V guruhning d-elementlari. elementlarning umumiy tafsifi. Atomlarning tuzilishi. Guruhda atom radiuslarining va ionlaranish potensiallarining o’zgarishi

REJAREJA 1.1. V guruhning d-elementlariV guruhning d-elementlari 2.2. Vanadii – VVanadii – V 3.3. Olinishi.Olinishi. 4.4. Xossalari.Xossalari. V guruhning d-elementlari. elementlarning umumiy tafsifi. Atomlarning V guruhning d-elementlari. elementlarning umumiy tafsifi. Atomlarning tuzilishi. Guruhda atom radiuslarining va ionlaranish potensiallarining tuzilishi. Guruhda atom radiuslarining va ionlaranish potensiallarining o’zgarishio’zgarishi V guruhning d-elementlariV guruhning d-elementlari  Vanadiy, niobiy va tantal uzgaruvchan valentlik na-moyon kiladi: vanadiy Vanadiy, niobiy va tantal uzgaruvchan valentlik na-moyon kiladi: vanadiy 2, 3, 4 va 5 valentli; niobiyda 2, 4 va 5 valentli; tantalda 2, 3, 4 va 5 2, 3, 4 va 5 valentli; niobiyda 2, 4 va 5 valentli; tantalda 2, 3, 4 va 5 valentli xrlatlar ku-zatiladi. Demak, bu elementlarning uz birikmalaridagi valentli xrlatlar ku-zatiladi. Demak, bu elementlarning uz birikmalaridagi maksimal valentligi beshga teng. Bu xrlatga muvofik ke-ladigan maksimal valentligi beshga teng. Bu xrlatga muvofik ke-ladigan oksillarning umumiy formulasi E305 b??lib, bu oksidlar kislotali angidrid oksillarning umumiy formulasi E305 b??lib, bu oksidlar kislotali angidrid xossalarini namoyon kila di. Vanadii – VVanadii – V  D. I. Mendeleyev davriy sistemasining V D. I. Mendeleyev davriy sistemasining V gruppa gruppa d-d- elementi, tartib razami 23. Barsaror elementi, tartib razami 23. Barsaror izotoplari i0V tabiiy vanadiyning 0,24% ni va izotoplari i0V tabiiy vanadiyning 0,24% ni va SIV tabiiy vanadiy ning 99,76% ni tashkil SIV tabiiy vanadiy ning 99,76% ni tashkil kiladi. Uning elektron kon-figuratsiyasi:kiladi. Uning elektron kon-figuratsiyasi:  KL KL 3s4^3tP4^3s4^3tP4^  Vanadiy 1830 yilda skandinaviyalik olim Vanadiy 1830 yilda skandinaviyalik olim Zefshtrem tomonidan kashf etilgan. Vanadiy Zefshtrem tomonidan kashf etilgan. Vanadiy nomi guzallik xudosi Vanadis nomidan kelib nomi guzallik xudosi Vanadis nomidan kelib chikadi. 1834 yilda vanadiy Ural-da kdzib chikadi. 1834 yilda  Vanadiy Yer kobig-ining 1,5.10~g-2% ni tashkil kila di. Lekin Vanadiy Yer kobig-ining 1,5.10~g-2% ni tashkil kila di. Lekin vanadiy juda tarkrk. element bulganidan uning birikmalariga boy vanadiy juda tarkrk. element bulganidan uning birikmalariga boy Yirik konlar uchramaydi. Vanadiyning 50 dan ortik menerallari Yirik konlar uchramaydi. Vanadiyning 50 dan ortik menerallari ma’lum. Ulardan eng muximla-ri kuyidagilar: Peru va Argentinada ma’lum. Ulardan eng muximla-ri kuyidagilar: Peru va Argentinada uchraydigan patro-nit VS.,; Janubiy-sharkiy Afrika va uchraydigan patro-nit VS.,; Janubiy-sharkiy Afrika va Avstraliyada uchray digan vanadinit 3Pbj(V04)2PbCl2 minerali, Avstraliyada uchray digan vanadinit 3Pbj(V04)2PbCl2 minerali, Kolorado (AKD1) da uchraydigan karnotit K,<iO;)g[U04];-ZN;O Ko Olinishi.Olinishi.  Xozirgi vaktda vanadiy uning oksidlarini Xozirgi vaktda vanadiy uning oksidlarini k,aytarish yuli bilan ferrovanadiini xlorlash orkali k,aytarish yuli bilan ferrovanadiini xlorlash orkali olinadi. Kaytaruvchi sifatnda kalsiy, magniy, olinadi. Kaytaruvchi sifatnda kalsiy, magniy, alyumi niy metallari ishlatildi.alyumi niy metallari ishlatildi.  Temir oksid bilan vanadiy(U) oksid aralashmasini Temir oksid bilan vanadiy(U) oksid aralashmasini Kaytarish orkali ferrovanadiy olinadi; uning Kaytarish orkali ferrovanadiy olinadi; uning tarkibi da 30—40% vanadiy buladi (kolshni temir tarkibi da 30—40% vanadiy buladi (kolshni temir va ugleroddan iborat). Ferrovanadiy texnikada va ugleroddan iborat). Ferrovanadiy texnikada maxsus pulatlar olish uchun ishlatiladi. Toza maxsus pul  Birinchi reaksiyani Birinchi reaksiyani vanadiy x.osil kilishning kalsiy teriik vanadiy x.osil kilishning kalsiy teriik usuli usuli deb ataladi. Reaksiyada kup mikdor issiklik chikali. Bu deb ataladi. Reaksiyada kup mikdor issiklik chikali. Bu issikdik vanadiyni suyukdantirish uchun yetar-li bulganidan issikdik vanadiyni suyukdantirish uchun yetar-li bulganidan vanadiy erib, sungra dona-donachalar shak-lida yigiladi. vanadiy erib, sungra dona-donachalar shak-lida yigiladi. Reakiiyani germetik berk pulat bombalar-da olib boriladi. Bu Reakiiyani germetik berk pulat bombalar-da olib boriladi. Bu usulda xrsil kilingan vanadiyning tozalik darajasi 99,5% ga usulda xrsil kilingan vanadiyning tozalik darajasi 99,5% ga yetadi.yetadi.  Nixryatda toza VJ2 ni vakuumda elektr toki ta’sirida Nixryatd Xossalari.Xossalari. Sof xrlatdagi vanadiy kulrang (kumushsi-mon) yukrri Sof xrlatdagi vanadiy kulrang (kumushsi-mon) yukrri temperaturada suyuklanadigan ogir metall. Vanadiy \\temperaturada suyuklanadigan ogir metall. Vanadiy \\ ajmiy markazlashgan kub shaklida kristalla-nadi. ajmiy markazlashgan kub shaklida kristalla-nadi. Vanadiy yaxshi mexanik xossalarga ega; vanadiyning Vanadiy yaxshi mexanik xossalarga ega; vanadiyning fizik va mexanik xossalari uning tozalik darajasiga fizik va mexanik xossalari uning tozalik darajasiga 6ofjihk.. Vanadiyda vodorod, kislorod, uglerod, azot 6ofjihk.. Vanadiyda vodorod, kislorod, uglerod, azot kabi moddalardan juda oz mikdorda bulsa xam, kabi moddalardan juda oz mikdorda bulsa xam, vanadiyning kattikligi oshib, plastikligi kamayib, metall vanadiyning  Vanadiy ftorid va nitrat kislotada, xamda zar suvida eriydi. Vanadiy ftorid va nitrat kislotada, xamda zar suvida eriydi. Vanadiy uz birikmalarida 2, 3, 4 va 5 valentli buladi. Vanadiy uz birikmalarida 2, 3, 4 va 5 valentli buladi. Vanadiyning turtta oksidi — VO, V203, V02 va VjO, Vanadiyning turtta oksidi — VO, V203, V02 va VjO, ma’lum.ma’lum.  Vanadiy(P) oksid UO kora rangli, asos tabiatiga ega bulgan Vanadiy(P) oksid UO kora rangli, asos tabiatiga ega bulgan kattik modda. Vanadiy(P) oksidni olish uchun V2Os 1700 °S kattik modda. Vanadiy(P) oksidni olish uchun V2Os 1700 °S da vodorod bilan kaytariladi. VO kislotalarda eriganda 2 da vodorod bilan kaytariladi. VO kislotalarda eriganda 2 valentli vanadiy tuzlari xosil buladi. Uning gidroksidi V(OH)2 valentli vanadiy tuzlari xosil buladi.  Vanadiy(SH) oksid U;0, kora rangli kattik modda, Vanadiy(SH) oksid U;0, kora rangli kattik modda, kuchsiz asos tabiatiga ega. Uni ham V;Os ni vodorod kuchsiz asos tabiatiga ega. Uni ham V;Os ni vodorod yoki ko’mir ta’sirida kaytarish orkali olinadi. Uning yoki ko’mir ta’sirida kaytarish orkali olinadi. Uning gidrok sidi V(OH)3 yashil rangli ipir-ipir cho’kma holida gidrok sidi V(OH)3 yashil rangli ipir-ipir cho’kma holida buladi. Uch valentli vanadiy sulfat V;(S04)3 sarik buladi. Uch valentli vanadiy sulfat V;(S04)3 sarik rangli ku kun; u suvda erimaydi; ishkoriy metallar rangli ku kun; u suvda erimaydi; ishkoriy metallar sulfatlari bilan kush tuzlar xrsil kiladi. Uch valentli sulfatlari bilan kush tuzlar xrsil kiladi. Uch valentli vanadiy bi rikmalari ham juda tez oksidlanib ketadi.vana  V2Os kuchli kislotali muxitda oksidlanish xossalari-ni V2Os kuchli kislotali muxitda oksidlanish xossalari-ni namoyon kiladi; masalan, u vodorod xloridni xlorga Kadar namoyon kiladi; masalan, u vodorod xloridni xlorga Kadar oksidlaydi:oksidlaydi:  V205 + 6HC1 -> V205 + 6HC1 -> +2 +2 VOC12 + CI J + 3H 20VOC12 + CI J + 3H 20  V2Oj kontakt usulida sulfat kislota olishda katali zator V2Oj kontakt usulida sulfat kislota olishda katali zator sifatida ishlatiladi. Vanadat angidrid V2Os ish-korlarning sifatida ishlatiladi. Vanadat angidrid V2Os ish-korlarning suvdagi eritmalarida erib vanadat kislota tuzlarini xrsil suvdagi eritmalarida erib vanadat kislota tuzlarini xrsil kiladi.kiladi.  Vanadiy galogenidlar VF5, VC12, VC13, VCI4 tuzlar ta Vanadiy galogenidlar VF5, VC12, VC13, VCI4 tuzlar ta  Nitrat kislota vanadiyni oksidlab metavanadat kis lota HVOj ga Nitrat kislota vanadiyni oksidlab metavanadat kis lota HVOj ga aylantiradi. Xrsil bu\\lgan metavanadat kis lota V305 • xN20 tarkibli aylantiradi. Xrsil bu\\lgan metavanadat kis lota V305 • xN20 tarkibli suvda suvda e^Yshaydigan e^Yshaydigan moddaga ay-lanib krladi. Umuman, V2Os ga moddaga ay-lanib krladi. Umuman, V2Os ga muvofik keladigan vana dat kislotalar erkin xolatda ajratib olingan muvofik keladigan vana dat kislotalar erkin xolatda ajratib olingan emas. Ular fakat eritmalarda mavjud. Ularningtarkibi eritmadagi emas. Ular fakat eritmalarda mavjud. Ularningtarkibi eritmadagi vodorod kursatkich (rN) ga boglik- Bu kislota tuzlari — vodorod kursatkich (rN) ga boglik- Bu kislota tuzlari — vanadatlar vanadatlar ma’lum sharoit  Kuchsiz ishkrriy muxltda esa Me3V06 tarkibli perok-Kuchsiz ishkrriy muxltda esa Me3V06 tarkibli perok- sovanadatlar xrsil buladi. V03 ga ishkrr ta’sir ettiril-sovanadatlar xrsil buladi. V03 ga ishkrr ta’sir ettiril- ganda vanadatlar (masalan, Na2V,09-7H20) xrsil ganda vanadatlar (masalan, Na2V,09-7H20) xrsil buladi. V02 ning kislotalar bilan xrsil kilgan tuzlari buladi. V02 ning kislotalar bilan xrsil kilgan tuzlari v v a n a a n a -- dillar dillar deb ataladi, masalan, VOSO, —vanadil deb ataladi, masalan, VOSO, —vanadil sulfat, VOCi; — vanadil xlorid va xrkazo (X11.7-sulfat, VOCi; — vanadil xlorid va xrkazo (X11.7- jadval).jadval).  Vanadiyning azotli birikmasi vanadiy nitrid VN Vanadiyning azotli birikmasi vanadiy nitrid VN issikka va kimyoviy moddalar ta’siriga chidamli, u issikka va  Vanadiyning silitsid va boridlari VSiJN VB, VB2 utta chidamli Vanadiyning silitsid va boridlari VSiJN VB, VB2 utta chidamli materiallar olishda ishlatiladi. Vanadiy metal-lurgiyada Kup materiallar olishda ishlatiladi. Vanadiy metal-lurgiyada Kup kullaniladi, pulatga 0,15—0,25% vanadiy K?shilganda uning kullaniladi, pulatga 0,15—0,25% vanadiy K?shilganda uning elastikligi va k,attikligi ortadi. Ishlab chikariladigan vanadiyning elastikligi va k,attikligi ortadi. Ishlab chikariladigan vanadiyning 95% mikdori pulat olish uchun sarf buladi. VanadiYdan, 95% mikdori pulat olish uchun sarf buladi. VanadiYdan, ayniksa, asbob va dastgoxlar yasashga ishlatiladigan pulat ayniksa, asbob va dastgoxlar yasashga ishlatiladigan pulat olishda Kup foy-dalaniladi.olishda Kup foy-dalaniladi.  Vanadiy ch?ya E’tiboringiz uchun E’tiboringiz uchun rahmat!rahmat!