VII guruhning d-elementlarining fizik va kimyoviy xossalari, kimyoviy aktivligi; kislorod, suv, kislota va ishqorlarga munosabati, marganets (ii,iii,iv,vii) oksidlari

REJA:REJA: 1.1. VII guruhning d-elementlariVII guruhning d-elementlari .. 2.2. Kimyoviy tabiatlari.Kimyoviy tabiatlari. 3.3. Tabiatda tarqalishiTabiatda tarqalishi .. 4.4. Minerallari.Minerallari. 5.5. Olinishi.Olinishi. 6.6. Ferromarganets.Ferromarganets. 7.7. Kimyoviy xossasi.Kimyoviy xossasi. VII guruhning d-elementlarining fizik va kimyoviy xossalari, kimyoviy aktivligi; kislorod, suv, kislota va ishqorlarga munosabati, marganets (ii,iii,iv,vii) oksidlari VII guruhning d-elementlariVII guruhning d-elementlari ..  Davriy sistemadagi 105 elementlar atom tuzilishlari bDavriy sistemadagi 105 elementlar atom tuzilishlari b оо ‘yicha s, ‘yicha s, p,p,  d va f elementlarga bd va f elementlarga b оо ‘linadilar.‘linadilar.  s – elementlar – 14 tas – elementlar – 14 ta  p – elementlar – 30 tap – elementlar – 30 ta  d – elementlar – 33 tad – elementlar – 33 ta  f – elementlar – 28 ta, ularga lantanidlar va aktinidlar yoki 4f f – elementlar – 28 ta, ularga lantanidlar va aktinidlar yoki 4f va 5f elementlari deyiladi.va 5f elementlari deyiladi.  Tashqi elektron qavati d pog‘onacha bilan tugallanadigan Tashqi elektron qavati d pog‘onacha bilan tugallanadigan elementlarga d elementlar deyiladi. s va p elementlar davriy elementlarga d elementlar dey  Birinchi d–element 4 – davr III – qBirinchi d–element 4 – davr III – q оо ‘shimcha guruhning tartib raqami ‘shimcha guruhning tartib raqami 21 b21 b оо ‘lgan ‘lgan skandiydirskandiydir . d – elementlar davriy sistemada 4-, 5-, 6 - . d – elementlar davriy sistemada 4-, 5-, 6 - davrlarda ishqoriy–yer metallaridan keyin 10 tadan, 4 – davrda Z = 21 davrlarda ishqoriy–yer metallaridan keyin 10 tadan, 4 – davrda Z = 21 – 30 (21 Sc – 30 Zn), 5 – davrda Z = 39 – 48 (39 % – 48 Cd) va 6 – – 30 (21 Sc – 30 Zn), 5 – davrda Z = 39 – 48 (39 % – 48 Cd) va 6 – davrda Z =57, 72 – 80, (57 La, 72 Hf – 80 Hg) hamda tugallanmagan davrda Z =57, 72 – 80, (57 La, 72 Hf – 80 Hg) hamda tugallanmagan 7 – davrda 3 ta d element 89Ac, 104Ku va 105Ns, jami 33 ta d 7 – davrda 3 ta d element 89Ac, 104Ku va 105Ns, jami 3  Ba’zi bir kamchiliklarni hisobga olmaganda (elektron proskok elementlar) Ba’zi bir kamchiliklarni hisobga olmaganda (elektron proskok elementlar) оо ‘zgaruvchan (‘zgaruvchan ( оо ‘tuvchan) elementlar atomlarining tashqi elektron ‘tuvchan) elementlar atomlarining tashqi elektron qobiqlari konfiguratsiyalari …ns2 dir. Shuning uchun ham barcha d qobiqlari konfiguratsiyalari …ns2 dir. Shuning uchun ham barcha d elementlar metallardir, xuddi shu sababdan ham Z - ning ortib borishi elementlar metallardir, xuddi shu sababdan ham Z - ning ortib borishi bilan d elementlar xossalaridagi bilan d elementlar xossalaridagi оо ‘zgarishlar s va p elementlardagidek ‘zgarishlar s va p elementlardagidek keskin bkeskin b оо ‘lmaydi. d elementlar yuqori oksidlanish darajalarida davriy ‘lmaydi. d elementlar y Kimyoviy tabiatlari.Kimyoviy tabiatlari.  Yordamchi gruppa elementlari birikmalarining xossalari Yordamchi gruppa elementlari birikmalarining xossalari kk оо ‘proq darajada davriy sistemada qaysi bosh gruppacha ‘proq darajada davriy sistemada qaysi bosh gruppacha yaqinroq byaqinroq b оо ‘lsa ‘lsa оо ‘sha gruppa elementlari xossalariga ‘sha gruppa elementlari xossalariga оо ‘xshash ‘xshash bb оо ‘ladi. Masalan, III q‘ladi. Masalan, III q оо ‘shimcha gruppa II gruppa s ‘shimcha gruppa II gruppa s elementlariga, IIB gruppa elementlari IIIA gruppa p elementlariga, IIB gruppa elementlari IIIA gruppa p elementlariga elementlariga оо ‘xshash b‘xshash b оо ‘ladi. IVB gruppadan VIIB gruppaga ‘ladi. IVB gruppadan VIIB gruppaga оо ‘tgan sari bosh gruppa elementlari bilan ‘tgan sari bosh gruppa eleme  QQ оо ‘shimcha gruppacha elementlari kislota hosil qiluvchi elementlar sifatida ‘shimcha gruppacha elementlari kislota hosil qiluvchi elementlar sifatida har xil xromatlar, vanadatlar, molibdatlar, volframatlar, manganatlar, har xil xromatlar, vanadatlar, molibdatlar, volframatlar, manganatlar, permanganatlar va h.k. zolar tarkibiga kiradilar. Yordamchi gruppa permanganatlar va h.k. zolar tarkibiga kiradilar. Yordamchi gruppa elementlarining kelementlarining k оо ‘pchilik birikmalari rangli. s va p elementlardan farqli d ‘pchilik birikmalari rangli. s va p elementlardan farqli d elementlarda valent elektronlari nafaqat tashqi qavatdagi balki tashqaridan elementlarda valent elektronlari nafaqat tashqi qavatdagi balki tashqaridan ichki n-1 d tugallanmagan pog‘onadagi elektronlari ham valen Tabiatda tarqalishiTabiatda tarqalishi . .  Yerda tarqalishi bYerda tarqalishi b оо ‘yicha marganets 14 – ‘yicha marganets 14 – element, temirdan keyin yer qobig‘idagi element, temirdan keyin yer qobig‘idagi ikkinchi og‘ir metall. Marganetsni ikkinchi og‘ir metall. Marganetsni оо ‘zini ‘zini shaxsiy minerallaridan tashqari temirni shaxsiy minerallaridan tashqari temirni kk оо ‘pgina ma’danlarida unga y‘pgina ma’danlarida unga y оо ‘ldosh. Jahon ‘ldosh. Jahon okeani tubida marganets zahiralari okeani tubida marganets zahiralari (temirmarganetsli konkretsiya k(temirmarganetsli konkretsiya k оо ‘rinishida) ‘rinishida) juda katta.juda katta. Minerallari.Minerallari.  MnO2 – pirolyuzit;MnO2 – pirolyuzit;  MnO(OH) – manganit (qMnO(OH) – manganit (q оо ‘ng‘ir marganetsli ‘ng‘ir marganetsli ma’dan);ma’dan);  3Mn2O3∙ MnSiO3 – braunit;3Mn2O3∙ MnSiO3 – braunit;  Mn3O4, MnIIMn2Mn3O4, MnIIMn2  IIIO4 yoki MnO∙Mn2O3 – gausmanit;IIIO4 yoki MnO∙Mn2O3 – gausmanit;  MnCO3 – radoxrozit (marganets shpati, MnCO3 – radoxrozit (marganets shpati, binafsha shpati).binafsha shpati). Olinishi.Olinishi.  1. Gausmanitdan (yoki pirolyuzit qizdirilganda 1. Gausmanitdan (yoki pirolyuzit qizdirilganda gausmanitga gausmanitga оо ‘tadi)‘tadi)  alyumotermik usulda olinadi:alyumotermik usulda olinadi:  3Mn3O4 + 8AI = 4AI2O3 + 9Mn.3Mn3O4 + 8AI = 4AI2O3 + 9Mn.  2. Marganetsni temir oksidli ma’danlarini koks 2. Marganetsni temir oksidli ma’danlarini koks bilan qaytarib.bilan qaytarib.  Bu usul bilan metallurgiyada odatda Bu usul bilan metallurgiyada odatda ferromarganets (≈ 60 % - 80 % Mn) olinadi:ferromarganets (≈ 60 % - 80 % Mn) olinadi:  (MnFe)2O3 + 3C = (Fe+Mn) + 3CO(MnFe)2O3 + 3C = (Fe+Mn) + 3CO Ferromarganets.Ferromarganets.  Bu usullarda olingan texnik marganets elektrokimyoviy usulda Bu usullarda olingan texnik marganets elektrokimyoviy usulda rafinirlanadi yoki vakuumda qayta suyuqlantiriladi. rafinirlanadi yoki vakuumda qayta suyuqlantiriladi. Elektrokimyoviy usulda tozalangan marganets tarkibida 0,05% Elektrokimyoviy usulda tozalangan marganets tarkibida 0,05% gacha aralashmalar bgacha aralashmalar b оо ‘ladi.‘ladi.  Marganets – kumushdek oq, qattiq va mMarganets – kumushdek oq, qattiq va m оо ‘rt metall. Havoda ‘rt metall. Havoda yupqa oksid pardasi bilan qoplanadi. Marganets uchun yupqa oksid pardasi bilan qoplanadi. Marganets uchun polimorfizm xarakterli:polimorfizm xarakterli:  u tu t оо ‘rt xil polimorf modikatsiyada uchraydi:‘rt xil polimorf modikatsiyada uchraydi: Kimyoviy xossasi.Kimyoviy xossasi.  Marganets qizdirilganda suv bilan ta’sirlashadi. U Marganets qizdirilganda suv bilan ta’sirlashadi. U suyultirilgan nitrat, xlorid kislotalarda, shuningdek, suyultirilgan nitrat, xlorid kislotalarda, shuningdek, konsentrlangan issiq sulfat kislotada eriydi va Mn2+ konsentrlangan issiq sulfat kislotada eriydi va Mn2+ birikmalarini hosil qiladi:birikmalarini hosil qiladi:  Mn + H2O Mn + H2O  tt  00 CC   MnO + H2↑MnO + H2↑  3Mn + 8HNO3(cuyul) = 3Mn(NO3)2 + 2NO↑ + 4H2O3Mn + 8HNO3(cuyul) = 3Mn(NO3)2 + 2NO↑ + 4H2O  Mn + 2HCI = MnCI2 + H2↑Mn + 2HCI = MnCI2 + H2↑  Mn + H2SO4(kons) = MnSO4 + SO2↑ + 2H2OMn + H2SO4(kons) = MnSO4 + SO2↑ + 2H2O  Marganets havoda qizdirilganda yonadi va Mn3O4 tarkibli Marganets havoda qizdirilganda yonadi va Mn3O4 tarkib E’tiboringiz uchun E’tiboringiz uchun rahmat!rahmat!