Tabiiy gazni tozalashda ishlatiladigan qattiq adsorbentlarning selektivligini o‘rganish - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	104.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Tabiiy gazni tozalashda ishlatiladigan qattiq adsorbentlarning selektivligini o‘rganish

Купить

Tabiiy gazni tozalashda ishlatiladigan qattiq adsorbentlarning selektivligini o‘rganish

MUNDARIJA KIRISH...................................................................................................... I. BOB. ADABIYOTLAR SHARXI............................................... Adsorbsiya haqida asosiy tushunchalar................................. Adsorbentlarni aktivligini tiklash va regeneratsiyalash.. Tabiiy adsorbentlar haqida umumiy tushuncha...................... Tabiiy gazni oltingugurtli birikmalardan tozalash....... Neft maxsulotlarini adsorbsion tozalash......................... Oltingugurtli birikmalarni aniqlash................................ II. BOB.NATIJALAR VA ULARNING MUHOKOMASI...... Tabiiy oltingugurtli gazlarni tozalashda mahalliy adsorbentlarning samaradorligini o‘rganish.................................... Neft maxsulotlarini tozalashda tabiiy adsorben

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligidan so‘ng hukumatimiz tomonidan neft va gaz sanoati rivojlanishiga yanada e’tibor berila boshlandi. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi davrida respublikamizda uning oldini olish va bartaraf etishning asosiy tadbirlaridan biri xalq xo‘jaligining alohida tarmoqlarini rivojlantirish, ularni yangi texnika va texnologiyalar bilan jihozlash, ishlab chiqarishda qo‘llanilayotgan qurilmalarni modernizatsiya qilish, sifatli va raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish hozirgi kunning dolzarb vazifalaridan biridir [1]. Hozirgi paytda gaz qazib olish hajmining ko‘payishi guruxiy gaz yig‘ish tizimlariga o‘tishni taqazo qilmoqda va bu tizim respublikamiz gaz konlarida keng qo‘llanilmoqda. Bu tizimda bir gurux quduqlar markazida gaz yig‘ish punktlari joylasht

mamlakatning iqtisodiyotida energiya resurslarini tejash va ulardan unumli foydalanish ishlab chiqarish sharoitida qo‘llanilayotgan texnika va texnologiyalarning sifat va samaradorlik ko‘rsatkichlari bilan belgilanadi. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi davrida yoqilg‘i energetika resurslaridan foydalanishning salmog‘i to‘xtovsiz oshib bormoqda. Ayniqsa bu o‘rinda jahonda energiyaga bo‘lgan ehtiyojning 70-75% i neft va gaz mahsulotlariga to‘g‘ri keladi. Bitiruv malakaviy ishning mavzusining dolzarbligi. Yuqoridagi ma’lumotlardan kelib chiqqan holda gaz tarkibidagi aralashmalarni ajratish va ajratib olingan birikmalardan xalq xo‘jaligining turli tarmoqlarida oqilona foydalanish hozirgi kunning asosiy dolzarb masalalaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Shu o‘rinda tabiiy gaz tarkibidan oltingugur

kursatadi. Xuddi shu maqsadda birgina yog‘ ishlab chiqarish va uni regeneratsiyalash sanoatida tabiiy mineral tuproqlardan foydalanishda xozirgi kunda yuz ming tonnadan kup oqartiruvchi tuproqlar tabiiy sorbentlar sifatida ishlatilmoqda. Bu esa ayni ishlatilayotgan tuproqlarning kelib chiqishi, kristall panjaralarning tuzilishi, govakliklarining sorbent sirti bo‘yicha xajmiy tarqalishi, solishtirma sirtining katta kichikligi hamda fizika ximiyaviy va adsorbsion struktur xossalarini chuqur taxlil qilish va urganish, ularni ishlatishning effektiv tomonlarini topish va qaysi soxalarda foydalanish mumkinligini belgilashga imkoniyat yaratadi. Shuning uchun tabiiy mineral tuproqlarni xar tomonlama taxlil qilish va urganish, ulardan xalq xo‘jaligining turli tarmoqlarida unumli va maqsadli foydala

I. BOB. ADABIYOTLAR SHARXI 1.1 Adsorbsiya xaqida asosiy tushunchalar. Har qanday geterogen jarayonlar, masalan qattiq jismning parchalanishi yoki qattiq ximiyaviy birikmaga aylanishi, qattiq jismning erishi, gazlar va suyuqliklarning bug‘lanishi, sublimatlanish va shunga o‘xshashlar, shu bilan birga geterogen katalizning hamda elektroximiyaviy jarayonlarning eng muxim xodisalari sirt-yuza chegaralarida, ya’ni qattiq jism-gaz, qattiq jism-suyuqlik, qattiq jism-qattiq jism, suyuqlik-gaz, suyuqlik-suyuqlik chegaralarida sodir bo‘ladi. Ma’lumki, har qanday jism uning agregat holatidan qat’iy nazar boshqa bir faza bilan doimiy ravishda ta’sirlanib turadi. Ana shu ta’sirlashuvlar jismlarning tegib turgan fazalarida sodir bo‘ladi. Jismning boshqa faza bilan tegib turgan joyidagi molekulalari va u

zarrachalarning umumiy sirt kattaligining modda hajmiga bo‘lgan nisbati tushuniladi: S = S V Agar zarrachaning qirrasi 1 m bo‘lgan kub deb tasavvur qilinsa uning solishtirma sirti: S = S V = = 6L 2 L 3 6 L Мисол учун, модда майдаланганда қирраси 1х10 3 см бўлган кубчалар ҳосил бўлса, у ҳолда солиштирма сирт қуйидаги қийматга эга бўлади: S = S = 6000 ñì -1 1õ10-3 Sharcha shaklidagi zarrachalarning solishtirma sirti: S = S V = Ï r3 4Ï r2 4 3 = 3 r Bu yerda: r-sharsimon zarracha radiusi. Moddalar qanchalik yaxshi maydalansa zarrachalar soni shunchalik ko‘p bo‘ladi. Shuning uchun solishtirma va umumiy sirtlar ham shuncha katta bo‘ladi. Shuningdek, sistemaning sirt energiyasi ham yuqori bo‘ladi. Sirt energiya o‘z tabiati jihatidan potensial energiya bo‘lgani uchun termodinamikaning ikkinchi qon

o‘zaro tasirlashuvlari ham teng qiymatli emas. shuning uchun, qattiq jism yuzasi qo‘shni bo‘lgan gaz fazadan molekulalarni o‘ziga qarata tortadi. Natijada bu moddaning konsentratsiyasi qattiq jism sirtida gaz hajmidagiga nisbatan ortadi. Sirt energiyasining kamayishiga olib boruvchi jarayonlardan biri suyuqlik yoki qattiq jism sirtida boshqa moddalarning yig‘ilish hodisasidar. Suyuqlik yoki qattiq jism sirtida boshqa moddalarning molekulalari, atomlari yoki ionlarining yig‘ilishi adsorbsiya deyiladi[3]. O‘z sirtiga yoki g‘ovaklariga boshqa modda zarrachalarini yutgan modda adsorbent deb, adsorbent g‘ovaklaridan tashqari turgan yutiluvchi modda adsorbtiv deb ataladi. Adsorbtavning adsorbati deb yuritiladi. Yutilgan modda zarrachalari hamma vaqt modda sirtida qolavermaydi, ba’zan yutuvchi ji

-adsorbsiyaning issiqlik issiqlik effekti qiymati jihatidan suyuqlanish yoki bug‘lanish issiqliklariga yaqin bo‘ladi. Adsorbillangan molekula adsorbsion qavatda qancha vaqt davomida istiqomat qilishi adsorbsiya vaqti deb yuritiladi. Bu kattalik adsorbillangan molekulaning adsorbent sirtida qancha vaqt turishini ko‘rsatadi. Agar molekula bilan sirt orasida hech qanday tortilish kuchlari mavjud bo‘lmasa, bu vaqt kattaligi molekulaning tebranish davri, ya’ni10-12 -10-13 sekund chamasida bo‘ladi. Agar molekula bilan sirt orasida tortishish kuchlari mavjud bo‘lsa, molekulaning sirtda tutib turgan kuchini sig‘ish uchun zarur energiya olgandagina molekula sirtidan ajralib chiqadi. S.Y.Frenkel 1924 yilda adsorbsiya vaqti bilan temperatura orasidagi bog‘lanish uchun tenglama taklif qildi va adsorbs

bo‘ladi. Kislorodli, smolaga o‘xshash va ayniqsa, azotli organik birikmalar o‘zlarining yuqori sorbsiyalanishi bilan boshqalardan ajralib turadi. Shuning uchun ularning uglevodorodlar aralashmasidan ajratish birmuncha oson kechadi. To‘yinmagan uglevodorodlarning quyi vakillari (etilen, propilen) ularga to‘g‘ri keladigan to‘yinmagan uglevodorodlarga qaraganda ancha yaxshi adsorbillanadi. Yuqori molekulyar tuzilishiga ega bo‘lgan to‘yinmagan uglevodorodlarni adsorbsiya yo‘li bilan ajratishda ular adsorbent bilan katalitik ta’sirlashuv jarayonlariga kirishishi natijasida ximiyaviy o‘zgarishlarga uchrashi mumkin[4]. Adsorbsiya xodisasi XYIII asrning ikkinchi yarmida ochilgan edi. Shile 1773 yili Shvetsiyada, 1777 yil Fontan Fransiyada gazlarning ko‘mirga yutilishi kuzatilgan edi. So‘ngra 1785

doimiy elektrostatik zaryadlar hisobiga paydo bo‘ladi. Bundan tashqari induksion kuchlar ham mavjud. Induksion kuchlar adsorbent sirtidagi zaryad bilan yoki adsorbent sirtida paydo bo‘luvchi dipol momenti bilan adsorbillanuvchi molekulada paydo bo‘ladigan dipol momentlari orasida vujudga keladi. Bu kuchlarning barchasi tortilish kuchlari hisoblanadi va adsorbent molekulasining sirtiga adsorbent molekulasining yaqinlashishi natijasida itarilish kuchlari bilan yaqin masofalarda tenglashadi[ 5 ]. Adsorbsion ta’sirlashuvlarning asosiy harakterli xususiyati shundaki, adsorbillanuvchi molekula adsorbent yuzasidan bitta markaz bilan ta’sirlashmasdan (uning panjarasini hosil qiluvchi ionlar, atomlar yoki molekulalar bilan) balki ko‘pchilik qo‘shni markazlar bilan ham ta’sirlashadi. Adsorbent bilan

adsorbsion muvozanat uzoq vaqt davomida qaror topmasa, adsorbsiya boshqa xil jarayonlar bilan murakkablashgan deyish mumkin. Adsorbsion muvozanat ham dinamik muvozanatdir. Adsorbsion muvozanat holati temperatura o‘zgarganda o‘zgaradi. Adsorbsiya jarayoni issiqlik chiqarish bilan boradi. Adsorbsiya vaqtida ajralib chiqadigan issiqlik adsorbsiya issiqligi deyiladi. Adsorbsion muvozanatning siljishi ham Le-Shatelye prinsipiga bo‘ysunganligi uchun temperatura ko‘tarilganda muvozanat modda ham yutiladigan tomonga qarab siljiydi. Desorbsiya jarayoni aksincha, issiqlik yutilishi bilan boradi. Shu sababli, temperaturani oshirish orqali adsorbentga yutilgan moddani ko‘proq qaytadan chiqarishi mumkin. Agar adsorbent bilan adsorbtiv o‘rtasidagi ximiyaviy reaksiya sodir bo‘lsa, (xemosorbsiya) adsorbsi

adsorbsiya issiqligi ayni gazning kondensatsiyasi issiqligidan ancha katta bo‘ladiyu adsorbsiya issiqligi bilan gaz bosimi orasida quyidagi bog‘lanish bo‘ladi:Lq= P2 P1 q = ( ) 2,303 R 1 1 T2 T1 q = L g 2,303 R T 2 T 1 T 2 T 1 P2 P1 Adsorbentlarning tuzilishini o‘rganib chiqqanimizda ularda turli tuman formaga ega bo‘lgan va turli xil o‘lchamlarga ega bo‘lgan g‘ovaklarni kuzatishimiz mumkin. Adsorbsion jarayonlarda g‘ovaklarning qisqarishi bilan ular devorlarining yaqinlashuvidan adsorbsion kuchlar ham yig‘ila boshlaydi shu boisdan dispersion kuchlarning potensiali doimo ortadi. Bu esa adsorbsiya energiyasining ortishiga olib keladi. Misol uchun, benzol va geksan bug‘larining adsorbsiya energiyasi silikagel yuzasidan uning g‘ovaklari 50-40A gacha qisqarganda sezilarli darajada o‘zgaradi. Q

adsorbentning konsenratsiyasi g‘ovakning kengroq joyidagiga nisbatan ko‘proqdir. Ingichka g‘ovaklarda adsorbsion potensialning ortishi bug‘ning nisbatan past bosimlarda adsorbllanishiga olib keladi[ 8 ]. Eritmada kechadigan adsorbsiyaga sirtning ximiyaviy tabiati adsorbentning g‘ovak o‘lchamlari va eritma xossalarining ta’siri. Eritmada kechadigan adsorbsiya kattaligiga adsorbentning xossalari ya’ni sirtning ximiyaviy tabiati va g‘ovaklarning o‘lchamlari, eritmaning xossasi va uni tuzuvchi komponentlar ta’sir qiladi. Quyidagi rasmda adsorbsiya jarayoniga sirtning ximiyaviy tabiati ta’siri ko‘rsatilgan. Bu izotermada katta g‘ovakli va nog‘ovak adsorbentlarda benzolning n- geksandagi eritmasida adsorbillanish grafigi keltirilgan. Benzolning eng yuqori darajada adsorbillanishi katta g‘ovakli

Qutbsiz molekulaning ion panjara sirtidagi adsorbsiya energiyasi. Agar adsorbent atomlardan tuzilgan bo‘lmasada balki ionlardan tuzilgan bo‘lsa, u holda ko‘rilayotgan dispersion tortishish kuchlariga dipolning induksion tortishish kuchlari ham qo‘shiladi. Adsorbsiyaning potensial energiyasi kattaligida induksion kuchlarning qiymati adsorbat molekulalarining qutblanishiga va adsorbent sirti ustidagi elektrostatik maydon kuchlanishi kvadratiga FI proporsional bo‘ladi: Ô i = a2 Fi2 1 2 Adsorbentning elektrostatik maydon kuchlanishi Fi ionning zaryadiga va panjara tipiga bog‘liq, bo‘ladi. Ayrim hollarda adsorbent sirtida qarama-qarshi ishorali ionlar shunday navbatlashadiki, qaysiki bir xil ishorali ionlar shunday tomonidan vujudga kelgan elektrostatik maydon kuchlanishi qarama-qarshi ishorali

Ô ì = -a1 M 2 2 r -6 = - a1 M 22 pã -q Bu yerda: r-uglerod atomi markazidan dipol markazigacha bo‘lgan masofa; r=z; p va q konstantalar esa Z ning bir qancha qiymatlari uchun hisoblab chiqiladigan yig‘indi[11]. Qutbli molekulalarning elektr zaryadlari bo‘lgan sirtdagi adsorbsiyasi. Sirtida ionlar va dipollari bo‘lgan adsorbentga qutbli molekulaning adsorbillanishida, adsorbat dipoli adsorbentdagi elektr maydoni bilan ta’sirlashadi. Agar adsorbat molekulasi katta bo‘lmasa, (masalan, suv, ammiak) ular adsorbentning elektr maydonida oriyentrlanadi. Natijada oriyentatsiyalovchi kulon ta’sirlashuvlari paydo bo‘ladi. Normal holdagi sirtda dipolning oriyentatsiyalanishi dipol markazi va ion markazi orasidagi masofa Z da elektr kuchlarining ta’sirini kulon qonuni bo‘yicha chiqarish mumkin: f = V

molekulasi va shunga o‘xshashlar dispersion kuchlarning energiyasi yoki ionlar maydoni bilan adsorbentning elektrostatik ta’sirlashuvlar dipoli energiyasidan katta bo‘ladi. Natijada adsorbat molekulasi masalan fenol, adsorbat sirtida benzol xalqasi tekisligiga parallel ravishda oriyentatsiyalanadi[1 2 ]. Adsorbsiya vaqtida vodorod bog‘larining hosil bo‘lishi. Suvli eritmalarda va umuman ko‘pgina suyuqliklarda molekulalarning assotsiyalanish sababi molekula qutbli qismining ta’sirlari orasida vodorod bog‘larining hosil bo‘lishi bilan tushuntiriladi. Xuddi shunday assotsiatsiya adsorbsiya vaqtida ham kuzatiladi. Bu esa adsorbentlar sirtida gidroksil gruppalar mavjud bo‘lsa, masalan silikagellar, alyumogellar, alyumosilikatli katalizatorlar va shunga o‘xshashlarga suvning, spirtlar, ammiak, a

H H O O HH S i S i O O H H O O S i S i O + H 2 O H H O O HH 3 C S i S i O O H H O O S i S i O + C H 3 O H H H O O C 2 H 5H 5 C 2 S i S i O O H H O O S i S i O + C 2 H 5 O - C 2 H 5 Vodorod bog‘lari hosil bo‘lishida adsorbatning adsorbent bilan umumiy ta’sirlashuv energiyasi ortadi. Shuning uchun adsorbent sirtidagi gidroksil gruppalar bilan vodorod bog‘lari hosil qiluvchi moddalarning adsorbsiya issiqligi, vodorod bog‘lari hosil qilmaydigan moddalarning adsorbsiya issiqligidan yuqori bo‘ladi. Masalan, Efirning va N-pentanning qutbsiz grafit qurumi yuzasidagi adsorbsiya issiqliklari yaqin. Gidroksillangan silikagel yuzasidagi efirning adsorblanish issiqligi N- pentpnnikiga qaraganda ancha yuqori ekanligi tajribadan malum. Agar silikagelning sirti yuqori temperaturada vakumda degidroksillan

Bazi bir molekulalrda va moddalarda elektron zichliklar bir xil taqsimlanmagan holat ham ko‘zatiladi, masalan, katta kvadrupol momentiga ega bo‘lgan molekulalarda (azot molekulasi) yoki P-elektron morlekulasi) moddalarda. Elektrostatik nuqtai nazardan bunday molekulalarni multipollar deb qarash mumkun: molekulaning ayrim joylarida elektron zichliklarning taqsimlanishi bir xil bo‘lmaydi. Qutbsiz kvadrupol molekulaga oddiy misol SO2 molekulasi. SO2 bog‘lar dipollari tug‘ri chiziqqa tarqalgan bo‘lib, yo‘nalishi teskari tamonga yo‘nalgan bo‘ladi. E.tilen va benzol molekulalarida esa p-bog‘lar hosil qiluvchi elektron bulutlar o‘qi etilenda qo‘shbog‘ning tekisligiga perpendikulyar joylashgan. Etilen va benzol molekulalari adsorbilanganda ularning molekulalari sirtda tekis joylashadi. Agar adsor

qo‘shiladi va adsorbsiyaning umumiy energiyasi ortishiga olib keladi. Adsorbsiyaning izosterik issiqligi uchun qo‘yidagini yozamiz: Q a ( o ) = - R T 2 + dlnK1 dT 2a b O ¸êè F = U 0 - T S 0 = RTlnK formulaga asosan: Qa (o) = Qa (O =O) + 2a b O formulani tuzamiz bu yerda Qa (O=o) adsorbsiya issiqligi a va v – monosloy uchun Van-der-vals tenglamasidagi itarishish va tortishish konstantalari; Bir xil bo‘lmagan sirtdagi adsorbsiyaga adsorbat tasirlashuvlar bu sirtning bir xil bo‘lmaganligi tufayli niqoblanadi va sirtning to‘lib borishi bilan adsorbsiya issiqligi esa, o‘smaydi. Sirtning bir xil bo‘lmasligi turli markazlarning miqdori bilan xarakterlanadi. Avvalo katta adsorbsiya energiyasiga ega bo‘lgan markazlar to‘ladi va ularning to‘lib borishi bilan adsorbsiya issiqligi pasayadi. Bu pasayis

Si + ClSi (CH3)3 O-H Si + HCl O Si -CH3 CH3 H3C- Katta inert gruppalariga payvandlash yo‘li orqali qattiq jism sirtini shunday ximiyaviy modifikatsiyalash nafaqat gidroksil gruppalar bilan spetsifik tasirlashuvchi molekulalarning adsorbsiya energiyasini pasaytirmasdan balki barcha molekulalarning adsorbsiya energiyasini keskin pasaytiradi. Bu esa shunday modifikatsiyalangan qatlamining hosil bo‘lishi natijasida adsorbat molekulasi birinchidan qattiq jismning asosiy skeleti bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri tasir eta olmasa, ikkinchidan ular kam sonli atomlar bilan tuqnash keladi. Adsorbsiya potensial energiyasining hisobi bunday modifikatsiyalangan sirtda kondensatsiyalanish issiqligini kam qiymatini beradi[1 4 ]. Adsorbentlarning sirtini va yuqori dispers jismlarni gruppalar bilan ximiyaviy modif

1) Yuqori adsorblanish effektiga ega bo‘lgan va o‘zi adsorbentdan chiqarilishi qiyin vaziyat tug‘dirmaydigan komponentlarni siqib chiqarish usuli. Masalan, adsorbsiyalangan uglevodorod gazlari aralashmalarini ajratish uchun desorbsiyalovchi agent sifatida suv bug‘ini qo‘llash mumkin. Adsorbent tomonidan suv bug‘ining yutilishi va oxirida uglevodorodlarning siqib chiqarilishidan ularning joylarini suv bug‘lari egallaydi. Bu jarayonda suv bug‘i kondensatlangan va kondensatlanish issiqligining chiqishi yuzaga keladi hamda desorbsiya jarayoni sodir bo‘lishidan sistemaning umumiy temperaturasi ortadi. Uglevodorodlar desorbsiyalangandan so‘ng adsorbentning tuliq aktivligini tiklash uchun yutilgan namlikdan adsorbentni tozalash lozim bo‘ladi. Buning uchun adsorbent quritiladi va adsorbsiya jarayo

benzin desorbsiyalovchi agent sifatida yana ishlab chiqarishjarayoniga qayta tadbiq etiladi. 3) Adsorbentni qizdirish orqali adsorblangan komponentlarni bug‘latish, yoki sistemadagi umumiy bosimni pasaytirish, jumladan, adsorblangan komponentlarning parsial bosimini pasaytirish usuli uchuvchi komponentlar aralashmalarini ajratishda qo‘llaniladi. Bu jarayonda yutilgan aralashmalarni ajratish ularning adsorbent sirtidan bir vaqtda va bir xil tezlikda ajralib chiqmasligiga asoslanadi. 4) Oksidlovchi regeneratsiya yani bu jaraynda adsorblangan komionentlarni adsorbent yuzasidan quydirish orqali amalga oshiriladi. Bu metod shunday vaqtda qo‘llaniladiki, yani adsorblangan moddalar adsorbentga juda yuqori adsorblanish xususiyatiga ega bo‘lgan bo‘lsa, bu xildagi metodning yana bir qo‘llanish sabab

komponentlarning desorbsiyasi sistemada bisimning pasaytirilishi bilan ham osonlashadi. Ishlab chiqarish jarayonlarida adsorbsion ajratishning iqtisodiyligi adsorbentni regeneratsiyalash jarayonining rejimidan kelib chiqadi. Shuning uchun energiyaning ko‘p qismi desorbsiyalash jarayonini amalga oshirish uchun sarf bo‘ladi, jumladan, erituvchini haydash, desorbsiya jarayoni sodir bo‘ladigan darajagacha sistemaning temperaturasini ko‘tarish, desorbsiya jarayonidan keyin adsorbentda tutilib qolgan suv bug‘i va erituvchini chiqarish uchun sarflanadigan energiya, oksidlovchi regeneratsiyani amalga oshirish vaqtida havo oqimini yuborish uchun sarf bo‘ladigan energiya, quritish va boshqa shu kabi ishlarni amalga oshirishga sarf bo‘ladi. Bundan ko‘rinib turibdiki, ishlab chiqarish jarayonida energ

metodi va desorbsiyalovchi kamponentlarning adsorbsiyalanish qobilyatlariga bog‘liq holda qisman tiklanish ham mumkin. Bir qator hodisalarda adsorbentningsh to‘liq tiklanmasligi aniq bo‘lib chiqdi. Shuning uchun adsorbentlarni ekspluatatsiyalash ishining bir muncha qisqartirilishi lozim ekanligi ko‘rib chiqildi. Adsorbent aktivligini regeneratsiyalash soniga bog‘liqlik grkfigini qo‘yidagicha ko‘rsatishmumkin. Ushbu izotermada shu narsa ko‘rinibturibdiki, adsorbentdan foydalanilganda uni birinchi bor aktivlashda eng ko‘p aktivligini yuqotar ekan. Atsorbentni keyingi aktivlantirish jarayonlaridan so‘nggi adsorbsiyalash qiymati juda kam o‘zgaradi. NA 0 1O1 , 0 a / a 0 YAni keyingi regeneratsiyalashda uning aktivligi asta-sekin pasayib boradi. Bunday tarzda adsorbentning aktivligi pasayib bora

erishi va uning struktura panjaralarining bo‘zilishiga olib keladi va oxir oqibat adsorbentning tamoman ishdan chiqarishga sababchi bo‘ladi. 1.3. Tabiiy sorbentlar haqida umumiy tushuncha Tabiiy mineral sorbentlar – bu tabiiy mineral bo‘lib, bo‘g‘larga, suyuqliklarga va eruvchan moddalarga nisbatan qo‘shimcha holda ximiyaviy ishlov berilmasdan turib, gaz va suyuqliklarni o‘zidan yutish xossasini namoyon qiladi.[3]. Tabiiy sorbentlarning kelib chiqishi va ularning paydo bo‘lishi davrlari turli tumandir. Kupchilik xollarda tabiiy sorbentlar tog‘ jinslari bo‘lgan bazaltlar, vulqon vulqon shlaklari, vulqon kullari va boshqalar o‘zoq vaqtlar davomida suvning hamda undan erigan moddalarning tasirida bu jsimlar tarkibidan ishqorlar va yer metallari va temir birikmalari, turli xil tuzlar chiqib ke

jumlasiga montmorillenit (bentonit), paligorskit, atapulgit, sepiolit, seolitlar, boksit va boshqa jinslarni kiritish mumkin. Bular ichida ejng yaxshi tabiiy sorbent montmorillenitni ko‘rsatish mumkin. Ko‘pchilik olimlarning ko‘rsatishicha, galluazit, illit, sepioldit, “nordon tuproq”, bentonitlar va boshqalar ham adsorbsion xossaga egadir [ 16 , 17 , 18 ]. Tuproqsimon minerallar suvli alyumoslikatlar xisoblanadi. Ular chukuvchi gruppalar va vulqon jinslarini xosil qiladi. Hamda suv bilan plastik massani hosil qiluvchi qobilyatga ega bo‘ladilar. Bu massa qo‘ritilgandan so‘ng o‘ziga berilgan formani saqlaydi. Ko‘ydirilgandan keyin esa toshdek qattiqlikni oladi. Ko‘p miqdor suvda ular yuqori disperslikka ega bo‘lgan suspenziyani hosil qiladi. [ 19 ]. Tuproqsimon minerallarni klassifikatsiyal

Shuning uchun tabiiy sorbentlarning sifatliligi neft maxsulotlarini yog‘larning rangini qanchalik darajada kamaytirilishi yoki rangsizlantirilishi bilan belgilanadi. Amalda tabiiy sorbentlar sifatini baholashga emperik yondashib kelingan. Hozirga vaqtga qadar oqartiruvchi tuproqlarning sifatini baholash uchun birdan bir usul bu shu mahsulot uchun aynan belgilangan tuproqlar bo‘lib hizmat qilgan [22]. Bunda laboratoriyada olib borilgan barcha tekshirish ishlari zavod usullariga ancha yaqinlashtiriladi. Yuqorida biz aytib o‘tkanimizdek sorbentning asosiy sorbsiyalash xossasiga uning tuzilishi tasir etadi. Shuning uchun tabiiy sorbentlarning tuzilishini tekshirish. Shu sorbentlarning sifatini baholash obyektiv metod bo‘lib hizmat qilishi mumkin. Bu esa tegishli ishlab chiqarish sanoatlarida u

Asbobga qmsqacha tavsif beraylik. Xajmi 5 l atrofidagi ikkita tirqishi bo‘lgan metall kolba A (balandligi 200 mm. Diametri 200 mm), tirqishining bittasi markaziy (30 mm) bo‘lib, u kolbani silindr V bilan bog‘laydi, ikkinchisi yon tirqish bo‘lib (d=20mm ) press-destillatni kelib tushishini tamin etadi. Silindr V tepada qopqoq b bilan berkitilgan. Silindr V da ichki tomondan silindrik korobka D joylanadi va u S silindrga berkitiladi. Silindr S ning yumaloqlangan tekshiriluvchi tuproqlar joylanadi. Rasmdan kurinib turibdiki, D silindr ikkita tirqishi bo‘lib biri tashqi tomonga chiqqan va unga jumrak o‘rnatilgan, ikkinchi tirqish esa jumrak orqali F sovutkichga ulangan, o‘z navbatida sovitkichning oxirida maxsulotni yig‘uvchi idish bilan ulangan. Kursatilgan sharoitda haydash tajribasining dav

ga maxkamlangan. Bu usulda tajribaning o‘tkazish zavod sharoitiga yaqin bo‘lib, jarayonning fizikaviy holatlari haqida aniq malumotlarini beradi [23]. b) Kerosinli destillat bo‘yicha sinash. Ishlab chiqarish sharoitida tabiiy sorbentlar bilan kerosinli destillatni tozalash sorbentning donador qatlamlari orqali filtrlash yo‘li bilan amalga oshiriladi. Laboratoriya sharoitida tabiiy sorbentlarni sifatini baholash uchun va vaqtini qmsqartirish maqsadida dastlabki natijalarini kontakt usuli yordamida amalga oshiradilar. Buning uchun maydalangan tabiiy sorbent 150 gradus S temperaturada doimiy og‘irlikka kelgunicha quritiladi. Xajmi 500 ml bo‘lgan shisha idishida xona temperaturasida 30 minut davomida 300 gr kerosinli destillatni 15 gr quruq sorbent bilan mexanik aralashtirgich yordamida aralas

yordamida aralashtirilib turiladi. Ishning temperatura sharti 65 gradus S bo‘lib, u 15-20 minut davom etishi lozim. Yog‘ destillatni 2 soat davomida qoldirilib, so‘ngra uni sekin quyib olinadi. Ushbu yog‘dan 200 gr olib uni metall kolbaga solinadi va 20 gr sinaluvchi maydalangan holdagi sorbent qushilib, aralashtirgich yordamida aralashtiriladi. Yog‘ning temperaturasini asta sekinlik bilan undan SO2 gazini yoki 120 gradus S temperaturadan yuqori temperaturada qizdirilgan suv bug‘ini o‘tkazish orqali 30 minut davomida 300 gradus S temperaturaga yetkaziladi. Bu temperaturada 10 minut ushlab to‘riladi. So‘ngra issiqlik chetlashtiriladi va 200-210 gradus S temperaturaga tushgandan keyin Buyuxner voronkasida filtr qog‘ozida filtrlanadi. Bu metodning o‘ziga xos bo‘lgan kamchiliklari shundan ibor

Tabiiy sorbentlarni kam qutbli muxitda sinash ham kontakt usulida amalga oshiriladi. O‘simlik yog‘ini rafinatlash uchun undan 100 gr olinib suv hammomiga o‘rnatilgan stakanga joylanadi. Stakan ichidagi yog‘ning temperaturasini asta sekinlik bilan 60 gradus S ga yetkaziladi. So‘ngra esa malum miqdor sinaluvchi sorbentdan tortib olinib qushiladi va u aralashtirgich yordamida aralashtirilib turiladi. Temperatura 90-95 gradus S ga yetganda keyin 15 minut davomida Yana aralashtiriladi. So‘ngra issiqligicha filtrlab olinadi. Yuqorida aytilgan metod bo‘yicha tozalash unchalik qulay emas. chunki tajribani o‘tkazish sharoitidan kamgina og‘ish natijasida mahsulot chiqimining foiz miqdori kamayishiga olib keladi. Bu jarayonda sorbentning tuzilishi asosiy o‘rinni egallaydi. YAni tabiiy sorbentlarni te

Qutubli muhitda sinash. Qutbli muhitda tabiiy sorbentlarni sinash (ko‘proq suvli muhitda) suvlarni, vinoni qayta ishlash, turib qolgan suvlarni gletsirin eritmasini va boshqalarni tozalashda qullanilishi mumkin. Tabiiy sorbentlarga ishlab chiqarish sharoiti va talablaridan kelib chiqqan holda yana bir qancha qo‘shimcha talablar ham qo‘yiladi. Misol uchun, qandlar eritmalarini tozalashda ularning inversiyaga uchramasligi uchun neytral reaksiyaga berish kerak bo‘lsa, tabiiy sorbentlar yordamida suvlarni tozalao‘da esa ularning maksimal darajada ionlarin almashinish qobilyatini namoyon qilish asoslanadi. Suvli yoki qutbli muhitda tabiiy sorbent zarrachalarini tuproqsimon mineral zarrachalarini kolloidning mikroanionlar sirtiga yutilgan kationlar sifatida qarash mumkin. Bu diffuzion qavatdagi

Adsorbsion tozalash (gazlarning nordon komponentlarining adsorbentning faol qismi bilan tasirlashish tabiatiga ko‘ra uch gruppaga ajratiladi). Ximiyaviy adsorbsiya (xemosorbsiya). Vodorod sulfid va uglerod (IV) oksidining adsorbentning faol qismi bilan tasirlashuviga asoslangan sanoat miqyosida ximiyaviy adsorbentlardan alkanol alkanolaninlar yani monoetanolamin MEA, dietanolamin DEA, TEA, MDEA, DIPA lar shuningdek, ishqor eritmasi, ishqoriy metallar eritmasi (25-30 % kolbasi, K2SO3 yoki Na2 CO3 eritmalari) va temir gidroksidlari eritmalari keng doirada qo‘llanilmoqda. Ximiyaviy adsorbsiya jarayoni nordon komponentlarga yuqori tanlanganligi bilan xorakterlanadi va gazlarni vodorod sulfid hamda karbonat angidriddan yuqori darajada tozalashga erishish imkoniyatini beradi. Seroorganik birikma

Gazlarni adsorbsion tozalash qattiq adsorbentlarning aralashmalarni selektiv yutishiga asoslangan. Adsorbentlar “+” va “-” kursatkichlarga ajratilib, “+” adsorbentlar yuqori darajada yutish qobilyatiga ega, “-“ adsorbentlarda nisbatan yuqori ekspluatoqsion yo‘qotish bilan birga jarayonning yarimdavriyligidadir. Katalitik metodlar qachonki gazlarda suyuq yutuvchi absorbentlar va adsorbentlardan to‘liq tozalanmay qolgan aralashmalarni ajratishda ishlatiladi. Katalizatorlar sifatida kobaltoksidi, nikel oksidi va alyumeniy oksididagi molibdenlardan foydalaniladi. Vodorod sulfidning elementar oltingugurtgacha oksidlanishi faol aslomeniy oksidi ishtirokida amalga oshiriladi. Oltingugurtli birikmalar. Oltingugurtli birikmalar – S-S fragmenti tutgan organik birikmalar sinfiga kiradi. Ushbu sinfga

qo‘shimchasi qo‘shib aytiladi. Masalan, C 4 H 9 SC 2 H 5 – butiletil sulfid. Ayrim holatlarda rodikallar katta bo‘lsa unda uzun zanjir nomerlanadi. Bunda oltingugurt atomi zanjirning qaysi uchiga yaqin bo‘lsa nomerlash xuddi shu zanjirning uchidan boshlanadi va oltingugurt atomi ham nomerlanadi, masalan, C 4 H 9 SC 2 H 5 – 3-tiagektan (uzoq “geptan” zanjirda oltingugurtni qo‘shgan holda 7 ta ekanligini bildiradi). Agar oltingugurt atomi halqadagi uglevodorodlar tarkibiga kirsa u holda geterohalqali birikamalar nomenklaturasi qoidasi ishlatiladi. Sulfoksidlarni nomlash R 2 S=O oltingugurt bilan bog‘langan ikkita organik gruppa nomiga “sulfoksid” so‘zi qo‘shib aytitladi, masalan CH 3 (C 2 H 5 )S=O metiletilsulfoksid. Sulfokislotalarni nomlashda oltigugurt bilan bog‘langan uglevodorod nomi qo

oksidlaneishdan himoya qiladi.kauchuklarni stabillash uchun qiyin bug‘lanuvchi birikmalar, masalan, dodekantiol C 17 H 23 SH dan foydalaniladi. Tiollarning yana bir xo xossasidan rodioaktiv nurlanishdan saqlaydigan rodioprotektorlar tuzishda foydalanilmoqda. Buning uchun turli xil aminotiollar va ularning hosilalaridan foydalaniladi. Radioprotektorlar meditsenada radioteropetik dovolashda o‘zoq muddatli kosmik uchishda quyosh nurlaridan ximoyalashda organizmga nurlanishidan oldin kiritiladi. Natijada olingan rodiatsiyaning miqdori ko‘rinprli ravishda pasayadi Oltingugurtli birikmalar ichida disulfid guruppasi –S-S- tutuvchi birikmalarga asoslanib polasulfidli kauchukli (sanoat nomi – tiokollar) polimerlar olinmoqda. Shunday kauchuklar oksidlovchilar qo‘shilganda tikilgan rezinaga o‘hshash

sulfanilamid preparatlari hosil qiladi. Ularning yuqori darajada aptimikroblik faolligi tusatdan topilgan. Nemits kimyogari G.Domagk 1934 yilda giohi materiallar uchun yangi tip azobuyoqlarga diqqatini qaratdi va shunday azobuyoqlardan birining biologik tasirini tadqiq qilishga qorar qildi. Uning taxminicha buyoq bakteriya devorlarini hosil qiluvchi molekula bilan birikib, uning o‘sishini qiyinlashtiradi. Aniq bo‘ladiki azobuyoq antimikrob tasirga ega, keyingi tadqiqotlar kursatdiki buyoqning o‘zi faol bo‘lmasdan balki uning molekulasidagi sulfonilamid fragmenti faolligi aniqlandi. Keyinchalik bu fragment streptodid nomini oldi. Hozirda sulfonilamidli preparatlarning 40 ga yaqin tiplari ishlab chiqarilgan. Ular o‘z molekulasida turli almashinuvchi o‘ribosarlar tutgan geterohalqasi va boshq

AGS-60 markasi adsorbent uch xil formada chiqariladi. AGS – 60 –ekstrudirli forma. AGS – 60 – 1,6 mm yumoloq forma AGS – 60 – 2 mm yumoloq forma. Qo‘llanilish sohasi. Katalitik riforming qurilmasi mahsulotani oltingugurtdan chuqur tozalash uchun. Ishlab chiqarilgan adsorbentlardir. - Mahsulotning gaz fazolari aralashmasini va serpulyatsiyalangan vodorod tutuvchi riforming gazlarini tozalashda; - Oltingugurtni tozalovchi adsorbentlar izomerzatsiya mahsulotlarini tozalash uchun ham va boshqa jarayonlar uchun ham qo‘llanilishi mumkin: - AGS – 60 va KAS-50 adsorbentlarining quvvati: - Yuqori oltingugurtni yutuvchanligi; - Tozalashning yuqori darajada chuqur borishi; - Yuqori mexanik qattiqligi. Asosiy harakteristikalari: Kursatkichlari nomi KAS-50 AGS -60 Asosiy mahsulotdagi massa miqdori, % M

Riforming qurilmasida oltingugurt tozalovchi adsorbentlarni qo‘llaganda mahsulot tarkibi oltingugurtdan to‘liq tozalanadi. Ushbu texnologiya ishlab chiqarishda qo‘llangan, ishonchli . Sanoat tajribasidagi ekspluatatsiyasi. “OLKAT “ fermasi oltingugurtni tozalovchi adsorbentlarni ishlatish bo‘yicha 15 yildan ortiqroq muddatda tadqiqotlar olib bormoqda. Ushbu adsorbentlar OOO “ Surgutgazprom” reforming qurilmalarida oltingugurtni tozalashda keng doirada qo‘llanilmoqda. Adsorbentning kuyinish holatigacha qabul qilingan muddati bir yil. Adsorbentlarning to‘liq nomlari: “ Adsorbent gulubokoy seroochistki AGS - 60 TU № 2163-004-23092878-99 “ “Katalizator-adsorbent seroochistki KAS -50 TU21-138-04749189-95” Tabiiy gazlarni tozalovchi adsorbentlar Oltingugurtni yutuvchi adsorbent DIAS -25. Neftnin

Adsorbentning asosiy xarakteristikasi. DIAS -25 adsorbent sferik (sharik) formada tayyorlanadi. Uning asosiy tarkibi tabiiy material bo‘lib, marganets , temir va boshqa metallarning gidroksidlaridan tao‘kil toagan. Ko‘rsatkichlari: 1) haroratning 8500 S da toblangan adsorbentning oltingugurt sotish bo‘yicha hajmi % normal -boshlang‘ich ______________ 18 - to‘yinguncha _____________ 25 2) Yotqizish zichligi, g/sm3 ______ 0,6-0,8 3. O‘rtacha mustahkamlik koefitsenti _____10 4. Donolarning o‘lchami, mm ________ 5-15 4-1. 5 mmdan kam bo‘lgan zarrachalarning massa ulushi, % ________________ 3 4-2. 10mmdan yuqori zarrachalarning Massa ulushi, % ________________ 2 4-3. 1 mmdan kam bo‘lgan zarrachalarning massa ulushi % ___________ 0,5 5. 8500S haroratda toblanganda yo‘qotilgan massa ulushi ______

adsorbent-poglotitel ASV-22 Qo‘llanish darajasi: ASV – 22 adsorbent-poglotitel tabiiy gazlarni, ximiyaviy, neftximiyaviy metallurgiya sanoati nefti va chiqindi gazlarini vodorod sulfiddan va merkaptonlardan tozalash uchun mo‘ljallangan. Adsorbent- poglatitel ASV -22 neft va gaz sanoatida neftni qayta ishlash va neftiximiyada ximiya sanoatida, metallurgiyada va komunal xo‘jaliklarda keng doirada qo‘llanilishi mumkin. Oltingugurt aralashmalarini ajratish adsorbent-poglotitel ASV -22 ning doimiy qatlami orqali gazni o‘tkazish yo‘li bilan amalga oshiriladi. Asosiy xarakteristikasi. Adsorbent ASV -22 tabiiy material asosida ekstrudir shaklda va tabletka shaklida tayyorlanadi. Adsorbent tarkibida asosan merganik, temir va boshqa metallarning gidroksidlarini tutadi. Adsorbent –ASV-22 ning har ikk

7. Solishtirma sirti, m2/2 100 100 8. Suvga turg‘inligi % 99 99 Ishlatilgan adsorbentni utilizatsiyalash. To‘tingan adsorbent ekalogik xavfsiz modda. Buyurtmachi firma NPF “OLKAT” adsorbentni utilizatsiyalash bo‘yicha yo‘riqnoma ishlab chiqqan. Adsorbentlarning qo‘llanilishi. Adsorbent – qurituvchilvrni boksitlarga yani asosiy tarkibida amoliniy oksida bo‘lgan tabiiy minerallarga faollashtirilgan alyuminiy oksid yoki tozalangan boksit, amamoil yoki kremniy oksididan tashkil topgan gellarga, molekulyar sita yoki seolitlarga ajratish mumkin. Adsorbentlar uchun ichki rivojlangan izo xarakterli bo‘lib, qaysiki ular kapillyarlarni yoki kristall panjaralarni hosil qiladi. Sanoat miqyosidagi adsorbentlar uchida gazlarni quritish uchun silikagel, alyumogel, faollantirilgan boksit va 4A hamda 5A ma

qurilmalari uchun va neftning moy fraksiyasi ximiyaviy tarkibini tadqiq qilish uchun faollantirilgan kumirning BAU markasi keng doirada qo‘llanilmoqda. Bu markadagi kumirni qorag‘ay daraxti xom-ashyosidan uni suv bug‘i bilan yuqori haroratda qayta ishlab olinadi. Utgan asrning 40-yillarida I.L. Gurevich kumirning normal tuzilishli uglevodorodlarni adsorbsiyalashini kuzatgan. Adabiyotlardagi materiallarpni o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, faollantirilgan kumirning adsorbsiyalash qobilyati natijasimda uglevodorodlar gomologik qatorlari bo‘yicha ajralmasdan balki molekulalarning tuzilishi bo‘yicha ajralishi kuzatildi. Shu bilan birga ushbu o‘rinda hal qiluvchi o‘rinda uglevodorodlarning uzunligi yotishi ham isbotlandi. Neft fraksiyalarini ajratishda adsorbent sifatida faollantirilgan kumir, silik

Sirt yuzasi 100-250 m/g va diametri 30 A0 bo‘lgan amomosilikatlar qo‘llaniladi. Bu maqsadlar uchun faollantirilgan qum tuproqlar va boksitlar ham tavsiya etiladi. Mineral adsorbentlar eritmada 3-5 % miqdorda olingan bo‘lib,ular harorat tasirida parchalangan metallorganik birikmalardan erkin holdagi metallarni adsorbsiyalaydi. Ko‘pchilik hollarda namlikni to‘sish yo‘qotish maqsadida adsorbentlar qo‘llaniladi. Ayrim holatlarda gazlarni quritishda kombinirlangan quritish usulidan foydalaniladi. Dastlab aroq yutuvchilar, so‘ngra qattiq adsorbent qo‘llaniladi. Adsorbent sifatida alyuminiy oksidi, shuningdek molekulyar elopdan ham foydalaniladi. Molekulyar eloplar yoki seolitlarni boshqa adsorbentlar bilan taqqoslash ularning ancha yaxshi jihatlarini ko‘rsatdi. Chuqur quritish ishlarida seometla

turadi.. adsorbsiyalovchi qattiq modda yoki adsorbent-g‘ovak material bo‘lib, qattiq ko‘pik shakldagi katta hajmdagi ichki yuzaga ega. Sanoatda foydalanish maqsadida adsorbsion jarayonlar uchun ko‘p miqdorda qattiq materiallar ishlab chiqarilgan. Ular bir biridan yuqori g‘ovakliklari bo‘yicha farq qilib, har biri u ki bu gazni yaxshi darajada adsorbsiyalaydi. Ko‘pchilik adsorbentlar kichik donador shaklga ega bo‘lib, ular malum bir modda bug‘larini tanlab adsorbsiyalashga qodir. Ko‘pchilik sanoat adsorbentlari. Qaysiki oqartiruvchi tuproqlar, boksitlar, kislota bilan ishlab berilgan tuproqlar suyak ko‘mirlari va sintetik smolalar sanoatning turli sohalarida keng qo‘llanilmoqda, masalan, neft moylarini tozalashda, qandni tozalashda suyupi tozalashda va yumshatishda , zaharli moddalarni ajra

foydanalida. Bundan tashqari ularni tadqiqot qilishda eruvchanligi bo‘yicha ajratish, aniq reaktifikatsiyalash va spektral analizlar orqali ham o‘rganiladi. Adsorbentlar sifatida bosh rolda alyuminiy reagent va erituvchi sifatida sulfat kislota suyuq oltingugurt angidridi va boshqalardan foydalaniladi. Bu tajribalarda oltingugurtli birikmalarning oksidlanishi yoki qaytarilishi yotadi. Adsorbentlar – bular sun’iy yoki tabiiy holdagi jismlar bo‘lib sirt-yuzasi yaxshi tarmoqlangan. Ushbu tarmoqlangan sirt-yuzasi va ichki kapillyarlari yoki kristall panjaralari orqali gazlar va eritmalardan tegishli birikmalarni yutadi yoki adsorbsiyalaydi. Adsorbentlarning adsorbsiyalash qobilyati sirt-yuzasining ximiyaviy tarkibi va fizikaviy holatiga, g‘ovaklarning tuzilishi va xarakteriga, solishtirma sirt

hollarda qo‘llaniladi. Uglerod (II) – oksidi va vodorod sulfidning tabiiy gazdagi nisbati yuqori (2-3 dan ortiq) bo‘lganda adsorbsion tozalashlar amalga oshiriladi. Suyuq usulda tabiiy gazlarni aminlar yoki ishqorlar yordamida tozalashda har ikkala nordon gazlar yutiladi va kislotali komponentlarning yuqori nisbatlarida suyuq adsorbentlarning sarfi katta bo‘ladi. Yana bir boshqa chegaralanishlardan biri bu gaz tarkibida nordon gazlarning konsentratsiyasi kam bo‘lishi bilan bog‘liq. Ushbu har ikkala faktor regeneratsiyalanuvchi gaz hajmini va uning tarkibidagi zaharli modda-vodorod sulfidning miqdorini belgilab beradi. Vodorod sulfidni utilizatsiyalash bo‘yicha juda qulay bo‘lgan usullar va undan erkin elementar oltingugurtni olish metodlari unchalik yaxshi darajada ishlab chiqilmagan. Ko‘p

Uglerodning oltingugurli oksidi vodorod sulfidga nisbatan yomon adsorbillanadi, va uning hosil bo‘lishi gazni vodorod sulfiddan tozalash darajasini pasaytiradi. Merkaptanlar juda yaxshi adsorbsiyalanuvchi moddalardir. Ular seolitlarning yuqori qatlamlarida yig‘iladi. Regeneratsiyalash vaqtida ( 200 0 С va udan yuqori) ular quyidagi regeneratsiya bo‘yicha parchalanadi: C 2 H 5 SH → C 2 H 4 + H 2 S Parchalanish vaqtida hosil bo‘lgan etilen polimerlanishga moyil bo‘lganligi sababli qatlamlarning kokslanishiga asosiy sababchilardan biri bo‘ladi. Ushbu holatdan qutulish uchun qatlamlarni qizdirish uchun yuborilgan haroratni pasaytirish kerak bo‘ladi va iqtisodiy tejamkorlikka erishiladi. Tabiiy gazni tozalash qurilmasi siolitlar solingan uchta adsorbent tashkil etadi va siklik rejimda ishlaydi.

II.BOB. NATIJALAR VA ULARNING MUHOKAMASI 2.1. Tabiiy oltingugurtli gazlarni tozalashda mahalliy adsorbentlarning samaradorligini o‘rganish Adsorbsion usulda aralashmalarni ajratish jarayonlarida ko‘pgina qattiq g‘ovak materiallardan foydalaniladi. Ayni shunday materiallarga faollashtirilgan ko‘mir, silikagel, turli xil oqartirish xususiyatiga ega bo‘lgan mineral tuproqlarni aytib o‘tish mumkin Tabiiy mineral tuproqlarning sifatini baholash juda qiyin masalalardan biri bo‘lib hisoblanadi. Tabiiy mineral tuproqlarning effektiv ish qobiliyati uning tuzilishiga, xossasiga va tozalash jarayonini o‘tkazish sharoiti (kontaktli va dinamik usulda) ga bog‘liq bo‘ladi . Tabiiy mineral tuproqlar sorbent sifatida neftni qayta ishlash va yog‘larni regeneratsiyalash sanoatlarida oqartiruvchi vosita sifat

Qattiq jism sirtida yoki erigan moddalarning adsorbsiyasi o‘z o‘zicha boradigan jarayondir. Boshqacha qilib aytganda, adsorbentga shunday moddalar yutiladiki, qaysiki ular adsorbentning sirt energiyasini kamaytiradi. Qattiq jism ham, huddi suyuqlik kabi sirt energiyasiga va demak sirt tarangligiga ega. Lekin hozirgacha qattiq jismning sirt tarangligini aniq ulchash malum emas. Qattiq jism sirtida gazning adsorbilanishini miqdor jihatidan xarakterlash uchun yo gaz bosimining namoyishini yoki adsorbent og‘irligining ortishi ulchanadi, chunki adsorbsiya vaqtida adsorbentning og‘irligi ortadi. Adsorbentning sirt birligiga yutilgan moddaning gram molekula xisobidagi miqdori solishtirma adsorbsiya deyiladi. Solishtirma adsorbsiyani topish uchun adsorbsion muvozanat vaqtida yutilgan mldda miqdori

valent kuchlarining tuyinganlik darajasi adsorbent sirtida turlichadir. Shuning uchun bu chuqurliklar va qirralarning uning urab turgan gaz malekulalari yoki atomlari bilan tasirlashishi qobilyatlari ham turlichadir. Gazlar va bug‘larning qattiq jismlarga adsorbilanishi qiymatini aniqlashda statik va dinamik metodlardan foydalaniladi. Statik metodda adsorbent gaz yoki bug‘ atmosferasiga tushiriladi va muozanat qaror topganidan keyin muozanat barqarorlashganidan keyingi gaz yoki bug‘ning bosimi hamda adsorbentga yutilgan gaz yoki bug‘ miqdori ulchanadi. Dinamik metod esa adsorbent qatlami orqali gaz yoki bug‘larning utishiga va shu o‘tish vaqtida ularning yutilishiga asoslanadi. Agar adsorbent atomlardan tuzilgan bo‘lmasdan, ionlardan tuzilgan bo‘lsa, adsorbentning ion panjaralari tomonidan

energiyasi katta bo‘ladi. Natijada, adsorbat molekulasi, masalan, fenol adsorbent sirtiga benzol xalqasining tekisligi bo‘yicha parallel ravishda oriyentirlanadi. Adsorbsiya jarayonlarini mukammalroq o‘rganish va viloyatimizdagi tabiiy mineral tuproqlarning adsorbsion qobiliyatini sinash maqsadida viloyatimiz tog‘li tumanlaridan keltirilgan tabiiy mineral tuproqlarni tabiiy va aktivlantirilgan holatda adsorbsion qobiliyatini sinab ko‘rdik Buning uchun dastlab keltirilgan namunalar alohida-alohida 100- 105 0 С haroratda doimiy og‘irlikka keltirilguncha quritildi. So‘ngra quritilgan namunalardan ma’lum miqdor ajratib olinib, termik ravishda va kislotali ishlov berish orqali aktivlantirildi. Namunalarni termoaktivlash 150°, 200, 350, 400, 500 va 600°С haroratda 2,5-3 soat davomida 1457-01 «B»

aktivlangan namunalar ham birma-bir sinovdan o‘tkazildi. Sinalayotgan namunalarning adsorbsiyalash qobiliyati gravimetrik usulda amalga oshirildi. Olingan natijalar quyidagi 1- va 2-jadvallarda keltirilgan. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki termoaktivlangan namunalar ichida eng yaxshi natijani 300°S haroratda aktivlantirilgan namunalar ko‘rsatdi. Kislotali aktivlantirilgan namunalar ichida esa 25% sulfat kislota bilan ishlov berilgan namunalar yaxshi natijalarni ko‘rsatdi. Buning asosiy sababini quyidagicha izohlash mumkin. Jumladan, har ikala holatda aktivlantirilgan namunalarning kristall panjaralarida ma’lum bir o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Past konsentratsiyali (10-15% H 2 SO 4 ) va past haroratli (100-150 ° С) aktivlantirilgan namunalarda ikkilamchi struktura-lar (organik aralashmalar, eruv

1-jadval Termoaktivlantirilgan namunalarning adsorbsion qiymati Namunalar raqami Namunalar solingan nayning og‘irligi, g Vodorod sulfidning sof og‘irligi Н 2 S ning hajmiy og‘irligi Xona harorati, °C Sof nayni og‘irligi Namuna bilan og‘irligi Yutilgan Н 2 S bilan I 100 ° C 50 150 157 ,8 7,8 5,13 10 II 150 ° C 50 150 157 ,5 7,5 4,94 10 III 200 ° C 50 150 157 ,8 7,8 5,13 10 I 250 ° C 50 150 15 8,3 8,3 5,46 10 II 30 0 ° C 50 150 15 9 9,0 5,92 10 III 35 0 ° C 50 150 15 8,6 8,6 5,66 10 I 500 ° C 50 150 15 5,4 5,4 3,55 10 II 55 0 ° C 50 150 15 6 6 3,95 10 III 60 0 ° C 50 150 15 5 5 3,29 10

2-jadval Kislotali aktivlantirilgan namunalarning adsorbsion qiymati Namunalar raqami Namunalar solingan nayning og‘irligi, g Vodorod sulfidning sof og‘irligi Н 2 S ning hajmiy og‘irligi Xona harorati, °C Sof nayni og‘irligiSof nayni og‘irligi Namuna bilan og‘irligi Yutilgan Н 2 S bilan Sulfat kislotaning 15% eritmasi bilan aktivlantirilgan namunalar I 50 150 15 8 , 5 8 , 5 5, 6 10 II 50 150 15 8 , 2 8 , 2 5 ,4 10 III 50 150 15 8 , 4 8 , 4 5, 5 10 Sulfat kislotaning 25% eritmasi bilan aktivlantirilgan namunalar I 50 150 1 60 , 8 10 , 8 7 , 11 10 II 50 150 15 9 ,6 9, 6 6 , 3 2 10 III 50 150 15 9 , 0 9 , 0 5, 92 10 Sulfat kislotaning 50% eritmasi bilan aktivlantirilgan namunalar I 50 150 15 6 , 5 6 , 5 4,28 10 II 50 150 15 5,3 5,3 3, 49 10 III 50 150 15 5 ,2 5 ,2 3, 4 2 10

2.2. Neft maxsulotlarini tozalashda tabiiy sorbentlarning oqartiruvchanlik xossalarini o‘rganish Neft mahsulotlarini tozalashda mahalliy adsorbentlar sifatida Qamashi tumani tog‘ zonasidan keltirilgan mineral tuproqlar termik ravishda va kislotali ravishda faollantirildi. Faollantirilgan mineral tuproqlarning adsorbentlik xususiyati va oqartiruvchanlik qobiliyati PVN-7(porshinli vakuumli nasos) ning ishlatilgan moyini tozalash va oqartirishda sinab ko‘rildi. Ba’zi bir keng sirtga ega, qattiq, g‘ovak bo‘lgan jismlar o‘z sirtida ahamiyatli darajada potensial energiya zahirasini saqlaydi. Bunday jismlarga aktivlangan ko‘mir, silikagel, oqartiruvchi tuproqlar deb ataluvchi turli xil mineral tuproqlar va boshqalarni kiritish mumkin. Bu moddalarning kichik bir bo‘lakchasidan son-sanoqsiz juda ki

ajratiluvchi aralashma komponentlarining adsorbillanishidagi farqi katta bo‘lishiga bog‘liqligidadir. Ko‘pchilik tajribalar shuni ko‘rsatadiki, qutbli adborbentlarga qutbli moddalarning yutilishi, qutbli adborbentlarga qutbsiz moddalarning yutilishiga qaraganda ancha yuqoridir. Bundan tashqari adsorbsion jarayonlarga adsorbentning dispersligi ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Moylarni tozalash usullari turli tumandir. Bu usullar asosan moylarning xarakteri va moylarni tozalash yoki tiklash jarayonlarini iqtisodiy tomonlari bilan belgilanadi. Bu jarayonlarning hammasini fizikaviy, fizik-ximiyaviy, ximiyaviy va umumlashgan metodlariga ajratish mumkin. Moylarni regeneratsiyalash metodlarining o‘rni va effektivligini baholashda aytish mumkinki, ularning ichida asosiy o‘rinni sorbentlar bilan tozala

moylarni o‘rganishda rangsizlantiruvchanlik darajasiga jarayonning asosiy faktorlarining ta’sir doirasi bilan baholanadi. Demak, jarayonning asosiy faktorlariga harorat, adsorbent va tozalanadigan moddaning ta’sirlashuv vaqtining davomiyligi hamda oqartiruvchi tuproqning miqdorlarini kiritish mumkin Adsorbentlarning yangi namunalari sifatida biz Qashqadaryo vohasining Qamashi tog‘ zonasidan keltirilgan turli tuzilishga ega bo‘lgan va kelib chiqishi hamda paydo bo‘lish geologik davrlarining turli xil muddatlar bilan farq qiladigan oqartiruvchi tuproqlaridan foydalandik. Tuproqlar tabiiy holatda, ya’ni nami yo‘qotilgan holda va aktivlantirilgan holatlarida PVN-7 markali nasos moyini tozalash bo‘yicha sinab ko‘rildi. Mineral tuproqlarni aktivlantirishda biz ikki xil usulni qo‘lladik. 1. Tabii

tekis joylashiga erishamiz. Tekshiriladigan tuproqning balandligi tekis joylangandan keyin 30 sm ni egallashi lozim. Chunki bu o‘lchov qolgan namunalar uchun ham taalluqlidir. So‘ngra tuproqning to‘liq xo‘llanishi uchun kolonkaga erituvchi, ya’ni benzin quyamiz. Kolonkadagi tuproq namlangandan keyin analiz qilinadigan yoki tarkibida aralashma tutgan ishlatilgan nasos moyi solamiz. Qachonki kolonkaga tushgan moyning barchasi tuproq qatlamiga singib bo‘lgandan keyin uning ustiga o‘sha tuproqdan kamgina qo‘yamiz va ustiga 500 ml miqdorda erituvchi solamiz. So‘ngra kranni ochiq holatda tutib turilgan holda qoldiriladi. Bir sutkadan keyin fraksiyani olib aralashma tarkibidagi benzin qum hammomida sekin qizdirish natijasida haydab olindi. Moyning rangi dastlabki ishlatilgan nasos moyi rangiga ta

ikkinchidan, uning tarkibidagi ozod va struktur tuzilishida ishtirok etgan suvlarning chiqib ketmasligidan tarkibidagi turli xil aralashmalarni kichik hajmlargacha disperslanishi va natijada g‘ovaklarda adsorbsiyalanib qolishi bilan tushuntiriladi.

1-жадвал PVN-7 markali nasos moyini tozalashda mahalliy mineral tuproqlarning oqartiruvchanlik xossasi Termoaktivlantirilgan namunalarning oqartiruvchanlik xossasi (20 g sorbent uchun) Namuna raqami 105 0 С 200 0 С 300 0 С Sinalgandan keyingi miqdor, .g. Sorbentning aktivligi, % n 15 д Sinalgandan keyingi miqdor, .g. Sorbentning aktivligi, % n 15 д Sinalgandan keyingi miqdor, t.g. Sorbentning aktivligi, % n 15 д I 21 ,80 9 1,47472 22,20 11 1,47466 21,00 5 1,47471 II 21 ,60 8 1,47480 22,10 10,5 1,47472 20,90 4,5 1,475395 III 21 ,50 7,5 1,47480 22,10 10,5 1,47475 20,90 4 1,475495 Kislotali aktivlantirilgan namunalarning oqartiruvchanlik xossasi Намуна рақами 15 % Н 2 SO 4 25 % Н 2 SO 4 35 % Н 2 SO 4 Sinalgandan keyingi miqdor, .g. Sorbentning aktivligi, % n 15 д Sinalgandan keyingi miqdor, .

III - BOB.TAJRIBA QISMI 3.1. Tabiiy adsorbentlarni termoaktivlash Tajribalar uchun namunalar dastlab 2-3 mm o‘lchamdagi elak yordamida elab olinadi. So‘ngra namunalar begona jinslardan mexanik tarzda tozalandi. Shundan so‘ng namunalardan ma’lum miqdor ajratib olinib, harorat ta’sirida aktivlantirish uchun 1457-01 «B» markali quritgichda 100-105 ° С haroratda doimiy og‘irlikka kelgunicha quritildi. Quritilgan namunalar 18 bo‘lakka ajratilib, shundan to‘qqiz bo‘lagi termoaktivlash va qolgan to‘qqiz bo‘lagi kislotali aktivlash uchun tayyorlandi. Termoaktivlantirish uchun ajratilgan 9 bo‘lak namuna 150 -, 200, 250, 300, 350-, 400-, 450-, 500-, 550- va 600 ° С haroratda alohida- alohida termik ravishda aktivlantirildi. Termoaktivlashning davomiyligi 2,5-3 soat. Tajriba uchun namunalarning har b

sekinlik bilan chiqayotgan nordon gaz konsentirlangan sulfat kislota orqali o‘tib, U-simon nayga joylashtirilgan sorbent orqali 30-minut davomida o‘tkazildi. Ortiqcha gaz mo‘rili shkafda fakel ko‘rinishida yoqib qo‘yildi. Tajribadan so‘ng adsorbentning og‘irligi U-simon nay bilan birgalikda analitik torozida tortib ko‘rildi va dastlabki og‘irlik bilan keyingi og‘irlik orasidagi farq aniqlandi. Xuddi shu usulda qolgan namunalarning ham nordon gazni yutish qobiliyati topildi. 3.4. Tabiiy mineral tuproqlarning ishlatilgan PVN-7 nasos moyini tozalashda sinash Umumiy ko‘rinishda ishni o‘tkazish tartibini quyidagicha izohlash mumkin. Balandligi 60-80 sm, diametri 10-20 mm bo‘lgan kolonkaga tekshiriladigan yoki oqartiruvchanlik xossasi sinaladigan tabiiy tuproqlardan birini joylaymiz va uni taxta

Xulosa 1. Tabiiy holatda keltirilgan mineral tuproqlar termik ravishda (100-600 o С harorat oralig‘ida) faollantirildi va tajriba uchun tayyorlandi. 2. Kislotali aktivlash sulfat kislotaning turli konsentratsiyalari ( 15%, 25%, 35%) da faollantirildi va namunalar tajriba uchun tayyorlandi. 3 Har ikkala usulda faollantirilgan namunalarning oqartiruvchanlik xususiyati ishlatilgan PVN-7 nasos moyini tozalashda sinab ko‘rildi. 4.Olingan natijalar IRF-22 refraktometrida aniqlandi.

Foydalanilgan adabiyotlar 1. Стромберг В,А С Д.П. Физическая химия. М: Химия, 1973 , 78бст. 2. Усмонов Х.У., Рустамов Х.Р. Физик кимё. Т: Ўқитувчи,1975 , 155бет. 3. Рахимов Х.Р. Физик ва коллоид кимё. Т: Ўқитувчи, 1978, 123 бет. 4. Стромберг В.А., Семченко Д.П. Физическая химия. М: Химия, 1973. 5. Усмонов Х.У., Рустамов Х.Р. Физик кимё. Т: Ўқитувчи, 1975. 6 . A . M . Кулиев, Г.З. Алекперов, В.Г. Тагиев «Технология и моделирование процессов подготовки природного газа. Москва, Недра.З5- 39,123-139. 7 . Т.М. Бекиров «Промысловая и заводская обработка природных и неф тяных газов. Москва, Недра 1980г. 172-174 с. 8 . Кемпбел Д.М. «Очистка и переработка природных газов». Недра 1977. О целесообразности применения диэтаноламина для очистки природного газа от H 2 S и С0 2 на Мубарекском ГПЗ. Стрючко

1 6 . Очистка малосернистого газа с высоқим содержанием С0 2 от H 2 S раствором карбоната калия», А.А. Анисонян, В.И. Мурзин и др. - Экспресс информация. 1 7 . Реней Д.Р. «Удаление С0 2 по процессу селексол - Переработка углеводородов, 1976, № 4 с. 19-22. 1 8 . Современная тенденция и развитие технологии переработки газа. Авт. А.А. Согомонянц, Е.К. Борисенко, Г.М. Карпенко и др. ВНИНОЭНГ, 1977. 1 9 . Технический прогресс в области очистки природного газа и сжиженных углеводородов от сераорганических соединений / С.Ф. Гудков, Ф.М. Пехота, Е.Н. Туревский и др. ВНИИЭНГазпром, 1975. 20 . Технология очистки газа, содержащего сероводород, А.И. Гриценко, И.А. Галанин, Л.М. Виноградов и др. ВНИИЭНГД974. 2 1. Ивлев. А.С. «Переработка природного газа с большим содержанием сероводорода, 1968. 2 2 . К

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari