To’qish asboblari va to’qish choklarini o’rgatish mavzusini o’qitish texnologiyasi ( 5-sinf misolida) - Текстиль - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	3.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Текстиль

To’qish asboblari va to’qish choklarini o’rgatish mavzusini o’qitish texnologiyasi ( 5-sinf misolida)

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA О‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI KASBIY TA’LIM FAKULTETI MEHNAT TA’LIMI VA CHIZMACHILIK KAFEDRASI “Himoyaga tavsiya etilsin” “ Himoyaga ruxsat etildi” Kasbiy ta’lim fakulteti dekani Mehnat ta’limi va chizmachilik ___________dots. Y. T. Bobojonov kafedrasi mudiri, dotsent ________________S.Yakubov “____” _______________2013 y. “_____” ____________2013 y. Kasbiy ta’lim fakulteti kunduzgi bo’limi 5142000-Mehnat ta’limi yo’nalishi bitiruvchisi Saidmurodova Muxsina ning bakalavir darajasini olishi uchun “To’qish asboblari va to’qish choklarini o’rgatish” mavzusini o’qitish texnologiyasi ( 5-sinf misolida) mavzusida yozilgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI Rahbar: M.Astanova Qarshi – 2013 y. 1

Mundarija Kirish..............................................................................................................3-7 I -Bob. To’qish asboblari va to’qish choklarini o’rgatish 1.1. To’qishda ishlаtilаdigаn materiallar, asbob va moslamalar ………………7-9 1.2. Jun ip xususiyati bilan tanishuv …………………………………………...9-21 1.3. B o’yash haqida to’la ma’lumot…………………………………………..22-28 1. 4 . Boshlang’ich qatordagi petlyalarni terish. O’ng petlyalar. Milk petlyalar………………………………………………………………28-38 1.5 Kryuchokda to’qish texnikasi.....................................................................38-46 II-Bob.To’qish asboblari va to’qish choklarini o’rgatish mavzusini o’qitish texnologiyasi 2.1. Kasb ta’limi yo’nalishi talabalarini ta’lim jarayonida tarbiyalashning ustivor yo’nalishlari …………………………………

Kirish Mamalakatimizda kadrlar tayyorlash milliy dasturining ishlab chiqilishi va uning amalga oshirilishi ta'lim-tarbiya jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Chuniki, milliy kadrlar tayyorlash va ularnini har tomonlama rivojlantirish yuqori malakali o’qituvchi –pеdagoglarni tayyorlash bilan birga, yosh avlodga ta'lim- tarbiya bеrish ham yuqori saviyada olib borish uchun asosiy omil bo’lib xizmat qiladi 1 . Bugungi kunda kasb-hunar kollеjlari o’quvchilariga o’z ixtisosliklari bo’yicha, chuqur bilim bеrish, pеdagogik kadrlarning bilim va malakasiga bog’liq. Kasb-hunar kollеjlarida ta'lim bеrish davr talabidan kеlib chiqib, pеdagog kadrlardan, ta'lim jarayonida yangi pеdagogik tеxnologiyalarini qo’llash zamonaviy bilim va ko’nikmalarini o’quvchilar ongida shakllantirish , o’

Maktablarda va kasb-hunar kollеjlarida zamonaviy ta'lim tеxnologiyalaridan foydalanish va bu orqali o’quv jarayonini takomillashtirish hamda o’qitishda samaradorlikka erishish hozirgi kunda dolzarb hisoblanadi. Yangi pedagogik texnologiyalarning yana bir o‘ziga xos xususiyati o‘quvchi faoliyatining ustuvorligidadir. Ta’lim jarayonida bilish, Mehnat ta’limi tushunchalarini to‘g‘ri shakllantirish, nazorat qilish ko‘nikmasini to‘g‘ri tarkib toptirish yangi pedagogik texnologiyalarning tarkibiy qismidir. Bu o‘zaro bog‘liqlik pedagogik jarayonning o‘ziga xos qonuniyatidan kelib chiqadi. Yuqorida zikr qilinganlarga asosan, to’qish asboblari va to’qish choklarini o’rgatish mavzusini o’qitish texnologiyasini ishlab chiqish hamda bu texnologiyani mehnat ta’limi darslarida qo‘llashga yo‘naltiril

Umumiy o’rta ta’lim maktablarida “Mehnat ta’limi” fanini o‘qitishda yangi pedagogik texnologiyalarni tadbiqiga asoslangan o‘qitish tamoyillari va metodlarning o‘zaro aloqadorligini ta’minlashga yo‘naltirilgan o‘quv jarayonidir. Bitiruv malakaviy ishning predmeti : “Mehnat ta’limi” fanini o‘qitishda yangi pedagogik texnologiyalarni tadbiq qilish yo‘llariga bag‘ishlangan o‘quv materiallari mazmuni, shakli va tanlash tamoyillari. Tadqiqot vazifalar : -Bitiruv malakaviy ish mavzusiga doir ilmiy, ilmiy-metodik, pedagogik, didaktik manbalarni o‘rganish va tahlil qilish; - To’qishda ishlаtilаdigаn materiallar, asbob va moslamalari haqida ma’lumot to’plash; - Jun ip xususiyati bilan tanishuvi haqida ma’lumotlar yig’ish; - Boshlang’ich qatordagi petlyalarni terish.O’ng petlyalar. Milk petlyalari ha

Tadqiqotning metodologik asosi O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash Miliy dasturi”, O‘zbekiston Respublikasi hukumatining o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limini rivojlantirishga qaratilgan qarorlari, Oliy va o‘rta maxsus ta’lim Vazirligining buyruqlari, Prezident I.A.Karimovning ta’lim tizimini takomillashtirishga yo‘naltirilgan nutqlari, unda bayon etilgan yondashuvlari, tadqiqot muammosiga oid ilmiy va ilmiy-metodik adabiyotlarga tayanilgan. Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi : - To’qish asboblari va to’qish choklarini o’rgatish tadqiqini o’tkazish va mehnat ta’limi amaliy mashg’ulotlari jarayonida qo’llash ilmiy-uslubiy jihatdan asoslab berildi; - mehnat ta’limi fanini o’qitishda yangi pedagogik texnologiyalarni qo’llashning mazmuni, shakli va vo

BMI kirish, 3 bob, xulosa, foydalailgan adabiyotlar ro‘yxati, 42 ta rasm ilovadan va 19250 so‘zdan iborat bo‘lib, uning umumiy hajmi – 79 sahifadan iborat. I bob. To’qish asboblari va to’qish choklarini o’rgatish 1.1.To’qishda ishlаtilаdigаn materiallar, asbob va moslamalar Har bir inson doimo yaratuvchаnlik ishqi bilаn yashaydi. U ilm olish va hunar egallashga harakat qiladi. C h unki bilim va hunar uning doimiy yo’ldoshi va boyligidir. “Hunarli inson aslo xor bo’lmas”, - deydi xalqimiz’. O’z’bek xalqi qadimdаn qo’l hunarmаndchiligi sirlarini chuqur egallab kelgаn. O’z’bek xotin- qiz’lari mohirlik bilаn kashta, jiyak, do’ppi, to’n, so’z’аna, kabilarni tikish bilаn shug’ullаngаnlar. Ular atlas va shoyilar to’qishgаn. Bor xomashyolardаn unumli foydalаnishgаn. Hoz’irgi kunga kelib ayollarimi

xоm ip va xonadorlardаn to’qiladi. Kiyim-kechaklarni bo’sh yigirilgаn ipdаn, dasturxon, salfetka, yoqa, sumka, yoping’ich kabi buyumlarni esa puxta pishirilgаn iplаrdаn to’qiladi. Buyumga shakl berish uchun аndoz’aga muvofiq yoki hisobga yarasha xalqalar soni ko’paytiriladi yoki kamaytiriladi, to’qish z’ichligi oshiriladi yoki siyrak to’qiladi. To’qish jarayonida ip tortilib to’qilmasligi uchun uni koptok qilib dumаloq qilib o’rash kerakki, ip koptok o’rtasidаn cho’z’ilmaydigаn bo’lsin. Buning uchun ochiq daftar orasiga, keyin daftarga quvur shaklida o’raladi. Quvirni o’z’ tomonimiz’ga harkatlаntirib, iplarni teskari yo’nalishda qiya o’ramlar shaklida quvurga ulash kerak. Ipning xamasi o’ralib bo’lgach quvur tayyor koptokdаn ipni uchini turgаn tomondаn sug’irib olinadi. To’qish jadvali to’

bo’lib qolmaydi. Troschali va naychali piltakashlar kabi uz’ilib ketmaydi va unda xalqalar oson suriladi.Xar bir piltakashni raqami bor. Piltakashning raqami uning diametrini bildiradi. Masalаn: 1 raqamli piltakashning diametri 1 mm, 4 raqamli piltakashning diametri 4mm bo’lаdi. Ilmoq (kryuchok). Kalta (12-15sm) va (30-45sm) hamda ingichka va yo’g’on (1-6 mm) ilmoqlar bor. Har xil iplarni to’qishda har xil ipning o’z’iga mos ilmoq tаnlаnadi. Ilmoq ipdаn ikki barobar yo’g’on bo’lishi kerak. Ilmoqlar po’lat, alyuminiy, plastmassa, mis va temirdаn y аsalgаn bo’ladi. Sаntimetr tasma - o’lchov olishda, аndoz’a tayorlashda, boshlаng’ich qator halqalarini hisoblab topishda foydalаniladi. To’qish to’g’nog’ichi - bir qism halqalar vaqtincha to’qilmay qoldirilgаnda foydalаniladi. Daz’mol - bа’z’аn t

Bularning eng yaxshilari — tolasi ipakka o‘xshash, yupqa, uzun va elastik bo‘lgan junlardir. Angor, merenos, tuya junlari va moxer shular qatoriga kiradi. Angor jun — bu angor quyonning yumshoq, yengil momig‘idir. To‘qish birgina an gor momig’ining o‘zidangina emas, balki uni yigirib, jun, oddiy, yoki ipak ip bilan qo‘shib ishlatiladi. Merinos jun — merinos qo‘yning ingichka mayin juni. Avstraliya merinos qo‘ylarining juni bunday junlarning eng yaxshisi hisoblanadi. Tuya junining yumshoq yoki dag‘al bo‘lishi uning yoshiga bog’liq. Junning och rangdan to‘q jigarranggacha bo‘lgan tabiiy chiroyli rangi bu junni bo‘yamasdan ishlatish imkonini beradi. [10] Moxer — bu angor echkilarining juni bo‘lib, uzun, ingichka, pishiq, ipaksimon jilvasi bilan ajralib tu radi. Tabiiy rangi tiniq oq bo‘ladi.

1-rasm Orenburg ro’moli ip spitsada to’qishga yaramaydi. Bu ip kryuchok bilan to‘qilgani ma’qulroq. Agarda bu ip spitsa bilan to‘qilsa, trikotaj polotno faqat dag‘al bo‘lib emas, bal ki ba’zi paytlarda qiyshiq chiqishi ham mumkin. Bu nuqsonni namlangan mato yordamida dazmol qilish yo‘li bilan yo‘qotishga urinish befoyda, chunki qurigan polotnoda ma’lum vaqtdan keyin yana qiyshiqlik paydo bo‘ladi. Elastiklik — bu biror ta’sir etayotgan kuchdan keyin ipning o‘z holiga qaytishi. Ipning elastikligini tekshirganda uning pishiqligi ham aniqlanadi, chunki ip ning elastikligi bilan pi shiqligi bir-biridan ajralmasdir. Agar ip qo‘lda cho‘zillganda, prujinalanib, asli holiga qaytishga keskin intilsa, bunday ip pishiq bo‘ladi va undan to‘qilgan buyum cho‘zilib, qiyshayib ketmaydi. Agarda ip salga uzi

yuvib, chayib oling. Shundan keyin ham aynasa, unda ip sifatsiz bo‘yoq bilan bo‘yalgan bo‘ladi. Bunday ipga rangi boshqa xil ip qo‘shib bo‘lmaydi. Bunday ipdan bir xil rangli narsa to‘qish ma’qul. Ipak nomeri. Fabrikada ishlab chiqarilgan ipning etiketkasida kasirli raqamlar bilan ip nomeri belgilangan bo‘ladi, masalan, 32/2 yoki 10/2. Bu nima belgisi? Chiziqqacha bo‘lgan raqamlar ip qalinligini bildiradi: bu raqam qancha katta bo‘lsa, ip shuncha ingichka bo‘ladi. Chiziqdan keyingi raqam shu ip necha qavatligini ko‘rsatadi. To‘qilayotgan narsa bitguncha etiketkani saqlab qo‘ying. Agar to‘qiyotgan ipingiz yetmay qolsa va yana sotib olish zarur bo‘lsa, etiketkaga qarab ip qaysi nomerli partiyada bo‘yalganini bilib olasiz. Bu nomerni bilmay turib kerakli rangdagi ipni tanlab olish juda qiyin,

sizga yarashadigan bo‘lsagina melanj yaxshi chiqishini hisobga oling. Sizga qora rang yarashadi, deb faraz qilaylik. 2-rasm. Ikkita ishchi uchi bor. koptok qilib o’ralgan ip Bunda qora bilan yashil; qora, yashil va jigarrang; qora va to‘q qizil; qora va jigarrangni aralashtirib ko‘ring. Jigarrang yarashadiganlarga sarg‘ish va oq; jigarrang, och jigarrang va sarg‘ish; jigarrang, kulrang va oq ranglarni tanlashlari mumkin. Tevarak atrofimizda bir-biriga mos tushadigan ajoyib ranglarni ko‘rishimiz mum kin. Masalan, gullarga va kapalaklar qanotiga, qush va jonivorlarga ahamiyat bersangiz ular rangining bir necha xilligidan va shu bi lan birga bir-biriga mutanosibligidan hayratda qolasiz. Shuning uchun ba’zan qiynalib o‘tirmay, tabiat taklif etayotgan ranglardan foydalanish kifoy. Avval ishlati

Agar yuvilgandan keyin ham ip jingalak bo‘laversa, uni tekislash kerak. Chunki bunday ipdan hosil qilingan petlyalar bo‘sh va tekis bo‘lmay, to‘qilgan mato beo‘xshov chiqadi. Ipni to‘g‘rilash uchun, ho‘l kalavani arqonga bog‘lab, har qaysisiga tosh osib qo‘ying. Kalavaning holatini vaqt-vaqti bilan o‘zgartirib, asta-sekin past tomonini yuqoriga surib aylantiring — ip toshning ogirligi bilan to‘grilanadi. Qanday qilib ip koptok shaklida o‘raladi. Jun ip yuzasida ko‘pgina tuklar bor, bular uni yumshoq qilib, qandaydir jonlantirib turadi. Ammo bu tuklar yo‘qotilsa, ip bo‘sh va jonsiz bo‘lib qoladi. Bu tuklarni yo‘qotish juda oson — ipni qattiq qilib, og‘ir koptok shaklida o‘ralsa, u oddiy ipga o‘xshab qoladi. Ipni tortmay, bo‘sh o‘ralsa, shunda koptok shaklida o‘ralgan ip yumshoq va yengil tu

3-rasm. Ipni koptok qilib o‘rash. Jurnal chetiga parallel qilib bir nechta dastlabki o‘ram o‘rash 16

4-rasm. Keyingi hamma ip jurnal chetiga burchak ostida o‘raladi . 5-rasm. Ip uchi shunday qilib yassi bo’glanadi 6-rasmda oddiy va qulay moslama «karusel» ip o‘ragichi tasvirlangan. U kalava ipni koptok qilib o‘rashda ishlatiladi: kalava ipni o‘ragichga kiydirib, uchi topiladi. Ipni tortib turib, o‘ragich ishga tushirilsa, osongina koptok shaklida o‘raladi. Bu o‘ragich koptok shaklida o‘ralgan ipni kalava qilib o‘rash zarur bo‘lganda ham ishlatiladi. Buning uchun koptok shaklida o‘ralgan ip chetlari tekis idishga solinib, pastga, o‘ragichning yoniga qo‘yiladi. O‘ragich shtirlariga ipning uchini aylantirib o‘rab, bog‘langda, uni aylantiring. O‘ragich shaklidagi koptok ipni o‘rab bo‘lgandan keyin kalava ipni sakkiz shaklida 3 — 4 joyidan boglab qo‘ying. Vertikal tekislikda ishlaydigan, konst

— «shamol tegirmoni»ning qulayligi ham kam emas (6-rasm). Ikkala o‘ragichni ham yasash qiyin emas. 6 -rasm. «Karusel» in o’ rag ichi To‘qishga qanday spitsalar qulay. To‘qish uchun yengil, silliq spitsalar bo‘lishi kerak. Ularning uchi juda uchli ham, lekin juda to‘mtoq ham bo‘lmasliigi kerak (7-rasm). Spitsaning ozgina notekis joyi bo‘lsa ham ipning surilishiga xalaqit berib, to‘qishni qiyinlashtiradi. Bir oz og’irroq bo‘lsa ham nikellangan po‘lat spitsalardan foydalanish afzalroq bo‘lsa kerak. Agar och rangli ipni kir qilmasa alyuminiy spitsalar ishlatsa ham bo‘ladi. Plastmassadan, yogochdan, bambukdan va suyakdan qilingan spitsa lar ham bo‘ladi. Bu spitsalar yo‘gon bo‘lsa ularda to‘qish qulay, lekin ingichkalari egilib, tez sinib ketadi. Ko‘pchilik kapron troschali temir spitsada ishlas

yeyiladi. Trosli spitsani aylana shaklida o‘rab saqlash lozim. U ko‘pincha ikkita spitsaga birinchi qatordagi boshlang‘ich petlyalarni terib, ulardan birini tortib chiqarayotganda sinib ketadi. Spitsani chiqarish uchun troschani orqaga tortmay, balki ikkinchi uchini oldinga itarib chiqarish lozimdir. Agar troscha ma’lum vaqtdan keyin ishqalanib yedirilib ketsa, uni o‘zingiz tuza-tishga urinib ko‘ring. Buning uchun spitsani olovga tutib turib, undagi kapron qoldig‘ini eritib tushiring va o‘sha zahoti issiq spitsaga troscha ni kiydirib, so‘ngra ulangan joylarini qumli qog‘oz bi lan, keyin jun mato parchasi bilan silliqlang. 7-rasm. «Shamol tegirmon» ip o’ragichi 19

Spitsalar nomeri. Har bir spitsaning nomeri bo‘ladi. Bu millimetr hisobida uning diametriga to‘g‘ri keladi. (Masalan, 3-nomerli spitsa ning diametri 3 mm, 6- niki bo‘lsa 6 mm va h.k.). Har bir to‘qish ishqibozida intervallari yarim nomerga teng bo‘lgan razmerdagi 1-nomerli spitsadan 10-nomerli spitsagacha bo‘lishi kerak. Spitsalar nomeri ipning qalinligiga moslab tanlanadi. Spitsa ip qalinligidan ikki barobar yo‘g‘on bo‘lishi kerak. U bunday aniqlanadi: ipni ikki bukib biroz burang (pishi-ting) — shu ipning yo‘g‘onligi kerakli spitsa diametriga teng bo‘lishi lozim. Ma’lum vaqtdan keyin har kimda o‘zining odatdagidan tarangroq yoki bo‘shroq to‘qish usuli paydo bo‘lishi mumkinligini esda tutish lozim. Shuning uchun spitsa nomerini tanlashda ba’zi bir o‘zgarishlar kiritish kerak bo‘ladi. Agar

paypoq usulda to‘qiladigan jaket uchun 10/2-nomerli ipdan 600 g, 32/2-nomerli ipdan 550 g, maxerdan 250— 300 g kerak bo‘ladi. Ip xarid qilayotganingizda shuni unutmang.[10] Tajribali to‘quvchilar unchalik kir bo‘lmagan ipni ham yuvganda u 10% gacha kirishishini hisobga olib, bir yo‘la 50—100 g ortiqroq sotib olishni ma’qul ko‘radilar. Yana bir maslahat. Agarda ipingiz yetishiga ko‘zingiz yetmasa, to‘qishni boshlamang, chunki bu ish befoyda bo‘ladi. 8-rasm. Spitsalar 1.3. Bo’yash haqida to’la ma’lumot Ba’zan kerakli rangdagi ipni topish oson bo‘lmaydi, lekin bo‘yashni, oqartirishni yoki qayta bo‘yashni o‘rganib olsangiz, bu foydadan xoli emas. 21

Bo‘yash — juda maroqli va qiziq ish. [10] To‘q rangdagi ipni ochroq qilish, bir rang dagi kalava ipni bir necha rangga bo‘yashingiz, qo‘lostingizda kerakli rang bo‘lmaganda o‘zingiz bu rangni ximiyoviy yo‘l bilan emas, balki esdan chiqarib yuborilgan tabiiy bo‘yoqlardan foydalanib chiqarishingiz qiziq emasmi? Bo‘yashni o‘rganing — bu o‘zingizga kerak bo‘ladi! Bo‘yash uchun avvalo sifatli bo‘yoq, yaxshi kalavalangan ip va idish kerak bo‘ladi. Rangni tanlashdan oldin bo‘yashga tayyorlangan ipga boshqa tolalar aralashmaganligini aniqlab olish zarur, aks holda ip siz xohlagan rangga bo‘yalmaydi. Buni quyidagicha tekshiring: yonib turgan gugurtni ip uchiga tuting, agarda u sekin-asta yonishda davom etsa va yonib bo‘lgan uchidagi qora kuygan sharcha qo‘l tekkizganingizda uvalanib ketsa, (bunda k

«no‘xatdek» ko‘k rangdagi, pushtirang ip bo‘li shi uchun — shuncha qizil rang dagi bo‘yoq solinadi. Sariq (80%) va och sariq (20%) bo‘yoqlarni qo‘shish natijasida xantalrang chiqariladi. Kulrangga (80%) jigarrang (15%) va qizilrang (5%) qo‘shib, juda chiroyli kulrang ip chiqarish mumkin; kulrang ga (75%) och sarg‘ish rang (25%) qo‘shib, to‘qroq kulrang ip olish mumkin. Agar «no‘ xatdek» pushti rangga xuddi shuncha oqish rang qo‘shilsa, xira pushti rang ip bo‘ladi. Idish. Ip bir tekis bo‘yalishi uchun katta emallangan bak yoki tog’ora kerak bo‘ladi (kala va iplar bo‘yoq ichida bemalol suzib yurishi kerak). Suyuqlik bo‘yaladigan ipdan 20 marta ortiq bo‘lishi lozim. Masa lan, 300 g ipni bo‘yash uchun 6 l bo‘yoq eritmasi kerak bo‘ ladi. Agarda 800—900 g ipni bo‘yash kerak bo‘lsa-yu, kerakli ha

toza bo‘lsa, uni yuvib o‘tirmay, bo‘yashdan oldin iliq suvga bir tekisda, 30—40 minut mobaynida ivitib qo‘yish lo zim. Ip bo‘yalishidan oldin juda toza va ho‘l bo‘lishi kerak. Oqartirish. Masalan oq-sariq ipni havorangga yoki och-pushti rangga bo‘yamoqchisiz, buning uchun uni avvalo oqar tirish zarur. Buning uchun uni oqartirgich (undan fab rika etiketkasida ko‘rsatilgandek foydalaniladi ) yoki sovunli eritmada 20—25 min davomida qaynatish mumkin («Bolalar sovuni» ishlatilgani ma’qul). Ba’zan oqar tirish usuli ip to‘qroq bo‘yalib qolgan bo‘lsa ham qo‘llaniladi. Ho‘l kalavalarni sovunli suvga solib, sekin-asta isitiladi, bu vaqtda ip tinmay aylantirib turiladi. Kerakli rang hosil bo‘lmaguncha, suv vaqti-vaqti bilan almashtirib turiladi. Masalan, ip 20 min qaynatilsa, binafsha rang — siren r

shartlaridan biri dir. Bu jarayon bor - yo‘g‘i bir soat davom etadi, shuning uchun hamma ishlaringizni tashlab bo‘lsa ham ip bo‘yalguncha bak yonidan nari ketmang. Ipni past olovda 20 min qaynatgach, ko‘tarib oling va bo‘yoq eritmasiga qolgan sirka essensiyasini soling. Eritmani yaxshilab aralashtirgach, ipni solib, yana 20—30 min qaynating. Keyin bakni olovdan ko‘tarib qo‘yib, suvi soviguncha ichidagi iplarni olmang. Ipni ozroq miqdordagi sirkali iliq suvda chayib, iliq joyda osib quriting (sovuq joyda quritsangiz ip dag‘allashadi). Eritma juda quyuq yoki bo‘yoqning sifati yomon bo‘lsa, ip chayilayotganda aynaydi. Bunda toza suvga sirka essensiyasi qo‘shib (miqdori xuddi bo‘yashga tayyorlagandek) qaynatib ko‘ring. Bitta kalavani 3—4 xil rangga bo‘yash. Avvalo kalava larni to‘g‘ri boylab o

qismini oqartirishda qaynash davrini 15—20 minutga uzaytirish kerak. Har xil rangdagi ipdan paypoq yoki ro‘mol usulda to‘qilgan mato juda chiroyli chiqadi. Qaytadan bo‘yash. Eski jun kiyimlarni so‘kib, ulardan chiqqan ipning rangini yangilash mumkin. Avvalo kiyim-kechakni bilib so‘kish kerak. Qo‘lda to‘qilgan narsani so‘ kish qiyin bo‘lmaydi: choklarini ehtiyotlik bilan so‘kib ipning uchi topib olinadi. Odatda u narsaning yuqori qismida bo‘ladi (albatta, to‘qilish pastdan boshlangan bo‘lsa). Fabrikada yaxlit matodan bichib tikilgan narsalarni so‘kish befoyda, chunki unda uzilgan iplar uchi juda ko‘p bo‘ladi. Bu iplarni qay tadan bo‘yab, boshqa jun gazlama bilan birga qo‘shib ishlatilgani ma’qul. Yopishib ketgan junli gazlamalarni so‘kish qiyin bo‘lganligi sababli undan voz kechishga shoshi

bo‘yashda 1 paket qora bo‘yoqqa 1/5 paket binafsharang yoki jigarrang qo‘shish kerak bo‘ladi. Jun ipni tabiiy bo‘yoqlar bi lan bo‘yash. Biz ximiyoviy bo‘yoqlar ishlatishga juda o‘rganib qolganmiz. Shuning uchun, ba’zan kerakli rang topolmasak, sarosimaga tushishib qolamiz. Tabiatning o‘zi taklif qilib turgan, o‘sim-liklardan olinadigan bo‘yoq lar esa bizda butunlay unutib yuborilgan. Vir asr chamasi ilgari faqat shunday bo‘yoqlar ishlatilardi. Usha vaqtlarda to‘qilgan buyumlar va tikilgan kashtalarning rangi o‘zgarmasligi, nozik va rang-barang tovlanishi kishini hayratda qoldiradi. Masalan, uy sharoitida qayinning qurigan yaproqlaridan sariq va sarg‘ish rangli, oddiy piyozning po‘stidan esa sariq rangli bo‘yoq tayyorlasa bo‘ladi. Archa bujuri va shoxlaridan ajoyib jigarrang turlarini chiqa

Suv batamom soviguncha ip uning ichida turadi, keyin olib, iliq suvda chayib, quri-tiladi. Sariq rang . Qayin daraxtining to‘kilgan quruq yaproq laridan 250 g ni 4 l suvga solib, 3—4 soat davomida qaynatiladi va suzgichdan o‘tkaziladi. 22 g achchiqtoshni 2 l suvda eritib, ipni shu eritmada 30 min qaynatila di. Keyin bu eritmadan olib, qayin yaprog‘i qaynatilgan suvga solinadi va past olovda 1 soat davomida qaynatila di. So‘ng chayiladi va quritiladi. Kulrangsimon rang . Qayin daraxtining qurib to‘kil gan yaproqlaridan 150 grammini 3—4 l suvda 3—4 soat davomida qaynatiladi va suzgichdan o‘tkaziladi. Keyin shu suvga 6,5 g cho‘chqa yong‘oq va 1,2 g temir kuporosi solinib, 15 min qaynatilib, ozroq sovitiladi. Ho‘l ipni iliq eritmaga solib, past olovda 1 soat davomida qay natiladi, keyin chayib

juda yupqa b о ‘lishi talab qilinsa, odatda, shu usuldan foydalaniladi. Bu usulda 20 —30 ta petlya terib k о ‘ring. 10-rasm. Havoyi petlyalar Ikkita ipdan boshlang‘ich ka gor dagi petlyani terish (2-usul —11-rasm). Bu eng k о ‘p tarqalgan usullardan biri. Koptokdan chiqqan ipni chap q о ‘lning kaftiga oling (10-rasm). Ipning pastga osi liv tushgan uchi petlyalarni terib t о ‘qiladigan polotnoning enidan ikki barobar uzun b о ‘lishi kerak. Ipni chap q о ‘l boshmaldog‘iga soat miliga qarshi y о ‘nalishda aylan tirib oling (11-rasm), keyin 29

11-rasm. 2-usul bilan terilgan boshlang‘ich qator petlyalar 30

12 — 19-rasm. 2-usul bilan petlya terish 31

uni bukilib turgan k о ‘rsatkich barmoq ustiga q о ‘ying va ip uchi bilan birga chap q о ‘l kaftida qisib oling (12-rasm). Ikkita spitsani blashtirib, bosh barmoqning ichki tomonidan ip tagiga kiriting (13-rasm), ularni tartibi о ‘ng tomonga burib turib, boshmaldoqdagi ipni ilib oling (14-rasm) va bosh barmoqdagi petlya(halqa) ichidan tortib о ‘tkazing (15-rasm). Shundan keyin boshmaldoqda gi petlyani chiqarib, shu zahotiyoq uni ip tagiga kiriting va boshmaldoq bilan k о ‘rsatgich barmoqlarni qarama-qarshi tomonga kerib spitsadagi petlyani torting (16-rasm)— natijada 1-petlya hosil b о ‘la-di. Endi, barmoqlardagi iplarni tushirmay turib, chap q о ‘lning boshmaldog‘ini chap tomonga torting, bunda ham petlya hosil b о ‘ladi (17-rasm). Spitsalarni kaft tomondan pastdan yuqoriga qaratib shu pe

20-rasm. 3-usul bilan terilgai dastlabki qator petlyalari О ‘ng petlyalar О ‘ng petlyaning tuzilishi (20-rasm) u ni ikki xil usulda t о ‘qish imkonini beradi: old devorcha tomonidan (1-usul) va ort devorcha tomonidan (2-usul). Old devorcha tomonidan о ‘ng petlya t о ‘qish (1-usul). Bu klassik usul deb qabul qilingan. T о ‘qish haqidagi adabiyotda pettlyani boshqacha ba-jarish kerak deb yozilmagan b о ‘lsa, unda shu usul haqida ran yuritilgan b о ‘ladi. 1-mashq. R о ‘mol t о ‘kimani old devorcha tomonidan о ‘ng petlyalar bilan t о ‘sish (21-rasm). Bu t о ‘qimani yana reps, arqoncha, ch о ‘tir-ch о ‘tir, ariqcha usulida t о ‘qish ham deyiladi. Rossiyada bu usulda r о ‘mol t о ‘qishar edi, shuning uchun hozirgacha «r о ‘mol usulida t о ‘qish» nomi saqlanib qolgan. Uning ikkala tomoni bir xil

21-rasm. Ung petlyalarning struk tur sxemasi Petelniy shag — petlya yirikligi; duga — yey; perednyaya stenka — old devorcha; zadnyaya stenka — ort devorcha; protyajka — о ‘tilma Ikkala spitsaga 29 ta petlya tering va bitta spitsani tortib oling. Petlya terilgan (chap spitsa) spitsani chap q о ‘lingizga, ishchi ( о ‘ng) spitsani esa о ‘ng q о ‘lingizga oling. Ip chap q о ‘lning k о ‘rsatkich barmog‘i ustida b о ‘lib, о ‘rta va k о ‘rsatgich barmoqlar orasida qisilib, jimjiloq bilan nomsiz barmoq orasidan о ‘tib turishi kerak. Qizigi shundaki, ishchi ipning holati boshqacha b о ‘lishi ham mumkin. Masalan, Bolgariyaning janubidagi t о ‘quvchilar ipni yelkaga osib q о ‘yadilar, Fransiyada ipni о ‘ng q о ‘lda ushlab t о ‘qiydilar. 1- о ‘ng petlyani t о ‘qishdan avval eng chekadagi petlyani — mi

T о ‘qish jarayonida bu petlyalar mato chetida milk hosil qi lib, yordamchi rol о ‘ynaydi. Milk petlyalari t о ‘qima guli ni tuzishda ishtirok etmaydi, shuning uchun ular t о ‘qima gulini hosil qiladigan pet lyalar hisobiga kirmaydi. Masalan, 25 ta petlya terish k о ‘zda tutilgan b о ‘lsa, shundan faqat 23 tasidan gul hosil qilinadi, 2 tasi(t о ‘qimaning ikkala tomonidan bittadan) milk petlyalari hisoblanadi. Shuning uchun milk 1-petlya b о ‘lib, yonidagisi hisobla nadi. Milk petlyasini k о ‘chirgandan keyin, о ‘ng spitsani chapdan о ‘nggga qaratib s о ‘nggi petlyaga (23-rasm) kiriting va k о ‘rsatkich barmoqdagi ipni ilib, uni petlya ichidan torting, yangi petlyani chap spitsadan о ‘ng spitsaga о ‘tkazing. Dastlabki qatordagi qolgan hamma petlyalarni ham xuddi shunday t о ‘qing. 1-qator

23-rasm. Milk petlyani k о ‘chirish y о ‘llaridan biri Y о ‘lli r о ‘mol t о ‘sima (24-rasm). Old devorcha tomo nidan о ‘ng petlyalar bilan polotno t о ‘qishni davom ettiring. Bunda ipni uzmay turib, har ikki qatorda ip rangini о ‘zgartiring. Boshqa rangli ip bilan ish boshlashda, milk petlyani о ‘ng qilib t о ‘qib keting. Bu kamdan-kam uchraydigan hol b о ‘lib, unda milk petlya k о ‘chirilmay, balki t о ‘ qib yuboriladi. Ishni tugatib, t о ‘qilayotgan polotnoni spitsada qoldiring. Ort devorcha tomondan о ‘ng pet lya t о ‘qish ( о ‘ng «momo» pet - lya —2-usul). Q о ‘lda о ‘ng «mo mo» petlya t о ‘qish ma’lum hollardagina ishlatiladi va alohida ta’kidlanadi. T о ‘ qish haqidagi adabiyotda uni — t о ‘g‘ri petlya; ostki b о ‘lakcha tomonidan t о ‘qilgan о ‘ng petlya; ort tomonidan ilib olingan

3-mashq. R о ‘mol t о ‘qimani ort devorcha tomonidan о ‘ng pet lyalar bilan t о ‘qish (25-rasm). Bunday t о ‘qima oldingilariga qaraganda zichroq b о ‘ladi. 24-rasm. Old devorcha tomonidan о ‘ng petlya t о ‘qish 25-rasm. Rangdor y о ‘llari bor r о ‘mol t о ‘qima 26-rasm. O’ng petlyalar bilan ort devorcha tomondan t о ‘qilgan r о ‘mol t о ‘qima 37

27-rasm. О ‘ng petlya ort devorcha tomondan shunday t о ‘qiladi — о ‘ng «momo» petlya qatorlar о ‘ng petlya qilib t о ‘qiladi. Ish ilgarigi polotnoning о ‘zida bajariladi. Barmoqlar va ip holati xuddi о ‘ng petlya bilan 1-usulda t о ‘qilgandek b о ‘ladi: milk petlyani k о ‘chirib, keyingi petlyaga о ‘ngdan chapga qaratib spitsani kiriting (26- rasm) va k о ‘rsatkich barmoqdagi ipni ilib petlya torting, chap spitsadan о ‘ng «momo» petlya bilan kerakli uzunlikda polotno t о ‘qib, ishni spitsada qoldiring. 1.5. Kruchokda to’qish texnikasi. Kryuchokda t о ‘qishning xususiyati shundaki, u hech qanday qiyinchiliklarsiz jim-jimador yassi polotnolarnigina emas, balki hayvonlar, qushlar, q о ‘g‘irchoqlar va boshqa shakllarini t о ‘qish imkoniyatini ham beradi. Po lotno t о ‘qishning eng k о ‘p tarq

usul bilan t о ‘qiladi (polotno yassi b о ‘la di). Mashq qilish uchun 12 ta havoyi petlyadan zanjir t о ‘qing. 1-qator xomaki petlyasiz us tunchalar bilan t о ‘qiladi. S о ‘ng t о ‘qima aylantirib olinadi.[9] 2-qatorda (tayyorlov qatori) kryuchokga oldingi qatorning asos petlyalaridan о ‘ngdan chapga tomon petlya tering. Yangi petlyalar qator t о ‘qib b о ‘linguncha kryuchokda qolishi kerak . 3-qatorda polotnoni aylan-tirmay turib, xomaki petlya oling va uni 1-petlyaga kiritib q о ‘ying — bunda milk pet lya hosil b о ‘ldi. Keyin xomaki petlya olib, uni kryuchokdagi 2-petlyaga kiriting, qator ning oxirigacha shunday tak-rorlab t о ‘qing . 4-qator — t о ‘qimani aylan-tirmay, oldingi qatorning «darchasiga» kryuchok kiritib 39

28-rasm. Kryuchok bilan о ‘ngdan chapga tomon t о ‘qish 40

29—31-rasmlar. Tunischa t о ‘qish 41

yana petlya tering (28-rasm). Kryuchokni vertikal ip tagiga yoki «darcha» tepasidagi «t о ‘sincha» ustidan kiritish ham mumkin. Unda boshqacha gul hosil b о ‘ladi. 3-usul. Vir qator xomaki petlyasiz ustunchalar chapdan о ‘ngga tomon surilib, tisari-layotgandek — «y о ‘rma qadam» tashlagandek (29-rasm) qilib t о ‘qiladi. K о ‘pincha kiyim chetlari gir aylantirib shun-day t о ‘qiladi. 4-usul. T о ‘qish 3 ta yoki 4 ta havoyi petlyadan boshlanadi, bu petlyalar doyra b о ‘ylab yarim ustuncha qilib tutash-tiriladi (30-rasm). Shundan keyin doyra b о ‘ylab о ‘ngdan chapga tomon petlyalar q о ‘shib boriladi va polotnoga doyra, uchburchak, t о ‘rtburchak, oval singari istalgan shakl berib t о ‘qiladi. Ustunchalarni q о ‘shish. Ustunchalarni qatorning orasida ham, oxirida ham q о ‘shish mumkin. Ularn

32- rasm. Aylana b о ‘ylab t о ‘qish qoldiriladi (33-rasm), s о ‘ng qatorni k о ‘tarish uchun petlyalar t о ‘qib, ishni aylantirib, t о ‘qish davom ettiriladi. Bunday kamaytirishda detal cheti zinapoyasimon b о ‘lib chiqadi. Zarur b о ‘lgan hollarda tekis chiziq qilib t о ‘qish ham mumkin (33-rasmning yuqori qismiga qarang). Bu ning uchun qator oxiriga yetkazmay t о ‘qilib, chala us tunchalar bilan tugatiladi, keyin 1 ta havoyi petlya t о ‘ - qilib, ish aylantirib olina di va asos petlyaning 1-sidan xomaki petlyasiz ustuncha t о ‘ qiladi hamda asosiy gul davom ettiriladi. Bu usuldan gulning qatorlari juda baland b о ‘lmasagina foyda-laniladi. 44

Doyra shaklidagi polotnoni t о ‘qish. T о ‘qish 4 ta havoyi petlyadan iborat zanjircha bilan boshlanadi. Uni chala ustunchalar bilan tutashtirilsa, xalqacha hosil b о ‘ladi. 1-qatorda xalqacha markazidan xomaki petlyasiz 8 ta ustuncha t о ‘qiladi. 2-qatorda har bir asos petlyada xomaki petlyasiz 2 tadan ustuncha t о ‘qiladi. 3-qatorda 1- petlyada xomaki petlyasiz 1 ustuncha, keyingi-sida — xomaki petlyasiz 2 ta ustuncha va h.k. t о ‘qiladi. 4-qatorda 1- va 2-petlyalarda 34-rasm. Polotno о ‘rtasida ustun chalar qo’shish 45

35 -rasm. Polotno chetida ustunchalar q о‘shish 36-rasm. Polotno chetidan ustuncha larni kamaytirish 46

II.Bob.To’qish asboblari va to’qish choklarini o’rgatish mavzusini o’qitish texnologiyasi 2.1 . Kasb ta’limi yo’nalishi talabalarini ta’lim jarayonida tarbiyalashning ustivor yo’nalish lari O’zbekiston Respublikasi mustaqilligini mustahkamlash, vatan ravnaqi, xalq farovonligi yo’lida faoliyat olib boruvchi shaxsni tarbiyalash, ularni bu kurashga jalb ettirish orqali amalga oshiriladi. Ushbu g’oyaga tayangan holda, tarbiya jarayonida uning qonuniyatlariga muvofiq tarbiya metodlaridan foydalanib ish ko’rish lozim bo’ladi. [17] Tarbiya metodlari bu o’qituvchi (tarbiyachi) va jamoa tomonidan g’oyaviy va ma’naviy e’tiqodlarini, ma’naviy his-tuyg’u va odatlarni tarkib toptirish maqsadida qo’llaniladigan shaxsga tarbiyaviy ta’sir ko’rsatish yo’llari demakdir. Tarbiya metodlari talaba (tarbiyalanu

Tarbiyaviy ishlarni tashkil etishning ustivor yo’nalishlari quyidagilar hisoblanadi:  talabalarning qiziqishi-xohishiga qarab ta’lim muassasasi va undan tashqarida tashkil etilgan turli xil uyushmalarga jalb etish;  talabalar ishtirokida muntazam ravishda har xil ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar o’tkazish;  fan to’garaklari, texnik yo’nalishdagi to’garaklar va amaliy ijodkorlik mazmunini o’zgartirish;  badiiy-estetik birlashmalarni tashkil etish va rivojlantirish;  huquqiy ta’lim va tarbiyani takomillashtirish;  ommaviy sport, harbiy vatanparvarlik ishlarini rivojlantirish, sog’lom turmush tarzi malakasini shakllantirish;  ta’lim muassasasi faoliyatini demokratlashtirish asosi sifatida o’z-o’zini boshqarishni rivojlantirish. Tarbiyaviy masalalarni hal etishdagi qiyinchiliklar talaba-yosh

Ravshanki, bularning barchasi oliy ta’lim muassasalarining ta’lim-tarbiya mazmuni bilan uzviy bog’liq bo’lib, ular ma’lum ta’limiy, tarbiyaviy maqsadga erishish uchun xizmat qiladi. Bu ishlarning barchasini uslubiy jihatdan to’g’ri tashkil eta olish uchun pedagog-tarbiyachi juda ko’p narsalarni bilishi va uddalashi kerak. Yuqori malakali mutaxassislarga bo’lgan talab va ehtiyojning tobora ortib borishi oliy ta’lim muassasalarida faoliyat ko’rsatayotgan barcha rahbar va professor-o’qituvchilarga zimmasiga yuksak mas’uliyat yuklaydi. 2.2.Muloqat treningini o’tkazish bosqichlari. Ushbu trening о‘quvchi–talabalarda dars jarayonida mustaqil fikrlashga, о‘z fikrini erkin holda bayon eta olishga hamda ularda bahslashish madaniyatini tarbiyalashga qaratilgan bо‘lib, odatda bunday mashg‘ulot tinglo

talabalarining tayyorgarlik kо‘rish imkoniyatlarini hisobga olgan holda vaqt beradi. 3-BOSQICH. -guruhlar himoyaga tayyor bо‘lgach о‘qituvchi guruhlarning biriga himoya uchun sо‘z beradi (himoyaga chiqish ixtiyoriy ravishda bо‘lishi mumkin). Guruh vakili guruh nomidan sо‘zga chiqib ularga berilgan mavzuni tayyorlangan materiallar, dalillar asosida himoya qilishga kirishadi.Guruh vakili sо‘zini tugatgach, guruhning qolgan a’zolari qо‘shimcha fikrlar bildirishlari mumkin. 4-BOSQICH. -mashg‘ulotning 3-bosqichidagi kabi bu bosqichda ham о‘qituvchi navbatdagi guruh vakiliga himoya uchun sо‘z beradi. Ikkinchi guruh ham birinchi guruh kabi о‘z mavzusi bо‘yicha himoya qiladi.Himoya tugagach, о‘qituvchi mashg‘ulotning keyingi bosqichiga о‘tadi. Xar ikkala himoya vaqtida о‘qituvchi iloji boricha о‘z

umumlashtiradi va о‘zinig bu masala haqidagi fikr va mulohazasini bayon etadi va guruh tinglovchilari tomonidan tushgan savollarga kerakli javoblarni berishga harakat qiladi. Mashg‘ulot oxirida о‘qituvchi har ikkala guruhning mashg‘ulot jarayonidagi faoliyatlarini taxlil etib, ularga minnatdorchilik bildiradi va mashg‘ulotni yakunlaydi.Ushbu treningning davomiyligi sharoitga qarab belgilanadi. « To’qish asboblari va to’qish choklarini o’rgatish » mavzusini ma'ruza matn ishlanmasi O’qituvchi mashg’ulotni boshlashdan avval tinglovchilarni muloqot, baxs- munozarani o’tkazishga qo’yilgan talablar, qoidalar bilan tanishtiradi, so’ngra ushbu trening bosqichma- bosqich o’tkazilishini tushuntiradi. 1-BOSQICh. -o’qituvchi ishni o’tkaziladigan muloqotning mavzusini aniqlashdan boshlaydi, masalan

matеriallar, dalillar asosida himoya qilishga kirishadi.Guruh vakili so’zini tugatgach, guruhning qolgan a'zolari qo’shimcha fikrlar bildirishlari mumkin. 4-BOSQICh. -mashg’ulotning 3-bosqichidagi kabi bu bosqichda ham o’qituvchi navbatdagi guruh vakiliga himoya uchun so’z bеradi. Ikkinchi guruh ham birinchi guruh kabi o’z mavzusi bo’yicha himoya qiladi. Himoya tugagach, o’qituvchi mashg’ulotning kеyingi bosqichiga o’tadi. Har ikkala himoya vaqtida o’qituvchi iloji boricha o’z fikr va mulohazasini bildirmaslikka, savol bеrmaslikka harakat qiladi, hеch qaysi guruhga yon bosmagan holda muloqotni boshqaradi, guruh himoyasi vaqtida tartib saqlanishiga va muloqotni o’tkazishga o’qyilgan talab, qoidalarning to’liq bajarilishiga erishishga harakat qiladi. Bu bosqichda, asosan, ikki guruh erki

2.3. Muloqat metodi asosida “ To’qish asboblari va to’qish choklarini o’rgatish ” mavzusini о‘qitish texnologiyasi mavzusi bo’yicha 2 soatlik dars ishlanmasi Amaliy mashg‘ulotni olib borish texnologiyasi Тalabalar soni: 21 Vaqti: 2 soat Mashg‘ulot shakli Bilimlаrni chuqurlаshtirish vа mustаh-kаmlаshgа qаrаtilgаn аmаliy mаshg‘u lot Amaliy mashg‘ulot rejasi 1. To’qishda ishlаtilаdigаn materiallar, asbob va moslamalar 2. Jun ip xususiyati bilan tanishuv 3. Boshlang ’ ich qatordagi petlyalarni terish . O ’ ng petlyalar . Milk petlyalar . 4. Ters petlyalar . Chalishtirma petlyalar . Ters petlyalar to ’ qish usullari . 5. Kryuchokda to ’ qish texnikasi .О‘ yinchoqlar to ’ qishning bir necha usullari . Mаshg‘ulotning mаqsаdi: Mаvzu bo‘yichа bilimlаrni chuqurlаshtirishni tа’minlаsh. Pedаgogik vаzi

(10 minut) qilаdi (1-ilovа). 1.2. «Nim а uchun» texnik а sid а n foyd а l а -nilg а n hold а t а l а b а l а rg а , « Piltakashning raqami nimаni bildiradi ?» deg а n s а vol bil а n muroj аа t qil а di. B а j а rilg а n ishl а rni ko‘zd а n kechirib xulos а l а ydi (2- ilov а ). O‘z fikrl а rini erkin bildir а dil а r. Org а n а yzerni to‘ldir а dil а r. 1.3. T а l а b а l а rning fikrini umuml а shtirib, ul а rni 3-4 t а kichik guruhl а rg а bo‘l а di. Interf а ol usul-l а rd а n foyd а l а nilg а n hold а kichik guruhl а rg а bo‘lin а di. 1.4. T а l а b а l а rning m а shg‘ulotd а gi f а oliyatini b а hol а sh ko‘rs а tkichl а ri v а mezonl а ri bil а n t а nishtir а di (3-ilov а ). O‘UM gа qаrаy dilаr. 1.5. Mаvzu bo‘yichа tаyyorlаngаn topshiriqlаrni tаrqаtаdi (4-ilovа). Topshiriqlаr us

5. Guruh ish nаtijаlаrini qаndаy tаqdim etishini аniq bilishlаri, o‘qituvchi ulаrgа yo‘riqnomа berishi lozim. 6. Nimа bo‘lgаndа hаm muloqotdа bo‘ling, o‘z fikringizni erkin nаmoyon eting. 2(2.2) -Ilovа «Nimа uchun?» texnikаsi Nimа Nimа uchun? Nim а uchun? uchun? Nim а uchun? Nim а uchun? 3(2.2)-Ilov а B а hol а sh mezoni v а ko‘rs а tkichl а ri Guruhlаr S а volning to‘liq v а а niq yoritilishi 0-5 bаll Misollаr bilаn muаmmogа yechim topishi 0-5 bаll Guruh а’zolаrining fаolligi 0-5 bаll Jаmi bаll 15 – 13 bаll – «а’lo». 12 – 10 bаll – «yaxshi». 9 – 6 bаll – «qoniqаrli». 4(2.2)-Ilovа Ekspert qog‘ozlаri - topshiriqlаr 1-guruh To’qishni o’rgаnish oson va qulay bo’lish uchun nimаni bilish shart? 2-guruh Ilmoqlar necha turga bo’linadi? ( а niq misoll а r keltiring). 3-guruh Qaysi hunarda kiyim ya

Asablarni tinchlаntiruvchi hunarning nomini ayting? 5 (2.2)-Ilovа «Муаммоли вазият» «Муаммоли вазият» тури «Муаммоли вазият» сабаблари Вазиятдан чиқиб кетиш ҳаракатлари To’qishni o’rgаnish oson va qulay bo’lish uchun nimаni bilish shart? 56

III-Bob. Hayotiy foliyat xavfsizligi . 3. 1. Hayotiy foliyat xavfsizligini ta’minlashda mehnat muhofazasi qonunlari va ulardan foydalanish O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining IX bobning bir qancha moddalarida Insonning iqtisodiy va ijtimoiy huquqlari, 43-52 moddalarida inson huquqlari, burchlari va erkinliklari belgilangan. Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risidagi qonunning 1-7 moddalarida umumiy qoidalar, 8-15 moddalarida mehnatni muhofaza qilishni ta’minlash, 16-21 moddalarida ishlovchilarning mehnatini muhofaza qilishga doir huquqlarini ruyobga chiqarishdagi kafolatlar ifodalangan, 22-29 moddalarida mehnatni muhofaza qilishga doir qonunlar va boshqa meyoriy hujjatlarga rioya etilishi ustidan davlat va jamoatchilik nazorati o‘z aksini topgan. O‘zbekiston Respublikasi Oliy majlisi 1

tug‘ish nafaqasi (286-modda), dafn etish marosimi uchun beriladigan nafaqa (288- modda), qarilik bo‘yicha nafaqa (289-modda), nogironlik nafaqasi (290-modda), boquvchisini yo‘qotganlik nafaqasi (291-modda), mehnatni muhofaza qilish qonunlarining asosiy nizomlarini rivojlantirish davlat qo‘mitalari, vazirliklar va boshqarmalar tomonidan ishlab chiqiladi va tarmoq kasaba uyushmalari qo‘mitalari bilan kelishilgan holda har xil meyoriy hujjatlar amalga tadbiq etiladi. Meyoriy hujjatlar tizimida muhim o‘rinni mehnat muhofazasi bo‘yicha qo‘llanmalar egallab ular alohida kasb, ish turlari bo‘yicha tuziladi. Davlat qonunchiligi mehnat muhofazasi qoida va meyorlarining buzilishi uchun qat’iy javobgarlik belgilaydi.[20] Javobgarlik turlari 3 ga bo‘linadi: 1. Ma’muriy javobgarlik - uyaltirish, xayfsa

MEHNAT PSIXOLOGIYASI - Mehnat jarayonining ma’lum sharoitida (og‘irlik, mehnatdan zo‘riqqanlik, uning bir maromliligi, gipokineziya va boshqalar) sog‘liq va ish qobiliyatining o‘zgarishidir. TEXNIKA XAVFSIZLIGI - Ishlovchilarga ishlab chiqarishda texnika xavfsizligini o‘rgatuvchi xavfning oldini oladigan tashkiliy chora-tadbirlar va texnika vositalari tizimi. MEHNAT QIZG‘INLIGI - Ish vaqtida organizmda hissiyot, yuklov darajasi, ma’lumotlarni olishda va qayta ishlashda miya ish faoliyatining jadallashuvi. TOLIQISH - Ish qobiliyatining pasayish holati. Charchaganlik sezgisi bilan kechadigan ish sifat va son ko‘rsatkichlarining yomonlashuvi bilan ifodalanadigan va faqat dam olingandan keyingina to‘xtaydigan holat. RUHIY MUHIT - Ishlab chiqarishni boshqarish va tashkil etish darajasi bilan a

Zararli ish sharoitlariga tananing ayrim a’zolarining bir guruh mushaklarning o‘zoq vaqti majburan zuriqishi, sex havosiga tarqalib ketgan zararli moddalarning ta’siri, yoqimsiz meteorologik sharoitlar, meyorlardan yuqori shovqin, titrash, yoritilganlik, atmosfera bosimidagi katta tafovo‘tlar kiradi. 4. Ishlab chiqarishdagi jarohatlanish va kasallanishning sabablarini shartli ravishda qo‘yidagilarga ajratish mumkin: 1. Texnik; 2. Tashkiliy; 3. Sanitariya-gigiyenik; 4. Ruhiy-fiziologik; 5. Iqtisodiy; 6. Xodimlarni aybi bilan yuz beradigan kasalliklar. TEXNIK SABABLARGA - Uskuna va moslamalarning, to‘siq- qurilmalarning, tormoz tizimining ishlamasligi yoki nosozligi, gidravlik tizimning zich emasligi kiradi. TASHKILIY SABABLAR - deganda ish joylarining uskuna, moslama va yordamchi asboblar y

jihatidan mos kelmasligi, charchash, jamoatchilik orasidagi nosog‘lom muhit kabilar misol bo‘la oladi. IQTISODIY SABABLAR - Mehnat muhofazasi masalalariga sovuqqonlik bilan qarash, shuningdek, oylik maoshlarni o‘z vaqtida bermaslik va ishchilarning yuqori ish unumiga erishishga intilmasligi, ish sharoitlarini yaxshilashga yetarli mablag‘ ajratilmasligi tufayli kelib chiquvchi sabablar hisoblanadi. Ishchining aybi bilan sodir bo‘ladigan baxtsiz hodisalarga uning ehtiyotsizligi, intizomsizligi, ishga betob yoki mast holda kelishi sabab bo‘ladi. Mehnat kodeksining 115-moddasiga asosan, xodim uchun ish vaqti haftasiga 41 soatdan oshmasligi, shu jumladan, haftasiga 5 ish kunida 2 dam olish kuni yoki haftasiga 6 ish kunida 1 dam olish kuni belgilangan bo‘lishi kerak. Bayram kunlari arafasida kun

Mehnat qilish jarayonida ayollar bilan erkaklarning teng huquqliligi - ayollarning erkaklar singari og‘ir sharoitda, zararli sharoitlarda ishlashlari mumkin emasligi mehnat qonunlarida ko‘rsatib o‘tilgan. Ayollarning ba’zi zaif xususiyatlari va ularning oiladagi mavqeini hisobga olib, qonunchilikda ular uchun ma’lum yengilliklar va maxsus qoidalar belgilangan. Ayollar sog‘ligiga zarar keltirishini hisobga olib ba’zi ishlarda ayollar mehnatidan foydalanish ta’qiqlanadi. Masalan, ayollarning zaharli moddalar bilan bog‘liq bo‘lgan ximiya sanoatining ba’zi tarmoqlarida, yer osti ishlarida va boshqa bir qancha ishlarda ishlashlariga yo‘l qo‘yilmaydi. Ayollar uchun yuk ko‘tarish qoidalari belgilab qo‘yilgan. Ular qo‘lda 20 kg bo‘lgan yukni va zambil g‘altak bilan og‘irligi 50 kg dan oshmagan yuk

ishlagan o‘smirlarga sog‘ligini tiklash imkoni tug‘iladi. Zararli ish joylarida ishlagan o‘smirlarga mashinasozlik sanoatida, bir qancha sexlarda ishchilarning oylik maoshlarining 13% va ba’zi uchastkalarda 30-33% gacha qo‘shimcha haq to‘lashga ruxsat etiladi. O‘zbekiston Respublikasi mehnat kodeksi mazmunida ishlab chiqarish korxonalari ma’muriyati u yerda mehnat qilayotgan o‘smir-yoshlarga ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan shikastlanish yoki zararlanish yoki moddiy yo‘qotishni qoplash majburiyatini oladi. Ayollar va ayrim hollarda, ma’lum sharoitlarda, erkaklar bilan bir xilda ishni bajara olmaydilar. Ayol organizmi o‘ziga xos fiziologik xususiyatga ega bo‘lganligi tufayli og‘ir jismoniy mehnatga, ayrim zararli (chang, titrash, organizmni qattiq qizib yoki sovib ketishi va boshqalar

haqi saqlangan holda yengilroq yoki noqulay ishlab chiqarish omillarining ta’siridan holi bo‘lgan ishga o‘tkaziladi. Bolasi 14 yoshga to‘lmagan (16 yoshga to‘lmagan nog‘iron bolasi bo‘lgan) homilador ayollarni ularning roziligisiz tungi, ish vaqtidan tashqari ishlarga, dam olish kunlaridagi ishlarga jalb qilishga va xizmat safariga yuborishga yo‘l qo‘yilmaydi. Shu bilan birga, bolasi 3 yoshga to‘lmagan homilador ayollarni ona va bolaning sog‘ligi uchun xavf tug‘dirmasligini tasdiqlovchi tibbiy xulosa bo‘lgan takdirdagina tungi ishlarga qo‘yiladi (228-m). Ayollarga onalik vazifalarini bajarish uchun qo‘yidagi moddalarda bir qancha imtiyozlar beriladi: Homilador va bola tuqqan ayollarga ularning xohishiga ko‘ra, homiladorlik va tug‘ish ta’tilidan oldin yoki undan keyin yoxud bolani parvarish

qabul qilishidan iborat. Kvota hisobidan ishga qabul qilishni rad etish ta’qiqlanadi va bunday rad etish ustidan sudga shikoyat qilish mumkin. 18 yoshga to‘lmagan barcha shaxslar dastlabki tibbiy ko‘rikdan o‘tgandan keyin ishga qabul qilinadilar va keyinchalik ular 18 yoshga tulgunlariga kadar har yili majburiy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilib turishi kerak. O‘smirlar doimiy ishga 16 yoshdan kabul qilishga ruxsat etiladi, ayrim hollarda 15 yoshga to‘lgan shaxslar ota-onalaridan birining yoki o‘rnini bosuvchi shaxsning yozma ravishda roziligi bilan ishga kabul qilinishi mumkin. Yoshlarni Mehnatga tayyorlash maqsadida umum ta’lim maktablari, xunar-texnika bilim yurti va o‘rta maxsus o‘quv yurti o‘quvchilarni 14 yoshga to‘lganlaridan keyin ota- onasidan birining yoki ularning o‘rnini bosuvchi shax

ta’til berilayotgan yil xodim 18 yoshga tulgunga kadar va tulgandan keyingi davrlarni o‘z ichiga olsa, ta’tilning muddati 18 yoshga tulgandan keyingi ish staji uchun esa umumiy tartibda xisoblab chiqariladi. (244-m). 18 yoshga tulmagan xodimlar bilan tuzilgan mehnat shartnomasini ish bilan ta’minlovchining tashabbusi bilan bekor qilishga, mehnat shartnomasini bekor qilishning umumiy tartibiga rioya qilishdan tashqari, maxalliy mehnat organining roziligi bilan yo‘l qo‘yiladi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 46-moddasida ayollar va erkaklarning teng huquqliligi bayon etilgan. Ayollarga onalik vazifalaridan foydalanish maqsadida quyidagi moddalarda bir qancha imtiyozlar beriladi. Homilador va bola tuqqan ayollarga ularning xohishiga ko‘ra, homiladorlik va tug‘ish ta’tilidan oldin

Xulosa Bitiruv malakaviy ishida yuqorida belgilangan maqsad va vazifalarni amalga oshirgan holda qoyidagicha xulosa qilish mumkin: - To’qishda ishlаtilаdigаn materiallar, asbob va moslamalari haqida ma'lumotlar berildi: - Jun ip xususiyati bilan tanishuvi boyicha umumiy ma'lumotlar tahlil qilindi; - Boshlang’ich qatordagi petlyalarni terish.O’ng petlyalar. Milk petlyalari boyicha ma'lumotlar berildi; -Kryuchokda to’qish texnikasi haqida ma'lumotlar aniqlandi ; - Kasb ta’limi yo’nalishi talabalarini ta’lim jarayonida tarbiyalashning ustivor yo’nalish lari haqida tavsiyalar ishlab chiqildi; - Muloqat treningini o’tkazish bosqichlari bo’yicha boyicha tavsiyalar berildi; - To’qish asboblari va to’qish choklarini o’rgatish mavzusini o’qitishda « Muloqat» mеtodidan foydalanib dar

3.Karimov I.A. «Jahon moliyaviy – iqtisodiy krizisi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishni yo’llari va choralari» Toshkent.O’zbekiston.2009 y. 4. Karimov I.A. « Barkamol avlod orzusi» -Tosh.O’zbekiston milliy ensiklopediyasi. 2000y 5. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda. – Toshkent: “O‘zbekiston”. 2000. 6. I.А. Karimov. “О‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” Toshkent, 2012 y. 440-bet 7.Akademik litsey va kasb – hunar kollejlari uchun o‘quv-meyoriy xujjatlar to‘plami. Toshkent: - 2006. 8.“Ta‘lim to‘g’risida“ O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. Toshkent: 1992. 9.Uo’-ro’zg’or ensiklopediyasi.Toshkent 1982 y 10. S h oqodirova M. « To’qish alifbosi » –T., 2001 y. 11. Bulatov S.S. O’z’bek xalq amaliy bez’ak sаn’ti. –T.: Mеhnаt, 1991 12. Maksimova «To’qishni o’rganamiz»

22. M.Eshmuradova, B. Yuldashev «Inson faoliyati havfsizligi». Samarqand. 2001 Internet ma’lumotlari: www.ziyonet.uz www.google.uz www.siluete.ru 69

Купить