Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 5.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 09 Апрель 2023
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Химия

Продавец

Bohodir Jalolov

«Умумий ва ноорганик кимё» фанининг мақсад ва вазифалари

Купить
1 Маърузага кеч қолмаслик  Мобил телефонларни аудиторияга ўчириб кириш  Маърузачи билан саломлашиш  Маъруза вақтида гаплашмасдан ва шовқин қилмасдан ўтириш МАЪРУЗА ТИНГЛАШ ҚОИДАЛАРИ 2 Маъруза дарсларига доимо қатнашинг  Дафтарга асосий тушунчаларни ёзиб боринг  Маърузачини тушуниш га ҳаракат қилинг  Маъруза материалини китоб ва Internet маълумотлари билан тўлдириб боринг. ТАЛАБАЛАРГА МАСЛАҲАТ! 3 КИМЁ Умумий ва ноорганик кимё Органик кимё Аналитик кимё Физик ва коллоид кимё Озиқ-овқат маҳсулотлари кимёси Полимерлар кимёси 4АСОСИЙ АДАБИЁТЛАР № Муаллиф, адабиёт номи, тури, нашриёт, йили, ҳажми Кутубхонадаг и нусхалар сони 1. Ахмеров К. Жалилов А.Сайфуддинов Р.”Умумий ва анорганик кимё” Т.2003 Узбекистон. 300 2. Ахмеров К. Жалилов А.Сайфуддинов Р.”Умумий ва анорганик кимё” Т.2006 Узбекистон. Лотин алифбосида 300 3. Парпиев Н.А., Рахимов Х.Р., Муфтахов А.В. “Анорганик кимёнинг назарий асослари” Т.2000 Узбекистон. I-том 100 4. Ахмеров К. Жалилов А ., Сайфуддинов Р. «Умумий ва ноорганик кимё» Т.2002 йил Маърузалар курси. 10 5. Жалилов А ., Ахмеров К. Сайфуддинов Р. «Умумий ва ноорганик кимё» Т.2006 йил Маърузалар курси. Лотин алифбосида 10 6. Парпиев Н.А., Рахимов Х.Р., Муфтахов А.В. “Анорганик кимё” Т.2003 Узбекистон. II- том 110 7. Жалилов А., Рустамова Э.Х., Бадалбаева И.Т., Мавлянова М.Э. «Умумий ва ноорганик 5Мавзу: «Умумий ва ноорганик кимё» фанининг мақсад ва вазифалари Режа:  Умумий кимё фани.  Асосий кимёвий тушунчалар.  Ривожланиш тарихи.  Стехиометрик қонунлар.  Асосий синфлар.  Кимё олимлари ва ишлаб чиқариш корхоналари 6Умумий кимё – Моддалар таркиби, тузилиши, олиниши, хоссалари ва улар орасида борадиган жараёнларни, қонуниятларни ўрганадиган фан.Илмий фаразнинг чегарасизлигини фараз қилиб бўлмайди. Границ научной фантазии предвидит невозможно. (Д.И.Менделеев) Кимё – табиий фанлардан бири бўлиб, моддалар, жисмлар, ҳодисалар орасидаги боғлиқликни маълум қонуниятлар асосида тушунтириб беради. 7КИМЁНИНГ ФАН СИФАТИДА ШАКЛЛАНИШИ  Кузатишлар, тадқиқотлар, маълумотлар  Тушунчалар, назариялар, гипотезалар, қонунлар  Амалиёт маҳсули БУНИНГ УЧУН:  Физика  Математика  Биология  География  Геология  Иқтисодиёт Кимёнинг объекти – МОДДА 8ФАННИ ЎРГАНИШДАН МАҚСАД  Шу кунгача мавжуд бўлган кимёвий тушунча ва қонунларни ўрганиб, моҳиятини тушуниш;  Моддаларнинг тузилиши, таркиби, хоссаларини, уларнинг ўзгариш сабаблари ва оқибатларини билиш;  Кимёвий ҳисоблашларни бажара олиш;  Кимёвий тажрибаларни режалаштириш, амалга ошириш ва бажариш учун керакли модда, материал ва асбоблардан тўғри фойдаланишни ўрганиш;  Кимёвий ахборотлар йиғиш ва уларни айрибошлаш тажриба, кўникмаларига эга бўлиш;  Олинган билим ва кўникмалардан зарур ҳолларда, касб фаолиятида, кундалик ҳаётда талаб даражасида фойдалана билиш. 9АСОСИЙ КИМЁВИЙ ТУШУНЧАЛАРСабр – энг гўзал ахлоқ, илм эса шарафли безакдир ... Жисм – аниқ шаклга эга бўлган барча нарсалар бўлиб, моддалардан ясалади. Масалан: Пластмасса моддасидан – ручка, телевизор, радио, компюьтер ва ҳ.к., алюминий моддасидан – қошиқ, самолёт корпуси, уй-рўзғор буюмлари ва ҳ.к. ясалади. Буларданчи.... Шиша – Пўлат – Ёғоч – Модда – хоссага эга бўлган барча нарсалар. Моддалар асосан молекулалардан ва бошқа (атом, ион ...) заррачалардан ташкил топган. Масалан: сув, нефт, олтин, темир, ҳаво. 10МОДДАНИНГ ХОССАСИ – моддаларни бир-бирига ўхшайдиган ва бир-биридан фарқ қиладиган белгилари. ИККИТА СИНФГА БЎЛИНАДИ: 1) Модданинг физик хоссалари: зичлик, таъм, ранг, агрегат ҳолат (газ, суюқ, қаттиқ ва плазма), қайнаш, эриш, суюқланиш, музлаш ҳароратлари, иссиқлик ва электр ўтказувчанлик, қовушқоқлик, пластиклик, эластиклик ва ҳ.к. 2) Модданинг кимёвий хоссалари: металл, металмас, кислота, асос ва амфотерлик, ёниш ва ҳ. Масалан: Сув (H 2 O) – 1) зичлиги бирга тенг бўлган таъмсиз, рангсиз суюқлик, 100 0 С да қайнайди, 0 0 С да музлайди, иссиқлик ва электр токини ёмон ўтказади. 2) ёнмайдиган, нейтрал, мураккаб модда. 11Молекула – модданинг хоссаларини ўзида мужассамлаштирган ва мустақил мавжуд бўла оладиган энг майда заррачаси. Молекулалар атомлардан ташкил топган. Масалан: Шакар сувда эритилганда молекуларга ажралиб кетади ва шу билан бирга барча хоссалари сақланиб қолади. Атом – модда хоссаларини ўзида мужассамлаштирган ва мустақил мавжуд бўла оладиган, мусбат зарядланган ядро ва манфий зарядланган электронлардан иборат электронейтрал заррача. Атомлар барча оддий ва мураккаб моддалар молекуларининг таркибини ташкил қилади. Атом – грекча сўз бўлиб, “бўлинмас” деган маънони англатади. Ядро – атомнинг асосий массаси тўпланган мусбат зарядли заррача бўлиб, лардан ташкил топган. 12Протон – ядронинг таркибий қисми бўлиб, ядро заряди дейилади. Ҳар бир элементнинг даврий системадаги жойлашган ўрни протонлар сонини билдиради. Унинг нисбий массаси 1 га, заряди + 1 га тенг. Грек тилидан олинган – “ Бирламчи ёки дастлабки” деган маънони англатади. Нейтрон – ядронинг таркибий қисми. Унинг нисбий массаси 1 га, заряди нолга тенг. Нейтронлар сони атом массасидан протонлар сонининг айирмасига тенг (N = Ar – Z) Ar – нисбий атом масса, Z – протонлар сони, N – нейтронлар сони. Грек тилидан олинган – оралиқ деган маънони англатади. 13Электрон – манфий зарядли заррача. Унинг нисбий массаси 0 га, заряди – 1 га тенг. Грек тилидан олинган – “Янтарь”, “Қахрабо” ёки ўз-ўзидан зарядланувчи деган маънони англатади. Жадвал 1 Атом таркибига кирувчи элементар заррачаларнинг айрим характеристикалари Элементар заррача Белгиси Массаси Электр заряди 1 СИ, (кг) 2 м.а.б. кулон нисбий Протон p 1,672 · 10 -27 1,007 1,6 · 10 -19 1 Нейтрон n 1,675 · 10 -27 1,009 0 0 Электрон e ֿ 9,109 · 10 -31 5,468 · 10 -4 1,6 · 10 -19 – 1 1 СИ – халқаро бирликлар системаси, 2 м.а.б. – массанинг атом бирлиги 14(N = Ar – Z) Ar – нисбий атом масса, Z – протонлар сони, N – нейтронлар сони. Мисолни ишланг: 15Изотоп – Протонлар сони бир хил атом массаси ва нейтронлар сони ҳар хил бўлган атомлар. Масалан: Изотон – Нейтронлар сони бир хил атом массаси ва протонлар сони ҳар хил бўлган атомлар. Масалан: Изобар – Атом массаси бир хил протонлар ва нейтронлар сони ҳар хил бўлган атомлар. Масалан: Элемент – Ядро заряди бир хил бўлган атомларнинг муайян тури. Табиатда мавжуд бўлган, протонлар сони бир хил бўлган бир неча хил атом битта элемент сифатида даврий системага жойлаштирилган. 16Масалан: Водород элементи 3 хил водород атомлари (протий, дейтерий, тритий) нинг бир туркуми бўлиб ҳисобланади. Даврий системада ҳар бир элемент бир неча изотопдан иборат. Изотопларнинг табиатда тарқалганлик даражасидан фойдаланиб, элементнинг нисбий атом массаси топилади: Масалан: Табиий кислород 3 та изотопдан иборат, кислород элементининг нисбий атом массасини топинг. 17Элементнинг белгиси – ХIХ асрнинг бошларида швед кимёгари Я.Берцелиус таклифи билан элементларнинг лотинча номларини бош ҳарфлари ёки бош ва ёрдамчи ҳарфлари элементга белги сифатида қабул қилинди. Масалан: Ferrum – Fe, Sulfur – S, Carbonium – C, Cuprum – Cu, Aurum – Au, Argentum – Ag, Hidrogenium – H, Oxigenium – O ва ҳ.з. Модданинг кимёвий формуласи – модда молекуласининг таркибини ундаги атомларнинг белгилари ва индекслар ёрдамида шартли белгиланиши. Масалан: H 2 O – сув молекуласи 2 та водород ва 1 та кислород атомларидан ташкил топганлиги, H 2 SO 4 – сульфат кислота молекуласи 2 та водород, 1 та олтингугурт ва 4 та кислород атомларидан ташкил топганлиги атомларнинг белгилари ва индекслар ёрдамида ифодаланган. Моддаларнинг кимёвий таркибини беш хил формула ёрдамида тасвирлаш мумкин: 181. Молекуляр (эмпирик) формула: H 2 O, CH 4 , H 2 SO 4 , C 6 H 12 O 6 , C 6 H 6 , C 2 H 2 2. График (структура) формула: H – O – H 3. Қисқартирилган структура формула: 4. Электрон формула: 5. Молекуланинг фазовий модели: 19Ион – зарядланган заррача, атом ва атом группаларни электрон қабул қилиши ёки чиқаришидан ҳосил бўлади. Грек тилидан олинган бўлиб, кезиб юрувчи деган маъно англатади. Катион – мусбат зарядли ион, ( ката – пастга ). Анион – манфий зарядли ион, ( ана – юқорига ). Масалан: К + - калий катиони, SO 4 2- - сульфат аниони ... Радикал(R-) – жуфтлашмаган электронга эга бўлган атом ёки атом группаси. Лотинча сўз “radicalis” – асосий деган маънога эга. Масалан – Сl · – хлор радикали, ·CH 3 – метил радикали... Тоза (соф) модда – Фақат бир хил молекуладан (бир хил заррачалардан) ҳосил бўлган моддалар. Масалан: H 2 O – сув (дистилланган), C 12 H 22 O 11 – шакар, H 2 SO 4 – сульфат кислота, O 3 – озон, S – олтингугурт, Fe – темир, Au – олтин, CO 2 – карбонад ангидрид, CH 4 – метан, NH 3 – аммиак, CaCl 20Оддий модда – молекуласи бир хил атомлардан ҳосил бўлган моддалар. 400 дан ортиқ оддий моддалар фанга маълум. Масалан: O 3 – озон, S – олтингугурт, Fe – темир, Au – олтин, Р 4 – фосфор ва ҳ.з. Оддий моддалар металмасларга ва металларга бўлинади. Металмаслар – Болғаланмайдиган, ялтироқ бўлмаган, иссиқлик ва электр токини деярли ўтказмайдиган моддалар. Ҳаммаси бўлиб даврий системада 22 та элемент атомлари металлмас, шулардан, 11 таси (H 2 , N 2 , O 2 , F 2 , Cl 2 , He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn) одатдаги шароитда газ моддалар, 1 таси (Br 2 ) суюқлик, 10 таси (B, C, Si, P, As, S, Se, Te, I 2 , At 2 ) қаттиқ моддалар. Металлар – Болғаланадиган, ялтироқ, иссиқлик ва электр токини яхши ўтказадиган моддалар. Даврий системадаги қолган барча элемент атомлари металлар. Улардан 1 таси (Hg – симоб) одатдаг 21Аллотропия – Айни бир элемент атомининг турли оддий моддалар кўринишда мавжуд бўлиши. Грек тилидан олинган бўлиб, “ бошқача кўриниш” деган маънони англатади. Масалан: Углерод элементи 4 хил ( Олмос – С, Графит – С, Карбин – С, Фуллерен – С 60 ), Кислород элементи 2 хил ( Кислород гази – О 2 , Озон гази – О 3 ), Фосфор элементи 3 хил ( Оқ фосфор – Р 4 , Қизил фосфор – Р, Қора фосфор – Р), Олтингугурт элементи 2 хил ( Моноклиник – S, Ромбик – S 2 , S 6 ), темир ( α – темир , β – темир ), қалай ( оқ ва кулранг ), селен, теллур каби элементлар ҳам турли аллотропик кўринишларга эга. Инерт газлар, галогенлар, ишқорий ва ишқорий-ер металлар, водород каби элементларда аллотропик кўриниши борлиги ҳозирги кунгача исботланмаган. 22АЛЛОТРОПИЯ САБАБЛАРИ: Молекуласида атомлар сонининг турлича бўлиши Атом орбиталларининг турлича гибридланиши Молекуланинг турли фазовий шаклда бўлиши Турли кристалл панжара ҳосил қилиши Ҳар хил рангда бўлиши ва ҳ.з. Полиморфизм – қаттиқ модданинг турли шаклда, хар хил хосса ва кристалл структурада мавжудлиги полиморф модификация дейилади. Оддий моддаларда аллотропия ва полиморфизм бир маънога эга. Мураккаб моддаларда аллотропия эмас полиморфизм бўлади. Масалан: FeS 2 – икки хил полиморф модификацияга эга, пирит ва марказит . Графит ва олмосни бир-бирига аллотроп шакл ҳам, полиморф шакл ҳам дейиш мумкин. 23– айни бир элемент атомларининг муайян сондаги бошқа элемент атомларини бириктиш хусусияти. Валентлик тушунчасини Эдуард Франкланд 1854 йил фанга киритган. Валентлик – лотин тилидан олинган бўлиб, куч деган маънони англатади. Элементларни валентлик ҳосил қилиш имкониятига қараб; 1) Ўзгармас валентли элементлар – ҳар доим бир хил валентлик намоён қиладиган, 2) Ўзгарувчан валентли элементлар – бирикмаларда ҳар хил валентлик намоён қиладиган элементлар гурухларига бўлиш мумкин. ВАЛЕНТЛИК 241) Биринчи гуруҳ элементлари бирикмаларида бир валентлик намоён қилади: Мис (Cu) – бир ва икки, Олтин (Au) – бир ва уч. 2) Иккинчи гуруҳ элементлари бирикмаларида икки валентлик намоён қилади: Симоб (Hg) – бир ва икки . 3) Учинчи гуруҳ элементлари бирикмаларида уч валентлик намоён қилади: Таллий (Tl) – бир ва уч. 4) Тўртинчи гуруҳ элементлари бирикмаларида икки ва тўрт валентликлар намоён қилади: Углерод (C) – уч ва тўрт . 5) Бешинчи гуруҳ элементлари бирикмаларида уч ва беш валентликлар намоён қилади: Азот (N) – икки, уч ва тўрт . 256) Олтинчи гуруҳ элементлари бирикмаларида икки, тўрт ва олти валентликлар намоён қилади: Кислород (O) – икки ва уч (тўрт ҳам бўлиши мумкин), Хром (Cr), Молибден (Mo) – икки, уч ва олти. 7) Еттинчи гуруҳ элементлари бирикмаларида бир, уч, беш ва етти валентликлар намоён қилади: Фтор (F) – бир, Марганец (Mn) – икки, уч, тўрт, олти ва етти. 8) Саккизинчи гуруҳ элементлари бирикмаларида икки, тўрт, олти ва саккиз валентликлар намоён қилади: Гелий (He), неон (Ne), аргон (Ar) – валентликка эга эмас, Темир (Fe), Никель (Ni), Кобальт (Co) – икки, уч ва олти. 26Аралаш моддалар (аралашмалар) – Ҳар хил молекулалардан (ҳар хил заррачалардан) ҳосил бўлган моддалар. Масалан: Денгиз суви, ҳаво, нефт, тупроқ, ун, бромли сув, оҳакли сув, жез, латунь, пўлат, чўян, шиша, пластмасса, чой, водопровод суви, вино, пиво, квас, бензин, вазелин, бўёқлар, сок, дорилар, зар суви, кофе ва ҳ.з. Аралаш моддалар ҳам ўз навбатида 2 гуруҳга бўлинади: Гомоген (бир жинсли) аралаш моддалар – Тоза моддадан оддий кўз билан ҳатто микроскоп билан ҳам фарқлаб бўлмайдиган аралашмалар. Масалан: Денгиз суви, ҳаво, шиша, водопровод суви, ароқ, ва ҳ.з. Гетероген (бир жинсли бўлмаган) аралаш моддалар – Тоза моддадан оддий кўз билан ҳам фарқлаб бўладиган аралашмалар. Масалан: нефт, тупроқ, ун, бромли сув, оҳакли сув, жез, латунь, пўлат, чўян, бўёқлар, сок, дорилар ва ҳ.з. 27Ёзиш – сухбатнинг шундай турики, гапирасан, сени ҳеч ким тўхтатмайди. (Ринар) Мураккаб моддалар – молекуласи ҳар хил атомлардан ҳосил бўлган моддалар. Масалан: H 2 O – сув (дистилланган), C 12 H 22 O 11 – шакар, H 2 SO 4 – сульфат кислота, CO 2 – карбонад ангидрид, CH 4 – метан, NH 3 – аммиак, CaCl 2 – кальций хлорид, КОН – калий гидроксид ва ҳ.з. Изоморфизм – ҳажми бир-бирига яқин бўлган атомлар, ионлар ва атом группаларнинг тартибсиз ўрин алмашиниши натижасида ўхшаш таркибли моддаларнинг аралаш кристалл ҳосил қилиши. Грек тилидан олинган “тенг, ўхшаш шакл” деган маънони беради. Масалан: KAl(SO 4 ) 2 · 12H 2 O алюмокалийли квас таркибидаги К + иони Rb + , NH 4 + ионлари билан, Al +3 иони Fe +3 ёки Cr +3 ионлари билан алмашиниши мумкин. Бунда К + иони Rb + , NH 4 + ионларига, Al +3 иони 28 29КИМЁНИНГ РИВОЖЛАНИШ ТАРИХИАвваллари ўрдак пати билан боқий фикрлар ёзиларди, ҳозир боқий патлар билан ўрдакча фикрлар ёзилаяпти. (Солоухин) М.Джуа – кимё тарихини 5 та даврга бўлишни таклиф қилган. 1. Кимёнинг алкимёдан олдинги даври – эрамизнинг IV асригача бўлган давр. Бу даврда одамларга олтин, симоб, кумуш, олтингугурт, ош тузи, сирка, темир, шиша, бўёқ, аччиқтош каби моддалар таниш бўлган. Олимлар барча нарсалар (моддалар) ... (Миср, Месопотамия, Ҳиндистон, Хитой, Юнонистон) Фалес – сувдан Анаксимен – ҳаводан Гераклит – оловдан Эмпедокл – сув, ҳаво, олов ва тупроқдан Демокрит – атомдан Арасту – совуқлик, иссиқлик, намлик ва қуруқликдан ташкил топган деган фикрни илгари сурган. 302. Алкимё даври – IV асрдан XVI асргача бўлган давр. Бу даврда олимлар... Фалсафа тоши – сехрли кучга эга бўлган, темир ва бошқа ноасл металларни олтинга айлантиришни кўзда тутган модда, Алкагест – универсал эритувчи ва узоқ умр берувчи элексирни ахтариш. Бу даврда: – фильтрлаш, буғлатиш, чўғлантириш, эритиш каби усуллар ... – нитрат, хлорид, сульфат, фосфат кислоталар ва чинни кашф этилди. Арастунинг 4 элементига яна 3 та элемент қўшилди. 1) Совуқлик (ҳаво), 2) Иссиқлик (олов), 3) Намлик (сув) ва 4) Қуруқлик (тупроқ) 5) Олтингугурт 6) Симоб 7) Туз 313. Кимёвий билимларни бирлаштириш даври – XVI асрдан XVIII асргача бўлган давр. Бу даврда олимлар...  Тиббиёт кимёси (ятрокимё) –  Пневматик кимё (газлар кимёси) –  Флогистон назарияси –  Ёниш, оксидланиш-қайтарилиш –  Элемент (Р.Бойль) –  Физик кимё (М.В.Ломоносов) –  Кислород назарияси (А.Лавуазье) –  Массанинг сақланиш қонуни –  Илмий кимёга асос солишди. Ўқувчи бўлмаган ўқитувчи бўла олмайди. (Боэций) 324. Миқдорий қонунлар даври – XVIII асрдан XIX аср охиригача бўлган давр. Бу даврда олимлар... Оддий ҳаракатлар буюк натижаларга олиб келади.  Моддалар таркибини, хоссаларини ўрганиш –  Элементларнинг ўзаро бирикиш нисбатлари –  Таркибнинг доимийлик қонуни –  Кимёвий таҳлил –  Моддаларни синфларга бўлиш –  Атом массаси –  Атом, молекула, эквивалент тушунчалари –  Валентлик –  Моддаларнинг хоссалари –  Органик бирикмалар тузилиш назарияси –  Элементлар даврий қонуни –  Элементлар даврий системаси яратилди ва ҳ.к. Илмий анжуман ва симпозиумлар ўтказиш назарий ва амалий кимёни ривожлантирди. 335. Кимёнинг ҳозирги замон даври – XIX асрнинг охиридан ҳозиргача бўлган давр. Бу “кимёнинг олтин даври” дир  Стерео кимё  Кристалло кимё  Ядро кимёси  Атом тузилиши назарияси  Кимёвий боғланиш  Валентлик назарияси  Валент орбиталлар назарияси  Молекуляр орбиталлар назарияси  Квант кимёси  Ядровий жараёнлар  Биокимё  Космокимё  Синтетик моддалар кимёси  ва ҳ.к. яратилди. 34Элементларни эскича белгиланиши Элементларни Дальтон таклиф қилган белгиланиши 35Ўзбекистонда кимё фани ва кимё саноати ривожланиши 1870 йил Н.Тейх ташаббуси билан Тошкентда биринчи кимё лабораторияси ташкил қилинган. Ўзбекистон кимёсининг йирик олимлари: С.Ю.Юнусов, О.С.Содиқов, Ҳ.У.Усмонов, М.Н.Набиев, К.С.Ахмедов, И.П.Цукерваник, А.Султонов ва ҳ.к. 36СТЕХИОМЕТРИК ТУШУНЧА ВА ҚОНУНЛАР “ Барча буюк ишлар оддий бошланғич билан амалга ошади” (Цицерон) Атомнинг масса бирлиги (а.м.б.) – 12 С изотопининг СИ даги массасини (1,9927 · 10 -26 кг) 1/12 қисми 1 а.м.б. сифатида қабул қилинди. Нисбий атом масса – атомнинг массасини а.м.б.да ифодаланиши. Аr – белгиланади . Молекуляр масса – молекула массасини а.м.б.да ифодаланиши. Мr – белгиланади . 37Моль – модда миқдорининг ўлчов бирлиги n – белгиланади. 1 моль модданинг шундай миқдорики унда 12 грамм 12 С изотопи сақлаган атомлар сонига тенг структура бирлик (атом, молекула, ион) бўлади ёки N A = 6,022 · 10 23 – Авогадро сонига тенг бўлади. Моляр масса – модда массаси (m)нинг унинг миқдори (n)га нисбати топилади. 38Молекулада атомнинг масса улуши Аралашмадаги газнинг ҳажмий улуши Аралашмадаги модданинг моль улуши системанинг системанинг 391. АТОМ – МОЛЕКУЛЯР ТАЪЛИМОТ Асосчиси: 1741 йил рус олими М.В.Ломоносов, 1808 йил инглиз олими Ж.Дальтон Қоидалари: а) Барча моддалар корпускулалардан (молекулалар) иборат ва улар орасида маълум масофа мавжуд; б) Молекулар элементлардан (атомлар) иборат, атомлар ва молекулалар тўхтовсиз ҳаракатда бўлади. Бу ҳаракат модданинг агрегат ҳолатига ва температурага боғлиқ; в) Атомларнинг муайян массаси ва ўлчами бор; г) Оддий моддаларнинг молекуласи бир хил атомлардан, мураккаб моддаларнинг молекуласи эса ҳар хил атомлардан тузилган. 40Қўшимча маълумотлар: 1) Моддалар ҳажми температура ўзгарганда кенгаяди ёки тораяди; 2) Моддалар температура таъсирида бир агрегат ҳолатдан бошқасига ўтади; 3) Босим ортганда барча моддалар, айниқса газ моддалар сиқилади; 4) Моддалар молекулаларининг бир-бири билан аралашиши диффузия дейилади; 5) Моддалар бир-бирида эрийди. Атом – молекуляр таълимотнинг ҳозирги замон талқини 1) Модданинг кимёвий жихатдан бўлинмайдиган энг кичик заррачаси – атом деб айтилади. Бир турдаги атомлар кимёвий элемент дейилади. 2) Табиатдаги моддаларнинг турли – туманлиги кимёвий элементлар атомларининг ўзаро турлича бирикиши билан изоҳланади. 3) Атомлар ўзаро бирикиб молекулалар ҳосил қилади. Молекула – айни модда таркибини ва хоссаларини ифодаловчи энг кичик заррачадир. 4) Моддалар ўз таркибига кўра оддий ва му 412. МОДДА МАССАСИНИНГ САҚЛАНИШ ҚОНУНИ Асосчилари: 1748 йил рус олими М.В.Ломоносов ва 1789 йил француз олими А.Лавуазье. Қоидаси: Реакцияга киришаётган моддалар массалари йиғиндиси ҳосил бўлган моддалар массалари йиғиндисига тенг бўлади. ( Ядровий реакцияларда модда массасининг сақланиш қонуни амал қилмайди ). Кимёвий реакция вақтида жуда катта энергия ажралиши билан борадиган жараёнларда массанинг ўзгариши кузатилади. Масалан: ядро ва термоядро реакциялари, водород бомбасининг портлаши ва ҳ.к. 421905 йилда А.Эйнштейн кимёвий жараёнда масса ўзгаришини қуйидаги формула билан исботлаб берди. m – модда массасининг ўзгариши, Е – жараёндаги энергия миқдори, с – ёруғлик тезлиги (300000000 м/сек). “ РЕТОРТА” Ҳозирги замонавий талқини: Реакцион системадаги моддалар массалари ва системадан ажралаётган ёки ютилаётган энергияга эквивалент масса суммаси доимий. 433. МОДДА ТАРКИБИНИНГ ДОИМИЙЛИК ҚОНУНИ Асосчиси: 1801 – 1809 йй. француз химиги Ж.Л.Пруст. Қоидаси: Ҳар қандай тоза (соф) модда нимадан, қачон ва қандай усулда олинишидан қатъий назар ўзгармас миқдорий таркибга эгадир. Н.С.Курнаков таклифи билан моддалар 2 та синфга бўлинди: 1) Таркиби доимий бўлган, яъни Пруст қонунига бўй сунадиган моддалар дальтонидлар (инглиз олими Ж.Дальтон шарафига) 2) Таркиби ўзгарувчан бўлган, Пруст қонунига бўй сунмайдиган моддалар бертоллидлар (француз олим Бертолле шарафига) деб номланди. 44Дальтонидлар: Кўпчилик оксидлар, асослар, кислоталар, тузлар ва кичик молекуляр органик моддалар. Бертоллидлар: Оғир металларнинг оксидлар, сульфидлар, карбидлар, кўпчилик қотишмалар, шишалар, пластмассалар, резиналар ва юқори молекуляр бирикмалар (ЮМБ). Аҳамияти: Тоза моддаларнинг таркиби ўзгармас бўлганлиги учун уларнинг массаси, молекула таркибидаги атомлар масса нисбатлари, фоиз таркиби ҳам ўзгармас бўлади. Масалан: Сув – Н 2 О молекуласининг масса ҳисобида 11,11% водород атомлари, 88,89% кислород атомлари ташкил этади. Масса нисбати Н:О = 1:8 ва ҳ.к. 454. КАРРАЛИ НИСБАТЛАР ҚОНУНИ Асосчиси: 1803 йил инглиз олими Ж.Дальтон. Қоидаси: Агар икки элемент атомлари ўзаро турли кўринишдаги мураккаб моддаларни ҳосил қилса, биринчи элементнинг бир хил массасига мос иккинчи элементнинг массалари нисбати ўзаро бутун сонлар нисбати каби нисбатда бўлади. Масалан: Азот билан кислород ўзаро беш хил бирикма ҳосил қилади, N 2 O, NO, N 2 O 3 , NO 2 , N 2 O 5 . Оксидлар таркибида азотнинг бир хил массасига тўғри келадиган кислороднинг массалари нисбати 1:2:3:4:5 нисбат каби бўлади: 465. ҲАЖМИЙ НИСБАТЛАР ҚОНУНИ Асосчиси: 1808 йил франциялик олим Гей – Люссак. Қоидаси: Бир хил шароитда реакцияга киришган ва ҳосил бўлган газ моддаларнинг ҳажмлари нисбати ўзаро бутун сонлар нисбати каби бўлади. Масалан: 2H 2 + O 2 = 2H 2 O(буғ) реакцияга 2 ҳажм водород билан 1 ҳажм кислород киришиб, 2 ҳажм сув буғлари ҳосил бўлади, уларнинг ҳажмий нисбатлари 2 : 1 : 2 нисбат каби бўлади. 476. АВОГАДРО ҚОНУНИ Асосчиси: 1811 йил италиялик олим А.Авогадро. Қоидаси: Бир хил шароитда тенг ҳажмда олинган барча газ ва газлар аралашмаларида молекулалар сони ҳам тенг бўлади. Масалан: Бир хил температура ва босимда 1 л водороддаги молекулалар сони 1 л кислороддаги ёки 1 л ҳаводаги молекулалар сонига тенг бўлади. Нормал шароит: Ҳарорат t = 0 o C, Абсолют температура T = 273 К (Кельвин) (T = t o C + 273), Босим P = 101,325 кПа (760 мм симоб устуни, 1 атм.) Моляр ҳажм V m = 22,4 л Модда миқдори n = 1 мол Авогадро сони N A = 6,02 10 23 487. ГАЗ ҚОНУНЛАРИ ИЗОБАРИК ЖАРАЁН Асосчиси: XIX аср биринчи ярми франциялик олим Гей- Люссак. Қоидаси: Ўзгармас (доимий) босимда газнинг ҳажм ўзгариши температура ўзгаришига тўғри пропорционалдир. ИЗОТЕРМИК ЖАРАЁН Асосчиси: XIX аср биринчи ярми италиялик олим Бойль – Мариотт Қоидаси: Ўзгармас (доимий) температурада газнинг ҳажм ўзгариши босим ўзгаришига тескари пропорционал. 49ИЗОХОРИК ЖАРАЁН Асосчиси: XIX аср биринчи ярми Шарл. Қоидаси: Ўзгармас (доимий) ҳажмда газнинг босим ўзгариши температура ўзгаришига тўғри пропорционал. ГАЗЛАРНИНГ БИРЛАШГАН ТЕНГЛАМАСИ Қоидаси: Агар газларнинг барча параметрлари (Р,V,T) ўзгарувчан бўлса, уларнинг ўзаро муносабати доимий қийматга эга. Нормал шароитда бу қиймат 8,31 га тенг ва у универсал газ доимийси дейилади, R – билан белгиланади. 50МЕНДЕЛЕЕВ – КЛАПЕЙРОН ТЕНГЛАМАСИ Асосчиси: XIX аср иккинчи ярми Д.И.Менделеев ва Клапейрон тенгламани чап томонини R билан алмаштирсак, у кўринишга ўтади. n – мол газ учун эса, бўлади. P – босим, кПа. V – ҳажм, л. n – модда миқдори, мол. R – универсал газ доимийси (8,31). T – абсолют температура, К. m – газ массаси, г. Mr – газ ёки газлар аралашмаси моляр массаси, г/мол. Бу ерда, 51ГАЗЛАРНИНГ НИСБИЙ ЗИЧЛИГИ Қоидаси: Бир газ массасининг иккинчи газ массасига нисбати, биринчи газнинг иккинчи газга нисбатан зичлиги дейилади ва d – ёки D – билан белгиланади. 528. ЭКВИВАЛЕНТ ВА ЭКВИВАЛЕНТЛАР ҚОНУНИ Асосчиси: XIX асрнинг биринчи ярми инглиз олими Ж.Дальтон. Қоидаси: Модданинг бир оғирлик қисм водород ёки саккиз оғирлик қисм кислород билан қолдиқсиз бирикадиган ёки кимёвий реакцияларда уларнинг ўрнини боса оладиган массаси эквивалент дейилади. Эквивалент тушунчаси лотин тилидан олинган бўлиб, “ тенг кучли ” деган маънони билдиради ва бу тушунчани 1814 йилда Воллостон фанга киритган ва Э ҳарфи билан белгиланади. Эквивалентлар қонуни – реакцияга киришаётган моддаларнинг массалари уларнинг эквивалент моляр массаларига тўғри пропорционалдир. 531) Оддий моддалар эквивалентини ҳисоблаш: Моддалар эквивалент массаларини ҳисоблаш Бу ерда, Э – эквивалент масса, Ar – атом масса, Ab – валентлик. 2) Мураккаб моддалар эквивалентини ҳисоблаш: 543) Газ моддаларнинг ҳажмий эквивалентини ҳисоблаш: O 2 - кислород, SO 2 – сульфит ангидрид, CO 2 – карбонат ангидрид учун 5,6 л бўлади. н.ш.да барча газлар учун ҳажмий эквивалент 11,2 л бўлади. 4) Реакция вақтида кислота ва асосларнинг эквивалентини ҳисоблаш: H 3 PO 4 + NaOH = NaH 2 PO 4 + H 2 O H 3 PO 4 + 3NaOH = Na 3 PO 4 + 3H 2 O Al(OH) 3 + 2HCl = Al(OH)Cl 2 + 2H 2 O 555) Оксидловчи ва қайтарувчининг эквивалентини ҳисоблаш: Оксидловчининг эквиваленти молекуляр массасини қабул қилган электронлар сонига, қайтарувчининг эквиваленти молекуляр массасини берган электронлар сонига нисбати билан топилади. 6) Электрокимёвий эквивалентни ҳисоблаш: 56АСОСИЙ СИНФЛАР 57ОКСИДЛАР – бири кислород бўлган икки хил элементдан иборат мураккаб моддалар. Масалан: CO 2 , FeO, Cr 2 O 3 , Na 2 O, XeO 4 , Mn 2 O 7 , P 2 O 5 , SO 3 ва ҳ.з. Оксидларни формуласини тузиш Деярли барча оксидларда кислород икки валентлик намоён қилади. Элементни белгиси кейин кислородни белгиси ёзилиб, валентликлар алмаштирилиб индекс сифатида ёзилади. Масалан: Оксидларни номлаш Элементни номига оксиди сўзи қушиб бирикмаларнинг номи ясалади. Агар элемент ўзгарувчан валентли бўлса, элемент номидан кейин қавс ичида унинг валентлиги рим рақамида кўрсатилади. Натрий оксиди – Мис (II) оксиди – Хром (VI) оксиди – Темир (III) оксиди – Хлор (V) оксиди – Олтингугурт (IV) оксиди – Магний оксиди – Алюминий оксиди – Фтор оксиди – Никел (III) оксиди – Йод (VII) оксиди – Al 2 O 3 – CuO – SO 3 – Br 2 O 58ОКСИДЛАР – бири кислород бўлган икки хил элементдан иборат мураккаб моддалар. Масалан: CO 2 , FeO, Cr 2 O 3 , Na 2 O, XeO 4 , Mn 2 O 7 , P 2 O 5 , SO 3 ва ҳ.з. Оксидларни формуласини тузиш Деярли барча оксидларда кислород икки валентлик намоён қилади. Элементни белгиси кейин кислородни белгиси ёзилиб, валентликлар алмаштирилиб индекс сифатида ёзилади. Масалан: Оксидларни номлаш Элементни номига оксиди сўзи қушиб бирикмаларнинг номи ясалади. Агар элемент ўзгарувчан валентли бўлса, элемент номидан кейин қавс ичида унинг валентлиги рим рақамида кўрсатилади. Натрий оксиди – Мис (II) оксиди – Хром (VI) оксиди – Темир (III) оксиди – Хлор (V) оксиди – Олтингугурт (IV) оксиди – Магний оксиди – Алюминий оксиди – Фтор оксиди – Никел (III) оксиди – Йод (VII) оксиди – Na 2 O CuO CrO 3 Fe 2 O 3 Cl 2 59Оксидларнинг структура (график) формулаларини тузиш 60Оксидларнинг классификацияси 1) Асосли оксидлар – асосларга мувофиқ келадиган оксидлар, уларга металларнинг паст валентли оксидлари мисол бўлади. 2) Кислотали оксидлар – кислоталарга мувофиқ келадиган оксидлар, уларга металмасларнинг барча оксидлари ва металларнинг 5,6,7,8 валентли оксидлари мисол бўлади, улар кислота ангидридлари ҳам деб юритилади. 3) Амфотер оксидлар – ҳам асосларга ҳам кислоталарга мувофиқ келадиган оксидлар. Металларнинг 3 ва 4 валентли оксидлари мисол бўлади. 4) Индефферент (бефарқ) оксидлар – туз ҳосил қилмайдиган оксидлар. Масалан: NO – азот (II) оксиди, N 2 O – азот (I) оксиди, CO – углерод (II) оксиди ва ҳ.з. 615) Қўш (аралаш) оксидлар – икки ва ундан ортиқ оксидларнинг аралашмасидан ҳосил бўлган бирикмалар. Масалан: Fe 3 O 4 (FeO ·Fe 2 O 3 ) – темир қўш оксиди, Cr 3 O 4 (CrO·Cr 2 O 3 ) – хром қўш оксиди Айрим ҳолларда ҳар хил металларнинг оксидлари аралаш ҳолда ҳам учрайди, улар шпинеллар деб айтилади. FeAl 2 O 4 (FeO ·Al 2 O 3 ), ZnAl 2 O 4 (ZnO·Al 2 O 3 ), MgAl 2 O 4 (MgO·Al 2 O 3 ) 62Оксидларнинг олиниш усуллари 1. Оддий моддаларни бевосита кислородда ёниши C + O 2 (кам) = 2CO C + O 2 (мўл) = CO 2 Mg + O 2 = 2MgO 2. Айрим мураккаб моддаларни бевосита кислородда ёниши 4NH 3 + 3O 2 = 2N 2 + 6H 2 O 4NH 3 + 5O 2 = 4NO + 6H 2 O H 2 S + O 2 (кам) = S + H 2 O H 2 S + O 2 (мўл) = SO 2 + H 2 O FeS 2 + O 2 = Fe 2 O 3 + SO 2 CuS + O 2 = CuO + SO 2 633. Асосларни парчалаб Cu(OH) 2 = CuO + H 2 O 2Fe(OH) 3 = Fe 2 O 3 + 3H 2 O 4. Айрим кислоталарни парчалаб 4HNO 3 = 4NO 2 + O 2 + 2H 2 O H 2 C 2 O 4 = CO + CO 2 + H 2 O 6HClO 4 + P 2 O 5 = 2H 3 PO 4 + 3Cl 2 O 7 5. Тузларни парчалаш CaCO 3 = CaO + CO 2 2Cu(NO 3 ) 2 = 2CuO + 4NO 2 + O 2 (CuOH) 2 CO 3 = 2CuO + CO 2 + H 2 O 6. Оксидлардан оксидларни олиниш 2NO + O 2 = 2NO 2 2CO + O 2 = 2CO 2 2SO 2 + O 2 = 2SO 3 2NO 2 = 2NO + O 2 7. Айрим металлар сув буғи билан таъсиридан 3Fe + 4H 2 O = Fe 3 O 4 + 4H 2 3Mn + 4H 2 O = Mn 3 O 4 + 4H 2 3Cr + 4H 2 O = Cr 3 O 4 + 4H 2 2Al + 3H 2 O = Al 2 O 3 + 3H 2 648. Тузларга кислоталарнинг таъсиридан ҳам оксидлар олиш мумкин Na 2 CO 3 + 2HCl = 2NaCl + CO 2 + H 2 O K 2 SO 3 + 2HCl = 2KCl + SO 2 + H 2 O CaSiO 3 + H 2 SO 4 = CaSO 4 + SiO 2 + H 2 O 9. Кислоталарга металл ёки металмасларни таъсиридан оксидларни олиниши Cu + 4HNO 3 = Cu(NO 3 ) 2 + 2NO 2 + 2H 2 O 2Ag + 2H 2 SO 4 = Ag 2 SO 4 + SO 2 + 2H 2 O 2H 2 SO 4 + C = CO 2 + 2SO 2 + 2H 2 O 65Оксидларнинг физик хоссалари Асосли оксидлар нинг барчаси турли рангли қаттиқ моддалар бўлиб, кристалл ва аморф тузилишга эга: FeO – қорамтир, Ag 2 O ва CuO – қора, CaO, MgO, Na 2 O, K 2 O, MnO – оқ рангли, CoO – кўкимтир яшил, NiO – яшил, Cu 2 O – қизил ва ҳ.з. Ишқорий металларнинг оксидлар сувда яхши эрийди ва асослар(ишқорлар)ни ҳосил қилади, ишқорий-ер металларни оксидлари сувда кам эрийди, қолган металларнинг оксидлари сувда дейярли эримайди. Асосли оксидлар юқори температурада суюқланадиган, электр токини ўтказмайдиган моддалар. Кислотали оксидлар (ангидридлар) турли рангда ва агрегат ҳолатларда бўлиши мумкин: CO 2 , SO 2 , NO, NO 2 , Cl 2 O – газсимон, SO 3 , Cl 2 O 5 – суюқлик, P 2 O 5 , CrO 3 , Mn 2 O 7 , SiO 2 , V 2 O 5 – қаттиқ моддалар. CrO 3 – қизғиш сариқ, P 2 O 5 , N 2 O 5 66Оксидларнинг кимёвий хоссалари 1. Оксидлар сув билан таъсирлашиб, асослар(ишқорлар)ни, кислоталарни ҳосил қилади: Na 2 O + H 2 O = 2NaOH MgO + H 2 O = Mg(OH) 2 SrO + H 2 O = Sr(OH) 2 4NO 2 + O 2 + 2H 2 O = 4HNO 3 P 2 O 5 + H 2 O(совуқ) = 2HPO 3 P 2 O 5 + 3H 2 O(илиқ) = 2H 3 PO 4 Cl 2 O 7 + H 2 O = 2HClO 4 2. Асосли оксидлар кислотали оксидлар билан реакцияга киришиб тузлар ҳосил қилади: CaO + SiO 2 = CaSiO 3 3MgO + P 2 O 5 = Mg 3 (PO 4 ) 2 Na 2 O + CO 2 = Na 2 CO 3 67 3. Асосли оксидлар кислоталар билан таъсирлашса туз ва сув ҳосил бўлади: MgO + H 2 SO 4 = MgSO 4 + H 2 O CrO + 2HCl = CrCl 2 + H 2 O K 2 O + 2CH 3 COOH = 2CH 3 COOK + H 2 O CuO + 2HNO 3 = Cu(NO 3 ) 2 + H 2 O 4. Кислотали оксидлар асослар билан реакцияга киришиб туз ва сув ҳосил қилади: CO 2 + 2NaOH = Na 2 CO 3 + H 2 O CO 2 + NaOH = NaHCO 3 N 2 O 5 + Ca(OH) 2 = Ca(NO 3 ) 2 + H 2 O CO 2 + 2Cu(OH) 2 = (CuOH) 2 CO 3 + H 2 O 685. Амфотер оксидлар асосли оксидлар билан ҳам, кислотали оксидлар билан ҳам таъсирлашиб тузлар ҳосил қилади: Al 2 O 3 + K 2 O = 2KAlO 2 BeO + Na 2 O = Na 2 BeO 2 Fe 2 O 3 + N 2 O 5 = Fe(NO 3 ) 3 ZnO + SO 3 = ZnSO 4 6. Амфотер оксидлар асослар билан ҳам, кислоталар билан ҳам таъсирлашиб тузлар сув ҳосил қилади: Al 2 O 3 + 2KOН = 2KAlO 2 + H 2 O BeO + NaOН = Na 2 BeO 2 + H 2 O BeO + 2НNO 3 = Be(NO 3 ) 2 + H 2 O Fe 2 O 3 + 6НNO 3 = 2Fe(NO 3 ) 3 + 3H 2 O 7. Амфотер оксидлар айрим тузлар билан алмашиниш реакциясига киришади: Cr 2 O 3 + 3K 2 CO 3 = 2K 3 CrO 3 + 3CO 2 BeO + Na 2 CO 3 = Na 2 BeO 2 + CO 2 69КИСЛОТАЛАР – металларга ўрнини берадиган водород атомлари ва кислота қолдиғидан иборат мураккаб моддалар. 1) Кислородсиз кислоталар – молекуласида кислород атомлари бўлмаган кислоталар Формуласи Номи График формуласи HF Фторид кислота H – F HCl Хлорид кислота H – Cl HBr Бромид кислота H – Br HI Йодид кислота H – I H 2 S Сульфид кислота H – S – H H 2 Se Селенид кислота H – Se – H H 2 Te Теллурид кислота H – Te – H HCN Цианид кислота H – C ≡ N HCNS Родонид кислота H – S – C ≡ N HN 3 Азид кислота H – N = N ≡ N Кислородсиз кислоталар одатда газ моддалар бўлиб, улар сувда эриб, кислота ҳосил қилади. 702) Кислородли кислоталар – молекуласида кислород атоми сақлайдиган кислоталар. HBO 2 Метаборат кислота HClO 2 Хлорит кислота HPO 3 Метафосфат кислота H 3 BO 3 Ортоборат кислота HClO 3 Хлорат кислота H 3 PO 4 Ортофосфат кислота H 2 CO 3 Кабонат кислота HClO 4 Перхлорат кислота H 3 PO 2 Гипофосфат кислота HCOOH Метан (Чумоли) кислота HIO 4 (H 5 IO 6 ) Перйодат кислота H 4 P 2 O 7 Дифосфат (Бифосфат) кислота H 2 SiO 3 Силикат кислота H 2 MnO 3 Манганит кислота H 2 SO 3 Сульфит кислота H 2 SnO 3 α, β – Станнат (Қалай) кислота HMnO 4 Перманганат кислота H 2 SO 4 Сульфат кислота HNO 2 Нитрит кислота H 2 MnO 4 Манганат кислота HCrO 2 Хромит кислота HNO 3 Нитрат кислота HFeO 2 Феррит кислота H 2 CrO 4 Хромат кислота HPO 2 Метафосфит кислота H 2 FeO 4 Феррат кислота H 2 Cr 2 O 7 Дихромат кислота 71H – O – Al = O H – O – C ≡ N H – O – Br = O Кислоталарнинг график формулалари 72Кислоталарни диссоциланганда ажратган водород катионлари сонига қараб синфланиши Бир асосли кислоталар – Икки асосли кислоталар – HOCN – Цианат кислота, HMnO 4 – Перманганат кислота, HIO 3 – Йодат кислота, HBrO 4 – Пербромат кислота, HBr – Бромид кислота, HCl – Хлорид кислота, H 3 PO 2 – Гипофосфат кислота, CH 3 COOH – Этан (Сирка ёки ацетат) кислота ва ҳ.з. H 2 FeO 4 – Феррат кислота, H 2 UO 3 – Уранит кислота, H 2 MnO 4 – Манганат кислота H 3 PO 3 – Фосфит кислота ва ҳ.з. 73Беш асосли кислоталар – Уч асосли кислоталар – Тўрт асосли кислоталар – H 3 VO 4 – Ванадат кислота, H 3 AsO 4 – Арсенат кислота, H 3 PO 4 – Ортофосфат кислота H 3 AlO 3 – Алюминат кислота H 4 P 2 O 7 – Дифосфат кислота, H 4 SiO 4 – Ортосиликат кислота, H 4 MnO 4 – Ортоманганит кислота H 4 PbO 4 – Ортоплюмбат кислота H 5 IO 6 – Перйодат кислота 74Кислоталарнинг номланиши Кислоталар 1979 йилда ИЮПАК қабул қилган номенклатурага асосан номланади. 1. Кислородсиз кислоталар кислота ҳосил қилган элемент номига “ ид ” қўшимчаси қўшиб номланади: HF – фторид, HCl – хлорид, HBr – бромид, H 2 S – сульфид, HCN – цианид 2. Кислородли кислоталар кислота ҳосил қилувчи элементнинг оксидланиш даражасига асосланиб номланади: а) Энг паст оксидланиш даражасида бўлса “ гипо ” олд қўшимчаси HClO – гипохлорит, HBrO – гипобромит б) Ўртача оксидланиш даражасида бўлса “ ит ” қўшимчаси HNO 2 – нитрит, H 3 PO 3 – фосфит, H 3 AsO 3 – арсенит 75в) Юқори оксидланиш даражасида бўлса “ ат ” қўшимчаси HNO 3 – нитрат, H 3 PO 4 – фосфат, H 3 AsO 4 – арсенат, H 2 SO 4 – сульфат г) Бир элемент бир хил оксидланиш даражасида турли кислоталар ҳосил қилса, водород атомлари камига “ мета ”, кўпига “ орто ” олд қўшимчаси HBO 2 – метаборат, H 3 BO 3 – ортоборат HPO 3 – метафосфат, H 3 PO 4 – ортофосфат д) Кислота ҳосил қилувчи элемент жуда юқори оксидланиш даражасида бўлса “ пер ” олд қўшимчаси HClO 4 – Перхлорат кислота, HBrO 4 – пербромат кислота HMnO 4 – перманганат кислота 76е) Икки молекула бир хил кислота бирикиб, бир молекула сув чиқиб кетишидан ҳосил бўлса, бундай кислоталар “ пиро ” олд қўшимчаси H 4 P 2 O 7 - пирофосфат (Бифосфат) кислота, H 2 S 2 O 5 - пиросульфит кислота, H 2 S 2 O 7 – пиросульфат кислота Кислоталарнинг олиниш усуллари 1. Кислотали оксидлар (ангидридлар)ни сувда эритиш SO 2 + H 2 O = H 2 SO 3 N 2 O 5 + H 2 O = 2HNO 3 P 2 O 5 + 3H 2 O = 2H 3 PO 4 2NO 2 + H 2 O = HNO 2 + HNO 3 772. Кислородсиз кислоталар металмасларни водород билан бевосита реакцияси H 2 + Cl 2 = 2HCl H 2 + S = H 2 S H 2 + I 2 = 2HI 3. Кучсиз кислота тузларига кучли кислоталар таъсири CaSO 3 + 2HCl = CaCl 2 + H 2 SO 3 NaNO 2 + HCl = NaCl + HNO 2 K 2 SiO 3 + H 2 SO 4 = K 2 SO 4 + H 2 SiO 3 Na 2 S + H 2 SO 4 = Na 2 SO 4 + H 2 S Mg 3 (PO 4 ) 2 + 3H 2 SO 4 = 3MgSO 4 + 2H 3 PO 4 4. Металмасларни кучли кислоталар билан оксидлаш S + 2HNO 3 = H 2 SO 4 + NO 3P + 5HNO 3 + 2H 2 O = 3H 3 PO 4 + 5NO 5. Баъзи металмаслар бирикмалари гидролизи PCl 5 + 4H 2 O = H 3 PO 4 + 5HCl PBr 3 + 3H 2 O = H 3 PO 3 + 3HBr 786. Кислородсиз кислоталар тузларига концентрланган кучли кислоталар таъсири 2NaCl + H 2 SO 4 = Na 2 SO 4 + 2HCl K 2 S + 2HCl = 2KCl + H 2 S ZnBr 2 + H 2 SO 4 = ZnSO 4 + 2HBr Физикавий хоссалари Кислородсиз кислоталар одатда заҳарли газ моддалар бўлиб, уларнинг сувдаги эритмаларидан турли концентрацияли кислоталар олинади. Кислородли кислоталар суюқ – HNO 3 , H 3 PO 4 , H 2 SO 4 ва қаттиқ – H 2 SiO 3 , H 3 BO 3 моддалардир. 79Кимёвий хоссалари 1. Кислоталар асосли ва амфотер оксидлар билан реакцияси H 2 SO 4 + FeO = FeSO 4 + H 2 O 2HCl + MgO = MgCl 2 + H 2 O 2HNO 3 + BeO = Be(NO 3 ) 2 + H 2 O 2. Кислоталар асослар билан таъсирлашади HCl + NaOH = NaCl + H 2 O 3H 2 SO 4 + 2Al(OH) 3 = Al 2 (SO 4 ) 3 + 6H 2 O 2HNO 3 + Ca(OH) 2 = Ca(NO 3 ) 2 + 2H 2 O 3HNO 3 + Fe(OH) 3 = Fe(NO 3 ) 3 + 3H 2 O 803. Металлар билан таъсири 2K + H 2 SO 4 ® K 2 SO 4 + H 2 Sr + 2HBr ® SrBr 2 + H 2 Zn + 2HCl ® ZnCl 2 + H 2 Fe + H 2 SO 4 ® FeSO 4 + H 2 Cu + 2H 2 SO 4 ® CuSO 4 + SO 2 + 2H 2 O Au + HCl ® реакция бормайди 4. Айрим кислоталар қиздирилганда парчаланади H 2 CO 3 = CO 2 + H 2 O 2H 3 PO 4 = P 2 O 5 + 3H 2 O H 2 SiO 3 = SiO 2 + H 2 O 4HNO 3 = 4NO 2 + O 2 + 2H 2 O 81АСОСЛАР (ГИДРОКСИДЛАР) – таркибида бир ёки бир неча гидроксид группа сақлаган мураккаб моддалар. Ме(ОН)n – асосларнинг умумий формуласи, бу ерда: Ме – металл, ОН – гидроксид гуруҳи, n – металл валентлиги (гидроксид гуруҳлари сони). Масалан: NaOH, Ca(OH) 2 , Cr(OH) 3 , Pb(OH) 4 , NH 4 OH ва ҳ.з. Асосларни формуласини тузиш Метални белгиси кейин гидроксид гуруҳи ёзилиб, метал валентлиги индекс сифатида ёзилади. Масалан: Асосларни номлаш Метални номига гидроксид сўзи қушиб бирикмаларнинг номи ясалади. Агар металл ўзгарувчан валентли бўлса, элемент номидан кейин қавс ичида унинг валентлиги рим рақамида кўрсатилади. Натрий гидроксид – Мис (II) гидроксид – Хром (III) гидроксид – Темир (III) гидроксид – Магний гидроксид – Алюминий гидроксид – Никел (III) гидроксид – Рух гидроксид – Кальций гидр 82Асосларнинг график формуласини чизиш Асосларнинг синфланиши (классификацияси) Асослар икки хил бўлади: 1) Сувда эрийдиган асослар – ишқорлар дейилади. Асосан LiOH, NaOH, KOH, RbOH, CsOH, FrOH, Ca(OH) 2 , Sr(OH) 2 , Ba(OH) 2 , Ra(OH) 2 лар сувда эрийди ва ишқорларни ҳосил қилади. 2) Сувда эримайдиган асослар – бундай асослар сувда эримайди. Деярли қолган барча асослар сувда эримайди. Масалан: Fe(OH) 3 , Mo(OH) 2 , Pb(OH) 2 , Cr(OH) 3 , CuOH. Сувда эримайдиган асосларнинг айримлари амфотер хоссага эга: Be(OH) 2 , Zn(OH) 2 , Mn(OH) 2 , Sn(OH) 2 , Fe(OH) 3 , Cr(OH) 3 , Pb(OH) 2 ва ҳ.з. 83Олиниш усуллари 1. Металларни сувда эритиб 2K + 2H 2 O = 2KOH + H 2 Ba + 2H 2 O = Ba(OH) 2 + H 2 2. Металлар оксидларини сувда эритиб BaO + H 2 O = Ba(OH) 2 Cs 2 O + H 2 O = 2CsOH CaO + H 2 O = Ca(OH) 2 3. Айрим бинар бирикма(гидридлар, карбидлар, силицидлар, нитридлар ва ҳ.з.)лар ҳам сувда эритиб LiH + H 2 O = LiOH + H 2 CaC 2 + 2H 2 O = Ca(OH) 2 + C 2 H 2 Al 4 C 3 + 12H 2 O = 4Al(OH) 3 + 3CH 4 AlN + 3H 2 O = Al(OH) 3 + NH 3 Ca 3 P 2 + 6H 2 O = 3Ca(OH) 2 + 2PH 3 844. Аламашиниш реакциялари ёрдамида олиниши Ca(OH) 2 + Na 2 CO 3 = 2NaOH + CaCO 3 Ba(OH) 2 + K 2 SO 4 = 2KOH + BaSO 4 5. Сувда эримайдиган асослар тузларга ишқорлар таъсир эттириб олинади CuCl 2 + 2RbOH = Cu(OH) 2 + 2RbCl Mn(NO 3 ) 2 + 2KOH = Mn(OH) 2 + 2KNO 3 FeSO 4 + Ba(OH) 2 = Fe(OH) 2 + BaSO 4 6. Сувда эримайдиган асослар оксидларини кислород иштирокида сув билан реакцияси 4FeO + O 2 + 6H 2 O = 4Fe(OH) 3 2Cu 2 O + O 2 + 4H 2 O = 4Cu(OH) 2 85Физикавий хоссалари Асослардан фақат NH 4 OH – аммоний гидроксид суюқ бўлиб, қолган барчаси қаттиқ моддалардир. Ишқорлар оқ рангли, гигроскопик, кристалл моддалар. Қолган асослар турли рангда, аморф ва кристалл тузилишли, сувда кам эрувчан моддалардир. Ишқорларнинг сувли эритмалари кучли, қолганлари эса кучсиз электр ўтказувчанликка эга. Асослар кимёвий жиҳатдан актив моддалар бўлиб, ноорганик моддаларнинг дейярли барча гуруҳлари билан турли-туман реакцияларга киришади. Кимёвий хоссалари 861. Барча асослар кислотали оксидлар билан реакцияга киришади Fe(OH) 2 + SO 3 = FeSO 4 + H 2 O NaOH + CO2 = NaHCO 3 6NH 4 OH + P 2 O 5 = 2(NH 4 ) 3 PO 4 + 3H 2 O 2. Кўпчилик асослар қиздирилганда парчаланади. Ca(OH) 2 = CaO + H 2 O Zn(OH) 2 = ZnO + H 2 O 2CuOH = Cu 2 O + H 2 O 2Mn(OH) 3 = Mn 2 O 3 + 3H 2 O 4AgOH = 4Ag + O 2 + 2H 2 O 2Hg(OH) 2 = 2Hg + O 2 + 2H 2 O 873. Барча асослар кислоталар билан таъсирлашади KOH + HCl = KCl + H 2 O Mn(OH) 2 + H 2 SO 4 = MnSO 4 + 2H 2 O Be(OH) 2 + 2HNO 3 = Be(NO 3 ) 2 + 2H 2 O 4. Ишқорлар айрим металмаслар билан таъсирлашади. 2NaOH(совуқ) + Cl 2 = NaCl + NaClO + H 2 O 6KOH(иссиқ) + 3Cl 2 = 5NaCl + NaClO 3 + 3H 2 O 6RbOH + 3S = Rb 2 S + Rb 2 SO 3 + 3H 2 O 6. Ишқорлар амфотер оксидлар ва гидроксидлар билан реакцияга киришади ZnO + 2KOH = K 2 ZnO 2 + H 2 O Al 2 O 3 + 2CsOH = 2CsAlO 2 + H 2 O Be(OH) 2 + 2RbOH = Rb 2 [Be(OH) 4 ] 2NaOH + Al(OH) 3 = Na[Al(OH) 4 ] 88Оддий ҳаракатлар буюк натижаларни олиб келади. ТУЗЛАР – металл атомлари ва кислота қолдиғидан иборат мураккаб моддалар (кислота молекуласидаги водород атомларининг металлар билан алмашинишидан ҳосил бўладиган мураккаб модда). Масалан: NaCl, Rb 2 SO 3 , Be(NO 3 ) 2 , NaHCO 3 , KNaSO 4 , Ca(H 2 PO 4 ) 2 , CaOCl 2 , K 4 [Fe(CN) 6 ], AlOHSO 4 , (CuOH) 2 CO 3 , K 2 ZnO 2 ... Тузларнинг синфланиши (классификацияси) Тузлар таркибига кўра беш хил бўлади: 1) Ўрта (Нормал) тузлар – металл атоми ва кислота қолдиғидан иборат мураккаб моддалар. Масалан: NaCl, CaSO 4 , Cu(NO 3 ) 2 , Al 2 (CO 3 ) 3 , Fe 3 (PO 4 ) 2 . Ўрта тузларни номлаш: металл номига кислота қолдиғи номи қўшиб айтилади. Масалан: NaCl – натрий хлорид, CaSO 4 – кальций сульфат, Cu(NO 3 ) 2 – мис (II) нитрат, Al 2 (CO 3 ) 3 – алюминий к 892) Нордон тузлар – кислота молекуласидаги водород атомлари металл билан қисман алмашинганда ҳосил бўлиб, металл атоми, водород ва кислота қолдиғидан иборат бўлади. Масалан: Ca(HCO 3 ) 2 , NaHCO 3 , Cu(HSO 4 ) 2 , Fe(H 2 PO 4 ) 2 , KHS Нордон тузларни номлаш: металл номи (металл ўзгарувчан валентли бўлса рим рақамда қавс ичида валентлик кўрсатилади)га молекулада битта водород бўлса “ гидро ” сўзи, иккита водород бўлса “ дигидро ” сўзи ва кислота қолдиғи номи қўшиб айтилади. Масалан: Ca(HCO 3 ) 2 – кальций гидрокарбонат, NaHCO 3 – натрий гидрокарбонат, Cu(HSO 4 ) 2 – мис (II) гидросульфат, Fe(H 2 PO 4 ) 2 – темир (II) дигидрофосфат, KHS – калий гидросульфид, Li 2 HPO 4 – литийгидрофосфат, 903) Асосли тузлар – таркибида металл атоми, гидроксид гуруҳи ва кислота қолдиғи сақлаган мураккаб моддалар. Масалан: (CuOH) 2 CO 3 , Mg(OH)NO 3 , Al(OH) 2 Br, Cr(OH) 2 NO 3 . Асосли тузларни номлаш: металл номига молекулада битта гидроксид гуруҳи бўлса “ гидрокси ” сўзи, иккита бўлса “ дигидрокси ” сўзи ва кислота қолдиғи номи қўшиб айтилади. Масалан: (CuOH) 2 CO 3 – мис (II) гидрокси карбонат, Mg(OH)NO 3 – магний гидрокси нитрат, Al(OH) 2 Br алюминий дигидроксибромид, Cr(OH) 2 NO 3 – хром (III) дигидроксинитрат, Mn(OH)Cl – марганец (II) гидроксихлорид, [Fe(OH) 2 ] 2 SO 4 – темир (III) дигидроксисульфат, Cr(OH)(CH 3 COO) 2 – хром (III) гидроксиацетат. 914) Қўш тузлар – кислота молекуласидаги водород атомлари ҳар хил металл билан алмашинганда ҳосил бўлган мураккаб моддалар. Масалан: KAl(SO 4 ) 2 , KCr(SO 4 ) 2 , (NH 4 ) 2 Fe(SO 4 ) 2 АЧЧИҚТОШЛАР KAl(SO 4 ) 2 · 12H 2 O – алюминий калийли аччиқтош, KCr(SO 4 ) 2 · 6H 2 O – хром калийли аччиқтош, (NH 4 ) 2 Fe(SO 4 ) 2 · 12H 2 O – темир аммонийли аччиқтош 925) Комплекс тузлар – таркибида комплекс ион сақлаган тузлар. Комплекс тузларни номлаш: асосан тарихий номлар ишлатилади, Масалан: K 3 [Fe(CN) 6 ] – қизил қон тузи, K 4 [Fe(CN) 6 ] – сариқ қон тузи, Fe 3 [Fe(CN) 6 ] 2 – берлин зангориси, Fe 4 [Fe(CN) 6 ] 3 – турнбул кўки K 3 [Fe(CN) 6 ] – калий гексацианоферрат (III), K 4 [Fe(CN) 6 ] – калий гексацианоферрат (II), Fe 3 [Fe(CN) 6 ] 2 – темир (II) гексацианоферрат (III), Fe 4 [Fe(CN) 6 ] 3 – темир (III) гексацианоферрат (II), Na 3 [Co(NO 2 ) 6 ] натрий гексанитрито кобальтат (III), K 3 [FeF 6 ] калий гексафтороферрат (III), K 2 [PtF 4 ] – калий тетрафтороплатинат (II), [CrCl 2 (H 2 O) 4 ]Cl – дихлоротетрааква хром (III) хлорид, [CrCl 3 (H 2 O) 3 ] – трихлоротриаква хром (III).Комплекс тузлар систематик қуйидагича номланади: 93Тузларнинг график формуласини чизиш 94Тузларнинг олиниш усуллари 1. Металлар билан металмасларнинг бевосита таъсири: Mg + Cl 2 = MgCl 2 2Fe + 3Br 2 = 2FeBr 3 Zn + S = ZnS 2Al + 3I 2 = 2AlI 3 2. Металларни кислоталар билан таъсири: 2K + H 2 SO 4 = K 2 SO 4 + H 2 Sr + 2HBr = SrBr 2 + H 2 Cu + 2H 2 SO 4 = CuSO 4 + SO 2 + 2H 2 O Cu + 4HNO 3 = Cu(NO 3 ) 2 + 2NO 2 + 2H 2 O 3. Металларни ишқорлар билан таъсири: 2NaOH + Be = Na 2 BeO 2 + H 2 2Al + 6KOH = 2K 3 AlO 3 + 3H 2 954. Металларни тузлар билан таъсири: Fe + CuSO 4 = FeSO 4 + Cu Zn + 2AgNO 3 = Zn(NO 3 ) 2 + 2Ag Cr + HgCl 2 = CrCl 2 + Hg 5. Асосли оксидларни кислотали оксидлар билан таъсири: 6. Асосли оксидларни кислоталар билан таъсири: Fe 2 O 3 + 3H 2 SO 4 = Fe 2 (SO 4 ) 3 + 3H 2 O CuO + 2HCl = CuCl 2 + H 2 O RuO + 2HNO 3 = Ru(NO 3 ) 2 + H 2 O CaO + SO 3 = CaSO 4 Al 2 O 3 + 3N 2 O 3 = 2Al(NO 2 ) 3 Rb 2 O + CO 2 = Rb 2 CO 3 968. Асослар ва кислоталарнинг ўзаро таъсири:7. Кислотали оксидларни асослар билан таъсири: 9. Кислотали оксидларнинг тузлар билан таъсири: Ca(OH) 2 + P 2 O 5 = Ca 3 (PO 4 ) 2 + 3H 2 O 2NaOH + SO 3 = Na 2 SO 4 + H 2 O NH 4 OH + CO 2 = NH 4 HCO 3 Na 2 CO 3 + SO 3 = Na 2 SO 4 + CO 2 CaCO 3 + SiO 2 = CaSiO 3 + CO 2 3MgSO 4 + P 2 O 5 = Mg 3 (PO 4 ) 2 + 3SO 3KOH + CH 3 COOH = CH 3 COOK + H 2 O Mo(OH) 2 + 2HNO 3 = Mo(NO 3 ) 2 + 2H 2 O Ba(OH) 2 + H 2 SO 4 = BaSO 4 + 2H 2 O 9711. Тузларнинг ишқорлар билан таъсири: 10. Тузларнинг ўзаро таъсири: 12. Тузларнинг кислоталар билан таъсири: AgNO 3 + KBr = AgBr + KNO 3 BaCl 2 + Na 2 SO 4 = BaSO 4 + 2NaCl CaI 2 + Pb(NO 3 ) 2 = PbI 2 + Ca(NO 3 ) 2 2NaCl + H 2 SO 4 = Na 2 SO 4 + 2HCl 2MgCl 2 + H 4 P 2 O 7 = Mg 2 P 2 O 7 + 4HCl 2KNO 3 + H 2 SO 4 = K 2 SO 4 + 2HNO 3 Pb(CH 3 COO) 2 + 2NaOH = Pb(OH) 2 + 2CH 3 COONa Cu(NO 3 ) 2 + 2NH 4 OH = Cu(OH) 2 + 2NH 4 NO 3 CdCl 2 + Ba(OH) 2 = Cd(OH) 2 + BaCl 2 9814. Металмаслар билан тузларнинг таъсири:13. Металмаслар билан ишқорларнинг таъсири: 15. Тузларнинг термик парчаланиши: I 2 + 2NaOH = NaI + NaIO + H 2 O 3Cl 2 + 6KOH = 5KCl + KClO 3 + 3H 2 O 3S + 6KOH = 2K 2 S + K 2 SO 3 + 3H 2 O 2KMnO 4 = K 2 MnO 4 + MnO 2 + O 2 2KClO 3 = 2KCl + 3O 2 2RbNO 3 = 2RbNO 2 + O 2 2NaI + Cl 2 = 2NaCl + I 2 2MnCl 2 + Cl 2 = 2MnCl 3 2Na 2 SO 3 + O 2 = 2Na 2 SO 4 9917. Тузларнинг ўзаро бирикиши:16. Аммиакнинг кислоталарга бирикиши: NH 3 + HCl = NH 4 Cl NH 3 + HNO 3 = NH 4 NO 3 2NH 3 + H 3 PO 4 = (NH 4 ) 2 HPO 4 2KI + HgI 2 = K 2 [HgI 4 ] 3KCl + CrCl 3 = K 3 [CrCl 6 ] K 2 SO 4 + Al 2 (SO 4 ) 3 = 2KAl(SO 4 ) 2 3(NH 4 ) 2 SO 4 + Cr 2 (SO 4 ) 3 = 2(NH 4 ) 3 Cr(SO 4 ) 3 1001) Яхши эрувчан (NaCl, Na 2 SO 4 , KNO 3 , NH 4 NO 3 , CaCl 2 ), 2) Кам эрувчан (CaSO 4 , Ag 2 SO 4 , PbCl 2 ), 3) Деярли эримайдиган (BaSO 4 , CaCO 3 , CaSiO 3 , Al 2 (SiO 3 ) 3 ) каби турларга бўлинади. Физик хоссалари Барча тузлар оддий шароитда қаттиқ моддалар бўлиб, табиатда турли рангда учрайди. Улар сувда эрувчанлигига қараб Озиқ-овқат саноатида, Қишлоқ хўжалигида ўғит сифатида, Тиббиётда дори сифатида, Лабораторияларда ва ҳ.к. ишлатилади. Тузлар 101Кимёвий хоссалари 4. Кўпчилик тузлар сув таъсирида парчаланади:1. Деярли барча тузлар қиздирилганда парчаланади: 2. Нордон тузлар ишқорлар ва кислоталар билан реакцияси: 3. Асосли тузлар ишқорлар ва кислоталар билан таъсирлашади: CaCO 3 = CaO + CO 2 2Cu(NO 3 ) 2 = 2CuO + 4NO 2 + O 2 Mg(HCO 3 ) 2 = MgCO 3 + CO 2 + H 2 O (NH 4 ) 2 Cr 2 O 7 = N 2 + Cr 2 O 3 + 4H 2 O NaHCO 3 + NaOH = Na 2 CO 3 + H 2 O Ca(HCO 3 ) 2 + 2HCl = CaCl 2 + 2H 2 O + 2CO 2 Al(OH)SO 4 + 2NaOH = Al(OH) 3 + Na 2 SO 4 Fe(OH) 2 Cl + 2HCl = FeCl 3 + 2H 2 O Mg(OH)Cl + KOH = Mg(OH) 2 + KCl CuS + 2H 2 O = Cu(OH) 2 + H 2 S Zn(NO 3 ) 2 + 2H 2 O = Zn(OH) 2 + 2HNO 3 102БИНАР БИРИКМАЛАР – айрим металмасларнинг металлар билан ҳосил қилган бирикмалари. Бинар моддаларга асосан водород, бор, углерод, кремний, азот ва фосфор каби металмасларнинг металлар билан бирикмалари киради. Бинар моддаларнинг кўпчилиги сув билан реакцияга киришади. Гидридлар – MeH n NaH CaH 2 AlH 3 PbH 4 MeH n + H 2 O = Ме(ОН) n + H 2 Боридлар – Me 3 B n Me 3 B n + H 2 O = Ме(ОН) n + BH 3 K 3 B Mg 3 B 2 AlB Pb 3 B 4 103Карбидлар – Me 4 C n CaC 2 + 2H 2 O = Са(ОН) 2 + C 2 H 2 Al 4 C 3 + 12H 2 O = 4Al(ОН) 3 + 3CH 4 Li 2 C 2 CaC 2 Al 4 C 3 SiC Na 4 Si Mg 2 Si Fe 4 Si 3 PbSiСилицидлар – Me 4 Si n Me 4 Si n + H 2 O = Ме(ОН) n + SiH 4 K 3 N Ba 3 N 2 AlN Ti 3 N 4Нитридлар – Me 3 N n Me 3 N n + H 2 O = Ме(ОН) n + NH 3 104Rb 3 P Cu 3 P 2 CrP Pb 3 P 4Фосфидлар – Me 3 P n Me 3 P n + H 2 O = Ме(ОН) n + PH 3 Пероксидлар – Me n О 2 Me n О 2 + H 2 O = Ме(ОН) n + O 2Na 2 O 2 BaO 2 KO 2 SrO 2 Бинар моддалар олиниши 2Na + H 2 = 2NaH 3Ca + 2B = Ca 3 B 2 CaO + 3C = CaC 2 + CO 6K + 2NH 3 = 2K 3 N + 3H 2 2Rb + O 2 = Rb 2 O 2 Al + P = AlP Бинар моддалар кислоталар билан ҳам реакцияга киришади MeH n + nHCl = МеCl n + H 2 Me 3 B n + H 2 SO 4 = MeSO 4 + BH 3 CaC 2 + 2HCl = СаCl 2 + C 2 H 2 Al 4 C 3 + 6H 2 SO 4 = 2Al 2 (SO 4 ) 3 + 3CH 4 Me 3 N n + 3HCl = МеCl n + NH 3 Me 3 P n + 3HI = МеI n + PH 3 Me n О 2 + H 2 SO 4 = MeSO 4 + O 2 105КИМЁ СОХАСИ БУЮК ОЛИМЛАРИ 106Д.И.Менделеев 1834-1907 107 107 108Я.Берцелус 1779-1848 109А.М.Бутлеров 1828-1886 110Академик Н.Н.Семенов 111 1122005 йил нобель мукофоти лауреятлари - катализ Органик моддаларда углерод атомларининг ўрин алмашинишини таъминловчи усул яратгани учун тақдирланишган 113 114Мария Склодовская-Кюри 1903 йил ФИЗИКА 1911 йил КИМЁ бўйича Нобель мукофоти лауреяти 115А.Вернер Альфред Вернер (Alfred Werner) (1866-1919) — швейцариялик кимёгар, Нобель мукофоти лауреати (ноорганик кимё – 1913) 116Лев Александрович Чугаев (1873-1922) Черняев Илья Ильич [1893 — 1966] Чугаев тузлари – координацион бирикмалар бўйича ишлаган Чугаев шогирди 117Ўлик денгиз (Израиль)«Ош тузи» (J-) «Ош тузи кристалли» «Ош тузи» (J-) «Ош тузи кристалли» Галит Мирабилит (глаубер тузи) Сподумен Натрон 118118изумруд апатит флюорит доломит кальцит гипс тальк
Купить
  • Похожие документы

  • 17-guruh elementlari galogenlar
  • Oltinchi guruh p-elementlari
  • Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
  • 3-guruh d-elementlari
  • Argos test javoblari

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha