifatida mayda g‘ovakli, aktiv yuzaga ega adsorbentlar kо‘mir, silikagel, grafit va boshqalar ishlatiladi. Adsorbent aktivligi (yutish) g‘ovaklar mayda bо‘lishi kerak. Adsorbentlarni solishtirish yuzasi deb, yuzasi birligini uning og‘irligiga nisbatiga aytiladi (m 2 /g). Yirnk va mayda g‘ovakli adsorbentlar bor. G‘ovaklar diametri angstremda о‘lchanadi. 1 Ǻ = 10 -8 sm. Mayda g‘ovak ≤ 30Ǻ, yirik g‘ovak >3Ǻ. Adsorbsiya asosan 20-25°S va R = 4-6 atm. li olib boriladi. Uglevodorodlarni adsorbsiyasi ularni molekulyar og‘irligi, kimyoviy tarkibiga bog‘liq. Olefin uglevodorodlari yaxshi yutiladi, parafin uglevodorodlariga nisbatan. Yuqori molekulali birikmalar ham yaxshi yutilib, о‘zidan oldin yutilgan molekulali uglevodorodlarni siqib chiqaradi. Yutilgan ugl

ajratish ancha qiyindir. Shu sababli kо‘pincha gaz asosan ikki (fazoga): - bug‘ fazadagi past molekulyar og‘irlikka ega uglevodorodlar, suyuq fazadagi yuqori molekulyar og‘irlikka ega uglevodorodlarga ajratiladi. Hosil bо‘lgan ikki xil fazani (“suyuqlik-gaz”) mexanik usul bilan suyuqlik va gazga ajratiladi. Keyin suyuq faza fraksiyalarga ajratish kolonnalarida rektifikatsiya qilinadi. Gazlardan suyuq fazani ajratib olish uchun temperaturani pasaytirish, bosimni esa oshirish bilan amalga oshiriladi. 21-rasm. Propan va butan fazalari. Gazlarni siqilishi yuqori temperaturada qaynaydigan uglevodorodlarni kondensatlanishiga olib keladi. Shu boisdan u uglerodorodlarni aniq ajralishini ta’minlamaydi. Gaz aralashmalarini sovutish (juda past temperaturagacha) uglevodorodlarni kondensatlanishi uchun

Ajratishni qaysi usulini qо‘llash; fraksiyalarni qayerlarda ishlatishiga; gazlarni dastlabki tarkibiga; ajraladigan uglevodorodlarni tozaligiga bо‘lgan talablardan kelib chiqadi. Amalda esa asosan uglevodorodlarni atomi soniga qarab, fraksiyalarga ajratish olib boriladi. Sun’iy gazlar: - metan, etan-etilen, propan-propilen, butan-butilen, pentan- amilen fraksiyalariga ajratiladi. Ammo hozirgi organik sintez sanoati korxonalari gazlarni aniq alohida komponentlarga ajratishni talab qilmoqda. Masalan: etan-etilen fraksiyasini emas, balki etanni, etilenni alohida-alohida ajratib berish kerak. Buning uchun bosim ostida rektifikatsiya qilinmoqda, bu uglevodorodlarni T q lari 15°S ga farq qiladi. T C 2 H 6 = - 88,6°S Tet ilen (C 2 H b) = - 103,8°C(104°C) Propan va propilen 5,6°S ga farq qiladi. S

Shu sababli temperaturalari bir biriga juda yaqin bо‘lgan uglevodorodlarni azeotrop rektifikatsiyalash usuli bilan ajratiladi. Ajralishi kerak bо‘lgan uglevodorodlarga azeotrop aralashma hosil qiluvchi birorta komponent qо‘shiladi (uning temperaturasi boshqalaridan ancha farq qiladi). Keyin rektifikatsiya qilinib, azeotrop aralashma hosil qilmagan uglevodorod ajratib olinadi. Shundan sо‘ng azeotrop aralashma ajratiladi. Xemosorbsiya usuli - ajralayotgan uglevodorodlarni yutuvchi moddalar bilan kimyoviy birikmalar hosil qilishiga asoslangan. Xemosorbsiya ikki xil bо‘ladi: Xemosorbsion jarayonlar. Gaz komponentlari qattiq yutuvchi tomonidan bog‘lanib ajraladi. Xemosorbsion jarayonlar. Ajratilayotgan komponent suyuq holdagi yutuvchi bilan kimyoviy birikma hosil qiladi. Sanoatda asosan xemoabs

uzatiladi. Tо‘yingan absorbent absorber (7) ni pastki qismiga о‘zicha harakatlanib tushadi va u desorber (9) ga uzatiladi. Desorberda R = 10-11 atm. Desorberni pastki qismi T = 110°S, yuqori qismi esa 35°S ga teng. Desorberni yuqori qismidan etan-etilen fraksiyasi tozalagichga (10) ga yuboriladi. Bunda H 2 S NaOH bilan tozalanadi . NaOH sirkulyatsiyasi 12 – nasos yordamida amalga oshiriladi. Etan-etilen fraksiyasi suv bilan (12) kolonnada yuvilgandan keyin kompressor yordamida siqilib qayta ishlashga yuboriladi. Desorberni pastki qismidan yengil uglevodorodlarda ajratilgan mahsulot (13) nasos bilan issiqlik almashuvchi (14) ga uzatiladi va u 15 propan kolonnasiga beriladi. Bu kolonnada propan-propilen uglevodorodlari C 4 va undan yuqori uglevodorodlardan ajratiladi .[20] Kolonnani pastki q

etan kolonnasiga о‘tadi. Bu kolonnada R = 25-30atm. Yuqori qismi T = -5 (- 10°S), pastki qismi 86-95°S. Kolonnani yuqori qismidan chiqqan etan-etilen fraksiyasi (5) kondensatorda suyuqlanib yig‘gich (6) ga keladi. Uning bir qismi (7) nasos yordamida kolonnani tuyintirish uchun olinadi, qolgani etilen kolonnasiga (8) yuboriladi. 8 - kolonnani yuqori qismidan etilen, pastki qismidan etan olinadi. 22-rasm. Propan va butan fraksiyasini ajratib olish texnologiyasi. C 3 va undan yuqori uglevodorodlar etan kolonnasini pastki qismidan propan kolonnasiga (10) beriladi. Bu kolonnani yuqori qismidan propan-propilen fraksiyasi olinadi. C 4 va undan yuqori uglevodorodlar kolonnani pastki qismidan olinib, (14) butan kolonnasiga uzatiladi.[21] Gaz uglevodorodlari fraksiyalarga ajratilganidan sо‘ng bu fra

XULOSALAR Bitiruv malakaviy ishimning xulosa qismida quyidagilarni keltirmoqchiman: 1. Viloyatimizda gazni qayta ishlash sohasi jadal sur’atlar bilan rivopjlanib bormoqda. Bu sohada tabiiy gazdan qimmatli komponentlar etan, propan va butan ajratib olish ishlari amalga oshirilmoqda. 2. SHо‘rtan neftgaz va SHо‘rtan gaz kimyo majmuasida tabiiy gazni qayta ishlash jarayonida hosil bо‘ladigan propan va butan fraksiyasi tarkibi quyidagi foiz hisobida bо‘lishi aniqlandi: etan-5,5, propan-40,1, izobutan-22,15, n-butan-28,58, pentanlar-2,12, azot-0,13, ulglerod dioksid – 0,42. 3. Propan va butan fraksiyasi tarkibidagi quyidagi komponentlarni temperaturalari bir-biriga yaqinligi aniqlandi. izobutan T q = - 11 ,7°S; izobutilen T q - - 6,9°S; buten-1 T q = - 6,26°S; butadiyen T q = - 4,4°S; n-butan T

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari