Taqismlanish qonuni, ekstraksiya - Химия - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	51.6KB
Покупки	5
Дата загрузки	05 Март 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Химия

Taqismlanish qonuni, ekstraksiya

Купить

O`zbekiston Respublikasi
Oliy ta`lim, fan va innovatsiya vazirligi
Andijon davlat universiteti
Tabiiy fanlar fakulteti kimyo ta`lim yo`nalishi
II- bosqich 202 guruh talabasi
Fizikaviy kimyo fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Taqismlanish qonuni, ekstraksiya
Kurs ishi rahbari:
Andijon

Mundarija
Kirish…………………………………………….…………….…… 3-5
I. Taqsimlash qonunining ahamiyati…………………………..…….…..……… 6-7
1.1 Taqsimlanish qonuni tamoyillari……….……………………….…......…… 7-9
1.2 Ta’rif va taxminlar…………………………………………………........… 9-10
1.3 Taqsimlash qonunini qo’llash……………………………...….….....….... 11-12
1.4 Kimyoviy tahlil……………...…………………………………….….….. 13-14
1.5 Ekstraksiya va ajratish usullari……………………………….....….……. 14-16
II. Ekstraksiya……………………………………………………….……..…..… 17
2.1 Ekstraksiyaning asosiy tushunchalari……………………………..…..……... 18
2.2 Ekstraksiya usullarini (solid, sifatli, g’az ekstraksiyasi)….…….…………… 19
2.3 Ekstraksiyaning asosiy qadamlari (solvent tanlash, ajratish, izolyatsiya)
…………………………………………………….………….……... 20
2.4 Ekstraksiyaning turli sohalardagi iste’moli (kimyo, neft va gaz sanoati,
tibbiyot)…………………………………………………………………….…..... 21
III. Taqsimlash qonunlari va ekstraksiyaning keng ko’lamda
qo’llanilishi………………………………………………….………….……..… 22
3.1 Taqsimlanish qonuni va ekstraktsiyaning fizik kimyodagi roli………..….….23
3.2 Taqsimlanish qonunining qo’llanilishi…………………………………… 23-24
3.3 Resurslarni taqsimlashda taqsimlanish qonunining qo’llanilishi…..…….. 24-25
3.4 Taqsimlanish qonunining transport va logistikada qo’llanilishi..….……... 25-
27
3.5 Ekstraktning kimyo sanoatida qo’llanilishi……………………….……… 26-27
3.6 Ekstraktning neft va gaz sanoatida qo’llanilishi………………………..… 27-
28
3.7 Ekstraktning tibbiy ilovalarda qo’llanilishi……………………….............…. 28
Xulosa…………………………………………………………………….….…... 29
Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………...……...… 30
2

Kirish
Tarqatish qonuni va ekstraktsiya matematikaning asosiy tushunchalari bo’lib,
algebraik manipulyatsiya va muammolarni hal qilishda hal qiluvchi rol o’ynaydi.
Bu tushunchalar matematik ifodalarni kengaytirish va soddalashtirish, umumiy
omillarni ajratib olish va tenglamalarni yechish uchun kuchli vositalarni taqdim
etadi. Matematikaning turli sohalarida, jumladan, algebra, hisob va chiziqli algebra
bo’yicha talabalar va amaliyotchilar uchun taqsimlanish qonuni va ekstraktsiya
usullarini tushunish juda muhimdir.
Taqsimot qonunida aytilishicha, ikki yoki undan ortiq hadning yig’indisi yoki
ayirmasi bo’lgan son yoki hadning ko’paytmasini son yoki hadni har bir hadga
alohida ko’paytirish va keyin olingan natijalarni qo’shish yoki ayirish yo’li bilan
olish mumkin. Bu qonun iboralarni kengaytirish va ulardagi yashirin naqshlarni
ochish uchun asos bo’ladi.
Mavzuning dolzarbligi. Taqsimlash qonuni va ekstraktsiya usullari
matematikada keng qo’llaniladigan muhim vositalardir. Ular ifodalarni
manipulyatsiya qilish va soddalashtirish, tenglamalarni echish va real
muammolarni tahlil qilishning tizimli usullarini taqdim etadi. Ushbu
tushunchalarni bilish algebraik manipulyatsiyani o’zlashtirish, muammolarni hal
qilish ko’nikmalarini oshirish va matematikaning turli sohalarida va ilmiy fanlarda
muvaffaqiyatga erishish uchun juda muhimdir.
Kurs ishining maqsadi. “Taqsimot qonuni va ekstraktsiya” kurs ishining
maqsadi matematikadagi ushbu fundamental tushunchalarni chuqurroq
tushunishdir. Tadqiqot, tahlil qilish va tanqidiy fikrlash bilan shug’ullanish orqali
kurs ishi quyidagi maqsadlarga erishishga qaratilgan:
 Kontseptual tushuncha: taqsimot qonuni va uning matematik amallardagi
ahamiyati haqida to’liq tushunchaga ega bo’ling. Taqsimot qonunining nazariy
asoslari, tarixiy rivojlanishi va xossalarini o’rganing.
 Qo’llash ko’nikmalari: taqsimlash qonunini turli matematik kontekstlarda
samarali qo’llash qobiliyatini rivojlantirish. Ekstraksiya usullaridan ifodalarni
3

soddalashtirish va tenglamalarni yechishda qanday foydalanish mumkinligini
tushuning.
 Muammolarni yechish malakasi: Turli matematik stsenariylarga taqsimlash
qonuni va ekstraktsiya usullarini qo’llash orqali muammolarni hal qilish
ko’nikmalarini oshirish. Matematik ifodalarni soddalashtirish va manipulyatsiya
qilish uchun ushbu tushunchalardan foydalanishda ishonch hosil qiling.
 Analitik fikrlash: taqsimlash qonuni va ekstraktsiya o’rtasidagi munosabatni
tahlil qiling va baholang. Ushbu tushunchalardan foydalanishning asosiy
tamoyillari va mantiqiy asoslarini o’rganing.
 Muloqot va yozish ko’nikmalari: Topilmalar, tahlillar va xulosalaringizni
yaxshi tuzilgan va izchil tarzda taqdim etish orqali muloqot va yozish
ko’nikmalaringizni yaxshilang. Murakkab matematik tushunchalarni boshqalarga
tushuntirish qobiliyatini rivojlantirish.
 Tanqidiy tahlil: distributiv qonun va ekstraktsiya bilan bog’liq cheklovlar,
istisnolar va muammolarni tanqidiy tahlil qilish bilan shug’ullaning. Ushbu sohada
keyingi tadqiqotlar uchun ilg’or mavzular va potentsial sohalarni o’rganing.
 Umumiy matematik kompetentsiya: Asosiy tushunchalar va ularning
qo’llanilishini chuqur tushunish orqali umumiy matematik qobiliyatingizni
oshiring. Matematika bo’yicha keyingi tadqiqotlar uchun mustahkam poydevor
yarating.
Kurs ishining vazifasi . "Taqsim lanish qonuni va ekstraksiya " kurs ishining
vazifasi distributiv qonun va uning qazib olish texnikasida qo’llanilishi haqida har
tomonlama tushunchaga ega bo’lish uchun tadqiqot va tahlillarni o’tkazishni o’z
ichiga oladi. Kurs ishi taqsimot qonunining nazariy asoslarini, tarixiy rivojlanishini
va xususiyatlarini o’rganishni talab qiladi. Shuningdek, u ekstraksiya tushunchasini
va uning taqsimot qonuni bilan aloqasini o’rganishni o’z ichiga oladi. Vazifa
matematik muammolarni hal qilish uchun ushbu tushunchalarni qo’llashni,
ularning amaliy qo’llanilishini ko’rsatish uchun misollar va misollardan
foydalanishni o’z ichiga oladi. Bundan tashqari, kurs ishi tarqatish qonuni va qazib
olish bilan bog’liq cheklovlar va muammolarni tanqidiy tahlil qilishni talab qiladi.
4

Samarali muloqot va topilmalar, tahlillar va xulosalarni taqdim etish vazifaning
muhim jihatlaridir.
Kurs ishining ob`yekti . "Taqsimlanish qonuni va ekstraksiya" haqidagi asosiy
qonunlari, taqsimlash va ekstraksiyani o’rganish va chuqur targ’b qilish.
Kurs ishining predmeti. "Taqsimlanish qonuni va ekstraksiya" usullari
bo’yicha chuqur izlanishlar olib borish, axborotni tahlil qilish uchun tanqidiy
fikrlash va analitik ko’nikmalarni qo’llash.
Kurs ishining ilmiy ahamiyati: Ilmiy jihatdan qonunlarning o`rganilishi va
to`liq o`rganilmagan qismlari. Ushbu qonunlarning olimlar tomonidan
o`rganilayotgan belgilarining ahamiyati.
Amaliy jihatdan ulardan yuzaga chiqayotgan foydali va zararli ko`rsatgichlarini
bilish. Ularni o`rganish jarayonida bu belgilarning hisobga olgan holda yondashish.
Kurs ishining hajmi: Ushbu kurs ishi 32 betdan iborat bo`lib 5 ta bobni o`z
ichiga oladi, kurs ishi kirish qism, xulosa va foydali adabiyotlar bandidan tashkil
topgan.
5

I. Taqsimlash qonunining ahamiyati.
Tarqatish qonuni fizik kimyo sohasida muhim ahamiyatga ega va turli ilmiy
fanlarda ko’plab ilovalarni topadi. Tarqatish qonunining ahamiyatini
ko’rsatadigan ba’zi asosiy sabablar:
1. Muvozanat tarkibini bashorat qilish: Tarqatish qonuni muvozanatdagi turli
fazalar o’rtasida moddaning taqsimlanishi yoki bo’linishini bashorat qilish uchun
asos yaratadi. Tarqatish qonuni tamoyillarini tushunish orqali olimlar suyuqliklar,
gazlar yoki qattiq moddalar kabi turli fazalardagi erigan moddalarning
kontsentratsiyasi yoki miqdorini aniqlashlari mumkin. Bu bilim kimyoviy
reaksiyalarni, ajratish jarayonlarini va muvozanat tizimlarini o’rganish va
boshqarish uchun juda muhimdir.
2. Kimyoviy tahlil: Tarqatish qonuni analitik kimyoda, ayniqsa ekstraktsiya
va ajratish texnikasida muhim rol o’ynaydi. U murakkab aralashmalardan kerakli
birikmalarni bir-biriga aralashmaydigan fazalar orasidagi differentsial
taqsimotidan foydalanib olish imkonini beradi. Suyuq-suyuqlik ekstraktsiyasi va
qattiq fazali ekstraktsiya kabi usullar keyingi tahlil qilish uchun tahlil qiluvchi
moddalarni ajratish va konsentratsiyalash uchun taqsimlash qonuni tamoyillariga
tayanadi
3. Atrof-muhit fanlari: Atrof-muhit tizimlarida ifloslantiruvchi moddalarning
tarqalishini tushunish ularning taqdiri, tashish va potentsial xavflarni baholash
uchun juda muhimdir. Tarqatish qonuni havo, suv, tuproq va biota kabi turli xil
atrof-muhit bo’linmalari orasidagi ifloslantiruvchi moddalarning harakatini
o’rganishga yordam beradi. U uchuvchan organik birikmalar, pestitsidlar va og’ir
metallar kabi ifloslantiruvchi moddalarning bo’linishini va ularning atrof-
muhitdagi harakatini bashorat qilishga yordam beradi.
4. Farmatsevtika fanlari: Farmatsevtika tadqiqotlari va ishlanmalarida
tarqatish qonuni dori eruvchanligi, bioavailability va farmakokinetikasini
tushunish uchun muhimdir. Bu dorilarning qon, to’qimalar va organlar kabi turli
fiziologik bo’limlar o’rtasida qanday bo’linishi haqida tushuncha beradi.
Tarqatish qonunini bilish dori vositalarining formulalarini ishlab chiqishda,
6

dozalash rejimlarini optimallashtirishda va inson tanasida giyohvand
moddalarning harakatini bashorat qilishda yordam beradi.
5. Sanoat jarayonlari: Tarqatish qonuni turli sanoat jarayonlarida amaliy
qo’llanmalarga ega. Masalan, suyuqlik-suyuqlik ekstraktida u aralashmaydigan
erituvchilarda differensial eruvchanligi asosida kerakli komponentlarni murakkab
aralashmalardan ajratish va tozalash imkonini beradi. Gazni adsorbsiyalash
jarayonlarida tarqatish qonuni faollashtirilgan uglerod filtrlari yoki molekulyar
elaklar kabi adsorbsion tizimlarni loyihalash va optimallashtirishda yordam
beradi.
6. Termodinamik modellashtirish: Tarqatish qonuni aralashmalar va
eritmalarning harakatini tavsiflovchi termodinamik modellar va tenglamalarni
ishlab chiqish uchun asosiy asosni tashkil qiladi. Ushbu modellar fazalar
muvozanatini, faollik koeffitsientlarini va boshqa termodinamik xususiyatlarni
bashorat qilishda yordam beradi. Ular kimyo muhandisligi, jarayonlarni
loyihalash va simulyatsiya qilishda muhim vositalardir.
Umuman olganda, tarqatish qonuni moddalarning turli fazalar o’rtasida
taqsimlanishini tushunish uchun miqdoriy asosni beradi. U kimyoviy tahlil, atrof-
muhit fanlari, farmatsevtika va sanoat jarayonlarida keng ko’lamli ilovalarga ega.
Tarqatish qonuni tamoyillarini qo’llash orqali olimlar va muhandislar ongli
qarorlar qabul qilishlari va bir qator amaliy va ilmiy ishlar uchun samarali
strategiyalarni ishlab chiqishlari mumkin.

I.1 Taqsimlanish qonuni tamoyillari.
Taqsimlash qonunining tamoyillari muvozanat, eruvchanlik va moddalarning
turli fazalardagi xatti-harakatlari tushunchalariga asoslanadi. Ikki asosiy qonun
Genri qonuni va Raul qonuni taqsimot qonunining asosini tashkil qiladi. Keling,
ushbu tamoyillarni batafsilroq ko’rib chiqaylik:
1. Genri qonuni: Genri qonuni suyuqlikda erigan gaz konsentratsiyasi va
gazning suyuqlik ustidagi qisman bosimi o’rtasidagi bog’liqlikni tavsiflaydi. Genri
qonunining asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
7

 Ta’rif va taxminlar: Genri qonunida aytilishicha, doimiy haroratda
suyuqlikda erigan gaz miqdori gaz va suyuqlik muvozanatda bo’lishi sharti bilan
gazning qisman bosimiga to’g’ridan-to’g’ri proportsionaldir. Bu gaz ideal tarzda
harakat qiladi va gaz molekulalari va erituvchi molekulalari o’rtasidagi o’zaro
ta’sir ahamiyatsiz deb hisoblaydi.
 Matematik ifoda: Matematik jihatdan Genri qonunini C = kH * P shaklida
ifodalash mumkin, bu erda C - suyuqlikdagi gaz konsentratsiyasi, kH - gaz va
suyuqlik tizimiga xos Genri qonuni doimiysi, P - qisman bosim. gaz. Doimiy kH
gazning tabiatiga, erituvchiga va haroratga bog’liq.
 Genri qonuni konstantasiga ta’sir etuvchi omillar: Genri qonuni
konstantasiga harorat, gaz va erituvchining tabiati va boshqa erigan moddalarning
mavjudligi kabi turli omillar ta’sir ko’rsatadi. Odatda, gazlarning eruvchanligi
harorat oshishi bilan kamayadi va turli gazlar ma’lum bir erituvchida turli xil
eruvchanlikni namoyon qiladi.
2. Raul qonuni: Raul qonuni ideal eritmaning bug ‘bosimini eritmadagi har
bir komponentning mol ulushi funktsiyasi sifatida tavsiflaydi. Raul qonunining
asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
 Ta’rif va taxminlar: Raul qonuni shuni ko’rsatadiki, ideal eritmadagi
komponentning qisman bosimi sof komponentning bug’ bosimining eritmadagi
mol ulushiga ko’paytirilganiga teng. Eritmadagi komponentlar ideal tarzda harakat
qiladi va bir-biri bilan sezilarli darajada o’zaro ta’sir qilmaydi deb taxmin qiladi.
 Matematik ifoda: Matematik jihatdan Raul qonunini P = P° * x shaklida
ifodalash mumkin, bu erda P - komponentning qisman bosimi, P ° - toza
komponentning bug ‘bosimi va x - komponentning mol ulushi. yechim.
 Ideal yechimlar va Raul qonunidan chetlanishlar: Ideal yechimlar, agar
komponentlar ideal xulq-atvorni namoyon qilsa va ideallikdan sezilarli darajada
chetga chiqmasa, Raul qonuniga bo’ysunadi. Biroq, real eritmalarda molekulyar
o’zaro ta’sirlar, ideal bo’lmagan aralashtirish va eritma tarkibi kabi turli omillar
tufayli Raul qonunidan chetga chiqish sodir bo’lishi mumkin.
8

3. Genri qonuni va Raul qonunini birlashtirish: Tarqatish qonuni Genri
qonuni va Raul qonuni tamoyillarini birlashtirib, moddaning suyuqlik va gaz yoki
suyuqlik va qattiq kabi ikki aralashmaydigan fazalar o rtasida taqsimlanishi yokiʻ
bo linishini tavsiflaydi. Ikki faza o’rtasidagi muvozanatni hisobga olgan holda,
ʻ
tizimga xos bo’lgan muvozanat konstantalari va koeffitsientlarini o’z ichiga olgan
taqsimot qonuni tenglamasini olish mumkin.
Ta qsimlash qonuni tenglamasi tarkibiy qismlarning qisman bosimi, bug
‘bosimi va mol ulushlari asosida har bir fazadagi moddaning kontsentratsiyasi yoki
miqdorini bashorat qilish imkonini beradi.
Ushbu tamoyillarni tushunish va tarqatish qonunini qo’llash orqali olimlar
kimyoviy reaktsiyalar va ajralishlardan tortib atrof-muhit jarayonlari va
farmatsevtik formulalargacha bo’lgan turli tizimlardagi moddalarning xatti-
harakatlarini tahlil qilishlari va bashorat qilishlari mumkin.
I.2 Ta’rif va taxminlar.
Ta’rif: Taqsimlanish qonuni, shuningdek, bo’linish qonuni yoki muvozanat
taqsimoti qonuni sifatida ham tanilgan, fizik kimyodagi printsip bo’lib, moddaning
muvozanatdagi ikkita aralashmaydigan fazalar o’rtasida taqsimlanishi yoki
bo’linishini tavsiflaydi. U tizimga xos muvozanat konstantalari va koeffitsientlari
asosida har bir fazadagi moddaning kontsentratsiyasi, miqdori yoki faolligi
o’rtasidagi miqdoriy bog’lanishni ta’minlaydi.
Taxminlar: taqsimot qonuni matematik modellarni soddalashtirish va taqsimot
xatti-harakatlarini tushunishni osonlashtirish uchun bir nechta taxminlarga
asoslanadi. Bu taxminlarga quyidagilar kiradi:
1. Ideal xulq-atvor: Ta qsimlanish qonuni gazlar, suyuqliklar yoki qattiq
moddalar kabi tarkibiy qismlar o’z fazalarida ideal tarzda harakat qilishini taxmin
qiladi. Ideal xatti-harakat komponentlar muhim molekulalararo o’zaro ta’sirlarni
yoki ideal gaz yoki ideal eritma xatti-harakatlaridan og’ishlarni ko’rsatmasligini
anglatadi. Ushbu taxmin matematik modellarni soddalashtirgan bo’lsa-da, u
9

haqiqiy tizimlar uchun to’g’ri kelmasligi mumkin, ayniqsa kuchli molekulalararo
o’zaro ta’sirlar yoki ideal bo’lmagan aralashtirish effektlari mavjud bo’lganda.
2. Muvozanat: Ta qsimlanish qonuni tizim muvozanatda, ya’ni fazalar
o’rtasida moddaning aniq o’zgarishlari yoki harakati yo’qligini nazarda tutadi.
Muvozanat holatida fazalar o’rtasida uzatish yoki taqsimlash tezligi ikkala
yo’nalishda ham tengdir. Bu taxmin har bir fazadagi moddaning muvozanat
kontsentratsiyasi yoki miqdorini aniqlash imkonini beradi.
3. Chiziqli munosabatlar: Taqsimlanish qonuni moddaning kontsentratsiyasi,
miqdori yoki faoliyati va tegishli harakatlantiruvchi kuchlar, masalan, qisman
bosim yoki bug ‘bosimi o’rtasidagi chiziqli munosabatlarni nazarda tutadi. Bu
taxmin matematik ifodalarni soddalashtiradi va taqsimot xatti-harakatlarini
miqdoriy bashorat qilishni osonlashtiradi. Biroq, ba’zi hollarda, munosabatlar,
ayniqsa, yuqori konsentratsiyalarda yoki muayyan sharoitlarda chiziqlilikdan
chetga chiqishi mumkin.
4. Bir hil fazalar: Taqsimlanish qonuni ishtirok etgan fazalar bir hil
bo’lishini nazarda tutadi, ya’ni tizim ichidagi fazalarning xususiyatlarida sezilarli
o’zgarishlar yo’q. Ushbu taxmin muvozanat tushunchalarini qo’llash imkonini
beradi va taqsimot xatti-harakatlarini tahlil qilishni soddalashtiradi. Biroq, ba’zi
hollarda, fazalar xususiyatlarining o’zgarishi taqsimot xatti-harakatlariga ta’sir
qilishi mumkin bo’lgan heterojen tizimlarni hisobga olish kerak bo’lishi mumkin.
Shuni ta’kidlash kerakki, bu taxminlar taqsimot qonunini tushunish uchun
foydali asos bo’lsa-da, haqiqiy tizimlar ushbu ideallashtirilgan shartlardan chetga
chiqishi mumkin. Shuning uchun taqsimot qonunini muayyan tizimlar yoki
eksperimental sharoitlarga qo’llashda cheklovlar va mumkin bo’lgan og’ishlarni
hisobga olish juda muhimdir.

10

I.3 Taqsimlash qonunini qo’llash
Genri qonuni va Raul qonuni kabi tamoyillarga asoslangan taqsimot qonuni
turli ilmiy fanlarda ko’plab ilovalarni topadi. Tarqatish qonunining asosiy
qo’llanilishidan ba’zilari quyidagilardir:
1. Kimyoviy tahlil va ajratish usullari: Tarqatish qonuni kimyoviy tahlilda
murakkab aralashmalardan birikmalarni ajratib olish va ajratish uchun keng
qo’llaniladi. Suyuq-suyuqlik ekstraktsiyasi va qattiq fazali ekstraktsiya kabi usullar
moddalarning aralashmaydigan fazalar orasidagi differentsial taqsimlanishiga
tayanadi. Tarqatish xulq-atvoridan foydalangan holda, aniq birikmalarni ajratib
olish, konsentratsiyalash va keyingi tahlil qilish va identifikatsiya qilish uchun
ajratish mumkin.
2. Atrof-muhit fani: Atrof-muhit fanida tarqatish qonuni atrof-muhitdagi
ifloslantiruvchi moddalar va kimyoviy moddalarning xatti-harakatlarini tushunish
uchun juda muhimdir. Bu havo, suv, tuproq va biota kabi turli xil atrof-muhit
bo’linmalari o’rtasida ifloslantiruvchi moddalarning bo’linishini taxmin qilishga
yordam beradi. Ushbu bilim ekotizimlardagi ifloslantiruvchi moddalar bilan
bog’liq taqdir, transport va potentsial xavflarni baholash uchun juda muhimdir.
3. Farmatsevtika fanlari: Tarqatish qonuni farmatsevtika tadqiqotlari va
ishlanmalarida muhim rol o’ynaydi. Bu dori vositalarining inson tanasida
eruvchanligi, tarqalishi va farmakokinetikasini tushunishga yordam beradi.
Tarqatish xulq-atvorini hisobga olgan holda, olimlar dorilarning qon, to’qimalar va
organlar o’rtasida qanday bo’linishini taxmin qilishlari mumkin, bu dozani
optimallashtirish, formulani loyihalash va dori etkazib berish tizimlariga yordam
beradi.
4. Sanoat jarayonlari: Tarqatish qonuni turli sanoat jarayonlarida amaliy
qo’llanmalarni topadi. Misol uchun, suyuqlik-suyuqlik ekstraktsiyasida,
aralashmalardan kerakli komponentlarni ajratish va tozalash uchun ishlatiladi. Bir-
biriga aralashmaydigan erituvchilar o’rtasida erigan moddalarning taqsimlanishini
nazorat qilish orqali qimmatbaho mahsulotlarni olish mumkin. Bundan tashqari,
faollashtirilgan uglerod filtrlaridan foydalanish kabi gazni adsorbsiyalash
11

jarayonlarida tarqatish qonuni adsorbsiya samaradorligini optimallashtirishga va
samarali tizimlarni loyihalashga yordam beradi.
5. Termodinamik modellashtirish: Tarqatish qonuni aralashmalar va
eritmalarning xatti-harakatlarini tavsiflash uchun termodinamik modellar va
tenglamalarni ishlab chiqish uchun asos yaratadi. Ushbu modellar fazalar
muvozanatini, faollik koeffitsientlarini va boshqa termodinamik xususiyatlarni
bashorat qilishda yordam beradi. Ular kimyoviy muhandislik, jarayonlarni
loyihalash va simulyatsiya qilishda qimmatli vositalar bo’lib, tadqiqotchilarga
jarayonlarni optimallashtirish va murakkab kimyoviy tizimlarni tushunish imkonini
beradi.
6. Giyohvand moddalarni aniqlash va loyihalash: Dori-darmonlarni kashf
qilish sohasida tarqatish qonuni potentsial dori nomzodlarining lipofilligi va
membrana o’tkazuvchanligini bashorat qilishga yordam beradi. Lipofillik,
ko’pincha bo’linish koeffitsientlari bilan belgilanadi, preparatning biologik
membranalarni kesib o’tish va maqsadli joyga etib borish qobiliyatiga ta’sir qiladi.
Tarqatish qonuni tadqiqotchilarga dori vositalarining biologik tizimlarda
tarqalishini tushunish va optimallashtirishga yordam beradi.
7. Atrof-muhitni qayta tiklash: Tarqatish to’g’risidagi qonun turli xil
ommaviy axborot vositalarida ifloslantiruvchi moddalarning xatti-harakatlarini
bashorat qilish orqali atrof-muhitni qayta tiklash strategiyalarini boshqaradi. Bu
tuproq bug’ini olish, nasos va tozalash tizimlari va fitoremediatsiya kabi qazib
olish, ajratish va remediatsiya usullarining samaradorligini aniqlashga yordam
beradi. Tarqatish xulq-atvorini tushunish tuzatish jarayonlarining maqsadga
muvofiqligi va samaradorligini baholashga yordam beradi.
Ushbu ilovalar tarqatish qonunining turli sohalarda keng qo’llanilishini
ta’kidlaydi. Muvozanatni taqsimlash tamoyillarini hisobga olgan holda, olimlar
asosli qarorlar qabul qilishlari va samarali jarayonlarni loyihalashlari mumkin, bu
esa tahliliy texnika, atrof-muhitni boshqarish, farmatsevtika rivojlanishi va boshqa
ilmiy ishlarda yutuqlarga olib keladi.
12

I.4 Kimyoviy tahlil.
Kimyoviy tahlil - bu tarqatish qonuni va uning qo’llanilishi hal qiluvchi rol
o’ynaydigan soha. Tarqatish qonuni murakkab aralashmalardan aniq birikmalarni
ajratib olish, ajratish va miqdorini aniqlash uchun asos yaratadi. Kimyoviy tahlilda
taqsimlash qonunining ba’zi asosiy qo’llanilishi:
1. Suyuq ekstraktsiya: Suyuq-suyuqlik ekstraktsiyasi, shuningdek, erituvchi
ekstraktsiyasi sifatida ham tanilgan, kimyoviy tahlilda keng qo’llaniladigan
usuldir. Bu ikki aralashmaydigan suyuqlik fazalari o’rtasida tahlil qiluvchi
moddalarni ajratishni o’z ichiga oladi. Tarqatish qonuni analitiklarning ikki faza
o’rtasida taqsimlanish xatti-harakatlarini tushunish va bashorat qilishda yordam
beradi. Tegishli erituvchilarni tanlash va ekstraktsiya sharoitlarini o’zgartirish
orqali maxsus birikmalarni tanlab olish, konsentratsiyalash va keyingi tahlil qilish
uchun aralashmadan ajratish mumkin.
2. Qattiq fazali ekstraktsiya: Qattiq fazali ekstraktsiya (SPE) - murakkab
matritsalardan analitlarni olish va tozalash uchun ishlatiladigan namuna tayyorlash
usuli. U maqsadli birikmalarni tanlab ushlab turadigan qattiq sorbentlardan
foydalanadi va shu bilan birga aralashuvchi moddalarning o’tishiga imkon beradi.
Tarqatish qonuni analitning qattiq sorbentda saqlanish darajasini va uning keyingi
elyusiyasini aniqlashda muhim rol o’ynaydi. Sorbent xossalari va elutsiya
sharoitlarini optimallashtirish orqali analitlarni samarali konsentratsiyalash va
tahlil qilish uchun tozalash mumkin.
3. Xromatografiya: Gaz xromatografiyasi (GC) va suyuqlik
xromatografiyasi (LC) kabi xromatografiya usullari analitlarning mobil faza va
statsionar faza o’rtasida taqsimlanishiga tayanadi. Tarqatish qonunining tamoyillari
molekulyar o’zaro ta’sirlar va ajratish mexanizmlari kabi boshqa omillar bilan bir
qatorda xromatografik tizimlarda birikmalarning ajralishi va elutsiyasini
boshqaradi. Mobil faza tarkibini, statsionar faza xususiyatlarini va boshqa
parametrlarni boshqarish orqali xromatografik usullar murakkab aralashmalardagi
o’ziga xos birikmalarni ajratish va miqdorini aniqlash uchun mo’ljallangan.
13

4. Miqdoriy tahlil: Tarqatish qonuni miqdoriy tahlil usullarida muhim
ahamiyatga ega bo’lib, tahlil qilinadigan moddalarning kontsentratsiyasi yoki
miqdorini aniqlashga imkon beradi. Tahlil qiluvchi moddalarning tarqalishi va
ularning boshlang’ich va yakuniy kontsentratsiyasi o’rtasidagi bog’liqlikdan
foydalanib, taqsimot qonuni suyuqlik-suyuqlik ekstraktsiyasi, qattiq fazali
ekstraktsiya va xromatografiya kabi miqdoriy tahlil usullari uchun asos yaratadi.
Tahlil qiluvchi moddaning fazalar orasidagi taqsimlanishini yoki ekstraktsiya yoki
ajratish jarayonida uning konsentratsiyasining o’zgarishini o’lchash orqali
namunadagi dastlabki konsentratsiyani aniqlash mumkin.
5. Namuna tayyorlash va boyitish: Kimyoviy tahlilda, taqsimlash qonuni
ko’pincha iz analizatorlarini konsentratsiyalash va boyitish uchun namuna
tayyorlash usullarida qo’llaniladi. Suyuq-suyuqlik ekstraktsiyasi yoki qattiq fazali
ekstraktsiya kabi tahlil qiluvchi moddalarning tarqalish xatti-harakatlarini
boshqarish orqali iz birikmalarini kattaroq namuna matritsasidan ajratib olish va
ularni aniqlash va tahlil qilishni osonlashtirish uchun konsentratsiyalash mumkin.
Bu murakkab namunalarda past konsentratsiyalarda bo’lishi mumkin bo’lgan tahlil
qiluvchi moddalarni aniqlash va miqdorini aniqlash imkonini beradi.
Umuman olganda, taqsimot qonuni kimyoviy tahlilda hal qiluvchi rol
o’ynaydi, bu murakkab aralashmalardan o’ziga xos birikmalarni ajratib olish,
ajratish va miqdorini aniqlash imkonini beradi. Muvozanat taqsimoti tamoyillarini
tushunib, olimlar turli xil ilovalar, jumladan, atrof-muhit tahlili, farmatsevtik tahlil,
sud-tibbiyot tahlili va boshqalar uchun tahliliy usullarni ishlab chiqishlari va
optimallashtirishlari mumkin.
I.5 Ekstraksiya va ajratish usullari
Ekstraksiya va ajratish usullari kimyoviy tahlil va turli ilmiy fanlarda
fundamental jarayonlardir. Bu usullar murakkab aralashmalardan maxsus
birikmalarni ajratib olish, izolyatsiyalash va tozalashni o’z ichiga oladi. Tarqatish
qonuni, boshqa tamoyillar bilan bir qatorda, ko’pincha samarali qazib olish va
14

ajratishni osonlashtirish uchun qo’llaniladi. Quyida tez-tez ishlatiladigan qazib
olish va ajratish usullari keltirilgan:
1. Suyuq-suyuq ekstraktsiya: Suyuq-suyuqlik ekstraktsiyasi, shuningdek,
erituvchi ekstraktsiyasi yoki bo’linish sifatida ham tanilgan, birikmalarni olish va
ajratish uchun keng qo’llaniladigan usuldir. Bu moddalarning differensial
eruvchanligiga yoki ikki aralashmaydigan suyuqlik fazalari o’rtasida bo’linishiga
tayanadi. Tarqatish qonuni birikmalarning ikki faza o’rtasida taqsimlanish
harakatini tushunish va bashorat qilish uchun qo’llaniladi. Tegishli erituvchilarni
tanlash va pH va harorat kabi ekstraktsiya sharoitlarini boshqarish orqali maxsus
birikmalarni tanlab olish, konsentratsiyalash va aralashmadan ajratish mumkin.
2. Qattiq fazali ekstraktsiya: Qattiq fazali ekstraktsiya (SPE) - murakkab
matritsalardan analitlarni olish va tozalash uchun ishlatiladigan namuna tayyorlash
usuli. U maqsadli birikmalarni tanlab ushlab turuvchi qattiq sorbentlardan
foydalanadi va shu bilan birga aralashuvchi moddalarning o’tishiga imkon beradi.
Taqsimlanish qonuni analitning qattiq sorbentda ushlanish darajasini va uning
keyingi elyusiyasini aniqlash uchun ishlatiladi. Tegishli sorbent materialini tanlash,
ekstraksiya sharoitlarini optimallashtirish va elusion erituvchilarni manipulyatsiya
qilish orqali aniq birikmalarni tahlil qilish uchun samarali ravishda
konsentratsiyalash va tozalash mumkin.
3. Xromatografiya: Xromatografiya usullari ajratish va tahlil qilish uchun
keng qo’llaniladi. Gaz xromatografiyasi (GC) va suyuq xromatografiya (LC) ikkita
keng tarqalgan xromatografik usullardir. Ushbu usullar tahlil qiluvchi
moddalarning harakatlanuvchi faza va statsionar faza o’rtasida taqsimlanishiga
tayanadi. Xromatografiya birikmalarning differentsial taqsimoti va o’zaro
ta’siridan foydalanib, ularni molekulyar o’lcham, qutblilik va statsionar fazaga
yaqinlik kabi omillarga asoslangan holda ajratish imkonini beradi. Tarqatish
qonuni, boshqa xromatografik tamoyillar bilan bir qatorda, ushbu usullarda
birikmalarni ajratish va elutsiya qilishni boshqaradi.
4. Distillash: Distillash - suyuqlik aralashmasidagi aralashmalarning qaynash
nuqtalari yoki bug’ bosimidagi farqlarga asoslangan ajratish usuli. Bu
15

aralashmaning bug’lanishini va keyinchalik bug’larni tarkibiy qismlarni ajratish va
yig’ish uchun kondensatsiyalashni o’z ichiga oladi. Tarqatish qonuni bug ‘-
suyuqlik muvozanatini tushunish va turli haroratlarda bug’ va suyuqlik fazalarining
tarkibini bashorat qilish uchun qo’llaniladi. Harorat va bosimni diqqat bilan
nazorat qilish orqali uchuvchi birikmalar uchuvchan bo’lmagan yoki kamroq
uchuvchi moddalardan samarali ravishda ajratilishi mumkin.
5. Adsorbsiya: Adsorbsiya adsorbent deb ataladigan qattiq moddaning
yuzasiga molekulalar yoki ionlarning biriktirilishini o’z ichiga olgan jarayon.
Ushbu usul faollashtirilgan uglerod adsorbsiyasi, molekulyar elaklar va
xromatografik statsionar fazalar kabi ajratish va tozalash jarayonlarida keng
qo’llaniladi. Tarqatish qonuni adsorbsion muvozanatni tushunish va adsorbsiya
yuzasida turli birikmalarning adsorbsion qobiliyati va selektivligini bashorat qilish
uchun qo’llaniladi. Tegishli adsorbentni tanlash va ish sharoitlarini
optimallashtirish orqali o’ziga xos birikmalarni tanlab adsorbsiyalash va
aralashmadan ajratish mumkin.
Ushbu ekstraksiya va ajratish usullari, tarqatish qonuni tamoyillari bilan bir
qatorda, olimlar va tadqiqotchilarga murakkab aralashmalardan birikmalarni ajratib
olish, ajratish va tozalash uchun kuchli vositalarni taqdim etadi. Ushbu texnikalar
farmatsevtika, atrof-muhit tahlili, sud-tibbiyot, oziq-ovqat va ichimliklar sanoati va
boshqa ko’plab sohalarda keng qo’llaniladi.
16

II. Ekstraksiya.
Ekstraksiya - bu moddani erituvchiga o’tkazish orqali ajratish yoki olib
tashlash jarayoni. Bu jarayon ko’pincha qattiq yoki suyuq aralashmadagi
komponentlarni ajratish uchun ishlatiladi. Ekstraksiya sanoat jarayonlari, kimyoviy
laboratoriyalar, oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash, farmatsevtika ishlab
chiqarish, neftni qayta ishlash, metallurgiya va boshqa ko’plab sohalarda keng
qo’llaniladigan usuldir.
Ekstraksiya jarayoni erituvchi deb ataladigan moddaning ekstraktor deb
ataladigan modda bilan aloqa qilishini talab qiladi. Erituvchi maqsadli
komponentni uning ekstraktoridan ajratish yoki olib tashlash uchun ishlatiladi.
Ekstraksiyaning asosiy printsipi selektivlik farqiga asoslanadi, bunda maqsadli
komponent erituvchi tomonidan yaxshiroq eriydi yoki boshqa komponentlardan
ajralib turadi.[8,10,12]
Chiqarish usullari har xil bo’lishi mumkin, lekin odatda quyidagi bosqichlarni
o’z ichiga oladi:
Erituvchi tanlash: Qiziqarli komponent erituvchida yaxshi erishi va boshqa
komponentlardan ajratilishi uchun mos erituvchi tanlanadi.
Aralashmani tayyorlash: Ekstraktsiya jarayoni uchun zarur bo’lgan aralash
tayyorlanadi. Bu erituvchini maqsadli tarkibni o’z ichiga olgan modda bilan
birlashtirishni o’z ichiga olishi mumkin.
Ekstraksiya jarayoni: erituvchi va moddalar aralashmasi odatda ekstraksiya
idishida yoki uskunasida amalga oshiriladi. Aralash mos harorat, vaqt va
aralashtirish sharoitida qayta ishlanadi.
Fazani ajratish: Ekstraksiya jarayoni tugagandan so’ng, erituvchi va
ekstraktorni ajratish kerak. Ushbu bosqichda fazani ajratish yoki ajratish usullari,
masalan, suyuqlik-suyuqlik ajratish, bug’lanish yoki boshqa usullar qo’llaniladi.
Ekstraktni qayta ishlash: Olingan ekstrakt kerak bo’lganda keyingi ishlov
berish yoki tozalash bosqichlariga o’tkazilishi mumkin. Bu maqsadli birikmani
toza shaklda olish uchun amalga oshirilishi mumkin.
17

Ekstraksiya maqsadli birikmani muvaffaqiyatli ajratish yoki ajratib olishning
samarali usuli bo’lishi mumkin. Biroq, xavfsizlik choralari, atrof-muhitga ta’siri va
kimyoviy chiqindilarni boshqarish kabi omillarni hisobga olish kerak.
2.1 Ekstraksiyaning asosiy tushunchalari.
Ekstraksiya - bu moddani erituvchiga o’tkazish orqali ajratish yoki olib
tashlash jarayoni. Jarayon selektivlikdagi farq asosida turli komponentlarni
erituvchiga o’tkazishni o’z ichiga oladi. Bu erda qazib olishning haqiqiy
tushunchalari:
Ekstraktant: Ekstragent - bu manbadan ajratilgan yoki olinadigan modda yoki
komponent. Ekstragent maqsadli birikmani o’z ichiga oladi va odatda erituvchi
bilan aralashtiriladi va ajratiladi.
Solvent: Erituvchi - bu ekstraktsiya jarayonida ishlatiladigan modda yoki
birikma. Erituvchi ajratishni ekstragentni eritish yoki maqsadli birikmani
ekstraktordan ajratish orqali amalga oshiradi. Erituvchi maqsadli birikmani eritishi
yoki tanlab olishi mumkin bo’lgan xususiyatga ega bo’lishi kerak.
Selektivlik: Ekstraksiya jarayonining asosiy printsipi shundaki, erituvchi
maqsadli birikmani boshqa komponentlardan ajratish uchun tanlab olinadi.
Selektivlik maqsadli birikmaning erituvchida yaxshiroq eriydi yoki boshqa
komponentlardan ajralib turish qobiliyatini anglatadi.
Fazani ajratish: Ekstraktsiyadan keyin erituvchi va ekstraktorni ajratish kerak.
Ushbu bosqichda erituvchi va ekstraktor turli fazalarda bo’lib, ularni bir-biridan
ajratish uchun mos usul qo’llaniladi. Buning uchun suyuqlik-suyuqlikni ajratish,
bug’lash yoki boshqa ajratish usullaridan foydalanish mumkin.
Samaradorlik: Ekstraksiya jarayonidagi samaradorlik maqsadli birikmaning
erituvchiga o’tishning maksimal miqdorini bildiradi. Samarali ekstraksiya jarayoni
maqsadli birikmaning yuqori tozalikda va yuqori hosildorlikda olinishini
ta’minlaydi.
Ekstraksiya turli sohalarda va laboratoriya tadqiqotlarida keng qo’llaniladigan
ajratish usuli hisoblanadi. Ekstraksiya usullari kimyoviy tahlil, farmatsevtika ishlab
18

chiqarish, oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash, neftni qayta ishlash, atrof-
muhitni o’rganish va boshqa ko’plab sohalarda komponentlarni ajratish va
izolyatsiya qilish uchun ishlatiladi.
2.2 Ekstraksiya usullarini (solid, sifatli, g’az ekstraksiyasi).
Ekstraksiya usullari deganda moddalarni turli fizik holatda ajratish uchun
ishlatiladigan turli usullar tushuniladi. Bu erda bir nechta keng tarqalgan
ekstraktsiya usullari mavjud:
Qattiq ekstraktsiya: Qattiq ekstraktsiya qattiq moddani erituvchi bilan aloqa
qilishni va maqsadli birikmani erituvchiga o’tkazishni o’z ichiga oladi. Bu usul
odatda o’simlik ekstraktlari, dori ishlab chiqarish, aroma va mohiyat ishlab
chiqarish kabi ilovalarda qo’llaniladi. Misol uchun, o’simlik materiallarining faol
komponentlarini olish uchun etanol yoki suv kabi mos erituvchilardan foydalanish
mumkin.[2,6,10]
Suyuqlik ekstraktsiyasi: Suyuqlik ekstraktsiyasi maqsadli birikmani ikki
suyuqlik fazasi o’rtasida o’tkazishni o’z ichiga oladi. Ushbu usulda maqsadli
birikma erituvchida yaxshiroq eriydi yoki selektivlik farqiga qarab erituvchiga
o’tkaziladi. Masalan, suyuqlik-suyuqlik ekstraktsiyasi, organik birikmalarni olib
tashlash, og’ir metallarni olib tashlash kabi turli xil ilovalarda qo’llaniladi.
Gazni qazib olish: Gaz qazib olish - bu gaz fazasining maqsadli birikmasini
gaz fazasidan ajratish jarayoni. Bu usul odatda gaz fazasida uchuvchi organik
birikmalar yoki boshqa komponentlarni ajratish uchun ishlatiladi. Misol uchun, bu
usul, shuningdek, erituvchisiz ekstraksiya sifatida ham tanilgan, efir moylarini
olish uchun keng qo’llaniladi.
Superkritik ekstraktsiya: Superkritik ekstraktsiya - bu moddani o’ta kritik
erituvchi bilan aloqa qilish orqali ajratish jarayoni. Superkritik erituvchilar
suyuqlik va gaz fazalari orasidagi bir nuqtada alohida holatni ifodalaydi. Bu usul
yuqori eruvchanlik, past haroratda ishlash, erituvchi qoldiqlari yo’qligi
afzalliklariga ega va ayniqsa farmatsevtika ishlab chiqarishda, oziq-ovqat
mahsulotlarini qayta ishlashda va lazzatlarni olishda qo’llaniladi.
19

Ushbu ekstraktsiya usullari moddaning xususiyatlariga, maqsadli birikmaga
va dastur talablariga qarab tanlanadi. Har bir usul o’zining afzalliklari va
kamchiliklariga ega va ular tegishli sharoitlarda samarali qo’llaniladi.
2.3 Ekstraksiyaning asosiy qadamlari (solvent tanlash, ajratish, izolyatsiya).
Ekstraksiya jarayoni odatda quyidagi asosiy bosqichlardan iborat:
Tayyorlash: birinchi qadam - ekstraktsiya jarayoniga tayyorgarlik. Ushbu
bosqichda qazib olish uchun zarur bo’lgan materiallar va uskunalar taqdim etiladi.
Solventni tanlash erituvchi va ekstraktorning xususiyatlariga va dastur talablariga
muvofiq amalga oshiriladi.
Aralashmani tayyorlash: Ekstraksiya jarayoni uchun erituvchi va ekstraktor
birlashtirilishi kerak. Ushbu bosqichda to’g’ri nisbatda erituvchi va ekstraktor
aralashmasi tayyorlanadi. Aralashning bir hil bo’lishi va tarkibiy qismlarning
yaxshi tarqalishi muhim ahamiyatga ega.
Ekstraksiya jarayoni: Aralash tayyorlangandan so’ng, ekstraktsiya jarayoni
amalga oshiriladi. Ushbu bosqichda erituvchi va ekstraktor o’zaro ta’sir qiladigan
jarayon sodir bo’ladi. Ekstraksiya idishi yoki moslamasi yordamida aralash mos
harorat, vaqt va aralashtirish sharoitida qayta ishlanadi. Bu maqsadli birikmaning
erituvchiga o’tishi yoki eritilishiga imkon beradi.
Fazani ajratish: Ekstraksiya jarayoni tugagandan so’ng, erituvchi va
ekstraktorni ajratish kerak. Buning uchun fazalarni ajratish deb ataladigan faza
ishlatiladi. Odatda, suyuqlik-suyuqlikni ajratish erituvchi va ekstraktorning turli
zichligi yoki polaritesidan foydalanadi. Ajratish jarayoni ekstraktorni erituvchidan
ajratish va maqsadli birikmani olish uchun muhimdir.
Ekstraktni qayta ishlash: Olingan ekstrakt kerak bo’lganda keyingi ishlov
berish yoki tozalash bosqichlariga o’tkazilishi mumkin. Ushbu bosqichda maqsadli
birikmaning tozaligi va sifati oshirilishi mumkin. Quritish, filtrlash, erituvchini
olib tashlash yoki ekstraktni keyingi tozalash kabi bosqichlarni qo’llash mumkin.
Tahlil va baholash: Ekstraksiya jarayoni tugagandan so’ng, olingan ekstrakt
tahlil qilinadi va baholanadi. Bu maqsadli birikmaning mavjudligi va tozaligini
20

tekshirish, sifat nazorati va kerakli xususiyatlarning bajarilishini baholashni o’z
ichiga oladi.
2.4 Ekstraksiyaning turli sohalardagi iste’moli (kimyo, neft va gaz sanoati,
tibbiyot).
Ekstraksiya, kimyo, neft va gaz sanoati, tibbiyot, g’az turar joylar, oziq-ovqat
mahsulotlari sanoati, metallurgiya, oziq-ovqat mahsulotlari sanoati va boshqa
sohalarda keng tarqalgan bir texnologik jarayon hisoblanadi.
Kimyo sohasida, ekstraksiya, tarkibdagi komponentlarning ajratilishi,
tozalash va to’g’ridan-to’g’ri ayirish, turli kimyo vositalari tayyorlash va asosiy
moddalarni ajratish uchun juda muhimdir. Ekstraksiya kimyo, biotexnologiya, neft
va gaz sanoati va boshqa ko’plab sohalarda ham ishlatiladi.
Neft va gaz sanoatida, ekstraksiya texnologiyasi, neft va gazdan yaxshi ta’sir
ko’rsatmaydigan materiallarni ajratish uchun ishlatiladi. Ekstraksiya usullari bu
sohada turli molekulyar tuzilmalar, katalizatorlar va boshqa vositalar ishlatiladi.
Tibbiyot sohasida, ekstraksiya, tibbiy o’simliklar va hayvonlar bilan
ishlaydigan laboratoriyalar tomonidan kasallikni davolash uchun kimyoviy
moddalar tayyorlash va ajratish uchun ishlatiladi. Ushbu sohada ekstraksiya,
bitkilar va hayvonlarning kimyoviy moddalarini tahlil qilishda ham ishlatiladi.
Oziq-ovqat mahsulotlari sanoatida, ekstraksiya, oziq-ovqat mahsulotlarida
bo’lishi mumkin bo’lgan kimyoviy moddalar va aromatik vositalarni ajratish uchun
ishlatiladi. Masalan, kofe ekstrakti, shokolad ekstrakti va boshqa oziq-ovqat
mahsulotlarining asosiy moddalari bu usul bilan ajratiladi.
Metallurgiyada ekstraksiya, metaldan keyingi non-metal qismlarni ajratish
uchun ishlatiladi. Metallar ko’p tuzilgan qismlardan iborat bo’lib, ularni ajratishni
boshqacha qilish juda qiyin bo’lishi mumkin.[3,7,11]
G’az turar joylarda, ekstraksiya, qurilgan g’azlarni ajratish uchun ishlatiladi.
Qurilgan g’azlarning ajralmasligi uchun juda muhim bo’lib, ekstraksiya usullari bu
sohadagi muammolarni hal qilishga yordam beradi.
21

III. Tahsimlash qonunlari va ekstraksiyaning keng ko’lamda
qo’llanilishi .
3.1 Taqsimlanish qonuni va ekstraktsiyaning fizik kimyodagi roli.
Taqsimlanish qonuni, shuningdek, bo’linish qonuni sifatida ham
tanilgan, fizik kimyoda erigan moddaning ikki aralashmaydigan
erituvchilar o’rtasida taqsimlanishini tavsiflovchi muhim tushunchadir.
Unda aytilishicha, muvozanat holatida erigan moddaning har bir
erituvchidagi konsentrasiyalari nisbati doimiy bo’lib, har bir erituvchida
erigan moddaning eruvchanligi nisbatiga teng bo’ladi.
Ekstraktsiya fizik kimyoda hal qiluvchi rol o’ynaydi, chunki u
kimyoviy birikmalarni ajratish va tozalash uchun ishlatiladigan keng
tarqalgan usuldir. Ekstraktsiyada aralashmani tanlab erituvchiga eritib,
aralashmadan ajratiladi. Ikki aralashmaydigan erituvchilar orasidagi
birikmaning bo’linish koeffitsienti ekstraktsiya jarayonining
samaradorligini belgilovchi muhim omil hisoblanadi.
Ekstraksiya ko’pincha turli sohalarda, masalan, farmatsevtika
sanoatida, tabiiy manbalardan birikmalarni ajratish va tozalash uchun
ishlatiladi. Shuningdek, u analitik kimyoda qon, siydik va atrof-muhit
namunalari kabi murakkab matritsalardan tahlil qiluvchi moddalarni
ajratish va tozalash uchun ishlatiladi.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, taqsimot va ekstraktsiya qonuni
fizik kimyoda chambarchas bog’liq tushunchalardir. Tarqatish qonuni
erigan moddaning ikki aralashmaydigan erituvchilar orasida
taqsimlanishini tavsiflaydi, ekstraktsiya esa kimyoviy birikmalarni
ajratish va tozalash uchun keng tarqalgan usuldir. Ekstraksiya
jarayonining samaradorligini aniqlashda aralashmaning ikki
22

aralashmaydigan erituvchilar orasidagi bo’linish koeffitsienti asosiy rol
o’ynaydi.
3.2 Taqsimlanish qonunining qo’llanilishi.
Taqsimlanish qonuni fizika va kimyo kabi tabiiy fanlarda tez-tez
qo llaniladigan matematik qoidadir. Bu hududlarda taqsimlanish qonuni turliʻ
yo’llar bilan qo’llanilishi mumkin.
Fizika fanidan Taqsimlanish qonuni:
Tezlik, tezlanish va kuch kabi miqdorlarning bir-biriga nisbatlarini hisoblash
uchun taqsimlanish qonidan foydalanishingiz mumkin. Masalan, tezlik masofaning
vaqtga nisbati ekanligini bildiruvchi v = s/t tenglamasiga taqsimlanish qonini
qo’llaysiz.
Siz fizik tenglama yoki formuladagi bir miqdorni boshqa miqdorlarga
nisbatlash uchun taqsimlanish qonidan foydalanishingiz mumkin. Masalan, V = IR
da rezistor (R) uchun taqsimlanish qonini qo’llash orqali Ohm qonunini R = V/I
shaklida ifodalashingiz mumkin.
Kimyo fanidan Taqsimlanish Qon:
Kimyoviy reaksiyalarda stexiometriya hisobi uchun taqsimlanishdan
foydalanishingiz mumkin. Siz birikmaning molekulyar formulasidagi atomlarning
soni yoki mol nisbatlarini aniqlash uchun taqsimlanish qonidan foydalanasiz.
Kimyoviy eritmalardagi zichlikni hisoblash uchun taqsimlanish qonidan
foydalanish mumkin. Eritmaning massasi va hajmi o’rtasidagi nisbatni hisoblash
uchun siz taqsimlanish qonidan foydalanasiz.
Taqsimlanish qonidan foydalanish gaz qonunlari va ideal gaz tenglamalari
kabi fizik kimyo tamoyillarida keng tarqalgan. Masalan, Boyl-Mariot qonunining
P1V1 = P2V2 tenglamasida siz hajm va bosim o’rtasidagi nisbatni taqsimlanish
qon bilan ifodalaysiz.
23

Bu misollardan ko’rinib turibdiki, fizika va kimyo fanlarida miqdorlar
nisbatlarini hisoblash, tenglamalarni soddalashtirish va masalalarni yechishda
taqsimlanish qonidan foydalaniladi.
3.3 Resurslarni taqsimlashda taqsimlanish qonunining qo’llanilishi.
Fizika va kimyo sohasida taqsimlanish resurslarni taqsimlash uchun
ishlatilishi mumkin. Resurslarni samarali va adolatli taqsimlash samarali
foydalanishni ta’minlaydi. Taqsimlanish qonini resurslarni taqsimlashning ayrim
tamoyillarini aniqlash uchun qo’llash mumkin. Taqsimlanish qonning shu
mazmunda qo’llanishi:
 Energiya resurslari: taqsimlanish qonidan fizika va kimyo fanlarida
energiya resurslarini taqsimlashda foydalanish mumkin. Masalan, elektr
energiyasini taqsimlashda siz elektr energiyasining turli iste’molchilarga qanday
taqsimlanishini aniqlash uchun taqsimlanish qonidan foydalanishingiz mumkin. Bu
resurslardan foydalanishni optimallashtirish bilan birga energiya sarfini adolatli
taqsimlashni ta’minlaydi.
 Kimyoviy moddalar: Kimyo sanoatida xom ashyoni taqsimlash muhim
ahamiyatga ega. Masalan, kimyoviy reaksiya uchun zarur bo’lgan moddalar
nisbatini aniqlash uchun taqsimlanish qonidan foydalanish mumkin. Bu
xarajatlarni minimallashtirish bilan birga kerakli mahsulot miqdorini maksimal
darajada oshirish imkonini beradi.
 Tadqiqot va ishlanma resurslari: Fizika va kimyo bo’yicha tadqiqot va
ishlanmalar uchun resurslarni ajratish muhimdir. Tadqiqot loyihalarini
moliyalashda siz taqsimlanishdan foydalangan holda resurslarni muayyan loyihalar
yoki hududlarga yo’naltirishingiz mumkin. Bu esa tadqiqotning samarali olib
borilishini ta’minlaydi va ilm-fan taraqqiyotiga hissa qo’shadi.
 Laboratoriya resurslari: Kimyo laboratoriyalarida materiallar va kimyoviy
moddalarni tartibga solish muhim ahamiyatga ega. Cheklangan resurslar bilan
ishlashda siz laboratoriya resurslaridan muvozanatli va samarali foydalanishni
ta’minlash uchun taqsimlanishdan foydalanishingiz mumkin.
24

Ushbu misollarda ko’rinib turibdiki, taqsimlanish fizika va kimyo fanlarida
resurslarni taqsimlashda samaradorlikni oshirish, xarajatlarni minimallashtirish va
resurslarning adolatli taqsimlanishini ta’minlash uchun qo’llaniladi. Taqsimlanish
qonuni resurslarni boshqarish qarorlarini qo’llab-quvvatlash va resurslardan eng
samarali foydalanish uchun muhim vositadir.
3.4 Taqsimlanish qonunining transport va logistikada qo’llanilishi.
“Taqsimlanish”dan transport-logistika sohasida ham samarali
foydalanilmoqda. Ushbu sektorda taqsimlanishning ba’zi muhim qo’llanilishi:
Yuklarni taqsimlash: Transport va logistika kompaniyalari tovarlar va
yuklarni to’g’ri taqsimlash uchun taqsimlanishdan foydalanadilar. Yuk ko’tarish
qobiliyati, etkazib berish muddati va logistika tarmoqlarini hisobga olgan holda,
yuklarning turli transport vositalari yoki transport yo’nalishlari o’rtasida qanday
taqsimlanishi aniqlanadi.[1,12]
Saqlash va omborlarni boshqarish: Taqsimlanish qonuni saqlash joylari va
omborlardan samarali foydalanishda ham muhim rol o’ynaydi. Saqlash raf
tizimlari, inventarizatsiyani boshqarish va mahsulotni joylashtirish strategiyalari
taqsimlanish yordamida optimallashtirilishi mumkin. Shunday qilib, saqlash
joylaridagi resurslar eng yaxshi tarzda ishlatiladi.
Logistika rejalashtirish: Logistika rejalashtirish jarayonida taqsimlanish
resurslarni (asboblar, mehnat, vaqt va boshqalar) samarali taqsimlashga yordam
beradi. Yuk tashish yo’nalishlari va jo’natmalarini tartibga solish taqsimlanishdan
foydalangan holda optimallashtirilgan. Bu yuk tashish xarajatlarini kamaytiradi va
etkazib berish vaqtini yaxshilaydi.
Materiallar va ta’minot zanjiri boshqaruvi: Taqsimlanish mavzusi materiallar
va ta’minot zanjiri boshqaruvida ham qo’llaniladi. Materiallarni etkazib
beruvchilardan ishlab chiqarish jarayonlariga yoki buyurtmachilarga taqsimlash
taqsimlanish qonidan foydalangan holda rejalashtirilgan. Bu material oqimini
optimallashtiradi va zaxiralar darajasini samarali boshqaradi.
25

Taqsimlanish transport-logistika sanoatida resurslardan samarali foydalanish,
xarajatlarni minimallashtirish, yetkazib berish muddatlarini yaxshilash va umumiy
faoliyat samaradorligini oshirishni ta’minlaydi. Bu sektorda raqobat ustunligini
ta’minlaydi va mijozlar ehtiyojini qondirishni oshiradi.
3.5 Ekstraktning kimyo sanoatida qo’llanilishi.
Ekstraksiya kimyo sanoatida muhim ajratish va tozalash usuli hisoblanadi.
Ekstraksiya - bu komponentlar eritma yoki fazadan ikkinchisiga o’tkaziladigan
jarayon. Ekstraksiya kimyo sanoatida bir nechta qo’llanilishi mumkin:
 Ajratish va tozalash: Kimyoviy ishlab chiqarish jarayonlarida
aralashmadagi kerakli komponentni boshqa komponentlardan ajratish kerak
bo’lishi mumkin. Ushbu ajratishni amalga oshirish uchun ekstraktsiya usuli
qo’llaniladi. Masalan, suyuqlik-suyuqlik ekstraktsiyasi organik birikmani eritma
yoki reaktivlardan ajratish uchun qo’llanilishi mumkin.
 Farmatsevtika sanoati: Dori ishlab chiqarishda faol moddalarni olish yoki
ajratish uchun ekstraksiya usuli qo’llaniladi. O’simlik preparatlaridagi o’simlik
materiallaridan faol moddalarni ekstraktsiya qilish orqali amalga oshirilishi
mumkin.
 Parfyumeriya va kosmetika sanoati: Parfyumeriya va kosmetika ishlab
chiqarishda o’simlik ekstrakti yoki tabiiy manbalardan efir moylarini olish uchun
ekstraktsiya usuli qo’llaniladi. O’simliklardan yog’larni ajratib olish va ularni
keyinchalik parfyumeriya yoki kosmetika ishlab chiqarishda qo’llash ekstraktsiya
jarayoni bilan amalga oshiriladi.
 Oziq-ovqat sanoati: Oziq-ovqat ishlab chiqarishda o’simlik moylari,
lazzatlar, rang beruvchi moddalar va boshqa komponentlarni ajratib olish yoki
ajratish uchun ekstraktsiya usuli qo’llaniladi. Masalan, o’simlik moylarini olish
uchun o’simliklardan yog’larni ajratib olish jarayoni ekstraksiya yo’li bilan amalga
oshiriladi.
Ushbu misollarda ko’rinib turganidek, ekstraksiya usuli kimyo sanoatida turli
komponentlarni ajratish va tozalash va kerakli komponentlarni olish uchun
26

ishlatiladi. Ekstraksiya usuli kimyo sanoatida keng qo’llaniladigan muhim
jarayondir, chunki u samarali va tanlab ishlay oladi va turli bosqichlarda amalga
oshirilishi mumkin.
3.6 Ekstraktning neft va gaz sanoatida qo’llanilishi.
Ekstraksiya nafta va gaz sanoatida muhim jarayon sifatida ishlatiladi. Ushbu
sektorda qazib olishning ba’zi muhim qo’llanilishi:
 Uglevodorodlarni ajratish: Neft va tabiiy gaz turli xil uglevodorod
birikmalarining aralashmasidir. Ekstraksiya usuli bu aralashmalardan kerakli
uglevodorod komponentlarini ajratish uchun ishlatiladi. Masalan, tabiiy gazdan
metan, etan, propan, butan kabi turli komponentlarni gaz xromatografiyasi orqali
olish mumkin.
 Ifloslantiruvchi moddalarni olib tashlash: neftni qayta ishlash zavodlarida
yoki gazni qayta ishlash zavodlarida tozalanmagan neft va gazdan kiruvchi
ifloslantiruvchi moddalarni olib tashlash uchun ekstraksiya usuli qo’llaniladi.
Masalan, oltingugurt birikmalari yoki boshqa ifloslantiruvchi moddalarni qazib
olish atrof-muhitga ta’sirni kamaytirish va yoqilg’i sifatini yaxshilash uchun
muhimdir.
 Solventli ekstraktsiya: Neft yoki gazni qayta ishlash jarayonida erituvchi
ekstraktsiyasi kerakli komponentlarni olish yoki kiruvchi komponentlarni olib
tashlash uchun ishlatiladi. Masalan, gaz yoki neftdan oltingugurt birikmalarini olib
tashlash uchun erituvchilardan foydalanish mumkin.
 Gaz gazini qazib olish: Tabiiy gazni qayta ishlash zavodlarida turli gaz
komponentlarini ajratish uchun gazni qazib olish usuli qo’llaniladi. Masalan,
propan yoki butan kabi qimmatli gaz komponentlarini tabiiy gazdan ajratish bu
usul bilan amalga oshirilishi mumkin.
Ekstraksiya usuli nafta va gaz sanoatida komponentlarni ajratish va tozalash
va kerakli komponentlarni olishda muhim rol o’ynaydi. Shu tariqa energiya
27

resurslaridan unumli foydalaniladi, yoqilg’i sifati oshadi va atrof-muhitga ta’siri
minimallashtiriladi.
3.7 Ekstraktning tibbiy ilovalarda qo’llanilishi.
Ekstraksiya usuli - dorivor preparatlar va o’simlik mahsulotlarini tayyorlash
va faol moddalarni olish uchun tez-tez ishlatiladigan usul. Dorivor preparatlarda
ekstraksiyadan foydalanishning ba’zi misollari:
 O’simlik preparatlari: o’simliklarda mavjud bo’lgan faol moddalar dorivor
preparatlarning asosini tashkil qilishi mumkin. Ekstraksiya usuli o’simlik
materiallaridan faol moddalarni olish uchun ishlatiladi. O’simlik materiallari
odatda suv, spirt yoki organik erituvchilar bilan chiqariladi. Keyin olingan
ekstraktlar dori formulalariga aylantiriladi va ishlatiladi.
 Dori vositalarini tozalash: Dori ishlab chiqarishda aralashmalarni tozalash
muhim ahamiyatga ega. Ekstraksiya usuli aralashmadan kiruvchi moddalarni olib
tashlash yoki kerakli faol moddani ajratib olish uchun ishlatiladi. Shu tariqa dori
vositalarining sifati va samaradorligi ortadi.
 Dori-darmonlarni intrakranial yuborish: Ba’zi tibbiy sharoitlarda preparatni
bevosita miya to’qimalariga etkazish kerak bo’lishi mumkin. Bunday hollarda
preparatni intrakranial (intrabrain) taqsimlash ekstraktsiya usuli yordamida amalga
oshirilishi mumkin. Masalan, preparat kateterlar orqali bevosita miya sohalariga
chiqarilishi mumkin.
 Dori-darmonlarni tahlil qilish: Ekstraksiya usuli dori tarkibining sifati va
tarkibiy qismlarini tahlil qilish uchun ishlatiladi. Masalan, dori tabletkalaridagi faol
moddalarni ajratib olish va tahlil qilish preparatning samaradorligi va sifatini
aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Ekstraksiya usuli dorivor preparatlarni ishlab chiqarish, tozalash, tahlil qilish
va maqsadli taqsimlash kabi ko’plab sohalarda qo’llaniladi. Shu tariqa, ta’sir
etuvchi moddalar olinishi ta’minlanadi, dori vositalarining samaradorligi oshadi
hamda kasalliklarni davolashda samaraliroq va xavfsizroq dori vositalari ishlab
chiqiladi.
Xulosa
28

Kurs ishini qilish mobaynida shu xulosaga kelindi:
"Taqsimot huquqi va qazib olish" fanidan o’tkazilgan kurs ishi distributiv
qonunni va uni qazib olish texnikasida qo’llashni har tomonlama o’rganishni
ta’minladi. Ushbu kurs ishi davomida olib borilgan tadqiqot va tahlillar distributiv
qonunning nazariy asoslari, tarixiy rivojlanishi va xususiyatlari haqidagi
tushunchamizni chuqurlashtirdi. Matematik ifodalarni soddalashtirish va
tenglamalarni yechishda bu tushunchalarning kuchini anglagan holda ekstraktsiya
tushunchasi va uning taqsimot qonuni bilan yaqin aloqasi haqida tushunchaga ega
bo’ldik.
Distribyutorlik qonuni va ekstraktsiya usullarini qo’llash orqali biz
muammolarni hal qilish va matematik ifodalarni boshqarish bo’yicha malakani
rivojlantirdik. Keys va misollardan foydalanish bu tushunchalarning turli
matematik kontekstlarda amaliy ahamiyatini ko’rsatib, ularning soddalashtirish,
faktorlarga ajratish va tenglamalarni yechishdagi samaradorligini ko’rsatdi.
Tanqidiy tahlil distributiv qonun va qazib olish bilan bog’liq cheklovlar,
istisnolar va qiyinchiliklarni ta’kidladi. Ushbu jihatlarni o’rganib chiqib, biz ushbu
tushunchalarni qo’llashda matematik shartlarni diqqat bilan qo’llash va hisobga
olish muhimligini tan oldik.
Kurs ishi davomida kontseptsiyalar, metodologiyalar va yechimlarning aniq
va izchil tushuntirishlarini ta’minlovchi samarali muloqot va taqdimotga alohida
e’tibor qaratildi. Matematik belgilar, diagrammalar va misollardan foydalanish
o’quvchilar uchun taqsimlash qonuni va ekstraktsiyani tushunishni kuchaytirdi va
ularning amaliy qo’llanilishini yanada ko’rsatdi.
Umuman olganda, ushbu kurs ishi bizning kontseptual tushunchamizni
chuqurlashtirish, muammolarni hal qilish ko’nikmalarini oshirish, tanqidiy tahlilni
targ’ib qilish va samarali muloqotni rivojlantirish maqsadlariga erishdi. Ushbu kurs
ishi orqali olingan bilim va ko’nikmalar kelajakda matematika bo’yicha tadqiqotlar
va ularni turli akademik va kasbiy sohalarda qo’llash uchun mustahkam poydevor
yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
29

1. Sherril D. Kristian va Jeyms F. Scamehorn tomonidan tahrirlangan
"Interfasial va sirt tarangligi: o’lchov, nazariya va ilovalar" (Marsel Dekker,
2003)
2. D. K. Belashchenkoning "Suyuq metallarning sirt tarangligi" (International
Journal of thermophysics, 2006)
3. S. Z. Mirzoev va B. N. Galimzyanovning “Suyuq qotishmalarning sirt
tarangligini molekulyar dinamikasi simulyatsiyasi” (Hisoblash
materiallarishunoslik, 2004 y.)
4. D. K. Sattarov va M. K. Maxmudovning “Ikkilik suyuqlik aralashmalarining
sirt tarangligiga kimyoviy tuzilishning ta’siri” (Eritmalar kimyosi jurnali, 2012 y.)
5. Jon V. Gibbsning "Surface Tension" (Kimyoviy sharhlar, 1928)
6. Sherril D. Kristian va Jeyms F. Scamehorn tomonidan "Interfasial va sirt
tarangligi: o’lchov, nazariya va ilovalar" (Marsel Dekker, 2003)
7. P. V. Langerning "Suyuqliklarning sirt tarangligi" (Fizikadagi taraqqiyot
haqida hisobot, 1948 yil)
8. A. K. Gupta va R. K. Sharma tomonidan "Yuza tarangligini o’lchash uchun
kapillyar ko’tarilish usuli" (Journal of Chemical Education, 2005)
9. R. H. Lakombning "Yuza tarangligi: nazariya va eksperimentdagi bir asrlik
taraqqiyot" (Journal of Physical Chemistry, 1992)
10. Akbarov X.I. Laboratorniye raboti po kursu “Fizicheskaya ximiya”.
Metodicheskoye posobiye. 2008. 14. Akbarov H.I. Fizikaviy kimyo. O`quv
qo`llanma. 2008.
11. Usmonov H.U., Rustamov H.R., Rahimov H.R. Fizikaviy kimyo. Toshkent:
O’qituvchi, 1974. – 488 b.
12. Akbarov H.I. Fizikaviy kimyo kursidan uslubiy qo’llanma. – Toshkent: O’zMU,
2006. – 66 b.
30

Taqismlanish qonuni, ekstraksiya

Купить

Похожие документы
Argos test javoblari
Kulonometrik analiz metodi
Fosforitli moddalar va energiya almashinuvidagi ahamiyati
Analizning pоlyarоgrafik mеtоdi
Kimyoda illyustrativ va evristik metodlar