Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 298.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 19 Август 2023
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Химия

Продавец

Bohodir Jalolov

VII guruhning yonaki guruhcha elementlarini o’qitishda innovatsion texnologiyalarni loyihalash va klaster metodlaridan foydalanish

Купить
VII guruhning yonaki guruhcha elementlarini o’qitishda innovatsion texnologiyalarni loyihalash va klaster metodlaridan foydalanish MUNDARIJA I. KIRISH ...............................................................................................................3 1.1. M а vzuning d о lz а rbligi, bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari.......3 1.2. Prezidentimiz I.A. Karimovning “O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” nomli asarining o’rganilishi …………………………………............9 II.ASOSIY QISM ………………………………………………………….…..11 2.1. VII guruh yonaki guruhcha elementlarining umumiy tavsifi………..……..11 2.2. Marganes, kimyoviy belgisi, tabiatda tarqalishi, minerallari va olinishi..…12 2.3. Marganesning fizikaviy va kimyoviy xossalari……… …………………….14 2.4. Texnesiy, uning olinishi va birikmal K I R I S H 1.1. M А VZUNING D О LZ А RBLIGI, BITIRUV MALAKAVIY ISHINING MAQSAD VA VAZIFALARI Mavzuning dolzarbligi . Umumta’lim maktablari, akademik litsey va kasbhunar kollejlari o’quvchilariga kimyodan zamon talabi darajasida chuqur va puxta bilim berish uchun o’qituvchining o’zini shu fandan tayyorlash, uni bilim darajasini oshirish juda katta ahamiyatga ega bo’lib, har bir mavzuni yangi pedagogik va axborot texnologiyalari asosida o’tish shu kunning dolzarb vazifalaridan biridir. 1991 yil O’zbekiston Respublikasi Davlat mustaqilligiga erishgach ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishning o’ziga xos va o’ziga mos yo’lini tanladi. Bu yo’l ta’lim tarbiya sohasi, kadrlar tayyorlash tuzilmasi va mazmunini qayta tashkil etishni zarur qilib qo’ydi. Natijada ta’lim to’g’risidagi qonun va Kadrlar ta soladi, o’quvchilardagi tashkilotchilik qobiliyati, malakalari va amaliy tajribasini rivojlantirdi. Mavzuning maqsad va vazifalari. Maktab kimyo kursida VII b guruhning qo’shimcha guruhcha elementlari, ularning tabiatda tarqalishi, tabiiy minerallari, marganesning oksidlari, olinishi, ularning xossalari, marganesning kislotalari va ularga mos keluvchi kislotalarininng tuzlari- permanganatlarning dezenfiksiyalovchi sifatida va analitik kimyoda qo’llanilishini o’quvchilarda o’rgatishda yangi innovatsion texnologiyaning lohilalash va klster metodlari orqali bilim, ko’nikmalarini shaklantirishdan iborat. O’quvchi shaxsida uning moyilliklari, qiziqishlari va ijtimoiy o’z-o’zini belgilashga bo’lgan layoqatlarining qaror topishi fan asoslaridan tizimli bilim olish, keng dunyoqarash va ijodiy tafa bo’lgan talablarning ajralishini shunday nazorat qilinishi va baholanishi lozim. Mavzuni o’qitishdan asosiy maqsad o’quvchilarga shu mavzuni sirasrorlaridan chuqur va sistemali bilim berishda innovatsion texnologiyaning metodlari orqali o’quvchilarga bilim, ta’lim-tarbiya berishdir. Olgan bilimlarini o’z hayot faoliyatlarida qo’llash natijasida shakllanayotgan inson mehnatga va hayotga tayyorlana boradi. Bu xil muammoni yechishda nimani o’qitish bilan birga, qanday o’qitish masalasi ham katta ahimiyatga ega. Har qanday fanni o’qitish shu fanning mazmunidan kelib chiqadi, demak fanni o’qitish metodlarini shu fanning ichki imkoniyatlari belgilaydi. Shuningdek o’qitish metodlarini bilish, metodlari va qonuniyatlari haqidagi ta’limot, yani fanning metodologiyasini ham belgilab beradi. Metodolo Insoniyatning ko’p asrlik tarixi shundan dalolat beradiki, bu dunyoda o’zining milliy davlatini kurashga azmu qaror qilgan har qaysi xalq yuksak vazifalarni amalga oshirish, shu yo’lda odamlarni birlashtirsh va safarbar qilish, ularning qalbida ishonch uyd’otish, eski ijtimoiy tuzumdan mutlaqo yangi tuzimga o’tishda o’ziga qo’shimcha kuch –quvvat va madad topishda umumiy, yagona maqsad va orzu-intilish ifodasi bo’lgan milliy tayanch va suyanch deb biladi. Milliy g’oya deganda, ajdodlardan avlodlarga o’tib, asrlar davomida a’zozlab kelinayotgan, shu yurtda yashayotgan har bir inson va butun xalqning qalbida chuqur ildiz otib, uning ma’naviy ehtiyoji va hayot talabiga aylanib ketgan, ta’bir joiz bo’lsa, har qaysi millatning eng ezgu orzu-intilish va umidmaqsadlarini o’zimizga tasavvur qiladi yo’nalishida o’rganishini nazarda tutadigan, aniq bir tugallangan ko’nikma va malakani egallaydigan, yuqori malakali mutaxassisning ma’lum sohaga qadar sifatida tayyorlanishini ta’minlaydigan jarayon hisoblanadi. Aynan mazkur maqsadning bajarilishini ta’minlab beradigan holat bu-uzluksiz ta’lim jarayonining amaliy va nazariy jihatdan mukammal tarkib topganligi hisoblanadi. Bizningcha, bugungi kunda o’quvchi-yoshlarni uzluksiz ta’lim jarayonida aniq bir soha uchun mutaxassis, zamonaviy malakalarnng mohir egasi bo’lgan mutaxassis kadr bo’lish g’oyasi bilan kamol toptirish ishlarining izchilligi bilan amaliyotga tadbiq etilishi o’ta puxta o’ylangan islohat hisoblanadi. Qolaversa, shunday mazmunda o’quvchi yoshlarni zamonaviy kasb hunarlarga yo’nalish ishlari davlatimiz mustaqilligining ilk ku tarbiya, ma’lumotga manbalarda berilgan ta’riflar mazmunini amailiyotga tadbiq etish va mazmunini tushunish ham alohida o’rin tutadi. Uzluksiz ta’lim jarayonida bilim ko’nikma va malakalarni shakllantirishda asosiy vosita hisoblangan darsning tashkil etilishiga bog’liq bo’lmagan xususiyatga xos tadqiqotlar mavjudligi ham kimyo fanining asosiy vazifasini amalga oshiruvchi uzluksiz ta’lim jarayonida shaxslarni ma’lum maqsaddagi zamonaviy malakalarga yo’llash tizimida muhim ilmiy xulosa bo’lishini toqazo etmoqda. Chunonchi uzluksiz ta’lim tizimidagi zamonaviy malakalar shakllanish tizimiga tegishli bo’lmagan nazariyalarga aniq baho beradigan bo’lsak, mazkur holatlar kimyo fani nazariyasi va kimyo fani tarixi yoki kimyo fanining asosiy tushunchalari, mohiyati, mazmuni hamda qonuniyatlarning ke 1.2. PREZIDENTIMIZ I.A. KARIMOVNING “O’ZBEKISTON MUSTAQILLIKKA ERISHISH OSTONASIDA” NOMLI ASARINING O’RGANILISHI Yurtboshimiz I.A.Karimov 1989 yil 28 noyabrda O’zbekiston Fanlar Akademiyasida bo’lib o’tgan uchrashuvda so’zlagan nutqida ilm-fanni yuksaltirish borasida mavjud muammo va vazifalarga atroflicha to’xtalib o’tdi. Unda fan sohasidagi kadrlarni jadal yetishtirish va yoshartirish uchun, intellektual imkoniyatlarni keskin darajada oshirish uchun respublika rahbariyati zarur mablag’larni, jumladan, valyuta mablag’larini ajratishga, tegishli tashkiliy masalalarni hal qilishga tayyor ekanligini ta’kidladi. Bu borada respublika rahbariyati tomonidan 1990 yildan boshlab mamlakat va chet ellardagi katta ilmiy markazlar doktoranturalaridan va stajirovka o’tash uchun yosh olimlarimizga orin • fanni mablag’ bilan ta’minlash muammolarini ham puxta ishlab chiqish, yangi institutlar tashkil etish, mavjud institutlarni o’zgartirish • respublikada uzog’i bilan 2010 yilgacha ilmiy siyosat konsepsiyasini hamda O’zbekistonda fan va texnikani rivojlantirishning tegishli dasturini ishlab chiqish Prezidentimiz I.A. Karimov jamiyat taraqqiyotida olimlarning o’rni masalasiga to’xtalib o’tar ekan, “Hozir har bir olim ayniqsa, jamiyatshunos olim o’z ilmiy faoliyatini respublika muammolariga, o’z xalqi va butun mamlakatimiz taqdiriga muvofiqlashtirish lozim. Ravshanki, bunday intilish jamiyatshunos olimlar ilmiy va ijtimoiy faoliyatining birligi xarakterini, ularning respublikada ijtimoiy hayotidagi amaliy ishtirokini belgilab berishi kerak” 1 , deb ta’kidlash bilan birga, olmiy xodimlar o’z 10 II BOB. ASOSIY QISM 2.1. VII GURUH YONAKI GURUHCHA ELEMENTLARINING UMUMIY TAVSIFI VII guruh yonaki guruhchasini marganes Mn, texnetsiy Ts va reniy Re tashkil qiladi. Marganes va reniy birikmalari tabiatda uchraydi. Texnesiy esa sun’iy radioaktiv izotoplari holida olinadi; u uranning yemirilish mahsulotlari tarkibida uchraydi. Ular atomlarining sirtqi qavatida ikkita s – elektron, sirtqidan oldingi qavatida 13 ta elektron (s 2 p 6 d 5 ) bor. Ular d- elementlar bo’lib, elektron konfigurasiyasi quyidagicha: Mn[Ar]3d 5 4s 2 ; Tc[Kr]4d 5 5s 2 ; Re[Xe]5d 5 6s 2 Bu guruhcha elementlarining Mn dan Re ga borgan sari kimyoviy aktivligi qisman susayadi, qizdirilganda ular ko’pchilik metallmaslar, suyultirilgan kislotalar bilan reaksiyaga kirishadi. Bu elementlarning yuqori oksidlari tegishli kislotal Texnesiy bilan reniy o’z birikmalarida +7 ga teng oksidlanish darajasini namoyon qiladi. Ularning bu valentliklariga muvofiq keladigan gidroksidlari HEO 4 ko’rinishidagi umumiy formulaga to’g’ri keladi. Bu gruppacha elementlarining koordinasion sonlari 6 va 4, bundan tashqari reniy va texnesiyda 7 va 8 hatto 9 ga teng bo’lishi mumkin. Elementlarning oksidlanish darajalari ortishi bilan, ularning anion kompleks birikmalar hosil qilish xususiyati kuchayadi. Texnesiy va reniylarning atom va ion radiuslari bir-biriga yaqin bo’lib, marganesdan farq qiladi. 2.2. MARGANES, KIMYOVIY BELGISI, TABIATDA TARQALISHI, MINERALLARI VA OLINISHI Marganes, kimyoviy belgisi Mn (lotincha Manganium) – Mendeleev dayriy sistemasining VII b gruppasiga mansub kimyoviy element. Atomining tartib raqami (yadro zaryadi +6 va +7. U qiyin suyuqlanuvchan og’ir metall ( ρ =7,4 g/sm 3 ). TABIATDA TARQALISHI Marganes rudalari O’zbekistonda, (asosan, Kavkazda), Hindistonda, Kanada, Janubiy Afrikada uchraydi. Yerda tarqalishi bo’yicha marganes 14element, temirdan keyin yer qobig’idagi ikkinchi og’ir metal. Marganesni o’zini shaxsiy minerallaridan tashqari temirni ko’pgina minerallari unga yo’ldosh. Jahon okeani tubida marganes zahiralari (temir-marganesli konkresiya ko’rinishida) juda katta. MINERALLARI Ular ichida eng muhimi pirolyuzit MnO 2 dir. braunit 3Mn 2 O 3 · MnSiO 3 , manganit Mn 2 O 3 · H 2 O, gausmanit Mn 3 O 4 , marganesli shpat MnCO 3 va hokazolar ma’lum. OLINISHI Metallurgiyada qora metallarga qo’shish uchun ferromarganes olinadi: ferromarganes marganesning temir bilan hosil qilgan qotishmasi bo’li MnO 2 + 2C → 2CO + Mn Marganes elektr pechlarida oksidlarini alyumotermik yoki silikotermik usullar bilan qaytarib olinadi: 3Mn 3 O 4 + 8Al → 9Mn + 4Al 2 O 3 + 2251,8 kJ MnO 2 + Si  t → Mn + SiO 2 Marganes oksidlarini alyumotermik yoki silikotermik yo’li bilan qaytarish orqali olinadigan marganes u qadar toza bo’lmaydi, oksidlar bilan aralashgan bo’ladi. Lekin bunday araashmalar sanoatda o’tga va issiqlikka chidamli materiallar olishda asosiy xom-ashyo hisoblanadi. Pirolyuzitdan Mn 3 O 4 hosil qilish uchun uni avval cho’g’lantiriladi: 3MnO 2 → Mn 3 O 4 + O 2 Eng toza marganes olish uchun, marganes (II) tuzlarining suvdagi eritmasi elektroliz qilinadi. Laboratoriyada marganes olish uchun MnCl 2 ning konsentrlangan eritmasiga natriy amalgamasi ta’sir ettiriladi. Hosil bo’lgan cho’kmani max Yuqori temperaturada δ - modifikatsiyadagi marganes hajmiy markazlashgan kub strukturada bo’ladi. Polimorf modifikatsiyalari  →  →  → δ qator bo’yicha zichliklari pasayishlari kuzatiladi, bunga sababshu qator bo’yicha koordinatsion sonlari kamayib boradi. KIMYOVIY XOSSASI Marganesning sirti oksid parda bilan qoplanganligi sababli yaxlit holdagi marganes havoda oksidlanmaydi. Lekin kukun holidagi marganes havoda oksidlanadi. Alyuminiy, surma, mis va hokazo metallar marganes bilan ferromagnit qotishmalar hosil qiladi. Marganes qizdirilganda suv bilan ta’sirlashadi. Marganes ammoniy xlorid qo’shilgan suvda yaxshi eriydi: Mn +2H 2 O + 2NH 4 Cl → MnCl 2 + 2NH 4 OH + H 2 Marganes oksidlovchi xossalarni namoyon qilmaydigan kislotalarda erisa, vodorod ajralib chiqadi Mn + 2HCl → MnCl 2 + H 2 Sh 3Mn +8HNO 3 → 3Mn(NO 3 ) 2 + 2NO + 4H 2 O Marganes yuqori haroratda oltingugurt, fosfor, uglerod, azot, kremniy va galogenlar bilan bevosita birikadi, masalan: Mn + Cl 2 → MnCl 2 3Mn + N 2 → Mn 3 N 2 Marganes galogenlar bilan Mngal 2 (faqat ftor bilan hatto MnF 3 va MnF 4 ) tuzlarini hosil qiladi. 100 g metall qirindisi 60 sm 3 vodorodni yutib qattiq eritma hosil qilishi aniqlangan. Ikki valentli galogenidlarni olish uchun MnO 2 , MnO, MnCO 3 larning galoidvodorodlar bilan reaksiyasidan MnCI 3 ni olish uchun MnO 2 +HCI reaksiyasidan (uni 60 0 C da etanol muhitida o’tkazish mumkin) foydalaniladi. Marganesning 6 ta barqaror va 2 ta beqaror galogenidlari ma’lum: barqaror (MnCI 2 , MnBr 2 , MnJ 2 , MnF 2 , MnF 3 , MnF 4 ,) va beqaror (MnCI 4 va MnCI 3 ). Mn ning MnCI 2 ∙4H 2 O, MnBr 2 ∙4H 2 O Marganes o’z birikmalarida +2, +3, +4, +5, +6 va +7 oksidlanish darajalari namoyon qiladi. Karbonil birikmalarida esa, nolga teng bo’ladi. Bunday birikmalar kovalent bog’lanishning donor-akseptor mexanizmi asosida hosil bo’ladi. Bunday kimyoviy bog’lanish hosil bo’lishida elementlar o’zlarining bo’sh d- orbitallariga, karbonil molekulasidagi bog’lanishda ishtirok etmagan electron juftlarini joylashtiradi. Bu elementlarning odatdagi sharoitda barqaror bo’lgan sariq rangli Mn 2 (CO) 10 tarkibli rangsiz oson haydash mumkin bo’lgan karbonil birikmasi ma’lum. Marganes tom ma’noda oksidlari va gidroksidlarni kislota-asos xossalarini oksidlanish darajasiga bogliqligini tasvirlash uchun “model” element bo’lib xizmat qiladi. Bu bilan bir vaqtda marganes misolida uning har xil oksidlanish darajasida 5. Mn 2 O 7 – yashil qo’ng’ir tusli moysimon suyuqlik; kislotali oksid, Mn 2 O 7 kuchli oksidlovchi, qizdirilganda portlash bilan parchalanadi. Marganes oksid gidratlarining kislotali xossalari Mn(OH) 2 - MnO(OH) - MnO 2 ∙2H 2 O – H 2 MnO 4 – HMnO 4 qatorida chapdan o’ngga tomon kuchayib boradi. Marganesni past valentlik namoyon qiladigan birikmalari ichida ikki valentli birikmalari eng ko’p tarqalgan. Birikmalarning ko’pchiligi suvda yaxshi erishi natijasida [Mn(H 2 O) 6 ] 2+ tarkibli akvakomplekslar hosil qilib dissosialanadi. Marganes (II)-oksid va gidroksidi kimyoviy xossalari jihatidan amgoter moddalardir. Ular oksidlanish darajasini o’zgartirmasdan, kislotalar bilan reaksiyaga kirishib kompleks birikmalarni hosil qiladi. MnO + 2 HCI + 5 H 2 O → [ Mn ( H 2 O ) 6 ] CI 2 Gidroksidi ishq Hosil bo’lgan Mn(OH) 2 cho’kmasi qaytaruvchi xossaga ega bo’lganligi uchun havodagi kislorod molekulasi ta’sirida tezda qorayib qoladi: MnSO 4 + 2 KOH = Mn ( OH ) 2 ↓ + K 2 SO 4 Marganes (II)- birikmalari ammiak ta’sirida ammiakat kompleks birikmalar hosil qiladi. Bunday kompleks birikmalar suv ta’sirida oson parchalanadi: [ Mn ( NH 3 ) 6 ] Cl 2 + 2 H 2 O → Mn ( OH ) 2 + 2 NH 4 Cl + 4 NH 3 Marganes (II)- birikmalari ishqoriy metallar tuzlari bilan kompleks birikmalar hosil qiladi: MnCl 2 + 2 KCl → K 2 [ MnCl 4 ] Marganes (II)- birikmalari kislotali muhitda kuchli oksidlovchilar ta’sirida marganes (VII) gacha qaytariladi: 2 MnSO 4 + 5 PbO 2 + 6 HNO 3 → → 2 HMnO 4 + 3 Pb ( NO 3 ) 2 + 2 PbSO 4 + 2 H 2 O Marganes (III)-oksid Mn 2 O 3 tabiatda braunit minerali va manganit Mn 2 O 3 ∙ H 2 O holid Marganes (IV)-oksidi MnO 2 – to’q qoramtir tusli kukun modda, oddiy sharoitda suvda erimaydi, juda inert, qizdirilganda kislotalar va ishqorlar bilan reaksiyaga kirishadi. Marganes (IV)-oksid kuchli oksidlovchi xossaga ega bo’lganligi uchun qizdirilganda kislotalarni oksidlaydi: MnO 2 + 4 HCI → MnCI 2 + CI 2 + 2 H 2 O Marganes (IV)-oksid ishqorlar yoki oksidlar bilan aralashtirib suyuqlantirilganda manganitlar hosil bo’ladi: MnO 2 + CaO → CaMnO 3 Marganes (IV)-oksidi 530 0 C da qisman kislorod chiqarib parchalanadi: 3 MnO 2  t → Mn 3 O 4 + O 2 ↑ Quruq galvanic batariyalarda depolyazitorlar sifatida ishlatiladi. Konsentrlangan ishqoriy muhitda natriy permanganatni sulfitlar yoki yodidlar bilan qaytarish orqali ko’k tusli Na 3 MnO 4 ∙10H 2 O olishga muvaffaq bo’lingan: MnO - 4 + SO 3 2 - + 3K 2 MnO 4 + H 2 O → 2KMnO 4 + MnO 2 + 4KOH Kaliy manganat 500 0 C gacha qizdirilganda parchalanadi. Metall manganatlardan BaMnO 4 suvda erimaydigan yashil bo’yoq sifatida ishlatiladi: Na 2 MnO 4 rudadan oltinni ajratib olishda, turli oksidlash jarayonlarida qo’llaniladi. K 2 MnO 4 dan texnikada KMnO 4 olinadi. Manganatlar oksidlovchilar ta’sirida permaganatlarga o’tadi: 2K 2 MnO 4 + Cl 2 → 2KMnO 4 + 2KCl Permanganat kislota HMnO 4 angidridi Mn 2 O 7 kaliy permanganatga konsentrlangan sulfat kislota ta’sir ettirish yo’li bilan hosil qilinadi: 2KMnO 4 + H 2 SO 4 → Mn 2 O 7 + K 2 SO 4 + H 2 O Mn 2 O 7 marganesni eng muhim oksidi, qora-bnafsha rangli, yog’somon suyuqlik, kuchli oksidlovchi, yonuvchi hamma moddalar u bilan tutashganda yonadi, portlovchi. Suvda eriganda permanganat kislota HMnO Permannganatlar –eritmada ham, suyuqlanmada ham kuchli oksidlovchidir. Masalan, KMnO 4 konsentrlangan HCI xlorid kislotani oksidlaydi: 2 KMnO 4 + 16 HCI = 2 KCI + 2 MnCI 2 + 5 CI 2 ↑ + 8 H 2 O Ushbu reaksiyadan laboratoriyada xlor olishda foydalaniladi. KMnO 4 bilan BaSO 4 va KCIO 4 izomorfdir. Natriy permanganat NaMnO 4 ∙3H 2 O tarkibli gidrat hosil qiladi. U suvda yaxshi eriydi va havoda yoyilib ketadi. Permanganatlar (ayniqsa KMnO 4 ) oksidlovchi va dezinfeksiyalovchi vositalar va zaharga qarshi modda sifatida ishlatiladi. Kaliy permanganat eritmasi analitik kimyoda temir (II) tuzlarini, yodid, nitritlarni aniqlash uchun qo’llaniladi. KMnO 4 eritmasi katalizator (kumush) ishtirokidagina gazsimon vodorodni oksidlaydi. Eriydigan permanganatlardan terida qo’ng’ir dog’ qoladi, ularni natriy +7 -1 +2 0 KMnO 4 + KI + H 2 SO 4 → MnSO 4 + I 2 + K 2 SO 4 + H 2 O +7 +2 Mn + 5e → Mn 5 2 10 2I - – 2e - → I 2 2 5 2KMnO 4 +10KI + 8H 2 SO 4 → 2MnSO 4 +5I 2 + 6K 2 SO 4 + 8H 2 O KMnO 4 ning n е ytral muhitda qaytarilishi: +7 +4 +4 +6 KMnO 4 + K 2 SO 3 +H 2 O → MnO 2 + K 2 SO 4 + КОН +7 +4 Mn + 3e → Mn 3 2 +4 +6 6 S – 2e → S 2 3 2KMnO 4 + 3K 2 SO 3 + H 2 O = 2MnO 2 + 3K 2 SO 4 + 2 КОН Kaliy p е rmanganatning ishqoriy muhitda qaytarilish +7 +4 +6 +6 KMnO 4 + K 2 SO 3 + KOH → K 2 MnO 4 + K 2 SO 4 + Н 2 О +7 +6 Mn + e → Mn 1 2 2 +4 +6 S – 2e → S 2 1 2KMnO 4 + K 2 SO 3 + 2KOH → 2K 2 MnO 4 + K 2 SO 4 + Н 2 О Marganesning ikkita s u l f i d i bor; 1) marganes disulfid MnS 2 – jigar rang tusli qattiq modda, d = 3,46 g/sm 3 . U odatdagi sharoitda barqaror, lekin qizdirganda MnS bilan oltingugurtg Marganes oz miqdorda hayvon va o’simlik to’qimalarida uchrab, hayotiy jarayonlarda muhim ahamiyatga ega. Marganesning yetishmasligi o’simliklarning rivojlanishiga, hayvonlarda esa suyak sistemasiga ta’sir etadi. Agar parrandalarga beriladigan ovqat tarkibida marganes yetishmasa, parrandalarning qanoti deformatsiyalanib, pati sinuvchan bo’ladi. Marganes ionlari fermentlarning aktivligini oshiradi, u xlorifillning hosil bo’lishiga, o’simlikdagi azot assimilyatsiyasiga va oqsil sinteziga yordam beradi, shuning uchun marganes birikmalari qishloq xo’jaligida mikroo’g’itlar sifatida ishlatiladi. Odam organizmi uchun sutkada 8 mg marganes kerak bo’ladi, shuning uchun marganesga boy bo’lgan lavlagi, kartoshka, pomidor, soya, no’xat qo’shilgan ovqatlarni iste’mol qilish kerak. Marganes birikmalari 2.4. TEXNESIY, UNING OLINISHI VA BIRIKMALARI Texnesiyning tabiatda uchraydigan minerallari ma’lum emas, faqat sun’iy yo’l bilan hosil qilinadi. Texnesiy –sun’iy yo’l bilan, ya’ni molibdenga deytronlar yog’dirish yo’li bilan olingan dastlabki element: Mo + H = Tc + n Hozirgi vaqtda texnesiy yadro reaktorlarida uranning parchalanashidan hosil bo’lgan mahsulotlardan olinadi. Texnesiy izotoplaridan eng barqarori 99 Tc dir. Kimyoviy xossalariga ko’ra texnesiy shu gruppaning boshqa elementlariga o’xshaydi. Texnesiy birikmalardan eng muhimi natruy pertexnat NaTcO 4 dir. Bu birikma metallarning korroziyalanishiga qarshi ingibitor sifatida ishlatiladi. Ammo olinadigan pertexnat miqdori juda oz bo’lganligidan hozircha undan keng ko’lamda foydalanish imkoniyati yo’q. Texnesiy –kumushsimon yaltiroq me bilan hosil qilgan CuReS 4 –jezkazgenit tarkibli minerali kam uchraydi. Toza reniy, reniy oksidlarini 400-600 0 C temperaturada vodorod vositasida qaytarish yo’li bilan olinadi: Re 2 O 7 + 7 H 2 → 2Re + 7 H 2 O BUndan tashqari reniy elementini ammoniy perrenat tuzlarini elektroliz qilib, yoki vodorod oqimida qaytarib olinadi: 2 NH 4 Re O 4 + 4 H 2 → 2Re + N 2 + 8 H 2 O Reniy suyultirilgan xlorid kislotada erimaydi, nitrat kislotada erib, perrenat kislota HReO 4 ga aylanadi, ya’ni u oksidlanadi. 3Re + 7 HNO 3 → 3 H [Re O 4 ] + 7 NO = 2 H 2 O Texnesiy va reniyning olti valentli birikmalari barqaror moddalardir. Ularning kislota xossasiga ega bo’lgan ftorid, xlorid, oksid va oksigalogenid birikmalari mavjud. Bu elementlarning olti valentli galogenidlari ishqoriy metallarning galogenidlari bil rangsiz eritma –perrenat kislota HReO 4 hosil bo’ladi. Perrenat kislota tuzlari perrenatlar deb ataladi. 2.6. VII GURUHNING YONAKI GURUHCHA ELEMENTLARI, ULARNING OLINISHI, XOSSALARI, BIRIKMALARIGA OID MASHQ VA MASALALAR YECHISH METODIKASI Masalalar yechish jarayonida tayanch bilimlar tadbiq etiladi va natijada moddalar va kimyoviy jarayonlar haqidagi bilimlar mustahkamlanadi va takomillashadi. Masala yechish jarayonida muammolar o`z yechimini topadi. Ayniqsa bu hol sifatga doir masalalar yechishda ko`proq qo`llaniladi. Masala yechish jarayoni abstrakt holatlardan aniq yechimlarga olib keladi. 27 Amaliyotda esa bu metodologik aspektni o`z boshidan kechiradi va abstrakdan fikrlashga, undan amalyotga- oddiydan- murakkabga beriladi. Masalalar yechish turiga ko`ra masalalar sifatiga va hisoblashga doir bo`ladi. Kimyoda sifatga doir- masalalarning ko`p qo`llaniladigan tiplari quyidagilar: Tavsiflangan va kuzatilgan hodisalarni izohlash Kimyoda hisoblashga doir masalalar- O`quvchilarda shunday fikr shakllanishi kerakki, moddalar bir- birlari bilan qat`iy belgilangan miqdorda birikadilar. Kimyoviy masalalar yechish politexnika, o`qitishni turmush bilan bog`lash, kasb tanlash, mehnatsevarlik maqsadga intilish, dunyoqarashini shakllanishi, fanlararo aloqadorlikni ta’minlash kabi hollar katta ahamiyat kasb etadi. Masalalar yechish o`quvchida rivojlanish funksiyalarida katta rol o`ynaydi. Riv Ikkinchi usul . Masala shartiga ko’ra 12,64 g kaliy permanganat ajralgan. Reaksiya tenglamasidan ko’rinib turibdiki, 316 g KMnO 4 parchalanganda 22,4l O 2 hosil bo’ladi, 12,64 g KMnO 4 parchalanganda xl O 2 hosil bo’ladi, Shunday qilib, 2,64 g kaliy permanganat parchalanganda 0,896 l yoki 896 ml kislorod ajralar ekan. 2-masala. Tarkibida 21% mineral aralashma bo’lgan 40 g kaliy permanganat parchalanganda 37,44 g qattiq qoldiq hosil bo’lgan. Qattiq qoldiqning tarkibini aniqlang. Yechish . Masala shartiga ko’ra 40 g tuz tarkibida 31,6 g yoki 3,6=0,2 gmol kaliy permanganat bo’ladi. bekorchi jins va 31,6(40-8,4=31,6) kaliy permanganat bo’ladi. Birinchi usul. 40g tuz tarkibida 3,6 g yoki g-mol kaliy 158 permanganat bo’lgan. Qizdirilgandan keyin qoldiqning massasi 37,44 g gat eng bo’lib qoldi. M 32g O 2 ajralishi uchun 316 g KMnO 4 parchalanishi kerak, 2,56 g O 2 ajralishi uchun x g KMnO 4 parchalanishi kerak. x = = 15,76 g Xuddi shu tenglamaning o’zidan ko’rinib turibdiki, 316 g KMnO 4 parchalanganda 197 g K 2 MnO 4 hosil bo’ladi, 25,28 g KMnO 4 parchalanganda x 1 g K 2 MnO 4 hosil bo’ladi, x 1 = = 15,76 g 316 g KMnO 4 parchalanganda 87 g MnO 2 hosil bo’ladi, 25,28g KMnO 4 parchalanganda x 2 g MnO 2 hosil bo’ladi, x 2 = = 6,96 g Shunday qilib, 37,44 g qattiq qoldiq tarkibida 8,4 g bekorchi jins, 15,76 g kaliy manganat, 6,96 g marganes dioksid va 6,32 g (40-8,4=15,76- 6,96-2,56 = 6,32) kaliy permanganat bo’lgan. 3-masala . 6,96 g marganes dioksidga konsentrlangan xlorid kislota ta’sir ettirilganda ajralib chiqqan xlor bir metallga ta’sir ettirilganda 7,6 g metall xlorid hosil bo’l chiqqan va undan 0,16 g-ekv xlorid hosil bo’lgan. Metall xloridning ekvivalenti = 47,5 metallning ekvivalenti esa 12(47,5-35,5=12). Ikkinchi usul. Masalaning shartiga ko’ra, 6,96 g marganes dioksid reaksiyaga kirishgan. Marganes dioksid bilan xlorid kislota orasidagi reaksiya tenglamasidan ko’rinib turibdiki, 87 g MnO 2 dan 71 g Cl 2 hosil bo’ladi 6,96 g MnO 2 dan x g Cl 2 hosil bo’ladi, x = = 5,68 g 7,6 g metall xlorid hosil bo’lishida 5,68 g xlor 1,92 g metall bilan reaksiyaga kirishgan: 5,68 g Cl 2 1,92 g metall bilan birikadi, 35,5 g Cl 2 E g metall bilan birikadi 4-masala . 1,02 g moddani sulfat kislotali muhitda oksidlanish uchun 1,896 g kaliy permanganat sarf qilindi. Shu moddaning ekvivalentini aniqlang. Yechish. Kaliy permanganatdagi margans sulfat kislotali muhitda qaytarilganda 5-misol . Oksidlanish –qaytarilish reaksiya tenglamasini elektron-balans usuluda tenglashtiring. KMnO 6 + KJ + H 2 SO 4 = Yechish. Sulfat kislotali muhitda kaliy permanganat kaliy yodid bilan reaksiyaga kirishganda yodid oksidlanib, erkin yodga aylanadi, marganes esa ikki valentli holatga qaytariladi. Kaliy bilan marganes sulfatlar hosil qiladi. Reaksiya quyidagi sxemaga muvofiq boradi: +7 -1 +2 0 KMnO 6 +KJ+H 2 SO 4 → K 2 SO 6 + MnSO 4 +J 2 +H 2 O Elektron balans sxemasi quyidagicha bo’ladi: + 7 + 2 Mn + 5 e = Mn 2 - 0 2 J - 2 e = J 2 5 2 va 5 sonlari uchun eng kichik bo’linuvchi 10, marganes uchun asosiy koeffisent 2, yod uchun esa 5 yoki yodid uchun 10 dan iborat bo’ladi: 2KMnO 4 +10KJ+8H 2 SO 4 =6K 2 SO 6 + 2MnSO 4 +5J 2 + 8H 2 O Tenglamaning chap va o’ng tomonlarida 8 tadan kislorod a 7-masala. Xona sharoitida kaliy permanganat eritmasidan 2,24 litr propilen o’tkazilganda necha gramm organik birikma hosil bo’ladi. Yechish. Propilenni kaliy permanganat eritmasi bilan reaksiya tenglamasi quyidagicha bo’ladi ya’ni ikki atomli spirtni hosil qiladi: 3CH 3 -CH=CH 2 +KMnO 4 → 3CH 3 - CHOH-CH 2 OH + 2MnO 2 +2KOH Agar 67,2 litr C 3 H 6 dan 228 gramm organik birikma hosil bo’lsa 2,24 litr C 3 H 6 dan x gramm organik birikma hosil bo’ladi Bundan x = = 7,6 kelib chiqadi. 8-misol . Oksidlanish –qaytarilish reaksiya tenglamasini elektron- balans usuluda tenglashtiring. KMnO 4 + NaNO 3 + H 2 O = Yechish. Kaliy permanganat neytral muhitda natriy nitrit bilan o’zaro ta’sirlashganda nitrit oksidlanib nitratga, marganes esa qaytarilib, dioksidga aylanadi: + 7 + 3 + 4 + 5 K MnO 4 + NaNO 2 C - C - 1 - 1 e - → C 0 Mn + 7 + 3 e - → Mn + 4 Tenglamaga tegishli koeffitsientlarni qo’yib chiqamiz: 3 CH 2 = CH - CH 3 + 2 KMnO 4 + H 2 O = 3 CH 2 OH - CHOH - CH 3 + 2 KOH + 2 MnO 2 10-misol . Oksidlanish –qaytarilish reaksiya tenglamasini elektron- balans usuluda tenglashtiring. Na 2 SO 3 + KMnO 4 + H 2 O = Yechish. Bu reaksiyada natriy sulfit oksidlanib, natriy sulfatga, kaliy permanganat tarkibidagi marganes esa qaytarilib, marganes dioksidga aylanadi: + 4 + 7 + 6 + 4 Na 2 S O 3 + K MnO 4 + H 2 O = Na 2 S O 4 + MnO 2 + KOH Oltingugurtning oksidlanish darajasi +4 dan +6 ga ko’tariladi, marganesning oksidlanish darajasi +7 dan +4 ga tushib qoladi. Elektron balans sxemasini tuzamiz: + 7 + 4 Mn + 3 e = Mn + 4 + ^ S - 2 e = S 2 3 3Na 2 SO 3 + 2KMnO 4 + H 2 O = 3Na 2 SO 4 + 2MnO 2 + 2KOH 1 12-masala. 79 g kaliy permanganat sulfat kislota ishtirokida Na 2 C 2 O 4 bilan reaksiyaga kirishganda qancha hajm (l, 27 0 C va 100kPa) karbonat angidrid hosil bo’ladi. Yechish. Kaliy permanganat sulfat kislota ishtirokida Na 2 C 2 O 4 bilan reaksiya tenglamasini yozamiz. 2 KMnO 4 + 8 H 2 SO 4 + 5 Na 2 C 2 O 4 = 5 Na 2 SO 4 + K 2 SO 4 + 2 MnSO 4 + 10 CO 2 + 8 H 2 O 316 g KMnO 4 reaksiyaga kirishganda 440 g CO 2 hosil bo’lsa 79 g KMnO 4 reaksiyaga kirishganda x g CO 2 hosil bo’ladi Bundan, kelib chiqadi Agar Mendeleev –Klayperon tenglamasidan hajmni topamiz: 13-mashq . Oksidlanish –qaytarilish reaksiya tenglamasini elektron- balans usuluda tenglashtiring. KMnO 4 + HBr = Yechish. Kaliy permanganat eritmada vodorod bromid bilan o’zaro ta’sirlashganda brom ajralib chiqadi, marganesning oksid 14-mashq . Oksidlanish –qaytarilish reaksiya tenglamasini elektron- balans usuluda tenglashtiring. KMnO 4 + HCl = Yechish . Kaliy permanganat konsentrlangan xlorid kislota bilan o’zaro ta’siridan xlor ajraladi, marganesning oksidlanish darajasi +7dan +2 ga tushib qoladi. Marganes va kaliy xloridlar hosil qiladi: + 7 - 1 + 2 0 K MnO 4 + H CI = KCI + MnCI 2 + CI 2 + H 2 O Elektron balans sxemasini tuzamiz: + 7 + 2 Mn + 5 e = Mn 2 - 1 0 2 CI - 2 e = CI 2 5 5 koeffisient xlor molekulasi yoniga quyilishi kerak, chunki xlorid kislota qisman xlor hosil bo’lishiga ham sarf bo’ladi: 2KMnO 4 + 16HCl = 2KCl + 2MnCl 2 + 5Cl 2 + 8H 2 O 15-masala. Quyidagi KMnO 4 + H 2 C 2 O 4 = oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi tenglamasini tugallang va 1,5 mol qaytaruvchini oksidlash natijasida qancha hajm (l, n.sh) Yechish. Kaliy permanganat marganes (II)- ni neytral muhitda oksidlab, marganes dioksidga aylantiradi. Kaliy permanganatdagi marganesning oksidlanish darajasi +7 dan +2 ga ga, sulfatdagi margansning oksidlanish darajasi esa +2 dan +4 ga aylanadi: + 7 + 2 + 2 K MnO 4 + MnSO 4 + H 2 O = K 2 SO 4 + MnO 2 + H 2 SO 4 Electron balans sxemasini tuzamiz: + 7 + 4 Mn + 3 e = Mn 2 + 2 + $ Mn - 2 e = Mn 3 2KMnO 4 + 3MnSO 4 + 2H 2 O = K 2 SO 4 + 5MnO 2 + 2H 2 SO 4 17-masala. KMnO 4 ning H 2 O 2 bilan sulfat kislota ishtirokidagi reaksiya natijasida 5,6 litr kislorod hosil bo’ldi. Shu reaksiyada qatnashgan miqdordagi vodorod peroksidning KJ bilan (H 2 SO 4 ishtirokida) o’zaro ta’siridan qancha (g) yod ajralib chiqadi? Yechish. KMnO 4 ning H 2 O 2 bilan sulfat kislota ishtirokidagi reaksiya tenglamasini MnCl 2 + KClO + KOH = Yechish. Marganes (II)-xlorid ishqoriy muhitda gipoxlorit bilan oksidlanib, kaliy permanganatga aylanadi: + 2 + 1 - 1 + 7 MnCI 2 + KCIO + KOH = KCI + KMnO 4 + H 2 O Elektron alans sxemasini tuzamiz: + 2 + 7 Mn - 5 e = Mn 2 - 1 - 1 CI + 2 e = CI 5 2MnCl 2 + 5KClO + 6KOH = 9KCl + 2KMnO 4 + 3H 2 O 19-masala . 500 ml eritmada 14,7 g oksalat va chumoli kislotalar bor. 50 ml eritmadagi ana shu kislotalarni sulfat kislotali muhitda oksidlash uchun 1,58 g kaliy permanganat sarf bo’lgan. Kislotalarning eritmadagi molyar konsentratsiyalarni aniqlang. Yechish. Kaliy permanganat sulfat kislotali muhitda oksalat va chumoli kislotalar bilan quyidagi tenglamalar bo’yicha reaksiyaga kirishadi: Birinchi usul . Masalaning shartiga ko’ra, 500 ml eritmada oksalat va chumoli kislotalarnin 90 xg oksalat va 46(0,025-x)g chumoli kislotalar bo’ladi, bundan 90x+46(0,025-x)=1,37, 90x+1,15-46x=1,37 44x=0,22 x=0,005 Demak, 50 ml eritmada 0,005 –mol oksalat va 0,02 g-mol (0,0250,005=0,02) chumoli kislota, shu eritmaning 500 ml da esa mos ravishda 0,05 gmol oksalat va 0,2 mol chumoli kislotaga nisbatan 0,4 M bo’ladi. Ikkinchi usul. 500 ml eritmadagi oksalat va chumoli kislotalarning 13,7 g aralashmasini oksidlash uchun kislotaning miqdori xg uni oksidlash uchun zarur bo’lgan kaliy permanganatning miqdori esa yg bo’lsa aralashmadagi chumoli kislotaning miqdori (13,7-x) g kaliy permanganat miqdori esa –(15,8-y) g ga teng bo’ladi. (1) va (2) reaksiyalarning tenglamalaridan foydalanib ikkita proporsiya tuzish mumkin, ulardan ikki noma’lumli ikkita tenglama sistemasi hosil bo’ladi: 450 g 6952 x = 31284 x = 4,5 Binobarin, 500 ml eritmada 4,5 g ya’ni = 0,05 g mol oksalat kislota va 9,2 g (13,7-4,5=9,2) yoki 9,2 = 0,2 g mol chumoli kislota bo’lgan, eritma oksalat 46 kislotaga nisbatan 0,1 M va chumoli kislotaga nisbatan 0,4 M bo’ladi. 20-masala . Kaliy permanganat bilan bertole tuzining 8,06 g aralashmasi parchalanganda 1,568 l (normal sharoitda) kislorod ajralib chiqan. Reaksiya uchun olingan aralashmaning tarkibini aniqlang. Yechish. Kaliy permanganat va bertole tuzi qizdirilganda ushbu tenglamalar bo’yicha parchalanadi: 2 KMnO 4 O = K 2 MnO 4 + MnO 2 + 2 2  158 22,4 2 KClO 3 3 O = 2 KCl + 2  122,5 Kaliy permanganat parchalanganda marganes dioksid hosil bo’ladi, u bertole tuzining parchalanish reaksiyasini tezlashtiradi (katalizator bo’ladi). Shu sababli parchalanish faqa 316y =22,4 x 245 g KClO 3 parchalanganda 67,2 l O 2 ajralib chiqadi, (8,06-x) g KClO 3 parchalanganda (1,568-y) l O 2 ajralib chiqadi 245(1,568-y) = 67,2 (8,06-x); 22,4 x y = 316 384,16 - 245  22,4 x = 541,632 - 67,2 x 316 121394,56 - 5488 x = 171155,712 - 21235,2 x , x = 3,16 Binobarin, 8,06 g aralashmada 3,16 g kaliy permanganat va 4,9 g (8,06- 3,16=4,9) bertole tuzi bo’lgan. 21-masala . Marganes (IV)-oksid MnO 2 qizdirilganda Mn 3 O 4 tarkibli oksid va kislorod hosil bo’ladi. 8 g kislorod olish uchun necha gramm marganes (IV)- oksidni qizdirish kerak? Yechish. Mangan (IV)-oksidning parchalanish tenglamasini yozamiz. 3MnO 2 = Mn 3 O 4 + O 2 Reaksiya tenglamasi asosida hisoblash ishlarini olib boramiz. M r (MnO 2 )=87, reaksiyada 3 mol ishtirok etmoqda , ya’ni 3·87=261, M r (O 2 )=32 Bu 1000 ml da -0,1 mol KMnO 4 x ml da-0,0024 mol KMnO 4 Proporsiya tuzamiz: 1000:0,1=x:0,0024, bundan: x = ml = 24 ml 0,1 M KMnO 4 Boshlang’ich eritma 120/24=5 marta suyultiriladi. 23-masala. 63,2 g kaliy permanganat parchalanganda ajralgan gazni ozonator orqali o’tkazib, kaliy yodid eritmasiga yuborilganda 2,95 g yod ajraldi. Ozonning hosil bo’lish unimini (%) aniqlang. Yechish. Kaliy permanganatning parchalanish reaksiya tenglamasini yozamiz. 2 KMnO 4  t → K 2 MnO 4 + MnO 2 + O 2 316 g KMnO 4 reaksiyaga kirishganda 1 mol O 2 hosil bo’lsa 63,2 g KMnO 4 reaksiyaga kirishganda x mol O 2 hosil bo’ladi Bundan, x = 63,2  1 = 0,2 mol O 2 hosil bo ' ladi 316 Kislorodni ozonga aylanishini hisobga olib, quyidagini aniqlaymiz. 3 O 2 → 2 O 3 agar 3 mol O 2 dan 2 mol O 3 hosil bo’lsa agar 0,2 mol 2.7. MAVZUGA DOIR LABORATORIYA TAJRIBALARINI O’RGANISH 1-tajriba. Marganes (II) gidroksid va uning xossasi Probirkaga 2-3 tomchi marganes (II)- tuzi eritmasidan olib, unga 1-2 tomchi ishqor eritmasidan quying. Hosil bo’lgan cho’kma rangi qanday? Cho’kmani 3 qismga bo’ling, bir qismi havo kislorod ta’sirida oksidlanishining davomini kuzatish uchun qolsin; ikkinchi qismiga suyultirilgan sulfat kislota eritmasidan cho’kma erib ketguncha tomchilab 43 qo’shing. Uchinchi qismga ishqor eritmasidan mo’l iqdorda (3-4 tomchi) qo’shing. O’zgaruvchan valentli metallar gidroksidlari ishqoriy sharoitda oksidlanishiga ahamiyat bering. Tegishli reaksiya tenglamalarini yozing. Mn(OH) 2 oksidlanganda qaysi mahsulot hosil bo’ladi? Uning hosil bo’lish tenglamasini tuzing. 2-tajriba. Marganes (II)- sulfidning hosil bo’lishi Probirka 2-3 tomchi marganes (II)- tuzi eritmasidan olib, unga 2-3 tomchi ammoniy sulfid yoki sulfid ioni tutgan tuz eritmasidan 1-2 tomchi qo’shing. Rangli cho’kma hosil bo’lishini kuzating. Reaksiya tenglamasini molekulyar va ionli ko’rinishda yozing. 3-tajriba. Marganes (II)- ionining oksidlanishi Probirkaga 2-3 tomchi marganes (II)- sulfat eritmaisdan olib, unga mikroshpatel uchida ozgina qo’rg’oshin (IV) oksid kukunidan soling temperaturasigacha sovigandan keyin probirkaga 2-3 ml distillangan suv quying, eritma rangini va uning tagida qo’ng’ir cho’kma qolganligini kuzating. Kuzatilgan ma’lumotlar asosida reaksiya tenglamasini, elektron siljish sxemasini tuzing, koeffisientlarni tanlang. 6-tajriba. Kaliy permanganatning oksidlovchilik xossasi a). Probirkaga 0,5 g kaliy permanganat eritmasidan quying, 4-5 tomchi suyuq sulfat kislota eritasidan va 1 ml chamasida kaliy sulfat eritmasidan quying. Ravshan qizg’ish-binafsha rang keskin yo’qolishini kuzating. Kislotali sharoitda marganes 5 ta elektron biriktirib olishini hisobga olgan holda reaksiya tenglamasini, elektron siljish sxemasini va moddalar koeffisientlarini tanlang. b). Bajarilgan tajribani eritmaga sulfat kislota eitmasidan qo’shmasdan neytral mihitda o’tka 3.1. VII GURUHNING YONAKI GURUHCHA ELEMENTLARINI O’QITISHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARNING LOYIHALASH VA KLASTER METODLARIDAN FOYDALANISH Zam о naviy ta`limni tashkil etishga qo’yiladigan muhim talablardan biri о rtiqcha ruhiy va jism о niy kuch sarf etmay, qisqa vaqt ichida yuksak natijalarga erishishdir. Qisqa vaqt о rasida muayyan nazariy bilimlarni o’quvchilarga yetkazib berish, ularda ma`lum fa о liyat yuzasidan ko’nikma va malakalarni h о sil qilish, shuningdek, o’quvchilar fa о liyatini naz о rat qilish, ular t о m о nidan egallangan bilim, ko’nikma hamda malakalar darajasini bah о lash o’qituvchidan yuksak pedag о gik mah о rat hamda ta`lim jarayoniga nisbatan yangicha yondashuvni talab etadi. Pedag о gik texn о l о giya o’z m о hiyatiga ko’ra sub`yektiv xususiyatga ega, ya`ni, har Pedag о gik texn о l о giyalardan majburan f о ydalanish mumkin emas. Aksincha, tajribali pedag о glar t о m о nidan as о slangan yoki ular t о m о nidan qo’llanilayotgan ilg’ о r texn о l о giyalardan maqsadga muv о fiq f о ydalanish bilan birga, ularni ij о diy riv о jlantirish maqsadga muv о fiqdir. Bugungi kunda bir qat о r riv о jlangan mamlakatlarda o’quvchilarning o’quv va ij о diy fa о lliklarini о shiruvchi hamda ta`lim-tarbiya jarayonining samarad о rligini kaf о latl о vchi pedag о gik texn о l о giyalarni qo’llash b о rasida katta tajriba to’plangan bo’lib, ushbu tajriba as о s-larini tashkil etuvchi met о dlar interfa о l met о dlar n о mi bilan yuritilm о qda. Men quyida ta`lim amaliyotida f о ydalanilayotgan interfa о l met о dlardan klaster va loyihalash metodlarining m о bo’ladi. Bu esa ilgari surilgan g’ о yalarni umumlashtirish va ular o’rtasidagi al о qalarni t о pish imk о niyatini yaratadi. Loyihalash metodi Loyihalash texnologiyasi jahon pedagogikasida yanglik hisoblanmaydi, chunki, u 1920-yillarda amerikalik faylasuf va pedagog J.Dyu va uning shogirdi V.X. Kilpatrik tomonidan ishlab chiqilgan loyihalash metodi asosida vujudga kelgan. Hozirgi kunda AQSH, Buyuk Britaniya, Belgiya, Isroil, Finlandiya, Germaniya, Rossiya, Italiya, Braziliya va Nidrlandiya kabi rivojlangan mamlakatlarning ta’lim uassasalarida muvaffaqiyatli qo’llanib kelinmoqda. J.Dyu o’qitishni o’quvchilarning qiziqishi va ehtiyojini hisobga olgan holda o’quvchilarning muayyan maqsadga yo’naltirilgan faoliyatini faollashtirish orqali tashkil etishni taklif etgan. Buning uchun o’quchilar bo’yicha aniq tavsiyalar ishlab chqish lozim. O’quvchilar ushbu natijaga erishish uchun mustaqil fikr yuritish ko’nikmalarini egallagan bo’lishlari, muammoni anglash va uni hal etish yo’llarini izlashlari bu borada avval o’zlashtirgan bilimlaridan foydalanishlari, fanning turli sohalarida izlanishlar olib borishlari , olinajak natijalarni bashorat qilish, turli yechhimdagi variantlar ishlab chiqish, sabab-oqibat bog’lanishlarini tasavvur qilishlari zarur. Loyihalash texnologuyasining asosiy mohiyati ma’lum bir muammoli vaziyatni vujudga keltirish orqali o’quvchilarning qiziqishlarini orttirish, loyihalash faoliyatini shakllantirish, ularning tegishli bilimlarni egallashlari, fanlararo bog’lanishlarini amalga oshirish sanaladi. Loyihalash texnologiyasining asosiy tezisi: “O’rganilayotgan bi Izlanish va mo’ljal olishga mo’ljallangan loyihalar. Loyihalarning predmeti va mazmuniga ko’ra: Bir fan sohasini qamrab olgan loyihalar; Fanlararo izlanishni talab etadigan loyihalar; Loyihalar xarakteriga ko’ra: Aniq natija olishga mo’ljallangan loyihalar; Ko’p yo’nalishli natija olishga mo’ljallangan loyihalar Loyihada ishtirok etadigan qatnashchilar soniga ko’ra: Yakka tartibdagi loyihalar; Ikki o’quvchiga mo’ljallangan loyihalar; O’quvchilarning kichik guruhlarda ishlashiga mo’ljallangan loyihalar. Loyiha ko’lamiga ko’ra: Bir sinf o’quvchilarga mo’ljallangan loyihalar; Maktab o’quvchilarga mo’ljallangan loyihalar; Shahar miqyosida hal etilishi mo’ljallangan loyihalar; Mamlakat miqyosida hal etilishi mo’ljallangan loyihalar; Dunyo miqyosida hal etilishi mo’ljallangan loyihalar. Loyiha m uni hal etishning taqdqiqot o’tkazish va tajribalar qilish, rasmiylashtirish, tadqiqotni davom ettirish uchun yangi muammolar belgilanishi lozim. Kimyo o’qituvchisi bu toifadagi loyihalardan darsda va sinfdan tashqari ashg’ulotlarining ayrim o’quvchilar bilan olib boriladigan mashg’ulotlarida foydalanishi mumkin. 3.2. Mavzu: Marganes, tabiatda tarqalishi, minerallari va olinishi, kimyoviy xossalari va ishlatilishi Marganes, tabiatda tarqalishi, minerallari va olinishi, kimyoviy xossalari va ishlatilishi mavzusini olib borish texnologiyasi Mashg`ulot metodi Klaster metodi Mashg`ulot rejasi O’quvchilarni dars metodining “Klaster” metodi va vositalari bilan tanishtirish. O’quv jarayonida ularni tanlash va qo’llashni o’rgatish. O’qitishning qonuniyat va prinsiplari. O’qitishning maqsadi va vaz manganat kislotalari, tuzlari, xossalari va ishlatilishi to’g’sida bilimlarini klaster metodi orqali o’rgatish Pedagogik vazifalar: O’quv faoliyati natijalari: ularni bilim va ko’nikmalarini shakllantirish, baholash va izohlash O’quvchilarni o’qitish usullari va vositalari bilan tanishtirish; O’quvchilarni marganes mavzusini mustahkamlash uchun ularga marganesni marganes (II) gidroksid va uning xossasi, marganes (II)- sulfidning hosil bo’lishi, marganes (II)-(IV) ionlarining oksidlanishi, kaliy permanganatning parchalanishi va kaliy permanganatning oksidlanish reaksiyalari to’g’risidagi laboratoriya mashg’ulotlarini bajarish orqali bilim va ko’nikmalarini shakllantirish O’qitish vositalari Dars konspekti, komp’yuter slaydlari, doska O’qitish usullari ma`ruza, namoyish, klaster va lohilash mavzuga kirish (5 min) texnesiy, reniy, ularning umumiy xossalari, minerallari, olinishi, oksidlari, kislotalari, birikmalari, oksidlovchilik xossalari, permanganat, manganat kislotalari, tuzlari, xossalari va ishlatilishi to’g’sida bilimlarini klaster metodi orqali o’rganish to’g’risida tushuncha beradi. Asosiy adabiyotlarning ro’yxati bilan tanishtiradi. Mavzuga doir tarqatma materialni o’quvchilarga tarqatadi. tinglaydilar 1.3.Mashg`ulot mavzusi, maqsadi va o’quv faoliyati natijalarini aytadi. Mavzu nomini yozib oladilar Blits-so’rov usulida mavzu 1- rejasi bo’yicha ma`lum bo’lgan tushunchalarni sanab berishni so’raydi 1.2-ilova Tushunchalarga javob beradilar 2-bosqich Asosiy bo’lim (25 min) Mavzu rejasi va tayanch tushunchalar bilan tanishtiradi. Tinglaydilar 2.1. Ma`ruza rejasining 2 Yakunlovch i (10 min) mumkinligi ma`lum qiladi. 3.2. Mavzu maqsadiga erishishdagi tinglovchilar faoliyati tahlil qilinadi va baholanadi. 3.3. Mavzu bo’yicha mustaqil o’rganish uchun topshiriqlar beradi. 3.1-ilova Topshiriqni yozib oladilar Mavzu bo’yicha bilimlarni chuqurlashtirish uchun adabiyotlar ro’yxatini beradi. Yozadilar Keyingi mazvu bo’yicha qiziqarli savollar beradi motivatsiya hosil bo’lgandan so’ng, tayyorlanib kelish uchun topshiriqlarni beradi. Yozadilar 4-ilova 1. Marganesning tabiiy minerallarini yozing (har bir gurugdan bittadan o’quvchi chiqadi) 2. Tabiatda tarqalishini ayting 3. Marganesning olinishi 4. Fizikaviy xossalari 5. Oksidlari va ularni olinishi, xossalari 6. Kislotalari tuzlari, olinishi, oksidlovchilik xossalari, ishlatilishi 7. Quyidagi reaksiya tenglamalari qiya qilib o’rnating. Probirkani ohista qizdiring va tuz parchalanishida xarakterli tovush paydo bo’lganda probirkaga yallig’langan cho’pni tushiring. Nima kuzatildi? Ajralib chiqqan gaz xossasi asosida reaksiya mahsulotlaridan birini bilib oling. Reaksiya tugagach va xona temperaturasigacha sovigandan keyin probirkaga 2-3 ml distillangan suv quying, eritma rangini va uning tagida qo’ng’ir cho’kma qolganligini kuzating. Kuzatilgan ma’lumotlar asosida reaksiya tenglamasini, elektron siljish sxemasini tuzing, koeffisientlarni tanlang. VII guruh yonaki guruhchasini marganes Mn, texnetsiy Ts va reniy Re tashkil qiladi. Marganes va reniy birikmalari tabiatda uchraydi. Texnesiy esa sun’iy radioaktiv izotoplari holida olinadi; u uranning yemirilish mahsulotlari tarkibida uchraydi. Ular Ular atoml ferromarganes marganesning temir bilan hosil qilgan qotishmasi bo’lib, uning tarkibida ozgina uglerod bo’ladi. Ferromarganes marganesni tabiiy oksidlarini uglerod bilan pirometallurgik usulda qaytarish orqali olinadi, masalan: MnO 2 + 2C → 2CO + Mn Marganes elektr pechlarida oksidlarini alyumotermik yoki silikotermik usullar bilan qaytarib olinadi: 3Mn 3 O 4 + 8Al → 9Mn + 4Al 2 O 3 + 2251,8 kJ MnO 2 + Si  t → Mn + SiO 2 Pirolyuzitdan Mn 3 O 4 hosil qilish uchun uni avval cho’g’lantiriladi: 3MnO 2 → Mn 3 O 4 + O 2 Laboratoriyada marganes olish uchun MnCl 2 ning konsentrlangan eritmasiga natriy amalgamasi ta’sir ettiriladi. Hosil bo’lgan cho’kmani maxsus idishda 400 0 C gacha qizdirib marganesni simobdan tozalanadi. Marganesning sirti oksid parda bilan qoplanganligi sababli yaxlit holdagi Marganes oksid gidratlarining kislotali xossalari Mn(OH) 2 - MnO(OH) - MnO 2 ∙2H 2 O – H 2 MnO 4 – HMnO 4 Marganes (II)-oksid va gidroksidi kimyoviy xossalari jihatidan amgoter moddalardir. Ular oksidlanish darajasini o’zgartirmasdan, kislotalar bilan reaksiyaga kirishib kompleks birikmalarni hosil qiladi. MnO + 2 HCI + 5 H 2 O → [ Mn ( H 2 O ) 6 ] CI 2 Gidroksidi ishqorlar bilan uzoq vaqt qizdirilganda reaksiyaga kirishib, anion kompleks birikmalar hosil qiladi: Mn ( OH ) 2 + 4 KOH → K 4 [ Mn ( OH ) 6 ] MnO – kulrang yashil tusli, yarim o’tkazgich xossasiga ega bo’lgan modda. Uni MnO 2 ni vodorod atmosferasida qizdirib, yoki MnCO 3 ni termik parchalab hosil qilinadi. MnO 2 + H 2  t → MnO + H 2 O t MnCO 3 → MnO + CO 2 MnO suvda erimaydigan modda bo’lganligi uchun uning gidroksidini bil Marganes (II)- birikmalari kislotali muhitda kuchli oksidlovchilar ta’sirida marganes (VII) gacha qaytariladi: 2 MnSO 4 + 5 PbO 2 + 6 HNO 3 → → 2 HMnO 4 + 3 Pb ( NO 3 ) 2 + 2 PbSO 4 + 2 H 2 O Marganes (IV)-oksid kuchli oksidlovchi xossaga ega bo’lganligi uchun qizdirilganda kislotalarni oksidlaydi: MnO 2 + 4 HCI → MnCI 2 + CI 2 + 2 H 2 O Marganes (IV)-oksid ishqorlar yoki oksidlar bilan aralashtirib suyuqlantirilganda manganitlar hosil bo’ladi: MnO 2 + CaO → CaMnO 3 Marganes (IV)-oksidi 530 0 C da qisman kislorod chiqarib parchalanadi: 3 MnO 2  t → Mn 3 O 4 + O 2 ↑ Manganatlar marganes ishqor bilan kislorod yoki boshqa oksidlovchi ishtirokida qizdirish natijasida hosil bo’ladi: 2MnO 2 + 4KOH + O 2 → 2K 2 MnO 4 + 2H 2 O yoki 3 MnO 2 + KCIO 3 + KOH → 3 K 2 MnO 4 + KCI + 3 H 2 O K 2 MnO 4 i Mn 2 O 7 marganesni eng muhim oksidi, qora-bnafsha rangli, yog’somon suyuqlik, kuchli oksidlovchi, yonuvchi hamma moddalar u bilan tutashganda yonadi, portlovchi. Suvda eriganda permanganat kislota HMnO 4 hosil bo’ladi. Mn 2 O 7 + H 2 O = 2 HMnO 4 Permanganat kislota ikki valentli marganes tuzlariga kislotali muhitda PbO 2 ta’sir ettirilganda ham hosil bo’ladi: 2Mn(NO 3 ) 2 + 6HNO 3 + 5PbO 2 → 5Pb(NO 3 ) 2 + 2HMnO 4 + 2H 2 O Texnikada manganat eritmalarini elektroliz qilib permanganatlar olinadi. HMnO 4 to’q binafsha rangli, suvli eritmad kuchli kislota, individual birikma holida olinmaydi. Uning tuzlaridan eng muhimi kaliy permanganatdir. Kaliy permanganat (KMnO 4 ) suvsiz holatda rombik sistemada kristallanadi. Uning zichligi d = 2,7 g/sm 3 ; 20 ° C da 100g suvda 6,3 g KMnO 4 eriydi; kal Eriydigan permanganatlardan terida qo’ng’ir dog’ qoladi, ularni natriy sulfit va xlorid kislota aralashmasi bilan dog’ni tozalash mumkin, bunda rangsiz marganes (II)- ditionit hosil bo’ladi: 2 KMnO 4 + 2 Na 2 SO 3 + 20 HCI = MnS 2 O 4 + 2 KCI + 2 NaCI + 10 H 2 O + 7 CI 2 + MnCI 2 Mustaqil ishlash uchun topshiriqlar: • Qaytarish va mashqlar : Qaytarish, o’z-o’zini tekshirish, analiz, qayta bajarish, mustahkamlash, chuqurlashtirish, yodda saqlash; • Yangi materialni mustaqil o’rganish : adabiyotlar va Internetdan yangi materiallarni o’rganish ulardan foydalanib Konspektni to’ldirish ; • Ilmiy xarakterli ishlarni bajarish : muammoli holatlarni yuzaga keltirish, testlarni tuzish, savollarni tuzish, slaydalarni tayyorlash, uyga topshiriqlarni tayyorlash. Darsliklar va o’quv qo’llanmalar ro’yxat XULOSA Barkamol avlod tarbiyasiga ustuvor vazifa sifatida e’tibor qaratilib kelayotgan Prezidentimiz bu maqsadni millatimisga xos yuksak insoniy fazilat deb e’tirof etgan holda “Barchangiz yaxshi bilasizki, kelajak avlod haqida qayg’urish, sog’lom, barkamol naslni tarbiyalab, yetishtirishga intilish bizning milliy xusisiyatimizdir”, degan edilar. Mustaqil taraqqiyot yo`lini bosib o`tayotgan mamalakatimizning kelajak vorislari yosh avlodning bilim darajasini oshirishda umumta`lim maktablari, kasb- hunar kollejlari va akademik litseylarda o`tiladigan fanlar qatorida kimyo fanining ham munosib o`rni bor. Shuning uchun ham hozirgi kunning dolzarb vazifalaridan biri barkamol avlodni tarbiyalashda hozirgi zamon fan asoslarining mazmuni umumta’lim maktablari, kasb- hunar kollej va akademik litsey umumiy holda ko’rib chiqildi. Bunda darsni bayon qilishda dastlab ularning elementlar haqidagi dastlabki fikrlarini so’rash, keyin esa darsni bayon qilishda pedagogik texnologiya metodlari qo’llanildi. Mavzu ularning ochilishi, tabiatda uchrashi, olinishi, fizikaviy xossalari, kimyoviy xossalari va ishlatilishi ketma-ketligida tushuntirilib, bu tartibda o’quvchiga yetkazish yaxshi samara berishi kuzatildi. Shuningdek bitiruv malakaviy ishi davomida quyidagi xulosalarga kelindi: -elementlarning eng ko’p uchraydigan (ayniqsa kundalik hayotimizda) holatdan boshlash; -ularning eng muhim tabiiy birikmalarining shakli va nima uchun bu holda kelishi - ularning xossalaridagi o’xshahslikni aynan atom tuzilishidagi o’xshahslikka bog’lash kerakligi va h.k. Kelajagi buyuk mustaqil yurtimiz uchun yosh mustaqil va erkin fikrlashga, amaliy tajriba va mehnat ko’nikmalarini rivojlantirishlariga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. И . А . Каримов . Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида « Ўқитувчи » нашриѐт – матбаа ижодий уйи . Тошкент -2012 2. И . А . Каримов . Баркамол авлод Ўзбекистон тараққиѐтининг пойдевори « Ўзбекистон » нашриѐти . Тошкент -1997 3.I.A. Karimov. Yoshlarimiz- xalqimizning ishonchi va tayanchi // Toshkent, Ma’naviyat, 2006 yil, 13 bet. 4. И . А . Каримов . Юксак маънавият - енгилмас куч . ” Маънавият ” нашриѐти . Тошкент -2008 5.H.R.R а him о v, N. А .P а rpyi е v v а b о shq а l а r. « А n о rg а nik kimyoning n а z а riy а s о sl а ri», T., «O’zb е kist о n», 2002 yil. 6. Х.Р.Рахимов. «Анорганик химия», T., «Укитувчиi», 1984 йил. 7. Н.С.Ахметов. «Общая неор 17. Т. М. Миркомилов, Х.Х. Мухиддинов. Умумий химия. Тошкент, Укитувчи-1987 18. Г.П. Хомченко. Кимѐ. Олий укув юртларига кирувчилар учун. Тошкент, Укитувчи-2001 19.Ш.С.Исоков, Ю.Т. Тошпулатов. Умумий химиядан масала ва машклар туплами. Тошкент, Укитувчи- 1982 20. Халк таълими журнали 2009 йил. 1,4-сонлари 21. Q.Ahmerov, A.Jalilov, R.Sayfutdinov Umumiy va anorganik kimyo. Toshkent. «O'zbekiston» 2003 y. 22.E. Lutfullayev va boshqalar. Anorganik kimyodan laboratoriya mashg’ulotlari. Samarqand. 2006y. 23. Sh. Daminova va boshqalar. Anorganik kimyodan laboratoriya mashg’ulotlari. 2007 y. 24. A.M. Nasimov, M.S. Hotamova “Anorganik kimyodan ma`ruzalar matni” NavDPI 2009 y. 25. A.M. Nasimov, M.S. Hotamova, S.J Xo`jayeva, L.M.Usmonova “Anorganik kimyodan laboratoriya mashg`ulotlari” NavDPI 201
Купить