Umumiy o’rta ta’lim maktablarida kimyo darslarini takomillashtirish muammolari - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	193.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Umumiy o’rta ta’lim maktablarida kimyo darslarini takomillashtirish muammolari

Купить

Umumiy o’rta ta’lim maktablarida kimyo darslarini takomillashtirish muammolari MUNDARIJA KIRISH…................................................................................................. ... 3 1-BOB KIMYO O’QITISH METODLARINING UMUMIY TAVSIFI ............. ............................................................................ 5 1.1. 1.1.Kimyo o’qitishdagi umumiy metodlar...................................... 5 1.1.1. “O’qitish metodlari” tushunchasi ………………………………… 5 1.1. 2 . “Kimyoni o’qitish metodlari”, “kimyo ta’limida metodlar” tushunchalari…………………………………………………… … 7 1.1. 3 . Kimyoviy ta’limda umummantiqiy metodlar……………………. 10 1.1. 4 . 1.1.4. Kimyoviy ta’limda umumpedagogik metodlar…………….. 12 1.2. Kimyoviy ta'limda spesifik metodlar…………………………….. 13 1.2.1. Spesifik metodlar

2.1. Kimyo darslarini syujetli-rolli o’yinlar asosida tashkil etish ..................... ............................................................................ . 41 2.2. Kimyo darslarida interfaol metodlardan foydalanish. ... . ................................................... ..................... 51 XULOSA …………………………………………………. … …………... 65 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI ………………….. 66 4

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi»ni amalga oshirish uchun ta’lim tizimiga ilg’or pedagogik texnologiyalarni joriy etish orqali o’quvchilarning faol bilim olishlarini tashkil etish va ta’lim tizimining demokratik tamoyillariga tobora keng yo’l ochib berish lozim. Hozirgi kunda faqat pedagogning mehnati va mahoratiga asoslanib tashkil etilgan ta’lim yaxshi samara bermasligi hеch kimgа sir emаs. Endi pеdаgоgning аsоsiy vаzifаsi o’quvchilаrgа tаyyor bilim bеrish emаs, bаlki bilimlаrni mustаqil egаllаshlаrigа ko’mаklаshishdаn ibоrаt. Buning uchun esа o’quvchilаrning o’z qоbiliyati vа imkоniyatlаrini to’lа-to’kis nаmоyon etishlаri vа butun kuch- g’аyrаtlаrini bilim оlishgа sаrflаshlаri uchun imkоn bеrаdigаn dаrаjаdа tа’lim- tаrbiya jаrаyonini tаkоmillаshtirish zаr

- «Galogenlar» va «Kislorod» mavzularini bo’yicha noan’anaviy va interfaol darslarning senariylari. Ishning ilmiy yangiligi: Umumiy o’rta ta’lim maktablarida kimyo o’qitishning o’qitishning o’ziga xos tomonlari,mavjud muammolar o’rganilib,ularni uslubiy jihatdan to’g’ri hal etishda noan’anaviy va interfaol darslarning senariylari ishlab chiqildi. Ishning amaliy ahamiyati: Ishlab chiqilgan metodik tavsiyalar o’quvchilarning kimyo fanini mavzularini chuqur o’zlashtirishlariga yordam beradi va ularning kimyo fanidan bilim olishga bo’lgan qiziqishini oshiradi.Bitiruv malakaviy ish materiallaridan maktab kimyo o’qituvchilari o’z faoliyatlarida foydalanishlari mumkin. Bitiruv malakaviy ish kirish, 2 ta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidav tashkil topgan. Bitiruv malakaviy ishni y

1- BOB . KIMYO O ’ QITISH METODLARI NING UMUMIY TAVSIFI 1.1.Kimyo o ’ qitishdagi umumiy metodlar 1.1.1. “ O ’ qitish metodlari ” tushunchasi “ Metodika ” nomi “ metod ” ( yunoncha metodos - tadqiqot , yo ’ l ) og ’ zakiidan kelib chiqqan . Falsafa lug ’ atida metod maqsadga erishish yo’li, ma’lum tartibga solingan faoliyat. Maorif va o’qitish metodlarning muammosi nafaqat kimyo o’qitish metodikasi va nazariyasida, balki didaktikada ham yetarlicha ishlab chiqilgan emas. “o’qitish metodlari” tushunchasining aniq ta’rifi ommalashgan tasnifi mavjud emas. Didaktikada o’qitish metodlari deganda ta’lim maqsadlariga erishishga qaratilgan o’quvchilar va o’qituvchi o’rtasida o’zaro bog’langan tartibga solingan faoliyat usullari tushuniladi. G.I.Shukina o’qish metodlarini o’quv jarayoning eng murakk

Kimyogar- didakt va metodistlar o’qitish metodlarini sinflash uchun asos sifatida bilim manbalari (E.A.Goland, S.I.Perovskiy, P.I.Gruzdev, S.G.Shapovalenko), didaktik maqsadlar (M.A.Danilov, M.M.Levina, D.M.Kiryushkin, V.S.Polosin), o’quvchilarning bilish faoliyati darajalari (L.Y.Lerner, M.N.Skatkin, M.I.Maxmutov, M.I.Lametkin) tavsiya etadilar. O’qitish metodlarini sinflash maqsadida olimlar bilimlar manbalari va mantiqiy negiz asosidagi (N.M.Verzulin, E.P.Brunovey, B.E.Raykov, R.G.Ivanova, M.M.Levina); bilim manbalari va o’quvchilar faoliyatining xarakteri asosidagi (R.G.Ivanova) binar sistemalarni, bilim manbalari, o’quvchilarning bilish faoliyati darajasi va bilishning mantiqiy yo’li asosidagi (V.F.Palamarchuk, V.I.Palamarchuk, M.I.Laxmetkin) uch o’lchamli sxemalarni va tetraedrik sx

ishlashni o’z ichiga oladi; og’zaki- ko’rgazma metodi o’z ichiga namoyish qilgan holda bayon etish, illyustratsiya bilan birgalikda suhbatni, matn va ko’rgazmali qurol bilan mustaqil ishlashni o’z ichiga oladi. Og’zaki- ko’rgazmali- amaliy metodlari o’quvchilarning tarqatma material bilan ishlashi, kimyoviy tajribalar, asboblarni tuzish, modellastirish, yozma va grafik ishlarni amalga oshirishni o’z ichiga oladi. 1.1.2. “Kimyoni o’qitish metodlari”, “kimyo ta’limida metodlar” tushunchalari. Metodik adabiyotda ba’zi mualliflar kimyo o’qitish metodlarini o’qituvchi uchun o’quvchilarda bilim, ko’nikma va dunyoqarashni shakllantirishga yordam beradigan vosita usullarning yig’indisi (I.N.Borisov) boshqalar esa ma’lum o’quv maqsadga yo’naltirilgan o’qituvchi va o’quvchi faoliyatining birlashmala

bog’liqlik g’oyasini amalga oshirish maqsadida tavsiya etiladigan integrativ yondashuv ishlaydi. 2. Umummantiqiy pog’ona. Bu pog’ona kimyoviy o’qitish didaktikasi va xususiy metodikasida qo’llaniladigan induksiya, deduksiya, analogiya, analiz, sintez, taqqoslash, umumlashtirish, sistemalash, modellash, bashorat qilish, integrallash metodlarini birlashtiradi. 3. Umumpedagogik pog’ona. Bunda bayon (ma’ruza, hikoya, tavsif berish), suhbat, mustaqil ish kabi metodlar ishlaydi. 4. Didaktik- metodik pog’ona. Bu pog’onada kimyo o’qitishning spesifik metodlari kimyoviy tadqiqot metodlari (V.P.Garkunov) ishlaydi. Bularga kimyoviy ob’ektlar va ularning tasvirlarini kuzatish, kimyoviy eksperiment kimyoviy ob’ektlarni modellah, kimyoviy ob’ekt larni tavsiflash, kimyoviy fakt va hodisalarni tushuntiris

bo’ladigan kriteriyalar, shuningdek kimyo o’qitish metodlarining turlari, shakllari va tiplar quyidagi 1-jadvalda ko’rsatilgan . Metodlar guruhlari Sinflash kriteriyalari Tiplar, shakllar, turlar Tashkiliy boshqaruv Axborot manbalari Ustuvor didaktik maqsad Og’zaki(hikoya, ma’ruza va b.), ko’rgazma (rasm, model va b.), amaliy (kimyoviy tajribalar va b.) Yangi materalni o’rganish metodlari, bilim va ko’nikmalarni qo’llash va metodlari va boshqalar talabalarni taqdim etish boshqalar. Nazorat- baholash Og’zaki nazorat va o’z- o’zini nazorat qilish Yozma nazorat Amaliy nazorat Individual so’rov, sinov, o’rtog’ining javoblarini tushuntirish, o’zini baholash. Yozma nazorat ishi, turli diktantlar, testlar. Kimyoviy eksperiment, konstruksiyalash, modellash. M.I.Maxmutov taklif qilgan binar metodla

metodlarning optimal birlashuvidan foydalanish imkoniyatlari ham o’zgarib bormoqda. Shunga muvofiq bu guruhdagi har bir metodning ustun va zaif tomonlarini bilish zarur. O’qitish jarayoning dinamik strukturasi ma’lum mantiqiy munosabatlarning realizasiya orqali vujudga keladi. Buni quyidagi sxemada ko’ramiz. Xususiydan → xususiyga Xususiydan →umumiyga Umumiydan→ xususiyga Umumiydan →umumiyga Aniqdan→ mavhumga Mavhumdan→ aniqga Bo’lakdan→ butunga Butundan→ bo’lakga Emperikdan → nazariyga Nazariydan → emperikga va hokazolar Bu sxema kimyoviy ta’limda bo’lshi mumkin bo’lgan sxemalar Induksiya (lotincha inductio- “yo’naltirish”) - xususiydan umuiyga o’tish. Masalan, o’rta maktabda kimyoni o’rganishning boshlang’ich bosqichi moddalar, kimyoviy reaksiyalar to’g’risidagi materialning yetarli zahi

Analogiya (yunoncha analogia- “mos kelish”) - tekshirilayotgan ob’ektlar ma’lum belgilarining o’xshashligi asosida boshqa belgilarda ham o’xshashlik bo’lishi mumkinligi to’g’risidagi xulosa chiqarish. Masalan, xlorid kislota indikatorlarga ta’sir qiladi, zux, mis(II)oksid, kaliy gidroksid, kalsiy karbonat bilan reaksiyaga kirishadi. Sulfat kislota eritmasi ham indikatorlarga ta’sir qiladi, rux, mis(II)oksid, kaliy gidroksid bilan reaksiyaga kirishadi. Bu eritma kalsiy karbonat bilan ham ta’sirlashishi mumkin. Analiz (yunoncha “analyusis”- “parchalanish”) - butunni mantiqiy (fikran) yoki amaliy jihatdan bo’laklarga ajratish metodlari va bo’laklarni butunga biirlashtirish. Masalan, suvni elektroliz qilish orqali uning tarkibini analiz qilish mumkin. Taqqoslash - kimyoviy ob’ektlarni ular or

Konkretlash (lotincha concretus - “quyuqlashgan, yopishgan”) - kimyoviy ob’ektlar xilma-xilligini kimyoviy elementlar, turli organik, noorganik moddalarni o’rganish metodi. Sodda mantiqiy sxemada konkret kimyoviy ob’ektni o’rganish (masalan, temir yoki oltingugurt). Sistemalash (yunoncha sistema –“bo’laklardan iborat birlashgan”)- kimyoviy ob’ektlarni butun xossalarga ega sistemaga solish metodi. Umummantiqiy metodlarga modellash, oldindan aytish, tushuntirish kiradi. 1.1.4. Kimyoviy ta’limda umumpedagogik metodlar. Umumpedagogik metodlarga 1. Bayon metodlar (hikoya, ma’ruza, qissa, fikrlash) 2. Suhbat 3. Mustaqil ish. Hikoya- yangi ma’lumotlarning ulushi ham bo’lgan emotsional bayon metodi. Vaqti jihatidan qisqa, o’z tarkibida kulminatsiya va yechimga ega. Hikoyaga bo’lgan talablar: 1) d

o’qchilardan iborat sibir polkidan gaz hujumidan 20 minutdan keyin 140 odam qoldi.” Ma’ruza - yangi ma’lumotlari ko’p bo’lgan (85 %) bayon metodi. Vaqt jihatdan uzoq davom etadi va kirish, asosiy qism va xulosadan iborat. Ma’ruzaga bo’lgan talablar: 1) ma’ruzaning dolzarbligini asoslash, maqsadni ta’riflash; 2) mavzuning o’quvchilar tomonidan maqsadli idrok qilinishi uchun ma’ruza rejasining mavjudligi; 3) ko’rgazma materialining mavjudligi; 4) bayonning optimal tezligi va teskari aloqaning o’rnatilishi; 5) ma’ruzaning asosiy g’oyalari va rejasini o’zida tutgan rezyume. Qissa - ma’lum kimyoviy faktlarni tavsiflash (masalan, turli kimyoviy elementlarning kashf qilinish tarixi, atomlar tuzilishi to’g’risidagi tasavvurlar evolyutsiyasi). 1.2.Kimyoviy ta'limda spesifik metodlar 1.2.1. Spes

-diqqatning kimyoviy ob’ektning ayrim tomonlari va ma’lum hodisalarga qaratilishi; -oldindan tayyorlangan reja bo’yicha eng muhimlarini qayd qilish; -nafaqat idrok, balki bilimlarni qo’llash asosida keraklisini izlash; -sistemalilik; -kuzatish vositalarini qo’llash (lupa, grafoproyektor va hokazo); -kuzatilayotgan ob’ekt rangi va fonning kontrastligi (masalan sariq cho’kma-qizil fon va hokazo); Kimyoviy ob’ektlarni modellash-modellar yordamida kimyoviy ob’ektlarni o’rganish metodi. Model (fransuzcha modele-namuna) - kimyoviy ob’ektning xossalarini namoyish etuvchi namuna. Modellar 2 guruhga bo’linadi: material va ideal. Material modellar strukturaviy (kristall panjaralar) va funksional (kimyoviy ishlab chiqarish modellari). Ideal modellar belgili (simvollar, formulalar,tenglamalar) va alan

Bashorat - muhim kimyoviy tushuncha, qonun, nazariya va ilg’or g’oyalar asosida oldindan aytish metodi. Masalan, muhim tushuncha,qonun va nazariyalar asosida moddalar tarkibi, tuzilishi, xossalarini oldindan aytib berish mumkin. 1.2.2.Kimyoviy eksperiment spesifik metod sifatida. Kimyoning o’quv fani sifatidagi o’ziga xosligi, unikalligini kimyoviy eksperiment ta’minlaydi. U uchta vazifani bajaradi (o’qitish, tarbiyalash, o’quvchilarni rivojlantirish). Kimyoviy eksperriment tarbiya (mehnat, madaniy, iqtisodiy, ekologik va boshqalar); rivojlantirish (xotira,fikrlash, ijodiy, mustaqillik va boshqalar) o’qitishning turli vazifasini bajaradi. Maktab kimyoviy eksperimenti quyidagi turlarga ajratiladi. 1. Demonstratsion kimyoviy eksperiment. 2. Laboratoriya kimyoviy tajribalari. 3. Laboratoriya

shakllanishi ko’nikmalarning shakllanishi 5.Tadqiqot, illyustratsiya vositasi 5.Tadqiqot, illyustrasiya vositasi 5.Asosan illyustratsiya vositasi Demonstratsion eksperimentning o’qituvchining o’zi yoki o’quvchi (shunga maxsus tayyorlangan) o’tkazadi. Demonstratsion eksperimentning asosiy vazifalari: 1) kimyoviy hodisalarning mohiyatini ochib beradi; 2) o’quvchilarga laboratoriya jihozlarini namoyish etish; 3) eksperimental ish usullarini kimyoviy laboratoriyalarida ishlash xavfsizligi qoidalarini ochib berish. Demonstratsion eksperiment jarayonida quyidagi talablar bajarish zarur: 1)ko’rinuvchanlik (barcha o’quvchilarga yaxshi ko’rinib turishini ta’minlash); 2)ko’rgazmallilik (o’quvchilar tomonidan to’g’ri idrok qilinishini ta’minlash); 3)bajarishning be’nuqson texnikasi; 4) o’quvchilar va

Demonstratsion eksperimentga tayyorgarlik Material-texnik. 1. Asboblarning mavjudligi va to’g’ri ishlab turganligini tekshirish, bo’lmasa topish, buzuq bo’lsa tuzatish; 2. Reaktivlarning mavjudligi va sifatini tekshirish (yo’q bo’lsa- topish; sifat yomon bo’lsa-yangi eritmallar tayyorlash); 3. Turli asbob qismlari, jihozlar, materiallarning mavjudligini tekshirish; 4. Kimyoviy tajribadan kelib chiqishi mumkin bo’lgan ko’ngilliksizliklarning oldini olish va yo’qotish choralarini ko’rib chiqish; 5. Demonstratsiya stolida jihoz va reaktivlarni ratsional joylashtirish; 6. Demonstratsion eksperimentga bo’lgan barcha talablarga rioya etish; 7. Eksperimentni bajarish texnikasining repetisiyasini o’tkazish Metodik: 1. O’qitish metodini tanlash (illyustrativ yoki tadqiqot); 2. Eksperimentning so’z

1. O’quvchilarga oldinroq (yaxshisi bir hafta oldin); a)amaliy mashg’ulot mavzusi, maqsadi va mazmunini aytish; b)unga tayyorlanish uchun darslikdagi betlarni ko’rsatish; v) ish tartibi va uni bajarilishi to’g’risidagi hisobotni oldindan o’ylab ko’rishni taklif qilish; 2. Jihozlar, reaktivlar, materiallar va asboblar komplektlarining mavjudligi va sifatini tekshirish; 3. Amaliy mashg’ulotni o’tkazish rejasini ishlab chiqish, ishning maqsadi, mazmuni va uni bajarish tartibini aniqlash; 4. Xavsizlik texnikasi bo’yicha joriy yo’riqnoma tayyorlash va o’quv mehnati xavfsizlik choralarini ko’rish; 5. O’quvchilarning amaliy mashg’ulotga tayyogarligini tekshirish uchun suhbat mazmunini (savollar va o’quvchilarning tahminiy javoblari) ishlab chiqish; 6. O’quvchilarning bajarilgan ish to’g’risidagi

ta’sirlashuvi tajribasida o’quvchilar diqqati odatda effektliroq hodisaga (vodorodning yonishi, natriyning suv sathida harakatlanishi ) qaratilgan bo’ladi, osh tuzi krisllari hosil bo’lishiga esa e’tibor qilmaydilar. Bu tajribani tushuntirish uchun o’quvchilarda bor bilimlardan foydalanish zarur (natriyning suv bilan ta’sirlashuvidan vodorod ajraladi, xlorid kislota molekulasida ham vodorod atomlari mavjud) va bu o’quvchilarni natriy va konsentrlangan xlorid kislota o’rtasidagi o’rin olishni tushunishga olib keladi. So’zning eksperiment bilan bunday muvofiqlashuvi ikkinchi shakl deb ataladi. Illyustrativ metodika ham turli shakllarda amalga oshiriladi. Bunday kimyoviy eksperiment o’qituvchi bergan ma’lumotni ko’rsatib beradi, shuning uchun u bilish jarayonning oxirida o’tkaziladi. Moddalar

Hisoblashga doir, eksperimental va aralash kimyoviy masalalar farq qilinadi. Maktab dasturi bo’yicha o’quvchilar kimyoviy formula va tenglamalar yordamida masalalar ishlashni bilishlari zarur. Hisoblashga doir masalalarning quyidagi tiplarini o’quvchilar ishlab o’rganishlari zarur. Bular[32-34]: -kimyoviy formulalar asosida moddalarning nisbiy molekulyar massasini hisoblash topish; -reagentlar yoki mahsulotlardan birining ma’lum miqdoriga qarab kimyoviy tenglamadan massani topish; -kimyoviy tenglama bo’yicha reagent yoki mahsulotlardan birining ma’lum miqdoriga qarab gaz hajmini hisoblash; -eritmadan moddaning massa ulishi va massasini hisoblash; -termokimyoviy tenglamalar bo’yicha hisoblash; -kimyoviy tenglamalar bo’yicha gazlarning hajmiy nisbatlarini hisoblash; -gazlarning nisbiy zichl

Odatda, kimyodan barcha masalalar o’zining mazmuni bilan birinchi navbatda nazariya, qonun, jarayon, moddalarning xossalari va kimyoviy reaksiyalarning borish sharoitlari, hamda kimyoviy tenglama va formulalarni tuzishni ko’zda tutadi. Matematik hisoblashlar oddiy bo’lgani uchun, hisoblangan malalarni yechish nazariy materiallarni mustahkam o’zlashtirishda muhim ahamiyatga ega. Masalalarni muntazam yechib borish kimyodan va yondash fanlardan olingan bilimlarni amalda, o’xshash va yangi sharoitlarda qo’llashga imkon beradi. Bularning hammasi yuqori darajada mantiqiy fikrlashni talab etadi. Kimyodan barcha hisoblanadigan masalalarni shartli ravishda ikki asosiy guruhga bo’lish mumkin:kimyoviy formulalar bo’yicha yechish va reaksiya tenglamalari bo’yicha yechish. Lekiin masalalarning shart v

Yechimi. “15 prosentli” eritma iborasi massasi 100 g (yoki mg, kg) bo’lgan eritmada massasi 15 g (yoki mg,kg) bo’lgan erigan modda borligini ko’rsatadi. Eritma ikki komponentdan iborat bo’lganligi uchun, erituvchining (suvni) massasini aniqlab topish mumkin. Javob. 15 prosentli eritmada suvning massasi 85 g (yoki mg,kg) Shuni ham esda tutish kerakki, agar eritmaning massasi 100 massa qismdan ko’p bo’lsa, unda erigan moddaning massasi ham ko’p bo’ladi. Va, aksincha, agar eritmaning massasi 100 massa qismdan kichik bo’lsa, unda erigan moddaning massasi ham kam bo’ladi. Berilgan ko’rsatmani mustahkam bilib olsh eritmalariga xos masalani yechishga imkon beradi. 2-misol. Massasi 20 g massa ulushi (%) 10 bo’lgan yoki 10 % li kaliy gidroksidni n eytrallash uchun qancha massa nitrat kislota olish

Javob. Neytrallash uchun massasi 22,5 g HNO 3 kerak ekan. Mahsulot unumidagi massa ulishi (%) ni aniqlanadigan masalalrini yechishda qo’yiladigan xato va qiyinchiliklar “amaliy chiqim” bilan “nazariy chiqim” (tushunchalarini) almashtirib yuborish bilan bog’liq. Kimyoda har qanday mahsulotning chiqimi reaksiya jarayonida boshlang’ich moddalarning bir muncha yo’qolishi yoki moddalarning tabiati bilan aniqlanuvchi kimyoviy aktivligini pasayishi bilan boradi. Demak, u bilan birga mahsulot miqdorining unumi nazariy hisoblangandan kam bo’ladi. Nazariy chiqim degani- bu ideal hol bo’lib, bunda reaksiya tenglamasiga asosan hisoblangan massa ulishi (%) 100 % ni tashkil qiladi. Shunga asosan mahsulotning amaliy chiqimi nazariy unumga nisbatan past bo’ladi. Kimyoviy ishlab chiqarishda optimal sharoi

3. Reaksiy tenglamasiga ko’ra, nazariy hisob bo’yicha hosil bo’adigan asitelenning massasini hisoblab topamiz: Massasi 72 kg bo’lgan CaC 2 dan massasi 26 kg C 2 H 2 hosil bo’ladi. Massasi 32kg bo’lganCaC 2 dan massasiX kg C 2 H 2 hosil bo’ladi. Atsetilenning amaliy unumi nazariyaga nisbatan massa ulushi (%) ni topamiz: Massasi 11,5 kg C 2 H 2 100 % ni tashkil qiladi. -“-10 kg C 2 H 2 x ni –“- Javob. Atsetilenning amaliy unumi 86,95 % Ba’zan o’quvchilar boshlang’ich moddalardan biri mol bo’lganda yoki ularning nisbiy zichligi va yonish mahsulotining massasiga qarab ularning molekulyar formullarini aniqlanadigan masalalarni yechishda qiyinlashadi. 4-misol. Massasi 49 g bo’lgan sulfat kislotani neytrallash uchun massasi 20 g bo’lgan natriy gidroksid olingan. Hosil bo’lgan tuzning massasi qa

3. Qaysi bir modda molligini aniqlaymiz: miqdor 1 mol H 2 SO 4 ni neytrallash uchun miqdori -“-0,5 mol H 2 SO 4 -“- 2 mol NaOH kerak 1 mol NaOH 0,5 mol H 2 SO 4 1 mol NaOH bilan o’zaro ta’sir qilish kerak, undan ko’rinadiki sulfat kislota mol ekan. 4. Hosil bo’lgan natriy sulfat tuzining massasini topamiz: 2 mol NaOH dan 1 mol Na 2 SO 4 hosil bo’ladi. 0,5 mol NaOH dan x mol Na 2 SO 4 hosil bo’adi. X=0,5 mol*1 mol /2 mol=0,25 mol m=n*M m= 0,25 mol*142 g/mol=35,5 g Javob: Massasi 35,6 g bo’lgan Na 2 SO 4 hosil bo’lar ekan. Kimyo darslarida hisoblanadigan masalalar yechish bilan birga eksperimental masalalar ham yechadilar. Kimyoviy o’qitishda eksperimental masalalar yechish muhim o’rin tutadi. Eksperimental masalalar strukturasiga ko’ra shart va talabdan iborat. Bu masalalarning asosiy xusus

-modda va hodisalarning sifatini aniqlash; Ekspeimental masalalar o’quvchilarning nazariy va eksperimental tayyorgarlikini tekshirish, modda va reaksiyalar to’g’risidagi bilimlarni mustahkamlash, chuqurlashtirish, mustaqillik, idora, zehn, fikrlash kabi sifatlarini va qobilyatlarini rivojlantirishga imkon beradi. Quyida eksperimental masalalarning ayrimlaridan namunalar keltiramiz. Ertimalar tayyorlash. Eritmalar tayyarlashga oid masala yechish uchun avvalo hisoblash bajariladi. 1-masala. Osh tuzining massa ulushi0,9% li bo’lgan 200 g fizioloik eritmasini tayyorlang. Berilgan: m(eritma)=200 g ω (NaCl)=0,009 massa ulush Topish kerak m(NaCl), m(H 2 O) Yechish m(NaCl)=m(eritma)*ω(NaCl)=200*0,009=1,8 g eritmaning massasi tuz va suvning massalari yig’indisiga teng: m(eritma)=m(NaCl)+m(H 2 O) m(

Berilgan: V(eritma)=250 ml C=0,2 mol/l Topish kerak: m(NaNO 3 ) Yechish: Eritmaning molyar konsentratsiyasi erigan modda miqdorining n(NaNO 3 ) eritmaning litr hisobidagi hajmiga nisbati demak, ya’ni (mol/l) V=250 ml =0,25 l; C=0,2 mol/l n(NaNO 3 )=0,2 mol/l*0,25 l=0,05 mol Demak, kerkli hajmda eritma tayyarlash uchun 0,05mol NaNO 3 olish zarur. Biroq uni tortib olish uchun mol miqdordan massaga o’tish formulasi m=M*n dan foydalanamiz. Bu yerda m- NaNO 3 ning massasi; M-uning molekulyar massasi; n- esa modda miqdori. Kimyoviy formula bo’yicha M(NaNO 3 )= 85 g/mol ekanligini hisoblab chiqmiz, n=0,05 mol bo’lganidan, ga teng bo’ladi. Endi eritma tayyorlash mumkin. Molyar konsentratsiyali eritmalar ma’lum hajmli o’lchov kolbalarida tayyorlanadi. Berilgan masalani yechish uchun 250 ml hajmli

Bir qo’lingiz bilan tiqin va bo’g’zini, ikkinchi qo’lingiz bilan tubini ushlab uch martatubini yuqoriga va pastga qiling. Eritma tayyor bo’lgandan so’ng uni boshqa idishga quyib, yorliq yopishtirib qo’ying. Eritmani kolbaning o’zida uzoq saqlash mumkin emas. Ma’lum moddaning tarkibini aniqlash. Moddani sifat tarkibbini aniqlashga qaratilgan eksperimental masalalar uni tarkibidagi ionlarni aniqlashni talab qiladi. Bunday masalarni yechish uchun zaruriy ionni aniqlash reaksiyasini bilish kerak. Masalani sharti turlicha bo’lishi mumkin. Quyida ularning ayrimlari keltirilgan. 1. Berilgan tuz kaliy tuzi (natriy, kalsiy, ammoniy va hakazo) ekanligini ko’rsating. Ushbu holatda qation uchun sifat reaksiyasini o’tkazish kifoya. 2. Berilgan tuz kabonat (sulfat, xlorid, sulfid) tuzi ekenligini isbotl

bo’ladi. Bu reaksiyadan ham berilgan tuz tarkibida xlor borligi aniqlanadi. Shu eritmaning bir qismiga plastinka yoki alyuminiyni xrom sim alangada tutiladi, alanga binafsha rangga kiradi. Shu yo’l bilan kaliy kationi bertole tuzi tarkibiga kirishi aniqlanadi. 4.Konkret modda misolida butun moddalar sinfiga xos reaksiyalar o’tkazish talab qiladgan masalalar, masalan, kaliy gidroksid ishqor xossalarini namoyon qilishini isbotlang. Bunday masalani yechish uchun ishqorlar sinfi uchun qanday reaksiyalar xosligi (indikatorlarga ta’siri), kislotalar, eruvchan tuzlar, kislota oksidlari bilan o’zaro ta’sirlashuvini eslash kerak va tekshirilayotgan kaliy gidroksid eritmasidan foydalanib, tegishli tajribalarni bajarish kerak. Kimyoviy hodisalardagi o’zgarishlarni kuzatish va ularni tushuntirish. Taj

berilgan kislotalardagi kislota qoldiqlari xlorid, bromid, yodid ionlari uchun xarakterlidir. Ammo bu kislotalarga aktiv metallar (magniy, rux) ta’sir ettirilganda, ularning hammasidan yonuvchi vodorod gazi ajralib chiqishi bu kislotalar uchun umumiy bo’lgan reaksiyalar hisoblanadi. Bazi reaksiyalar faqat bitta modda (aniqrog’i bitta ion) uchun xarakterli bo;ladi. Bunday reaksiyalar yordamida ularni boshqa modda aralashmasi tarkibidan ham aniqlabb olish mumkin. Xarakterli reaksisyalar har xil erituvchi yoki erimaydigan modda gaz hosil silishi mumkin. Misol: suvsiz mis(II) sulfatni harahkterli reaksiyalar yordamida aniqlang Oq ranli miss(II) sulfat suvda eritilganda to’q ko’k rangli mis kuporosi eritmasini hosil qiladi. Uning eritmasiga mis solinsa temir ustiga qizil rangli mis yopishtiradi

Misol. Nomlari yozilmagan idishlarga ohaktosh, fossat kislota, mis kuporosi va baariy gidroksid, kaliy xlorid, kumush nitrat, kaliy gidroksid bor. Bu moddalarning har birini qanday bilib olish mumkin? Berilgan moddalarning rangi va agregat holatini kuzatish: mis kuporosi ko’k, bariy gidroksid, ohaktosh, kaliy xlorid, kumush nitrat, o’yuvchi kaliy, oq tusli qattiq moddalardir. Fosfat kislota suyuq yoki qiyomsimon suyuqlik ko’rinishda bo’ladi. Berilgan moddalarning suvga va nam havoga nisbatini tekshirish: KOH juda gigroskopik bo’lib, uning kristali havodagi namda tez suyuladi. Qolganlari havoda kam o’zgaradi. Ba(OH) 2 *8H 2 O havoda juda sekin nursizlanadi. CaCO 3 dan boshqalari suvda yaxshi eriydi. Berilgan moddalarning suvli eritmalariga suvda erimaydigan CaCO 3 ta’sir ettirib ko’rish: a

ZnCl2 M gCl2 ZnSO 4 M gSO 4 Zn(N O 3)2 Pb(N O 3)2 H 2SO 4 H Cl K O H Ba(O H )2 Cho’km a soni Zn Cl 2 - - - - - ↓ - - ↓? ↓? 3 Mg Cl 2 - - - - - ↓ - - ↓? ↓? 3 ZnS O 4 - - - - - ↓ - - ↓? ↓? 3 Mg SO 4 - - - - - ↓ - - ↓? ↓? 3 Zn( NO 3 ) 2 + + + + - - + + ↓? ↓? 2 Pb( NO 3 ) 2 - - - + - - - - ↓? ↓? 8 H 2 S O 4 - - - + - ↓ - - Q ↓? 2 Masalani yechishdan oldin quyidagicha mulohaza yuritish ishni ancha osonlashtiradi. Berilgan moddalarga nomlar qo’yilib, ularning formulalari quyidagi jadvalning vertikal va goriza (↓) va ortiqcha modda ta’sirida eruvchilarga (↓?), reaksiyada issiqlik chiqadiganlarga (+Q) hamda reaksiyada o’zgarish kuzatilsa (-) ishoralari qo’yiladi. Gaz ajralib chiqsa (↑) belgisi qo’yiladi. Berilgan moddalardan rux va qo’rg’oshin birikmalari amfoter bo’lib ular hosil qilgan gidroksid

cho’kmalarning hammasi qaynatilganda erib ketadi va bu bilan boshqalardan ajralib turadi. Rux nitrat va qo’rg’oshin nitrat ham boshqa moddalardan shu tariqa farq qiladi. HCl faqat sovuqda bitta chokma hosil qilish bilan boshqalardan ajralib turadi, u qo’rg’oshin nitrat bilan isitilganda eruvchi PbCl 2 hosil qiladi. Rux nitrat yordamida ishqor eritmalari bilib olinadi, ulardan qaysi biri Ba(OH) 2 ekanligini erimaydigan cho’kmalar soniga qarab bilinadi. KOH faqat MgCl 2 va MgSO 4 bilan erimaydigan cho’kma hosil qilshidan bilinadi. Bu tuzlarning har biridan probirkaga ozroqdan quyiladida, ularning har biriga cho’kma tushsh to’xtaguncha KOH eritmasidan oz ozdan quyiladi. So’ngra cho’kma filtrlanadi. MgCl 2 va MgSO 4 eritmasiga Ba(OH) 2 eritmasidan tomizilsa qaysi birida cho’kma hosil bo’lsa, s

Ba(OH) 2 + SO 3 = BaSO 4 ↓+ H 2 O 5. Bariy oksidga sulfat angidirid ta’sir qilish: BaO + SO 3 = BaSO 4 ↓ 6. Bariy sulfat qizdirib oksidlah bilan bariy sulfat olish: BaS + 2O 2 = BaSO 4 ↓ Yuqoridagi usullardan ko’pchiligini yana qo’shimcha usullarga bo’linsa, bariy sulfatni yigirmadan ortiq usullarda hosil qilish mumkinligini aniqlanadi. Moddalarni faqat berilgan ma’lum turdagi moddalardangina foydalanib olish mumkin. Masalan, laboratoriyada o’yuvchi kaliy, soda, slfat kislota, temir (III)-oksid magniy metali, mis kuporosidan 12 ta yangi modda hosil qilsa bo’ladi. Moddalar eritmalarining bir-biriga ta’siridan va yana ulardan hosil bo’lgan moddalarning eritmalari o’zaro ta’sirlashuvidan bir qancha yangi moddalarni hosil qilish mumkin. Soda bilan sulfat kislota nordon (NaHSO 4 ) va o’rta (Na

omma fikri; ma’lum xulqni shakllantirish va odatlanishiga yordam beruvchi mashqlar o’tirish; 2) Ong tushuncha, fikirni shakllantirish metodalari; etik va boshqa tushunchalarni tushuntirish; estetik, ekologik, siyosiy suhbatlar, hikoyalar, disputlari; 3) Rag’batlantirish (maqullash, maqtash, minnatdorchilik bildirish, mukofotlash) va jazolash (tanbeh, xayfsan, muhokama, mashg’ulotdan chiqarib yuborish, boshqa sinflarga o’tkazish) Hozirgi zamon maktabida kimyoviy ta’lim uzluksiz o’zgarib turgan ijyimoiy- iqtisodiy sharoitda yuqorida ko’rsatilganlar amalga oshiriladi. Bunday sharoitda yuqorida ko’rsatilgan tarbiya metodlaridan boshqalari ham qo’llanilishi zarur. Ijtimoiy yo’nalgan ta’lim metodi. Bu metod o’quvchilar tomonidan qadriyatlar, xulq- atvor namunalarining o’zlashtirilishini ko’zda t

chetlanmagan talablarni qabul qilgan holda o’zining hurmatini ham yo’qotmaydigan talablarni qo’yadi. O’quvchilar ongida o’qituvchining yoqimli qiyofasini shakllantirish metodi. Kimyo o’qituvchisi doimo o’zini chetdan nazorat qilib, o’zining mimik, plastik, verbal, rang qiyofasini baholab berishi zarur. Verbal qiyofani shakllantirish metodlari. Kimyo o’qituvchisi doimo o’z nutq madaniyati ustida ishlashi va nutq qobilyatini mukammallashtirib borishi zarur. Mimik qiyofani shakllantirish metodlari. Tabiiy qiyofa o’qituvchining mimik qiyofani shakllantirishda muhim ro’l o’ynaydi, ammo u muomala paytida ikkinchi p;anga o’tadi. Muomala paytida shaxs portretida tabassum, ko’zlarning chaqnashi kabi harakatlar qayd qilinadi. Kimyo o’qituvchisining mimik qiyofasi eng kuchli ta’limiy vositalardan bir

xotira, ntuq, fikrlash, iroda, emotsiyalar, ehtiyojlarning rivojlanishi) masalalarini hala qilish ham ko’zda tutiladi. Diqqatni rivojlantirish metodlari. Diqqat-biron bir ob’ektga qaratilgan psixologik konsentratsiya holati. O’quvchilarning diqqatini rivojlantirish o’qituvchi o’quvchilarga har bir kimyoviy ob’ektning o’ziga xos reaksiyalar payrida sodir bo’ladigan matnlarni o’qishda tez va manosini chaqqan holda oqiy olishga, bir paytning o’zida bir nechta ishni bajara olishga o’rgatib borishi zarur. Tasavvurni rivojlantirish metodalari. Kimyo o’qituvchisi o’quvchilarga ko’rgan kimyoviy ob’ektni tasavvur qilish va xotirasida saqlab qolishiga yordam berishi, kimyoviy ob’ektlarning rasmlari, sxemalari, shartli belgilarini tasvirlay olishiga o’rgatib borishi zarur. Tassavvurni rivojlantirish

Emotsiyalarni rivojlantirish metodlari. Emotsiyalar avvalambor o’quv materialini maxsus tanlash orqali vujudga keltiriladi. Kimyoviy tajribalar did bilan tayyorlangan ko’rgazmali qurollar o’quvchilarda quvnoqlik, lol qolish, hayron bo’lish hislarini uyg’otishi kerak. O’quvchilar o’z bilimlari va ko’nikamlari baholanish paytida chuqur hissiyotlarni o’tkazadilar. Bunda omad quvochi, muvaffaqiyatsizliklardan uyalish, sinf munosabati yoki baholash uslubidan qoniqmaslik, yuqori bahodan hayron bo’lish yoki bahoning past bo’lishiga ichki qarshilik va boshqa hissiyotlar chalkashib ketadi. Motivlarni rivojlantirishning asosiy metodlari: 1) Ayni vaqatda o’qishning istiqbollariga yo’nalish; 2) O’quvchilarning faoliyatining faol turlariga kiritsh; 3) O’rganilayotgan ob’ekt, boshqa inson, o’z- o’ziga

Mustaqil ish- (M.L) kimyoviy ta’lim jarayonida keng qo’llaniladigan metod bo’lib, uning sinflanishi turli kriteriyalar asosida amalgam oshiriladi [18-20]. Kimyo bo’yicha mustaqil ishlar 1. Maqsadiga qarab 1.1. Yangilikni o’rganish bo’yicha mustaqil ishlar. 1.2. ,Bilim va ko’nikmalarni qo’llash, takomillashtirish bo’yicha mustaqil ish. 1.3. Bilim va ko’nikmalarni nazorat qilish bo’yicha mustaqil ish. 2. Faoliyat turifa qarab. 2.1. Nusxa olish 2.2. Evristik 2.3. Tadqiqot 3. Tashkil qilish shakliga qarab. 3.1. Frontal 3.2. Guruhlar bo’yicha 3.3. Individual 4. Harakat turlariga qarab mustaqil ish turlari. 4.1. O’quv, sprovochnik, maxsus adabiyot, tarqatma, ekskursion material, ko’rgazmali qurol bilan ishlash, xatolar ustida ishlash. 4.2. Mashqlar, uyga vazifa, individual topshiriq, amaliy, yo

4.9. O’qituvchiga darsga, kimyoviy tajribalarga tayyorgarlik ko’rishda, o’zlashtirmovchi o’rtoqlarga yordam ko’rsatish. 4.10. Referatlar, kimyoviy insholar, senariylar, maqollar, amaliy ish to’g’risidagi hisobotlar yozish. 42

2-BOB. KIMYO DARSLARINI O’QITISHNING FAOL METODLARI YORDAMIDA TAKOMILLASHTIRISH METODIKASI Kimyo darslarini takomillashtirish masalalari quyidagi ilmiy-metodik adabiyotlarda o’z aksini topgan[36-40]. 2.1. Kimyo darslarini syujetli-rolli o’yinlar asosida tashkil etish. Didaktik o’yin texnologiyasining syujetli-rolli o’yin metodi bo’yicha galogenlar mavzusiga oid dars ishlanmasi Mavzu: Galogenlarning umumiy xarakteristikasi . Tabiatda uchrashi va ishlatilishi. Maqsadi : galogenlarni o’zaro taqqoslash orqali ularga umumiy tavsif berish; ularning atomlari tuzilishi, tabiatda uchrashi va qo’llanilishini ko’rib chiqish. Kerakli reaktiv va asbob-uskunalar : galogenlarning birikmalari, tabiiy minerallari: galit, silvin, silvinit, plavik shpati, kriolit; teflondan qilingan buyumlar, ftorli tish pas

Bu masalani atroflicha muhokama qilganimizdan so’ng sud maslahatchilari ularni oqlash yoki badarg’a qilish to’g’risida hukm chiqarishlari lozim. Sizdan barcha asosiy jihatlarni o’z daftaringizga qayd qilib borishlaringiz talab etiladi. Galogenlarning 5 nafar vakili ham sizning oldingizda. Ular Davriy sistemaning 7-guruhini asosiy guruhchasida o’z kvartirasida yashashadi. Ularning nomi Ftor, Xlor, Brom, Yod va Astat. (doskada bitta ustunga galogenlarning kimyoviy belgilari va ularning atomlari tuzilishi yozib qo’yiladi) Galogen atomlariga tavsif berish uchun so’z sud kotibiga beriladi. Kotib: (doskada galogenlarning atomlari tuzilishini yozadi)II 7 2 9 ) )F  III 7 8 2 17 ) ) ) Cl  Guruhda yadro zaryad va atom radius kattalashadi. IV 7 188 2 35 ) ) ) ) Br  Oksidlovchilik xossasi kamayadi,

FTOR guruhning boshlig’i bo’lishiga qaramasdan, ularni boshqacha tartibda, ya’ni ularni kimyoviy arenada paydo bo’lish tartibida sud qilib chiqamiz. Ushbu guruhda XLOR boshqalaridan oldin kimyoviy arenaga kirib kelgan. So’z uning qoralovchisi tomoniga beriladi. Siz xlor haqida nimalarni gapirib bera olasiz? 1-Qoralovchi. Xlor so’zi o’zbekchaga tarjima qilinganda “sarg’ish-yashil” degan ma’noni beradi. Bu gaz o’tkir bo’g’uvchi hidli bo’lib, u erkin holda 1774 yilda Karlь SHeele tomonidan olingan. U juda faol modda. U ko’pchilik metall va metalmaslar bilan birikadi, ko’pchilik organik moddalarni yemiradi; biroq havo tarkibidagi gazlar va temir bilan birikish reaktsiyasiga kirishmaydi, shu bois, uni po’lat ballonlarda saqlanadi va tashiladi. O’zining o’tkir bo’g’uvchi va zaharli hidi sababli

ko’pchilik dezinfektsiyalovchi vositalar tarkibida xlor tutadi, shaharlarda suv undagi kasallik tug’diruvchi mikroblarni o’ldirish uchun xlorlanadi. Xlorning birikmalaridan foydalanib gazlamalar oqartiriladi. SHuningdek undan gugurt ishlab chiqarishda ham foydalaniladi. Xlor xladogenlar (sovituvchi vositalar) tarkibiga kiradi. Sovituvchi vositalarsiz xolodilьniklar ishlamaydi. Xlor organik sintezda sun’iy charm, linoleum ishlab chiqarishda qo’llaniladi. Yuqorida keltirilgan dalillarga asoslanib himoyalovchi tomon Xlorni javobgarlikdan ozod qilishingizni va unga davriy sistemada yashashiga ruxsat berishingizni so’raydi. Sudya: Biz sizning talabingizni hisobga olamiz. O’tirishingiz mumkin . Keyingi sudlanuvchi – bu YOD. Qoralovchilar so’z sizga. 2-Qoralovchi. 7 guruhning asosiy guruhchasinin

Tish kasalligini oldini olish uchun ovqatga yodlangan osh tuzi, dengiz karami ishlatish, shuningdek “Yod-aktiv”, “Yodomarin” kabi yod tutuvchi meditsina preparatlaridan foydalanish lozim. Yod meditsinada mikroorganizmlarga qarshi kurashishda ishlatiladi. Har bir meditsina aptechkasida yodning 5%-li spirtli eritmasi bo’lishi lozim. Undan foydalanib terining yara atrofidagi qismi yuvib tozalanadi. Himoyalovchi tomon YODga Davriy sistemaning №5 qavat №7 pod’ezd, №53 kvartirasida yashashiga ruxsat berishingizni so’raydi. Sudya: O’tirishingizni so’rayman . Hozir esa yana so’z navbatini qoralovchilarga beriladi. Keyingi sudlanuvchi - bu BROM. Qoralovchilar suz sizga. Qoralovchi ( Qoralovchi tomonning uchinchi vakili chiqish qiladi ) . Davriy sistemaning 35 raqamida BROM joylashgan. U odatdagi sh

Himoyalovchi tomon ( Himoyalovchi tomonning uchinchi vakili chiqish qiladi). Brom odam organizmida birikma ko’rinishida uchraydi. Gipofiz bezi bromga eng boydir. Unda brom yuqori molekulyar organik birikma ko’rinishida bo’ladi. Gipofiz o’zida bromgormon ishlab chiqaradi, u qo’zg’alish va tormozlanish jarayonlarini boshqarib turishi bilan muhim ahamiyatga ega imeyuщiy bolьshoe znachenie v regulyatsii protsessov vozbujdeniya i tormojeniya. Kaliy bromid asosida ta’sirchan va asabiy, shuningdek kuchli qo’rquvni boshdan kechirgan kishilar uchun tinchlantiruvchi dori tayyorlanadi. Bromning birikmalari fotografiyada ham ishlatiladi. Natriy bromid nisbatan qattiq charm olishda oshlovchi eritmalar tarkibiga qo’shiladi. Kaliy bromidning shaffof kristallaridan tunda ham ko’rish imkonini beradigan asb

anglatadi. Uni erkin holda olishga 1886 yilda frantsuz kimyogari Anri Muasan muvaffaq bo’lgan. Ftorning mavjudligi oldindan ma’lum bo’lgan bo’lsada, uni toza holda olish oson emas edi . Ushbu kuchsiz och-sariq rangli gazni ushlab qolish ancha qiyin. CHunki u hamma narsani yemirdi: yog’och, gazlama, rezina kabilar uning ta’sirida birdan o’t oladi va ftor atmosferasida yonib ketadi. U hatto shisha va metallarni ham yemiradi, suvni yonishga majbur qiladi, qor uning ta’sirida portlab ketadi. U tirik organizmlarga ham halokatli ta’sir etadi. Uning sirlarini ochishga uringan olimlarning ko’pchiligi buning evaziga sog’ligi va hatto hayoti bilan badal to’laganlar. Qoralovchi tomon Ftorni Davriy sistemadan badarg’a qilinishini talab qiladi. Sudya : Minnatdorman, o’tirishingiz mumkin. Himoyalovchi t

Sudya: O’tirishingiz mumkin. Sud maslahatchilari sizning barcha ko’rsatmalaringizni inobatga olishadi. Va nihoyat, navabat ASTATga yetib keldi. Galogenlar orasida u eng yosh jinoyatchi. U ushbu guruhga 1940 yilda kirgan. Uni D.Korson, K.Makkenzi i E.Segre vismutdan yadro reaktsiyasi bo’yicha sintez qilganlar. U metallga juda o’xshab ketadi va yodni eslatadi . U hali biror bir jiddiy buzg’unchilikni qilib ulgurmagan . SHu bois, men o’z vakolatimdan foydalanib, unga qo’yilgan gumonni olib tashlayman va ASTATga 85 kvartirada yashashiga ruxsat berishingizni talab qilaman . SHunday qilib , hurmatli sud maslahatchilari siz qoralovchi va himoyalovchi tomonlarni eshitdingiz . O’z hukmingizni chiqarishingizdan oldin, men sizdan betaraf ekspertning chiqargan xulosalarini eshitish va galogenlar to’g’

4. Adonis-brom – asab kasalligini davolashda 5. Kameton ( tarkibida xlor tutadi ) – laringit kasalligi ya’ni hiqildoq shilliq pardasining yallig’lanishiga qarshi vosita sifatida ishlatiladi. 3. Ftorli tish pastalari “ Kolgeyt ” , “ Promis ” , “ Noviy jemchug ” , “ Drakosha ” 4. Tatkibida xlor tutuvchi maishiy kimyo mahsulotlari “ Belizna”, “Mister Proper”, “Domestos” Bular inson uchun xizmat qiladigan galogen tutuvchi mahsulotlar va oziq- ovqatlarning ba’zi birlari ro’yxatidir. Ekspertlar fikricha galogenlardan ustalik bilan foydalanilsa ular katta naf keltiradi. Sud maslahatchilari : Barcha “yoqlab va qarshi” fikrlarni eshitgan va adolat tarozisida o’lchagan holda biz sud maslahatchilari quyidagi qarorga keldik: Ftor, Xlor, Brom, Yod i Astat larga Davriy sistemaning yettinchi guruhining a

O’quvchi – zavod direktori mutaxassislarga ammiak sintezi – atmosfera azoti haqida gapirib, uni o’rganishning asosiy usuli, ishlab chiqarish tamoyillari haqida ma’lumot beradi. Dunyo bo’yicha u yiliga bir necha o’n million tonna ishlab chiqariladi.O’quvchi – iqtisodchi kodogramma sxemasidan foydalanib, ammiakning qo’llanilishi haqida hikoya qiladi. Zavod direktori: Qishloq xo’jaligi uchun qancha azot kerak? Muhandis: Ammiak sintezida – atmosfera azotidan foydalanish iqtisodiy jihatdan eng foydali usuldir. Lekin texnologik jihatdan bu murakkab jarayon. Balki kimdir bizni bu bilan tanishtirar? Texnik kutubxona mudiri, ammiak ishlab chiqarish tarixi haqida gapiradi. Direktor: Ha, haqiqatdan ham muammo qiyin, oldimizda turgan muhum masalani hal qilishimizga tog’ri keladi. Bosh kimyogar tadqiq

harorat qanday issiqlik manbai hisobiga saqlanadi? Bu yerda qaysi ishlab chiqarish tamoyillaridan foydalaniladi? Ko’rsatilgan sintez shart-sharoitlarda ammiak ishlab chiqarishni ko’paytirish masalasi qanday hal qilinadi? Qanday texnologik jarayon sirkulyar deb atalishini yana bir marta tushuntirib bering,iltimos.Barcha ishlab chiqarish tamoyillarini aytib o’ting(sinfning barcha o’quvchilari buni daftarga yozadilar). Direktor.Ammiak sintez qurilmasi – bu juda murakkab,og’ir vaznli jihoz.Tizim boshqarish nazorat qilinadi.Hammasi avtomatlashtirilgan. Bosh muhandis: Agregatning quvvatini oshirish muhim:agar quvvati yiliga 200 ming tonna ammiak bo’lgan agregatga hozir 70 ishchi xizmat ko’rsatishi mumkin.Yana bir muhim masala:Bizga ammiak zavodimiz hududida sex qurib,xlorid kislota ishlab chiqar

v) Tarbiyaviy: havoni toza holda saqlashga ehtibor berish. b) Rivojlantiruvchi: O2 elementi to’g’risida to’liq mahlumotga ega bo’lish. Metod : interfaol Ko’rgazma: turli slaydlar, jadval darslik. Jihozlar va reaktivlar: KMnO 4 , S, C, yog’och cho’p, Fe qirindilari; probirkalar, temir qoshiqcha, quruq spirt, shtativ. Dars shakli: Savol-javob, og’zaki bayon, suxbat, tajribalar o‘tkazish. Dars o ‘tish rejasi: 1. O`qituvchining kirish so`zi. (2 daqiqa) 2.Uyga berilgan “Kislorod oddiy modda” mavzusiga oid bilimlarni tekshirish. (9 daqiqa) 3.O‘quvchilar bilimini tekshirish. (“Aqliy gimnastika”savollari, xotira mashqi orqali oldingi o’tilgan mavzuni mustahkamlash – 4 daqiqa) 4. Yangi mavzu bayoni. O‘qituvchining kichik ma’ruzasi maruzani.(7 daqiqa) 5. Mavzuni laboratoriya ishini bajarish bilan tu

2. Tolalarni kimyoviy tarkibi asosida sinflash va sertifikatlash nomli yangi ixtisoslikni qaysi o‘zbek kimyogarlari asoslagan? 3. O.S.Sodiqovning kimyo fani sohasida dunyoga tanitgan qanday ishlari haqida bilasiz? 4. Akademik Y.T.Toshpo‘latov kimyo sanoati sohasining rivojiga qo ‘shgan ishlsri nimalardan iborat? O’qituvchi tomonidan har bir savolga javob olishda, berilgan javoblar to’g’ri noto’g’riligi izohlanib boriladi. 3. O‘quvchilar bilimini tekshirish. (“Aqliy gimnastika” savollari orqali xotirani sinash) O‘quvchilar o`qituvchi tomonidan oldindan tayyorlab qo‘yilgan savollarga javob beradilar. Darsning borishi: darsni tashkil etish davomatni, bugungi kun yangiliklari va uy vazifasi aniqlanadi. O’tilgan mavzuni so’rash: a) O’tilgan mavzuga oid tarqatma materiallar b) ko’rgazmali quroll

1) Asbobning tuzilishi tasviri 1, 2- byuretkalar 2N 2 O = 2N 2 + O 2 3 –suv q u yish nayi 2 mol = 2 mol +1 mol 4 -tok manbayi 1) 2KMn O 2 →K 2 MnO 4 +MnO 2 + O 2 ↑ 2) KClO 3 =2KCl+3O 2 ↑ Sanoatda O 2 xavoni suyuqlantirib olinadi. Kislorod po’lat ballonda 150 atm. gacha bosim ostida saqlanadi va tashiladi. Fizik xosalari : ragsiz, hidsiz, mazasiz, havodan og’ir, N 2 Oda kam eriydigan, ─ 183˚da suyuqlikka aylanadigan gaz modda.3ta izotopi bor: 16 8 O, 17 8 O, 18 8 O, kovalent bog’lanish qutbsiz turini hosil qiladi. Kimyoviy xossalari: O 2 molekulasi 2 atomdan iborat u barcha element bilan reaksiyaga kirishib oksid hosil qiladi. Yuqorida ko’rsatilgan tajribada yig’ilgan O 2 dan foydalanib 1-, 2- va 3- tajribalar bajariladi. C+ O 2 =C O 2 2 N 2 + O 2 =2 N 2 O 2 Mg+ O 2 = 2 Mg O S+ O 2 =S O 2 N

Kimyoviy x ossalarini tasvirlovchi reaksiya tenglamalarni baliq skeleti shakli orqali h am ifod a lasa bo’ladi. Ishlatilishi: A) Bemorlarga b) metallarni eritishda v) reaktiv samol yo tda g) kosmik kemada d) metallarni payvandlashda e) tog’−kon sanoatidi portlatuvchi sifatida ishlatiladi. Biologik ahamiyati: O 2 tirik organizmning nafas olishi uchun zarur bo’lgan modda. Davriy sistemadagi o’rni . 1. Kimyoviy belgisi O 2 14. r = 16 2. 2- davr 15. elektron konfiguratsiyasi 1s 2 2s 2 2p 6 3. 2- qator 4. 6- guruh asosiy 5. metall emas 6. 2 valentli 7. vodorotli birikmasi.N 2 O 8. kislorodli. birikmasi O 2 9. atom tuzilishi 8) 2 ) 6 10. tartib nomeri 8 11. atom og’irligi 0816 12. p=+16 13. е =-16 57

Mavzu:Galogenlar. I. Dars maqsadi: 1. Ta’limiy maqsad: Galogenlarning kimyoviy elementlar davriy jadvalida joylashgan o`rni va atom tuzilishi haqida o‘quvchilarga bilim, ko`nikma va malakalar berish. Galogen birikmalari, masalan (osh tuzi) turmushda, (yo`dning spitli eritmasi) tibbiyotda ishlatishlari haqida ma’lumot berish. 2. Tarbiyaviy maqsad: O’quvchilarni Vatanga mehr muhabbat ruhida tarbiyalash va kasbga yo’naltirish, kimyo faniga bo’lgan qiziqishlarini yanada mustahkamlash. 3. Rivojlantiruvchi maqsad: Galogenlarning davriy jadvaldagi o`rni, atom tuzilishi, tabiatda tarqalishi, olinishi, xossalarini ifodalab berish. O’quvchilarni mustaqil fikrlash o’z fikrini erkin bayon qila olish qobiliyatini shakllantirish , laboratoriya va amaliy mashg’ulotlarini mustaqil bajarish malaka va ko’

V. Fanlararo bog`lanish: 1. tibbiyot; 2. biologiya; 3. matematika; 4. tarix. Darsning borishi: VI. Darsni tashkil etish : 1. Salomlashish va o`quvchilar davomadini aniqlash. 2. O`quvchilarning yangi darsning mavzusi va shiori bilan tanishtirish. IX. Darsning shiori: Bilimdonlik, hamkorlik, zukkolik, tezkorlik, topqirlik. X. O`tilgan mavzuni so`rab baholash: a) savol-javob b) aqliy hujum d) reaksiya tenglamalarini yozish. “Aqliy hujum”: 1. Metallmaslar davriy jadvalda qayerda joylashgan? 2. Davriy jadvaldagi metallmaslarni sanab chiqing? 3. Umumiy nechta metallmas bor? 4. Metallmaslarning nechtasi S element, nechtasi P elementlardir? 5. Metallmaslar nechta guruhga bo`linadi? 6. Metallmaslarning agregat holatlari qanday? a) gaz b) suyuq d) qattiq-kristall; 7. Tabiatda qaysi metallmaslar er

Yangi mavzuning bayoni : Yer qobig'ida ko'p tarqalgan galogenlarga nimalar kiradi? Fanga "galogen" tushunchasini 1811- yilda nemis kimyogari I. Shveyger kiritgan bo'lib, "tuz" va "hosil qiluvchi" degan ma'nolarni bildiradi. "Galogenlar" atamasi ftor, xlor, brom, yod va astat uchun umumiy nom bo'lib qolgan. Galogenlarning barchasi metallmaslar bo'lib, kimyoviy elementlar davriv sistemasining VII guruhi bosh guruhchasida joylashgan. Galogenlarning tashqi energetik pog'onasida 7 tadan elektron bor. Demak, tugallangan energetik pog'onaga o'tishi uchun 1 ta elektron yetishmaydi. Shu sababli galogenlar vodorod hamda metallardan I ta elektron olib -1 oksidlanish darajasini namoyon qiladi. NaF -1, НСI-1 KBr -

Olinishi. Agar yuqoridagi jadvalga jiddiy e'tibor bersangiz, galogenlar tabiiy birikma- larida asosan manfiy bir (-1) oksidlanish darajasida bo'ladi. Demak, galogenlarni tabiiy birikmalardan erkin holda ajratib olishi uchun galogenik ionlarini oksidlash kerak bo'ladi. 1. Ftorid ionidan ftor olish uchun faqat elektroliz jarayonidan foydalaniladi. 2. Xloridlardan xlorni olish uchun xlorid ioni tutuvchi eritmalarni elektroliz qilib yoki kuchli oksidlovchilar ta'sir ettirib olish mumkin: 2 К Mn O 4 + l 0 NaCl + 8H 2 S O 4 = K 2 S O 4 + 5Na 2 S O 4 + 2MnS O 4 + 5C1 2 + 8H 2 O 3. Bromidlardan bromni olish uchun bromid ionlari tutgan eritmalarni elektroliz qilib yoki kuchli oksidlovchi ta'sir ettirib olish mumkin. Bundan tashqari bromidlarning eritmalariga xlor ta'sir etti

Yod sublimatlanish xossasiga ega, ya'ni u qizdirilsa bunafsha rangli gaz holatiga o`tadi. Qattiq moddalarning suyuq holatga o'tmasdan gaz holatga, gaz holatdan yana suyuqlanmasdan qattiq holatga o'tishi hodisasi sublimatlanish deyiladi. Kimyoviy xossalari. Ftordan yodga tomon (F 2 , Cl 2 , Br 2 , J 2 , qatori) galogenlarning atom radiusi ortib boradi. Bu ftorning valent elektronlari yadroga yaqin, yodda esa uzoq, ya'ni yadroga bo'shroq tortilib turadi. F 2 ° - CL 2 0 - Br 2 0 – J 2 0 qatorda: - oksidlovchilik xossasi kamayib boradi; - kimyoviy faolligi kamayib boradi; - qaytaruvchilik xossasi ortib boradi. F - - CI - - Br- - J- qatorda esa kimyoviy faolligi ortib boradi. Bu ionlarda tashqi energetik qavat sakkizta elektron bilan to'lgan, ular elektro

aralashma esa rangsiz yoki yashil-sarg’ish alanga hosil qilib yonadi. Alanganing temperaturasi 2200 0 C gach yetshi mumkun. Cl 2 + H 2 → 2HCl 5Cl 2 + 2P → 2PCl 5 2S + Cl 2 → S 2 Cl 2 Kislarod bilan oksidlarni hosil qiladi. Bunda xlorning oksidlansh darajasi +1 dan +7 gacha bo’lshi mumkun Cl 2 O , ClO 2 , Cl 2 O 6 , Cl 2 O 7 . Ftor bilan reaksiyaga kirishi natijasida xlorid emas balki ftorid hosil bo’ladi. Cl 2 + 3F 2 → 2 ClF 3 Boshqa xossalari. Xlor brom va jodning vadarod yoki metal bilan xosil qilgan birikmalaridan brom va jodni siqib chiqarshi mumkun Cl 2 + 2HBr → Br 2 + 2HCl Cl 2(c) + 2NaJ (sovuq) → J 2 + 2NaCl 3Cl 2(k) +NaJ (qaynoq) +3H 2 O→6HCl+NaJO 3 Xlor is gazi bilan birikib fosgenni xosil qiladi. Cl 2 + CO → COCl 2 Xlor suv yoki ishqor eritmasi bilan dispraportsialanish reaqsiasi

Organik birikmalarga ta’siri. Toyingan uglevodorodlar bilan quyosh nuri ishtirokida ta’sirlashadi. CH 3 -CH 3 + Cl 2 → C 2 H 5 Cl + HCl To’yinmagan uglevodorodlar bilan qo’sh bog’ni uzub birikadi. CH 2 =CH 2 + Cl 2 → Cl-CH 2 -CH 2 -Cl Aromatik birikmalar bilan katalizator (AlCl 3 , FeCl 3 ) ishtirokida tasirlashadi. C 6 H 6 + Cl 2 → C 6 H 5 Cl + HCl I. Yangi mavzuni mustahkamlash. Yangi mavzuni mustahkamlash uchun quyidagi “Aql charxi” usulida savol- javob o`tkaziladi. 1. Galogen so`zining ma’nosi nima? 2. Ftor so`zining ma’nosi nima? 3. Eng aktiv galogen qaysi? 4. Galogenlarda allotropiya hodisasi kuzatiladimi? 5. Yodning biologik ahamiyati nimalardan iborat? 6. Eritmadagi brom ioni qanday reaktiv yordamida aniqlanadi? 7. Eng passiv galogen qaysi? 8. Galogenlar tabiatda qanday tarqalgan?

Guruhlar o`z nomlariga monand galogenlarning atom tuzilishini doskada yozadilar: 1. +9 F 2. +17 Cl 3. +35 Br Tabiatda tarqalishi: Slayd shou asosida multimediya ekranida namoyish qilinadi. Darslik bilan ishlash: Darslikdagi 25-jadval asosida. Olinishi: Doskaga galogenlarning olinishi bo`yicha oksidlanish-qaytarilish kimyoviy reaksiya tenglamasi yoziladi. 1-guruhcha: Ftor – F: Oksidlanish darajalarini qo`yadi. 2-guruhcha: Xlor – Cl: Elektron balansini tuzadi. 3-guruhcha: Brom – Br: Reaksiya tenglamasini tenglashtiradi. Fizikaviy xossalari : galogenlarning fizikaviy xossalari og`zaki usulda davriy sistema va doska yordamida tushuntiriladi. Laboratoriya ishi: Yodning sublimatlanishiga oid tajriba mo`rili shkaf ostida ko`rsatiladi. Kimyoviy xossalari: 3 guruh o`z nomiga mos bo`lgan “

O 2 + Cl 2 = Brom – to`q qizil. H 2 + Br 2 = H 2 O + Br 2 = Mg + Br 2 = Na+ Br 2 = Ca + Br 2 = Laboratoriya ishi : O`quvchilar galogen ionlarining kimyoviy xossasiga doir 6 tadan xususiy-sifat tajribalarini o`tkazadilar. Bundan 3 tasi kumush nitrat va 3 tasi qo’rg’oshin atsetat reagentlari ishtirokida o’tkaziladi. Tajriba so`ngida xulosalar e’lon qilinadi. YAKUNLOVCHI QISM. O`quvchilarga o`ntadan test topshiriqlari beriladi. Baholangan o`quvchilarning baholari – ballari e’lon qilinadi. Uyga vazifa: 34-“Galogenlarning davriy sistemasidagi o`rni. Atom tuzilishi” mavzusini o`qib, tayyorlash. Darslikning 105-betidagi 3 ta savolga javob yozish va topshirig`ini bajarish. Galogenlar mavzusi bo`yicha mustaqil 8 tadan test topshiriqlarini tuzish. 66

XULOSA 1.Ilmiy va metodik adabiyotlardagi turli xildagi o’qitish metodlarini o’rganib chiqish orqali,ular ichida interfaol darslar asosida o’qitish eng samarali,ta’limiy nuqtai nazardan foydalanishga qulay degan xulosaga keldik. 2. «Galogenlar» va «Ammiyak ishlab chiqarish» mavzularini bo’yicha ishlab chiqilgan syujetli-rolli o`yinli darslar o’yini o’quvchilarning jamoada o’z o’rnini topishiga, kimyo faniga qiziqishini oshirishga va ekologik madaniyatini shakllantitishga katta hissa qo’shadi. 3. «Galogenlar» va «Kislorod» mavzularini bo’yicha tashkil qilinadigan noan’anaviy va interfaol darslar o’quvchilarning o’quv-bilish faoliyatini kuchaytirishga,fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga iyordam beradi. 4. Taklif qilinayotgan ushbu metodik tavsiyalarning amaliy ahamiyati juda katta bo’

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Шукина Г.И. Проблемы познавательного интереса в педагогике.- М.: Педагогика, 1971-351с 2.Борисов И.Н. Борисов И.Н. Химия ўқитиш методикаси. - Тошкент: Ўқитувчи,1965.- 524 б. 2. Га1унов В.П. Соверщенствование методов обучения химии в средней школе.-Л: ЛГПУ,1974- 3. Шаповаленко С.Г. Методика обучения химии.-М.:Учпедгиз, 1963-668 с 4. Дидактика средней школы. Некоторые проблемы современной дидактики. Под:ред. М.А.Данилова-М. Просвещение-1975- 5. Кирюшкин Д.М., Полосин В.С. Методика обучения химии.-М- Просвещение,-1970-495с 6. ЛеOер И.Я. Дидактические основы методов обучения-М. Просвещение 1981 7. Maxmutov M.I. Maktabda problemali ta’limni tashkil etish. – Toshkent: O’qituvchi, 1981-133b 8. Махмутов М.И. Современный урок.-М. Педагогика,1985-184с 9. Скаткин

15. Общая методика обучения химии. Под.пед. Л.А. Цветкова. 2т-М. Просвещение, 1982, Т1 16. ЧеOобелъская Г.М. Методика обучения химии в средней школею-М. ВЛАДОС, 2000-336с 17. Пак М.С. Дидактика химии-М. ВЛАДОС,2004-315с 18. Ив a нова Р.Г, Иодко А.Г. Система самостоятелъных работ учащихся при изечении неорганической химиию-М. Просвещение, 1988-158с 19. Иванова Р.Г, Сович Т.З, Четков И.Н. Самостоятелъные работы по химии.-Просвещение, 1982-206с 20. Балаев И.И. Домашний эксперимент по химии. –М. Просвещение, 1977-127с 21. Назарова Т.С, Грабецкий А.А, Лаврова В.Н. Мактабда химядан тажриба утказиш. Тошкент. Ўкитувчи, 1992-240б 22. Нишонов М., Тешабоев С. Мактабда кимёдан лаборатория ишлари.-Тошкент. Ўкитувчи, 1995-105б 23. Хомченко Г.П., Платонов Ф.П., Чертков И.Н. Демонстрационный эксперимент п

30. Семенов А.С. Охрана труда и теҳника безопасрости при работах по химиию-М. Просвещение, 1981-142с 31. Еригин Д.П., Шишкин А.Е. Методика решения задач по химии.- М. Просвещение, 1989-176с 32. Абкин Г.П. Методика решения задач по химии.-М. Просвещение,1971 33. Протасов П.Н., Цитович И.К. Методика решения расчетнқх задач по химии. –М. Просвещение, 1978 34. Вивюрский В.Я. Химиядан билим олишни ва фойдаланишни ўрганайлик.-Тошкент. Ўқитувчи, 1991-100б 35. Корсак Г.И. Экспериментальный задачи по химии. Минск. Народна асвета, 1981-112с 36.Гузеев В.В. Методы обучения и организационные формы уроков.- М.:Знание,1999. -146 с. 37.Зуева М.В.,Иванова Б.В. Организация учебно-познавательной деятельности учащихся:Сравнение традиц. и новых структур уроков [химии]// Веч.сред.шк.-1990.-№1.-С.44-47. 38.Зуева

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari