Teri, teri payda etiwshi organlar ha’m dem aliw organlarin preparobka etiw - Зоология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	949.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	01 Март 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Зоология

Teri, teri payda etiwshi organlar ha’m dem aliw organlarin preparobka etiw

Купить

Teri, teri payda etiwshi organlar ha’m dem aliw organlarin preparobka etiw

REJE:  Haywanlarda teri qaplaminin’ du’zilisi funkciyasi  Haywanlarda dem aliw sistemasi du’zilisi murin boslig’i ko’mekeydin’ du’zilisi  Haywanlarda traxeya ha’m o’kpenin’ du’zilisi

HAYWANLARDA TERI QAPLAMININ’ DU’ZILISI T E RI Q A P LA M I Teri oramı - intequmentum commune tikkeley sırtqı ortalıq menen baylanısqan, jún menen oralǵan deneni qorshap turıwshı sırtqı perde bolıp tabıladı. Teri oramı xayvon organizmi ushın júdá zárúrli kóplegen wazıypalardı atqaradı, yaǵnıy, seziw, ıssılıqtı muwapıqlastırıw, ajıratıw, nápes alıw, sorıw hám taǵı basqalar. Teriniń bul wazıypaların barlıǵı organizmdiń juwap reaksiyasın túrli kórinisi bolıp esaplanadi. Teri - cutis - epidermis, tiykarǵı shın teri hám teri astı qabatınan ibarat.

Epidermis - epidermis qalıń kóp qabatlı epiteliy toqımasınan tashkil tapqan bolıp, teri tiykarından ol tiykarǵı perde (membrana ) - membrana basilaris arqalı ajralıp turadı. Ol jaǵdayda epidermisning islep shıǵarıwshı qabatı jaylasadı. Bul qabattıń kletkaları kóbeyiwi nátiyjesinde qabattıń maydanına shıǵadı, qariydi, quriydi hám de anaǵurlım qalıńlasadı. Keyininen shaq zatqa aylanadı, ohir - aqıbet to'rsimon betshe (plastinka ) ga aylanıp, terini hár qıylı mexanik zaqım aliw, qurib qalıwdan saqlaydı. Teriniń bul qabatı mudami jańalanıp turadı. Jańalanıw, yaǵnıy epidermisning kóship turıwı processinde teri hár qıylı mikroorganizmlardan hám de kirlanishdan tazalanıp turadı. Teriniń epidermis qabatında pigment kletkaları islep shıǵıladı (keratin), qan tamırları bolmaydı. Epidermisning az

Teri tuwındıları Jún - pilus epidermisning shaq zatsı kletkalarınan quram tapqan organ bolıp, qattı elastik ipchalar kórinisine iye. Junning sırtqı qabatın qalıń kletkalardan ibarat toqıma - cuticula tashkil etedi. Kutikulaning tiykarında qalın qabıqloq qabatı - stratum corticales bolıp, pigmentli uzın xujayralardan dúzilgen, qaysıkim, junning reńin anıqlaydı. Junning orayında domalaq, kóp qırlı hám kubsimon kletkalardan tashkil tapqan maǵız qabatı - stratum centrale jaylasadı. Jún o'qi yamasa poyasi - scapus pili - teri maydanına shıǵıp turadı. Jún túbiri - radix pili hám jún piyazshası - bulbus pili shın terinde jaylasqan boladı. Shın terinen jún so'rg'ichi - papilla pili ónim bolıp, ol óz qalpoqchasi menen jún piyazchasini qoplab turadı hám onıń esabınan junning azıqlanıwı h

HAYWANLARDÍŃ DEM ALÍW ORGANLARÍ EVOLYUCIYASÍ Dem alıw barlıq tiri organizmlerdiń tirishiligi ushın áhmiyetli process sanaladı. Tiri organizmlerdiń jasaw ortalıǵı anaerob (kislorodsız) hám aerob (kislorodlı) bolıwı belgili. Evolyuciya dawamında dáslepki tiri organizmler anaerob shárayatta jasaǵan, zatlar almasıwınıń kislorodsız tarqalıw basqıshındaǵı sıyaqlı glikoliz hám ashıw nátiyjesinde payda bolatuǵın az muǵdardaǵı energiya esabına jasaǵan. Atmosferada kislorod muǵdarınıń artıwı kislorod penen dem alıwshı organizmlerdiń payda bolıwına sebep boldı. Kislorod penen dem alıw esabına zatlardıń aqırına shekem tarqalıwı hám payda bolatuǵın energiya muǵdarınıń artıwı evolyuciya procesin tezlestiredi.

Evolyuciyada dáslepki dem alıw aǵzası kóp túkli saqıynalı qurtlarda payda bolǵan. Olardıń bas bólimindegi arnawlı ósimte azıq zatlardı tutıw hám dem alıw wazıypasın atqarǵan. Az túkliler súlikler dene beti arqalı dem alǵan. Teńizlerde jasaytuǵın mollyuskalar saǵaqları járdeminde, qarın ayaqlı mollyuskalardıń ayırım wákilleri bolsa ókpesi járdeminde kislorodtı qábıl etedi. Buwın ayaqlılardan shayan tárizlilerde dem alıw organı saǵaq, shıbınshirkeylerde traxeyalar hám órmekshi tárizlilerde ókpe jáne traxeyalardan (órmekshilerde ókpe hám traxeyalar, shayanlarda ókpe, falanga hám ayırım kenelerde traxeyalar) ibarat. Mayda shayan tárizlilerde arnawlı dem alıw organı joq. Olarda xitin qaplamı juqa bolıp, dem alıw dene beti arqalı ámelge asadı.

DEM ALIW ORGANLARI FILOGENEZI

Jer bawırlawshılarda dem alıw jolları – kómekey, traxeya hám bronxlar tolıq qáliplesken. Olardıń ókpeleri mayda gewek tárizli, kóp sanlı ishki uyashalarǵa hám úlken dem alıw bet qolemine iye. Biraq olarda bronxlar shaqlamaydı. Dem alıwı, tiykarınan, qabırǵa aralıq hám qarın bulshıq etleriniń qısqarıwı esabına júz beredi. Dem alıwda teri qatnaspaydı. Quslardıń ókpesi jaqsı rawajlanǵan. Olardıń ókpesinde bronxlar tarmaqlanıp, bronxiolalar menen tamamlanadı. Quslar ushıwǵa beyimleskenligi sebepli, ókpesiniń ekilemshi bronxları izi hawa qaltashaların payda etedi. Hawa qaltashaları bulshıq etler arasına, teri astına hám súyek boslıqları-na jetip baradı. Ushıw waqtında bul qaltashalar hawa menen tolıp, dene salmaǵın jeńillestiredi. Bunnan tısqarı, hawa qaltashalarındaǵı atmosfera hawası dem shıǵ

Sút emiziwshilerde dem alıw jolları kirpiksheli epiteliy menen qaplanǵan. Olar as sińiriw sistemasınan tolıq ajıralǵan hám tek jutqınshaq bóliminde kesisedi. Bronxlar kóp márte tarmaqlanıp, bronxiolalar hám alveolalar ókpe torsıqları menen tamamlanadı. Alveolalar diywalı bir qabat epiteliyden ibarat bolıp, kapillarlar torı menen oralǵan. Alveolalardıń sanı túrli sút emiziwshilerde hár qıylı boladı. Olardıń esabına gaz almasıw kólemi keńeyedi. Kókirek boslıǵı qarın boslıǵınan diafragma menen ajıralıp turadı. Diafragmada bulshıq et toqıması jaqsı rawajlanǵan bolıp, dem alıw hareketlerinde júdá úlken áhmiyetke iye.

Murın - nasus nápes alıw strukturalarıniń baslanıw bólegi esaplanıp, onıń joqarı bólegi, qaptal diywalları, tiykarǵı bólegi hám de uchi parıq etedi. Murındıń joqarıǵı bólegi - dorsum nasi murın boslig'ining qopqog'i bolıp esaplanadı. Ol ólpeń murındıń qaptal diywalları - partes laterals nasi ga aylanıp baradı. Murındıń tiykarǵı bólegi (túbiri) - radex nasi murın menen mańlay tarawı shegarasında jaylasadı, murındıń diywali hám de qaptal diywallarınıń dawamı esaplanadı. Murın uchi - apex nasi joqarıǵı erin ústinde bolıp, ol jaǵdayda murın boslig'iga kirisiw tesigi, tanaw - nares jaylasadı. Qaramalda bular salıstırǵanda kishilew, keń, domalaq, onsha úlken bolmaǵan, qanatsimon jiyek - sulcus alares kórinisinde boladı. Murın katagi ortalıǵından qalıń, kem jıldam, murın qanatı - ala

Ko’mekey - larynx shemirshekli toq gewek organ bolıp, ol organizmde dem alıw hám shıǵarıw hawasın ótkeriw, dawıs shıǵarıw sıyaqlı wazıypalardı atqaradı. Hiqildoqning skeletini 5 ta: halqasımon, qalqansimon, 2 ta shómishsimon hám de hiqildoq ústi shemirshekleri ónim etken. Joqarıdaǵı hámme shemirshekler bir-biri menen shemirshekler járdeminde birlesken, halqasımon hám shómishsimon shemirshekler ortasında bolsa bo'g'im hám de bo'g'im kapsulasi bar. Halqasımon shemirshek - cartilago cricoidea ayqulaq - arcus hám joqarı tárepte yotuvchi plastinka - lamina den ibarat. Shemirshek plastinkası ayqulaq tárepke jónelgen bolıp, onıń orta bóleginde muskul o'simtasi - processus muscularis bar. Qalqansimon shemirshek - cartilago thyreoidea hiqildoqning tómengi hám de qaptal diywalla

HAYWANLARDA TRAXEYA HA’M O’KPENIN’ DU’ZILISI Shegirdek - trachea shemirshekli halqalardan tashkil tapqan nay formasındaǵı organ bolıp, usı shemirshekler shegirdekti mudami ashıq turıw imkaniyatın beredi. Qaramalda bul shemirshektiń sanı 48 - 50 dane, qo'yda bolsa 53 - 55 danege shekem boladı. Shegirdek hiqildoqning halqasımon shemirshekinen baslanıp, hámme moyin omırtqalarınıń old tárepi boylap ótedi hám dáslepki qabırǵa salasında tós qápesine kiredi. Ol moyin omırtqaları hám óńesh astı yamasa ol menen qasında jatadı. Shegirdek tómengi tárepden tós-qalqansimon, tós-til astı hám tós-bas muskulları menen oralǵan. 4-5-nchi qabırǵalararo boslıq tuwrısında shegirdek ekige bólinedi, yaǵnıy shegirdek bifurkatsiyasi - bifurcatio tracheae ni ónim etedi. Ol bifurkatsiya etpesten aldın oń ókpediń

Ókpe - pulmones jup organ bolıp, nápes alıw shólkemleriniń tiykarǵısı esaplanadı hám ol jaǵdayda nápes hawası menen qan ortasında gazlar almasinuvi procesi ámelge asadı. Oń hám shep ókpeler - rulmo dexter et sinister uzatıwshı jollardan hám de gaz almasinuvi shólkemlerinen tashkil tapqan. Ókpediń uzatıwshı jollıqǵa bronxlar hám olardıń tarmaqları, gaz almasinuvi shólkemlerine bolsa alveola jollıq, alveolyar qapshıqlar hám alveolalar kiredi. Eki ókpe da júrek menen birge tós qápesinde jaylasadı. Olar konus formasında seroz perde - plevra menen oralǵan. Konusning hasası arqa tárepden diafragmanıń qabarıq maydanına qaragan. Hár bir ókpediń oyıq - diafragmal maydanı - facies diaphragmatica; qabarıq - qabırǵa maydanı - facies costalis hám aralıq maydanı - facies mediastinalis boladı. Aralıq ma

PAYDALANILG’AN A’DEBIYATLAR  N.B. Dilmurodov “|Haywanlar anatomiyasi”  D.X. Narziev “Haywanlar anatomiyasi”  https://vetmed.com

Купить