Водород сульфид газини метилдиэтаноламин абсорбентига селективлигини ўрганиш

“ ВОДОРОД СУЛЬФИД ГАЗИНИ МЕТИЛДИЭТАНОЛАМИН АБСОРБЕНТИГА СЕЛЕКТИВЛИГИНИ ЎРГАНИШ ” Мундарижа КИРИШ …………………………………………………………... I . БОБ. АДАБИЁТЛАР ШАРХИ 1.1. Табиий газни агрессив компонентлардан тозалаш..................................... 1.2. Олтингугуртли газларни аминли абсорбентлар билан тозалаш.............. 1.3.Газларни ҳар хил абсорбентлар билан тозалаш технологияси..... 1.4. Кон маҳсулдор қатламининг пасайиши натижасида қазиб олинаётган газнинг хом-ашё таркибий ўзгаришларини содир бўлиши............ II.БОБ. ОЛИНГАН НАТИЖАЛАРНИНГ УМУМЛАШТИРИЛГАН МУҲОКАМАСИ 2.1. Газ таркибидаги намлик миқдорини аниқлаш................................ 2.2. Юқори босимли газни комплекс тайёрлаш .................................... 2.3 . Кон шароитида табиий газни тайёрлаш технологик тизими ........ 2.4 . Уюрмали қувурнинг газ иситгичи билан биргаликда қўлланилиши III. БОБ. ТАЖРИБА ҚИ КИРИШ Мамлакатимизда 1997 йил 23 августда қабул қилинган &#34;Кадрлар тайёрлаш миллий дастури&#34;да замон талабларига, бозор иктисодиёти эхтиёжларига, таълим соҳасидаги халқаро меъёрлар ва андозалар талабларига жавоб бера оладиган мутахассис кадрлар тайёрлаш масаласи қўйилган. Мамлакатимиз Президенти И.А.Каримов ўзининг “ Юксак маънавият - енгилмас куч” номли асарида, &#34;Шуни унутмаслигимиз керакки, келажагимиз пойдевори билим даргохларида яратилади, бошқача айтганда, халқимизнинг эртанги куни қандай бўлиши фарзандларимизнинг бугун қандай таълим ва тарбия олишига боғлиқ&#34;, деб таъкидлайди[1]. Жа ҳо нда молиявий-иктисодий ин қ ироз кенгайиб ва чу қ урлашиб бораётган бир пайтда, ҳ аёт Ў збекистонда и қ тисодий-ижтимоий со ҳ ада ама л га оширилаётган исло ҳ отлар туфайли барпо этилган о ҳисобланади. Шу ўринда табиий газ таркибидан олтингугурт тутган нордон газларни тозалашда бир қанча табиий ва синтетик абсорбентлардан фойдаланилади. Маълумки, табиий газ таркибидан олтингугуртли нордон газларни тозалашда маҳаллий абсорбентлардан фойдаланиш масаласи биринчи галдаги ечимини топадиган муаммолардан биридир. Янги – янги физик, кимёвий абсорбентлар ишлаб чиқариш олтингургутнинг тозалаш жараёнини такомиллашга олиб келди. Кейинги вақтларда газлар таркибидаги водород сульфидни ажратиб олишда МДЭА ни қўллаш катта аҳамиятга эга эканлигини кўрсатди. ДЭА га нисбатан МДЭА бир қанча жиҳатлари билан фарқ қилади. Шўртангаз кимё мажмуасида қўлланилиб келинаётган ДЭА ўрнига МДЭА ни ишлаб чиқариш, бунда ташриф МДЭА ни гексаметилендиамин билан биргаликдаги комназицион ишчи эритмасини ҳам қўлл БМИнинг илмий жиҳатдан янгилиги. Табиий газни аминли абсорбентлар билан тозалашда, маълум бир абсорбент композициясини тайёрлаш орқали олтингугуртлили газлардан тозалашнинг самарали усулини ишлаб чиқишдан иборат. Битирув малакавий иши даврида, энг мақбул абсорбент композициясини аниқлашга мувофиқ булинди. Олтингугуртли газларни аминли абсорбентлар билан тозалашда ва кўпикланишни олдини олишда қуйдаги абсорбент композицияси самарали эканлиги аниқланди: -метилдиэтаноламин (МДЭА) -30-40%-абсорбент; -полимол-10-15% -сирт актив модда; -этиленгликоль (ЭГ)- 10-15% -эритувчи; Сув 30-35% эритувчи дисоцион муҳит ҳосил қилишда. МДЭА ли композициянинг рН муҳити 10 дан юқори бўлгандагина абсорбент сувнинг миқдори 30% ни ташкил қилади ва абсорбентнинг қовушқоқлиги етарли даражада бўлади. Амалий аҳамияти фойдаланилган адабиётлар руйхатидан иборат. I. БОБ. АДАБИЁТЛАР ШАРХИ 1.1. Табиий газни агрессив компонентлардан тозалаш Табиий газ таркибида олтингугурт тутган бирикмалар турли хил ҳолатида 0,1%ни ташкил этади. Уларнинг ичида энг кўп тарқалгани метал олтингугуртли бирикмалар ва сульфат кислотанинг тузларидир. Асосан олтингугуртли бирикмалар сульфидли руда шаклида учрайди. Олтингугуртнинг аллатропик турли хил шакл ўзгаришига қараб, ҳосил қилган бирикмаларининг реакцияга киришиш қобиляти турлича эканлигини бирикмалар таркибидаги олтингугурт атомлар сони кўрсатиб беради. Бир атомли олтингугурт юқори босимда 1500 0 С да қайнайди ва электир зарядни ҳосил қилади. Бир атомли олтингугуртни фотолиз усули ёрдамида фотохимявий реакция ёрдамида углероднинг олтингугуртли оксидига нур таъсир эттириб оли мавжуд бўлади. Водород сульфид ўзига хос ҳидли рангсиз газ, қайнаш темпратураси - 60,3 0 С; парланиш иссиқлиги 18,570 кЖ/моль; суюқланиш темпратураси 85,5 0 С; суюқланиш иссиқлиги 2,380 кЖ/моль;нормал шароитдаги зичлиги 1,5392 кг/м 3 . Водород сульфид сувда яхши эрийди. 1л сувга 3 л водород сульфид эрийди. Водород сульфид сувдаги эриш иссиқлиги 19,246кЖ/моль [4,5]. Олтингугурт (IV)-оксид (SO 2 ) ўткир олтингугурт ҳидли рангсиз газ, қайнаш темпратураси -10 0 С; парланиш иссиқлиги 24,940 кЖ/моль; суюқланиш темпратураси 73,2 0 С; суюқланиш иссиқлиги 7400 кЖ/моль; нормал шароитдаги зинчлиги 1,5392 кг/м 3 . -20 0 С - +10 0 С суюқ ҳолатдаги ўртача термик ҳажмий улиши 1,163кЖ (кг К). Газ ҳолатдаги олтингугурт (IV)-оксид кўмирга (1кг кўмирга атмосфера босимда 50-100 мг) яхши адсорберланади. Углеро диссацияланиш эниргияси ОН боғининг эниргиясидан кичик бўлади.Бу эса меркаптанларини активлигини спиртларга қараганда катталигини кўрсатади. Табиий газни сульфидли бирикмалардан тозалаш орқали газнинг таннархини оширишга олиб келади 60-йилдан бери кўпгина газ қудуқлари очилган бўлиб уларнинг таркибидаги водород сульфид ва олтингугурт (IV)- оксидларни тозалаш ишлари устида илмий ишлар олиб борилади. 1.2. Олтингугуртли газларни аминли абсорбентлар билан тозалаш Табиий газда азот, карбонат ангидрид ва қолдиқ сув буғи хам бўлади. Тозаланган табиий газ токсикологик кўрсатгичларга кўра ГОСТ 12. 1.007-76 га асосан хавфлилик синфи 4 бўлган моддаларга киради ва инсон организмига токсикологик таъсир этмайди, бироқ атмосфера ҳавосидаги кислород миқдори 15-16%гача камайганда бўғилишга олиб келади. Ҳав табиий газ билан тўқнашади ва унинг таркибидаги водород сульфид билан тўйинади, яъни газ таркибидан водород сульфид ажралади. Регенерация қилинган эритма яна қайтадан газни тозалаш учун фойдаланилади [11] . Газ таркибидан водород сульфидидан янада сифатли тозалаш учун ва водород сульфидини алоҳида ажратиб олиш учун кимёвий реагентлар сифатида этаноламинли эритмалардан фойдаланилади. Этаноламинлар аммиакнинг ҳосилалари бўлиб, агар аммиак молекуласида битта водород атоми С 2 Н 5 0 г уру ҳи билан алмаштирилса моноэтаноламин NH 2 (C 2 H 5 0) ҳосил бўлади. Агар аммиак молекуласидаги иккита водород атоми С 2 Н 5 0 гуруҳи билан алмаштирилса диэтаноламин, агар учта молекуласи алмаштирилса триэтаноламинлар ҳосил бўлади. Барча турдаги этаноламинлар водород сульфиди ва углерод оксидларини ютиш хоссал оксидларидан тозаланиб абсорбер юқори қисмидан чиқиб кетади. Тозаланган табиий газ нормал шароитда парафин қ атори углеводородлар, яъни метан, этан, пропан, бутан каби газлар аралашмасидан иборат. 1.3.Газларни ҳар хил абсорбентлар билан тозалаш технологияси Кўрсатиладиган ДЭА ни ўрнига МДЭА ни ишлатилиши қараганда МГҚЗни оқим хом ашёсида газги миқдорини 1,5 мартага катталаштиришга эришилади. Бир хил шароитда МДЭА, ДЭА га қиёслаганда СО 2 учувчанлиги ва абсорбентнинг иссиқлик физикаси 10-15% да энергия сарфланиши бир хил қурилмада ОГПЗ ни иккинчи навбатда диэтаноламинни метилдиэтаноламинга алмаштиришдан аниқ иқтисодий самара берди. МГҚК газини қайта ишлашни кўпайтириш, олтингургут товарини ошиш сони ва газни тозалашдаги энергия сарфлашни пасайиши ҳисобидан аралашма газни қайта ишлаш 300 мин - Водородсульфидни юқори олтингургут кислотали газларида концентрациялашни кўтариш натижасида қўшимча олтингургут олиш - Тозаланган газларни температурасини пасайтириш НТС қурилмаси иссиқлиги ва намлиги нагрузкасига мувофиқ - Олтингургут ангидридини атмосферага ташлашни пасайтириш натижасида завод районларида экологик вазиятни яхшилаш[16,17]. МДЭА ишлатилиши билан бирга селектив технологиясини юқори самаралилига қарамасдан, иссиқлик энергетик харажатларни пасайишига талаб доим ўсиб бормоқда келгусида селективлик жараёнини кўтариш ва шу билан боғлиқ бўлган ҳолда техника иқтисодий афзаллик қатъий талаб этилади. Атроф муҳитни ва очиқ сув ҳавзаларни заҳарланишдан қўриқлаш билан боғлиқ қатъий ва жиддий чоралар кўришга йўналтирилган. Кислотали компонентлардан табиий газни тозалашни такомиллаштир олтингуругут ҳосил бўлиши билан бирга қаттиқ фазали катализатор қатламча асосланган. Бириоқ, ҳеч қандай ютиш қобилятига эга эмас, бундай жараёнлар H 2 S миқдоридан иборат бўлган газларни кичик оқими учун қўлланилади. Цеолитив олтингургут тозалаш ҳам қўлланилиши чегараланган деб топилди ва асосан паст олтингургут газлари учун қўлланилади. Сольвент жараёнларда физик аралашмалар қўлланилади, улар H 2 S бўйича яхши селективлийликка эга. Физик абсорбентлар сифатида катта сонли моддалар ҳар хил синфли қоришмалар бериб ўтилган: амефат спирты, оддий ва мураккаб эфирлар, гетероциклик қоришмалар[19,20]. Физик ютувчанликни асосий камчилиги углеводородга нисбатан уларни паст танлаб олиши ҳисобланади. Шунинг учун тез-тез савол туғилади, оғир углеводородлардан олтингургут газини тахминий тозалаш ҳақида, Жараёнда СОS, CS 2 ва меркаптанларни бутунлай олиб ташлашга эришилади. Авторлар ҳисоблашадики, Селефайнинг жараёни газни тозалашда юқори мўътадил босимда газни тозалаш юқори селективлиги ва қобилятига эга. Селефайнинг жараёни технологик схемаси асосан ҳар қандай амин қурилмалари кабидир. Юқори селективлийлик ёрдамида циркуляция қиладиган аралашманинг кичик ҳажми билан камайишга эришиш мумкин: - тозаланган газда H 2 S таркиби экономика жараёнига 1,5 мг/м 3 гача ноқулай таъсирисиз; - габарит жиҳозлари регенерацияси, ҳамда аралашмани циркуляцион системаси; - энергия ва химреагентларни ишлатиш капитал ва эксплуатацион сарфлашдир. Жараённи етишмаслиги МДЭА билан солиштирганда углеводородларни абсобциясидан иборатдир, циркуляцияда йўқотиш ва реагентни йўқотишни кўпайиб кетиши[23,24]. Биринчи мод Биринчи қаторда Укарсол HS 101 ҳар хил концентрацияси сувли эритмаси кўринишда ишлатиш мумкин, бироқ 50% сувли эритма оптимал селективийлик ва ишлаб чиқаришни беради. Энергияни тежаш кислотали газларни десорбциясида иссиқликни камайиши ҳисобида биринчи навбатда амалга ошади. Ушбу иш келтирилган саноат қурилмаси кўрсатадики Укарсиол HS 101ни қўллаш СО 2 ютишда, МДЭА га нисбатан 20-30% га камаяди. Абсорбентлар таркиби бўйича кенгроқ информация ва унинг қўлланилиш технологияси “Юнион Карбайд” фирмасида жойлашган[25,26,27]. Укарсиол HS 102 абсорбент иши ҳақида [28,29] да маълумотлар берилган. Харакатчан қ урилмани натижасини умумлаштирилган и [ 3 0,31]да келтирилган, у 1986-йилда ишга туширилган. Водород сульфиди таркибига кирадиган газ 2.8г/м 3 , СО 2 – 4.2% , ишчи босими 6.5 атм ва газдаги ю Температураси – 38 0 С Регенерацияга учраган эритманинг температураси – 43,3 0 С Эритманинг концентрацияси 50% оғирликда Углерод (IV) – оксидининг Укарсол HS 101даги миқдори 40,3% сакраб ўзгариб туради. Укарсолнинг 111 шунча ўхшаш шароитида 50% эритмада СО 2 60,7% сакрашини кўрсатади ва H2S 5 рм ни тозаланган газда. Укарсол 111 ни қўллаш жараёнида СО 2 ютилиши 34,2% га камаяди. Кейинчалик Роки Мауетин қурилмасида саноат синови ўтказиладиган қурилманинг аппарат жиҳози бўйича асосий маълумотлар абсорбер ички диаметри 76,2 см билан ва 20-10 платин тарелкаси билан эритмани узатиш нуқтаси – 20,16 ва 12 тарелкасини ишчи босим – 15 атмосфера (атм) циркуляциялайдиган ҳажми – 13,6м 3 /соат. Укарсол 111 ва HS 101 эритмалари 30-35% синалди. Водород сульфидни концентрайияси – 0,55-0,78% ҳажми, СО 2 – бўлиб, у корразияга чидамлидир. 80% ли сув эритманинг ва тоза абсорбентнинг айрим физик хоссалари келтирилган. Тасдиқлашича, Укарсол – Le – 701 ўзини яхши жиҳатлари бу энергияни етарлича тежаши ҳисболанилади, кипитильник (қайнатгичда) буғни кам харажатлилига мослаштирилгани, циркуляцияни кичрайтирилган ҳажмидан эритмани аерекачкада энергияни кам харажат бўлишига мослаштирилган. Қўшимча маълумотлар “Юнион Карбайд” фирмасининг савда вакиллари талабига муофиқ тақдим этилади. АТОСНЕМ (н) фирмасида аминли абсорбент МДЭАt L F шубҳасиз қизиқиш ўйғотди. МДЭА L F – газларни олтингургут тозалаш учун кам буғланадиган абсорбент, Н 2 S нисбатан фарқли ўлароқ ниҳоятда паст парланиш қобилятли ва юқори (селективнийлигидир) самарадорлигидир. Унга ютиш қобилятини тиклаш учун чуқур тозалаш талаб этилмайди. У мураккаб иккиламчи диаминзфирлар асосида берилган. Уларнинг концентрацияси сув ёки эритувчи ишлатишдаги эритувчида 0,1-0,6 моль/литрни ташкил этиди. Абсороцияни температураси 20-100 0 С, босими 0,3-1 33 кгс/см 2 , абсорбент 1,2 бисэтан сифатида ишлатилиши мумкин. Ишлатилган эритмани регерацияси уни 50-1700 С гача 0,7-3,3 кгс/см 2 босимда қиздирилган шароитда ўтказилади. Эритмада қўшимча метилдиэтаноасминни, яна кўпикка қарши асбор (антивспениватли) ва коррозия ингибаторини киритишна тавсия этилади. “Экссон” фирмасини бошқа патентида абсорбент сифатида стеричек мураккаб аминларини таклиф этилади. Масалан, бис (тетраминоалкильне) ҳосиласи. Бундай вазиятда анча паст маблағ сарфлашва энергия сарфи, аминларни тозалаш одатий жараёнга нисбатан ҳисобга олинади. Регенерацияда буғ сарфи ва абсорбент Сарф харажат 74 Бир йиллик эксплуатоцион жараён 57 Реагентнинг ва энергиянинг шундай паст сарфланиши ишга тушириш сарфи 43% га пастга тушиб кетишига МДЭА ҳолатига солиштирилганда капитал харажат 26% га олиб келади. Аммо мавжуд жиҳозлар модификация даврида максимал тежамкорлик ютуқлари содир бўлади. Фазовий қийин аминларни мураккаблигидан ва уларни ишлаб чиқариш чиқариш капитал сиғими технологиясини қимматлигини ҳисобга олиш лозимдир. Келтирилган илмий-техник информациядан келиб чиққан ҳолда, селектив ютувчанлик қўлланилган концепция кенг тарқалган деб топилди. Бу областда лаборатория ва тажриба ишлаб чиқариш қурилмаси завод шароитида ҳам янги разработкалар текширилади. Селектив ютувчанлик асосидаги технологияуларни техника – экономик афзаллигини исбот қилди, электрэнергияни, буғни тежаш, а тозалашга бутун дунёда қизиқиш ошиб бормоқда. Шу билан бирга бирон бир абсорбент йўқки олтингургут тозалашни барча оптимал вариантлари учун. Ҳар бир конкрет вазиятда газнинг таркибига боғлиқ бўлган ҳолда (Н2S/СО2 ўзаро бирикуви, олтингургут органик аралашмаси), газни тозалашга талаб, системасидаги босим ва бошқалар мос тушувчи ютувчини танлаш лозимдир. Шунинг учун эга бўлган ассортиментдан ёки янги ишлаб чиқилган абсорбентларни йиғишни қидириш актуаль ҳисобланади. Газларни тозалашни абсорбцион методи газларни ва суюқликларни ҳар хил аралашмаларига асосланган. Абсорбцион жараёнлар ҳар хил белгилар бўйича синфлаштирилган. Уларни ютувчанликнинг физик-химик хусусиятлари боғлиқ бўлган ҳолда физикавий ва химиявий абсорбциялар жараёнига бўлиши мумкин. Бу бўлиш шартлидир. Физикавий абсобция учун о У қуйидагича берилган HOCH 2 CH 2 NH 2 + H 2 S ↔ HOCH 2 CH 2 NH 2 + HS HOCH 2 CH 2 NH 2 + H 2 O + CO 2 ↔ HOCH 2 CH 2 NH 2 + HCO -3 Бу қайтарилиш реакциясидир, уларнинг тенглаштирилиши температуранинг бошқаришда силжиши мумкин. Бундан ташқари системани тенглаштириш баъзи таъсирларни кўрсатади, ҳамда кислотали газларни парциянал босими ва бошқа факторлар. Контактлаштирилган температура одатда 25-50 0 С ни ташкил этади. Бунда босим газни самарали амалга оширади ва кенг интервалда тебранади – атмосферадан чексизликкача, маълум даражада 7 МП ни кўтарилиши. Аминларни танлашда ҳар бир аниқ вазиятда диққат билан техник экономик текшириш ишларини ўтказиш керак. Нозик газларни тозалаш қурилмаси учун диэтаноламин (ДЭА) ёки учэтаноламин (ТЭА) га нисбатан моноэтаноламин (МЭА) тўғри келади, чунки унда а компонентларни сақлаши зарур. Карбонат ангидрид (углекислий) газ ва олтунгургут ли бирикма қурилма ва трубаларда каррозия емирилишига олиб келади. Олтингургут бирикмаси ва уларни ёниши (яъни тутиш) атроф муҳитни заҳарлайди [51]. Кислотали компонентлардан газларни тозалаш учун суюқлик жараёнлари қўлланилади. Суюқлик жараёнлари ва адсорбция тозалаш жараёнлари қўлланилади. 1.4. Кон маҳсулдор қатламининг пасайиши натижасида қазиб олинаётган газнинг хом-ашё таркибий ўзгаришларини содир бўлиши Газ конлари хом-ашёси таркибида метан, этан, пропан, бутан, пентан (ҳамда уларнинг изомерлари) ва улардан юқори углеводородлар бўлганлиги учун углеводородларнинг фазавий ўзгаришлари асосан уларнинг қувурлар бўйлаб оқими даврида бошланди. Табиий газ таркибида сув буғлари, водород сульфид, углерод оксиди ва II.БОБ. ОЛИНГАН НАТИЖАЛАРНИНГ УМУМЛАШТИРИЛГАН МУҲОКАМАСИ 2.1. Газ таркибидаги намлик миқдорини аниқлаш Ҳозирги пайтда юқорида келтирилган ҳамма маҳсулотларга ҳам сифат кўрсаткичлари стандартлар ва техник талаблар кўринишида ишлаб чиқилгани йўқ. Ишлаб чиқилган стандартлар ҳам 5 йил муддатга ишлаб чиқилган. Стандартлар муддати тугагандан сўнг техника ва технологияларнинг ривожланиши тайёрланаётган газ маҳсулоти сифатига янги, янада қаттиқроқ талабларни қўллаш имкониятини беради. Техник талаблар эса чегараланган сондаги корхоналарнинг маҳсулот берувчи ва истеъмолчилар ўртасида ўрнатилган шартномалар асосида исталган муддатга тузилади. Товар газ маҳсулотларига сифат кўрсаткичлари томонларнинг ўзаро келишуви натижасида ўзгартирилиши мумкин. Товар газ маҳсулотлари сифат кўрсаткичлари ўрнатилишин Газ босимининг пасайиши билан ҳар қандай шароитларда ҳам газнинг намликни сақлаш турғунлиги ошиб боради. Агар газни ташишда изотермик жараён таъминланилса унинг ҳаракати давомида газ сув буғлари билан тўйинмаган ҳолатдалигича қолади. Шунинг учун компрессорлар орасидаги масофаларда изотермик жараён орқали газ гидратлари ҳосил бўлиши олди олиниши босимнинг қувур узунлиги бўйича камайиши ҳисобига сақланиб туриши мумкин. Қувурда газ босимининг камайиши билан газ гидратлари ҳосил бўлиш ҳарорати пасаяди. Шунинг учун газ ташишнинг изотермик жараёнида газ гидратлари ҳосил бўлиши эҳтимолликлар қувур бошланғич қисмида юқори бўлади. Лекин амалиётда изотермик газ ташиш газ қувурлари алоҳида қисмларидагина бўлади. Қувурнинг атороф муҳит билан иссиқлик алмашинуви ва газ дросселланиши натижасида унинг ҳа ҳароратнинг -5-6°С дан ошиб кетмаслигини таъминлайди. Газ босимининг қувур узунлиги бўйича камайиши ҳисобига уни ташишда ҳароратини ушлаб туриш йилнинг ҳар хил мавсумида алоҳида тадбирларни ишлаб чиқишни талаб қилади. Шунинг учун йилнинг қиш ва ёз ойларида қувурлардан ташилаётган газ шудринг нуқтаси -2°С (қиш ойлари) ва -7°С (ёз ойлари) бўлгунга қадар қуритилади. Тармоқ стандартларига к ў ра газ ташиш тизимлари технологик жиҳозларининг иш қобилиятини ошириш мақсадида газ таркибидаги сув бўйича шудринг нуқтаси 8-13°С га камайтирилиши кўзда тутилади. Табиий газ таркибидаги суюқ углеводородларнинг бўлиши газни ташишда қувур босими камайишини оширади ва газ ташиш тизими ишлаш самарадорлигига салбий таъсир қилади. Шунинг учун ташиш тизимида муҳитнинг таркибига боғлик равишда углеводородлар бўйи жиҳозлар ички коррозиясини жадаллаштиради. Тармоқ стандартлари товар газ таркибидаги алоҳида углеводородларнинг аниқ миқдорларини рухсат этилган қийматларини ўрнатмайди. Бу ҳолат турли конларнинг табиий газ хом-ашёси таркибий жиҳатдан ҳар хиллиги билан изохланади. Магистраль қувурларга узатиладиган газларнинг асосий сифат кўрсаткичлари 2.2 - жадвалда келтирилган. Табиий газ хом-ашё кўринишидан товар кўринишига келтириш унинг таркибидаги углеводородлар миқдорининг нисбатини камайтириш билан бир фазали ҳолатини таъминлаш, унинг таркибидаги ноуглеводород қўшимчаларни ажратиб олиш орқали эришилади. Кон амалиётида табиий газ бир фазали таркибига эришиш доимий бир технологик жараёнлар орқали амалга оширилиши қийинчиликлар тўғдиради ва қўшимча ишлов бериш усулларининг қўлланилишини тақазо қилади. Табиий газ кўрсаткичлари нормалари Кўрсаткичлар Ёз ойлари Қиш ойлари 1 Намлик бўйича газнинг шудринг нўқтаси < 0 <-5 2 Углеводородлар бўйича газнинг шудринг нўқтаси < 0 < 0 3 1 м 3 газ таркибидаги қўшимчалар массаси, г- - механиқ қўшимчалар - водород сульфид - меркаптанли олтингугурт < 0,003 < 0,02 < 0,036 < 0,003 < 0,02 < 0,036 4 Кислороднинг ҳажмий улуши, % < 1,0 < 1,0 Кон шароитида газни тайёрлашнинг бундай тизимни қўлланилиши мураккаб кон жиҳозларини базавий конда концентрациялаш имкониятини беради ва бунинг билан базавий кон атрофидаги майда конларда соддалаштирилган схемалардан фойдаланиш шароитини т у ғдиради.Табиий газ таркибидаги суюқ углеводородлар ва бошқа қўшимчаларнинг рухсат этилган қийматлари тўғрисида қабул қилинган бирлик тизим ҳозирги пайтда йўқ. Уларнинг қийматлари аввал Ёнувчан сиқилган углеводородли газларга қўйиладиган техникавий талаблар № Кўрсаткичлар Нормалари ПБА қишги ПБА ёзги Бўтан 1 Компонент таркиби, %: -метан, этан ва этилен, жами -бутан ва бутилен, жами >4 >75 >6 >60 >6 - 2 Суюқ қолдиқ, 20 0 С да <1 <2 <2 3 Тўйинган бўғ босими, МПа <0,16 <1,6 4 Н 2 S миқдори, г/100 м 3 газда <5 <5 <5 5 Олтингугурт миқдори, % <0,015 <0,015 <0,015 6 Эркин ҳолдаги сув миқдори, % - - - 7 Ишқорлар миқдори, % <0,5 <0,4 <0,3 Кон шароитида табиий ва нефть газларини тайёрлашда товар газ, суюқ углеводородли маҳсулотлар, сиқилган газ, барқарор конденсат ва шу туркумдаги маҳсулотлар олинади. Товар газларнинг тўлиқ сифат кўрсаткичларини аниқлаб туриш мақсадида доимий равишда унинг таркибий қисмлари таҳлил қилиниб турилади. Ўрнатилган сифат кўрсаткичларидаги товар газ магис намликлардан қуритиш ва оғир углеводородларни ажратиб олиш жараёнлари бир қурилманинг ўзида ёки алоҳида алоҳида қурилмаларда амалга оширилади. Газ конларда турли хил тизимдаги газни йиғиш тизимлари қўлланилади. Юқори қатлам босимли конларда асосан газни қуруқий йиғиш тизими қўлланилади Газни тайёрлашнинг асосий жараёни дроссель - эффектдан фойдаланган ҳолда паст ҳароратли сепарация усули ҳисобланади . Агар газ босими 0,6 МПа дан пасайиб кетса паст ҳароратли сепарация усули яхши самара бермайди. У ҳолда бошқа усуллардан, масалан, абсобцион ёки газни бош бинода сунъий совутиш усулларидан фойдаланилади. Газни конлардан г уру ҳ ий йиғиш тизими марказлашган ҳолда амалга оширилиши Зеварда ва Аланг конлари газни комплекс тайёрлаш қурилмаларида амалга оширилиши йўлга қўйилган. Газни тайёрлаш бутун оғир углеводородларнинг ажралиши ва чўкиши ҳисобига қисман қатлам сувлари ва конденсатлар ажратиб олинади. Лекин газ таркибидаги сув буғлари ва конденсатлар бу ҳолда тўлиқ ажратиб олинишига эришилмайди. Дастлабки тайёрланган табиий газ таркибидан паст ҳароратли сепарация қурилмасида сув буғлари ва оғир углеводородлар ажратиб олинади. Газ таркибидаги водород сульфидни олиш жараёни қисман бош бинонинг ўзида аминли абсобцион усулда ва бир қисми Муборак газни қайта ишлаш заводида, бир қисми эса Ш ў ртан г аз комплекси бош биносида газни олтингугуртдан тозалаш қурилмаларида амалга оширилади. Газ конлар махсулоти таркибидан юқори молекуляр газларни ажратиб олиш усулини танлаш газ босими ва таркиби, компонентларнинг берилган даражада ажратилиб олиниши, ишлаб чиқариш миқиёси ва бошқа бир қанча оми Газни йиғиш тизими майдон ва коннинг конфигурациялари, қудуқ усти параметрлари ва дебити, кон захиралари, ҳажми ва таркиби, маҳсулдор қатлам тавсифномалари ва сони, газни ташиш учун тайёрлаш усули, товар газ сифатига бўлган талаблар, технологик жиҳозлар қуввати ва бошқа шу каби омилларга боғлик. Ҳозирги пайтда газ қазиб олиш ҳажмининг кўпайиши қуруқий газ йиғиш тизимларига ўтишни тақазо қилмоқда ва бу тизим республикамиз газ конларида кенг қўлланилмоқда. Бу тизимда бир қуруқ қудуқлар марказида газ йиғиш пунктлари жойлаштирилади ва улардан умумий кон коллекторлари орқали газ газни комплекс тайёрлаш қурилмаларига юборилади. Газ маҳсулотларини йиғиш тизимининг асосий элементи алоҳида қувурлар ва коллекторлар ҳисобланади. Улар орқали табиий газ, газни комплекс тайёрлаш қурилмалари, газ йиғиш п давомида гидратлар ҳосил бўлишига қарши уларнинг олдини олиш ва ҳосил бўлган гидратларни юқотиш йўналишларида кимёвий технологик усулларда қарши курашилади. Гидратларнинг ҳосил бўлиши газларнинг термодинамик шароитлари ўзгаришлари билан узвий боғлик,. Шунинг учун газ гидратлари ҳосил қилмаслик учун технологик тизимларнинг ҳар бир босқичида зарурий чора ва тадбирлар - кимёвий реагентлар киритилади. Кристалгидратларга қарши курашишнинг асосий усули гидратлар ҳосил бўлиши олдини олишдир. Ҳосил бўлган гидратларни юқотиш эса мушкулотлар сифатида қаралади. Чунки гидратларни қувурлар ичидан олиш учун албатта қувур ишлаш жараёнида тўхталишлар содир бўлади. Газни водород сульфиддан тозалаш учун қуруқ ва ҳўллаш усулларидан фойдаланилади. Қуруқ усулда тозалаш асосан таркибида темир гидрооксидлари бўл Этаноламинлар аммиакнинг ҳосилалари бўлиб, агар аммиак молекуласида битта водород атоми С 2 Н 5 О г уру ҳ и билан алмаштирилса моноэтаноламин NH 2 (C 2 H 5 О ) ҳосил бўлади. Агар аммиак молекуласидаги иккита водород атоми С 2 Н 5 О г уру ҳ и билан алмаштирилса диэтаноламин, агар учта молекуласи алмаштирилса триэтаноламинлар ҳосил бўлади. Барча турдаги этаноламинлар водород сульфиди ва углерод оксидларини ютиш хоссаларига эга бўлганлиги учун газни тозалаш учун уларнинг турли хилдаги концентрацияларидаги эритмаларидан фойдаланилади. Оддий ҳароратларда этаноламинлар водород сульфид ва углерод оксидлари билан нотурғун бирикмалар ҳосил қилади. Масалан, моноэтаноламиннинг водород сульфид билан қўйидагича ўзаро таъсирлашади: NH 2 (C 2 H 5 0) + H 2 S = (C 2 H 5 0) NH 3 HS (1.2) Бу реакция қайтар р ҳам кучайтиради. Шунинг учун газни магистрал қувурлар орқали ташишдан аввал албатта уни тозалаш ва қуритиш жараёнларини амалга ошириш зарур. Табиий газ таркибидан сув буғларини ажратиб олиш учун суюқ ҳолдаги қуритувчилар билан бир қаторда қаттиқ қуритувчилар ҳам қўлланилади. Газни махсус тозалаб қуритишда қаттиқ моддалар сифатида кўпинчалик фаоллашган алюминий оксиди А1 2 0 3 дан фойдаланилади. Табиий газ алюминий оксидли адсорбер орқали ўтишда сув буғларини ўзида тутиб қолиб А1 2 0 3 -2Н 2 0 адсобцион бирикмани ҳосил қилади ва адсорбердан иссиқ ҳаво юборилиб адсорбер регенерация қилинади[52]. Газ конлар и дан табиий газни йиғиш қудуқдан истеъмолчига бўлган газни мос равишда тайёрлаш ишлаб чиқариш жараёнини ўз ичига олади. Табиий углеводородли газ турли мақсадларда фойдаланилганлиги учун у энергиясидан максимал ва рациональ фойдаланиш; қудуқдарнинг оптималь ишлаш режимларини таъминлаш ва бошқа шу кабиларни таъминлаб бериши зарур. Табиий газни конларда йиғиш тизимларини танлаш конларнинг турига, климатик ва географик шароитларига, кондаги газ захираларига, коннинг майдони ва конфигурациясига, маҳсулдор қатламларнинг сони ва тавсифномаларига қудуқларнинг ишчи дебитига, қудуқ усти босимига, газ таркибий қисмларига, газ таркибидаги зарарли қўшимчалар миқдори, конда қудуқлар сони ва уларнинг ўзаро жойлашуви ҳамда қабул қилинган газ тайёрлаш усуллари ва технологияларига қараб белгиланади. Газни йиғиш тизими асосида технологик жараёнларни тўғри ташкиллаштириш мақсадида газни тайёрлаш технологик объектлари ва қудуқларнинг ўзаро жойлашуви, газ йиғиш тармоғи формалари, тизимдаги босим марказлашган ташиш ва йиғиш тизими орқали газ газни комплекс тайёрлаш қурилмалари умумий коллекторига узатилади. Шунингдек кон газни комплекс тайёрлаш қурилмасида Алан кони гази ҳам тайёрланади. Вилоятимиздаги асосий газ конлари бўлиб, табиий газ таркибида суюқ углеводородларнинг бўлиши газни тайёрлаш жараёнида қўшимча технологик усуллар ва жараёнларни қўллашни, ҳамда томчили сувларнинг бўлиши газни қуритиш жараёнини олиб боришни тақазо қилганлиги учун йиғиш тизими индивидуал ва қуруқий тайёрлаш тизимлари унчалик самара бермайди. Ҳозиргача газконденсатли конлар маҳсулотлари асосан ёнилғи сифатида фойдаланилиб келинганлиги учун унинг сифатига унчалик эътибор берилмасдан фақат техник шартлар билан чекланиб қолинар эди. Лекин охирги йилларда газни қайта ишлаш соҳасининг ривожланиши, газ тарки ишлатиш даврида қатлам босимининг ва ҳароратининг ҳамда қудуқ усти ишчи босимининг камайиши билан уларнинг фазавий ўзгаришлари туфайли суюқ ҳолатга ўтиш жараёнини тезлаштиради. Газконденсатли конларнинг газини ташиш учун кон шароитида фақатгина газнинг таркибидаги сувларни эмас балки конденсатларни ҳам ажратиб олиш ва уларни барқарорлаштириш жараёнларини қўллашни талаб қилади. Коннинг тавсифномаларига, қудуқларнинг ўзаро жойлашуви йиғиш жараёнинг қабул қилинган тизимларига боғлик равишда газни намликлардан қуритиш ва суюқ углеводородларни газ таркибидан ажратиб олиш жараёнлари бир қурилманинг ўзида ёки алоҳида алоҳида қурилмаларда амалга оширилиши мумкин. Шунинг учун газконденсатли конларда табиий газни тайёрлаш ишлари ҳар хил тизимлар бўйича амалга оширилади. Газ конлар и да газни дастлаб углеводородлардан фақат этилен ва пропиленлар гидратлар ҳосил қилади. 2.4-жадвал Индивидуаль углеводоротларнинг гидратлари парчаланиш шароитлари № Газ Гидратни парчаланиш ҳарорати Гидратни парчаланишни критик нўқтаси 1 Метан -84,4 - - 2 Этан -28,8 14,8 3,4 3 Пропан +5,5 5,5 5,6 4 Изобутан - 2,6 0,17 5 н- Бутан - 1,5 - 6 Углерод оксиди -24,0 10,0 4,5 7 Водород сульфид +0,35 29,0 2,3 Юқорида келтирилган углеводородларнинг гидратлари метанга нисбатан бир хил босимда юқори ҳароратларда гидратлар ва критик гидрат ҳосил қилиш ҳароратлари билан фарқ қилади (2.4 -жадвал). Табиий газлар компонентлари гидратлари умумий формулалари қуйидагича: СН 4 -6Н 2 0; С 2 Н 6 -8Н 2 0; С 3 Н 8 -17Н 2 0; С 4 Н, 0 -17Н 2 О; H 2 S -6 H 2 0; N 2 - 6 H 2 0; C 0 2 -6 H 2 0. Метан гидрати СН 4 -6Н 2 0 бошқа турдаги угл тиқинлари ҳосил бўлиб, қувурлар кесим юзасини қисман ёки бутунлай қуршаб олади ва газни қазиб олиш ва ташиш тизимида қўлланиладиган жиҳозларда жиддий қийинчиликлар туғдиради. Табиий газ зичлиги ошиши билан ҳар қандай ҳолларда ҳам гидратлар ҳосил бўлиши эҳтимоллиги ошмайди. Айрим ҳолларда газ зичлиги камайганда ва ҳароратнинг ошиши натижасида кристалгидратлар ҳосил бўлиши кузатилади. Агар газнинг зичлиги гидратлар ҳосил қилмайдиган компонентлар ҳисобига оширилган тақдирда гидратлар ҳосил бўлиши ҳарорати пасаяди. Табиий газ таркибида гидратлар ҳосил бўлишининг асосий шароитлари газнинг сув буғлари билан мос хлоратлар ва босимларда тулиқ туйинганлик ҳолати ҳисобланади. Асосий шартлардан ташқари ташилаётган маҳсулот таркибида гидратлар ҳосил бўлишининг оқимнинг юқори тезлиги ва турбулентлиги, ҳимоясини таъминловчи кимёвий технологик усул ҳисобланади. Газни тайёрлашда абсорбцион усуллар нам газларни сув буғларидан қ уритиш ҳамда газлар таркибидан нордон газларни ажратиб олингандан сўнг унинг таркибидаги сув буғларини ажратиб олиш учун қўлланилса, адсорбцион усуллар эса нам газларни кейинги босқичларда паст ҳароратларда қайта ишлаш мақсадида қуритиш учун қўлланилади. Кон қудуқларидан қазиб олинаётган газ маҳсулоти таркибидан намликлар ва суюқ углеводородларни бир вақтнинг ўзида ажратиб олиш учун амалиётда сунъий ва табиий совутиш ёрдамида амалга ошириладиган газни паст хлоратли сепарциялаш кенг қўлланилади. Конлардан фойдаланишнинг охирги босқичларида корхоналарнинг техник-иқтисодий кўрсаткичлари камайиб бориши, хом-ашё босимининг пасайиши, конденсат омилининг камайиши, янги қуду Газни паст ҳар оратли ажратиш қурилмаларидан фойдаланиш даврида юқорида келтирилган омиллар таъсирида уларнинг самарадорлиги камайиб боради. Айниқса бу таъсир сепарация ҳарорати ва газнинг таркибий қисмларига сезиларли бўлиб, қабул қилинган сепарация ҳароратларида газ таркибидан конденсат ҳосил килувчи компонентларни ажратиб олиш миқдори камайишига олиб келади. Табиий газ таркибидан газ нинг тўлиқ ажратиб олинмаслиги газни магистрал қувурлар орқали ташишда углеводородли фазаларнинг конденсацияланиши ва қувур пастки қисмларида тўпланиб қолишига сабаб бўлади. Шунинг учун қатлам босими ва газни қазиб олиш миқдори камайиши шароитларида қурилмаларни реконструкция қилиш зарурати туғилади. Бу ҳолат ҳозирги пайтда вилоятимиздаги фойдаланилаётган барча йирик конларда кузатилмоқда. 2.4 . Уюрмали қув қайтмас адиабатик кенгайиш - дросселлаш, ҳамда фойдали иш бажарилиши билан қайтар адиабат кенгайиш - детандер ва турбодетандерлар ишлаш принципига асосланган. Газни дросселлаш газнинг штуцер орқали оқиб ўтиши жараёнида босимининг пасайиши эффектига асосланади. Адиабат оқим шароитида оқим тезлиги штуцерда ва ундан кейин сезиларли даражада ўзгармайди. Газ энтальпияси дросселланиш ва ундан кейинги даврларда бир хил қийматларга эга бўлади. Ҳақиқий шароитлардагина дросселланишгача ва ундан кейин газ оқими тезлиги фарқлари ҳисобига ва атроф муҳит билан иссиқлик алмашинуви ҳисобига газ энтальпиясида бироз ўзгаришлар бўлади. Дросселланиш жараёнида энтальпия ўзгариши нолга тенг бўлиб изоэнтальпия шароити деб ҳисоблаш мумкин. Газнинг дросселланиши давомида ҳароратнинг ўзгариши Жоуль - Томсон диффере 2.1 - расм. Табиий газ интеграль дроссель эффектининг бошланғич босим ва босим камайиши боғлиқлиги графиги Газни дросселлаш ёрдамида паст ҳароратларни олиш ўзининг оддийлиги ва оз капитал ҳаражатлар талаб қилиши билан фарқ қилиб лекин унинг газни совутиш жараёнидаги самарадорлик кўрсаткичлари газ кенгайиб иш бажаришдаги паст хлоратлар олиш самарадорлигидан кичик. Газ конлар и дан фойдаланишнинг дастлабки босқичлари қатлам босимининг юқори бўлганлиги билан тавсифланиб, штуцерда етарли даражада босимнинг камайишини таъминлаб беради ва бунинг билан ҳароратнинг зарурий пасайишига эршилади. Қудуқлардан фойдаланишнинг кейинги босқичларида қатлам босимининг камайиши натижасида газни дросселлаш жараёнида талаб қилинган хлоратнинг пасайишига эришишни таъминлаб бера олмайди.Бундай ҳолларда газни пас қурилмаларнинг сунъий совутиш қурилмаларини қўлланилмасдан ишлаш муддатини узайтириш имконини беради. К ў кдумалок нефтгазконденсатли конида газни паст ҳароратли ажратиш қурилмаларидан фойдаланиш тажрибаси шуни кўрсатадики, нефть ва газни биргаликда тайёрлаш ва уларнинг таркибидан конденсатни ажратиб олиш жараёни ўзаро бир бири билан боғланган. Конда қўлланилаётган паст хлоратли ажратиш қурилмасига келаётган нефть таркибидан олинаётган йўл овчи газлар тайёрланаётган табиий газ таркибига салбий таъсир қилади. Газни комплекс тайёрлаш қурилмасига кираётган газ таркибида енгил нефть фракцияларининг бўлиши ва қудуқлар махсулоти таркибидаги оғир фракциялар бутун конденсат тайёрлаш тизимида аралашмалар ҳосил бўлишига сабаб бўлмоқда. Дросселлаш жараёни ёрдамида газни совутиш билан тайёрлаш қурилма МДЭАнинг шу максадда кенг ишлатиладиган алканоламинлар, моноэтиноламин ва деэтиноламинга нисбатан афзалликлари қ уйидагилардан иборат: - водород сульфидин С0 2 аралашмасидан ажратишда юкори селективликка (танлаб ажратишга) эга. - системада айланиб юрувчи эритма кичик хажмда б ў лади. - эритма регенерацияси учу н сув бу ғ ининг солиштирма сарфи кам. - углеродли п ў латга эритма кам таъсир этади, яъни занглаш хусусияти кам. - унча юкори б ў лмаган к ў пикланишга мойиллик. Циклик жараён мохияти шундан иборатки, бунда газ МДЭА эритмаси билан юборилади, с ў нгра эритма регенерация қ илинади ва яна у ювиш боскичига (абсорбцияга) қ айтарилади. МДЭАга водород сульфиднинг ва карбонат ангидриднинг абсорбцияси қ уйидаги кимёвий реакциялар билан узатилади. R 3 N+H 2 S+ R 3 NH + -HS _ (l) R 3 N+C0 2 +H назорат қ илади. Маълумки, газ аралашма компонентларининг сую қ ликларга абсорбция тезлиги шу компонентларнинг икки фаза - газ ва суюклик аралашмаси тезлиги билан ани қ ланади. Бунда, агар H 2 S ва С0 2 нинг газ фазасидаги алмашиниш тезлиги ў заро якин б ў лса, уларнинг сую қ ликдаги алмашиниш тезлиги к ў прок 1- ва 2- кимёвйй реакцияларда борадиган абсорбция тезлиги билан аникланади. Шу сабабли 1- ва 2-реакциялар тезлиги жуда катта б ў лишига карамасдан H 2 S ва С0 2 нинг МДЭА эритма билан умумий абсорбция тезлиги унчалик даражада б ў лмаса хам, H 2 S нинг тезрок ютилиши билан фаркланади. Шу тарика, ушбу холатда газ таркибида С0 2 қ атнашган газдан H 2 S H И танлаб ажратишга эришиш мумкин. Бунда абсорбер шундай ў лчамларга эга б ў лиши лозимки, яъни газнинг унда б ў лиш вактини таъминлай тозалаш тархи икки параллел ишловчи тизилмалардан иборат. Бундан ташкари, тарх бўйича тизимларнинг кетма-кет тартибда ишлашидан, юқори олтингугуртли газни тозалаш мумкинлиги хам назарда тутилган. Иккала тизимдаги десорберларнинг ишдан чикишида блокнинг технологик тизимини қуйидаги вариантда кайта кўриш ҳақида қарор қилинган. Газ бўйича иккита тизим, эритма бўйича битта тизим. Янги қабул қилинган тархда хом ашё гази блокка икки оким бўйича параллел ишловчи иккита ажратгич 10 С-1, иккита абсорбер 10К-1/1, 2 оркали қабул қилинади. Тозаланган газнинг чиқиб кетиши тозаланган газ умумий ажратгич 10 С-2 орқали амалга оширилади. Иккала абсорбер 10К-1/1, 2 дан тўйинган эритма умумий экспанзер Е-1 га келиб тушади ва битта оқим билан десорбер 10К-2 га регенерация қилишга берилади. Бундан кейин битта ў лчаш диафрагма поз.301 оркали амалга оширилиб, операторлар хонаси шчитида жойлашган асбобга к ў рсаткичлар узатилади. ЮС-1/1 даги босим фарки ДСП-3 да ў лчаниб, ундан пневматик хабар иккиламчи асбоб поз.203 га келиб тушади. Хом ашё гази ажратгичнинг тепа қ исмидан чи қ иб 10К-1/1 абсорбердаги ликопчаларга келиб тушади. Абсорбернинг ў рта қ исмига келадиган ва сеткали тарелкадан сеткасиз (глухой) тарелкага олиб тушадиган МДЭАнинг 30-40 % ли эримаси билан газни ў заро контакти натижасида абсорбция жараёни амалга ошади. Газ билан контактга киришиб эритма водород сульфид ва қ исман карбонат ангидрид билан т ў йинади. Газнинг экспанзерга ў тиб кетишини қ айтариш учун абсорберда эритма сатҳи бир хил ушлаб турилади. Абсорберга кираётган хом ашё гази ҳарорати операторлар хонаси шчитидаги асбоб п Водород сульфид ва карбонат ангидрид билан т ў йинган амин эритмаси а бсорбердан сатҳни назорат қ илган холда, яъни исси қл ик алмаштиргичлар ЮТ-1/1, 1, 2, 3 [ан кейин ў рнатилган клапан ростлагич билан ушлаб турган ҳ олда экспанзер 10Е-1 га :иради. Сатҳни қ айд килиш операторлар хонаси шчитидаги асбоб поз.402 билан б ажарилади. Абсорбердаги эритманинг энг паст сатҳи абсорбер дан чи қ иш й ў лида Ў рнатилган узгич клапан поз.401 ни ёпиш билан эритмани узиш, шунингдек тозалашга э р и ётган газ узгич поз.301 ни ёпиш билан газни узиш оркали бажариш к ў зда тутилган. Энг пастки сатҳлар холатини. поз.410 товушли ва ёру ғ лик хабарчилари билан ани қ лаш кў зда тутилган. Экспанзерда газ босимини асбоб поз.213 билан ростлаб, ундан берилган шевматик хабар ростлагич оркали клапан ростлагич поз.213 г ошади. Сув бу ғ и 0,5 МРа босим остида бу ғ латгичнинг қ увурлари орали ғ ига киради. Сув бу ғ и конденсати бу ғ латгичдан бу ғ конденсат йи ғ гичга ЮЕ-8 келиб тушиб, у ердаги доимий сатҳи клапан ростлагичлар билан ушлаб турилади. Сатҳни қ айд килиш ва ростлаш операторлар хонаси шчитидаги асбоб поз.408 билан бажарилади. Сув бу ғ и конденсати шундан кейин умуМЭАвод сув бу ғ и конденсати тармо ғ ига келиб тушади. Сигимдаги сув бу ғ и конденсатининг босими ў ша жойдаги техник манометр билан ў лчанади. Десорбер 10К-2 дан регенерация килинган амин эритмаси исси қ лик алмаштиргичлар 10Т-1/1, 2, 3 га келиб тушгач, қ арама- қ арши о қ аётган т ў йинган эритмага исси қ лигини бериб совийди ва шундан кейин хаво билан совутиш ускунасига тушади. Ҳ аво билан совутгич 10ХВ-1/1 аппаратининг эритма чикиш Ҳ аво билан совутгич ЮХВ-1/1 аппаратидан чи қ аётган регенерация сую қ лиги ҳарорати ў ша жойдаги симобли термометр билан ў лчанади ва операторлар хонаси шчитидаги асбоб поз. 102 билан ў лчанади, қ айд қ илинади. 10Е-2/1 йи ғ гичдаги МДЭА эритма сатҳи операторлар ханаси шчитидаги асбоб поз.410 билан қ айд қ илинади. Йи ғ гичдаги эритманинг энг пастки холати сатҳини товушли ва ёру ғ лик хабарлари билан ани қ лаш к ў зда тутилган. Сую қ лик сатҳи паст холатда б ў лганда циркуляция насоси 10Н-1 т ў хтатилади. Абсорбер 10К-1/1 га берилаётган эритма ми қ дори минимал холатга тушганда узгич клапан поз.301ни ёпиш оркали огохлантирувчи хабар берилади. Тозалашга кираётган хом ашё гази узилади. 10Е-2/1 йи ғ гичдан МДЭАнинг регенерация қ илинган эритмаси циркуляция насоси ЮН-1га келиб тушади ва шунда ЮХВ-2/1 аппаратига келиб тушади. Минора 10К-2нинг юкори кисмидаги харорат термопара билан ў лчаниб, иккиламчи **е«зв@ n ^. tds енлаи ^ а пд килинади ва ростлагич, яъни бу ғ латгич 10И-1/1, 2 ларга бериладиган бу ғ й ў лига урнатилган ростлагич клапани поз. 103 билан ростланади. Бу ғ сарфи диафрагма ва дифманометр билан ў лчанади. 1ОХВ-2/1 дан чикиш ҳарорати операторлар хонаси шчитидаги асбоб поз. 102 ва ў ша жойдаги симобли термометр поз. 109 билан кайд килинади. Буг-газ аралашмаси ва флегма совутгич ЮН-2/1 га келиб тушгач, бу ерда ЮХ-2/1 нинг кувурлари оралигидан утадиган айланма сувнинг совуклиги сабабли совийди. Нордон газнинг ЮН 2/1 дан кейинги ҳарорати ў ша жойдаги симобли термометр поз.ПО билан кайд килинади. Совутгичдан нордон газлар ва флегма нордон газлар ажратгичи ЮС-3 га келади. Амин эритмаларининг аппарат ва кувурлардан дренаж си ғ ими 10Е-6 га ҳ айдаш атмосфера босимида амалга оширилади. Сигам 10Е-6дан, эритма, насос 10Н-6 билан регенерацияланган эритма йи ғ гичи 10Е-2га берилади. Эритмани 10Е-2 га к а йтаришдан олдин, уни фильтрлаш имконияти хам мавжуд. Сигам 1 ОЕ-бдаги сатҳни кайд килиш учун асбоб поз.410 назарда тутилган. Ишлатиш жараёнида й ўқ отилган аминни т ў лдириш учун, регенерацияли эритма си ғ ими 10Е-2/1 га 5-цех омборидан концентрланган тоза МДЭА берилади. Концентрланган аминни суюлтириш сув бу ғ и конденсати билан завод дипечерининг рухсатига биноан амалга оширилади. Сув бу ғ и конденсати маги стран линияга чикаётган бу ғ конденсатидан берилади. Эритмани механик ва бошка аралашмалардан тозалаш учун курилмада эритманинг бир кисмини (тахминан система кузатилмаса хам киритилади. 3.3. Юкори олтингугуртли газни олтингугуртдан тозалаш Ў рта-булок, Хаузак-Денгизк ў л конларидан чикаётган юкори олтингугуртли газларни тозалаш 13, 14-блокларда амалга оширилади, бундан ташкари лойиха б ў йича кам олтингугуртли газларни тозалашга м ў лжалланган 15-блок хам юк о ри олтингугуртли газда ишлай олиш имкониятига эга. Олтингугуртдан тозалаш блоклари аппаратуралар ва технологик жихозланиш жихатидан бир хил б ў либ, кам фарк киладиган томонларини хисобга олмаганда, яъни улар хакида кейинги сахифаларда фикр билдирилади. Баённома 13-курилма учун келтирилган. 13-блокка газ Ў рта-булок, Хаузак, Денгизк ў л конларидан келади. Газ 4,8-5,5 МРа босим остида ва 10- 40°Сда бирламчи-горизонтал (ётик) ажратгич 1 ОЕ-1га келиб тушади. Газнинг бирдан кенгайиши ва оким аралашмалардан ажралади. Ажратгич 10Е-2даги суюклик сатҳи сатҳ ў лчагич поз.404 билан назорат килиниб, к ў рсатгичлари операторлар хонаси шчитида жойлашган асбобга берилади. Минимал ёки максимал сатҳга етганда товушли ва ёру ғ лик хабарчилари поз.404 ишлайди. Ажратгич 10Е-2даги газ ҳароратини ў лчаш ў ша жойдаги симобли термометр поз. 126 билан амалга оширилади. 10Е-2даги босим фаркини кайд килиш асбоб поз.203 билан амалга оширилиб, операторлар хонаси шчитидаги асбоб поз.223 га хабар берилади. Ажратгичлар 10Е-1, 2 дан газ йи ғ илишига караб 1-цехдаги шабодалаш курилмасига берилади. Суюк л ик томчилари ва механик аралашмалардан тозаланган газ ажратгич 10Е-2дан абсорбер 10К-1нинг пастки кисмига биринчи т ў рсимон ликопчанинг остидан киради. 13, 14-блоклардаги абсорбер 32 ликопча, 15-блокдаги суюкликнинг энг паст сатҳи хакида хабар бериш назарда тутилган. Сатҳни 10Е-3 да назорат килиш датчик поз.405 билан амалга оширилиб, ундан пневматик хабар операторлар хонаси шчитидаги асбобга берилади. Тозаланган газ таркибидаги водород сульфид газоанализаторлар ёрдамида назорат килинади. Газ таркибида H 2 S микдори 7,0 mg / m дан к ў п б ў лганда,юкорида келтирилган 3 та блокка тегишли (14-эстакада поз.301) узгичлар майдонида ў рнатилган узгич клапанларни ёпиш й ў ли оркали хом ашё газини бериш т ў хтатилади. ҳ алокат ёки кондицияланмаган газни чикариб юбориш керак б ў лганда 10Е-Знинг чикиш тизимига ў рнатилган 2 та узгич очилиб, газни юкрри босим ли машъалага юборилади. Водород сульфид ва карбонат ангидрид билан т ў йинган эритма абсорбердан клапан узгичдан кейин экспанзер 10Е-6га сатҳин машъалада затвор гази сифатида ишлатилганлиги сабабли, экспанзер газларини тозалаш тизимидан фойдаланилмайди. МДЭАнинг т ў йинган эритмаси 10Е-6 дан эритма иссик л ик алмаштиргичлар 10Т-1/1, 2, 3 га келиб тушади. Туйинган эритма кетма-кет тартибдаги иссиклик алмаштиргичлар ЮТ-1/1, 2, Знинг ў т к азгичлари кувуридан ў таётиб, кувурлар ичидаги окимга карши бораётган кайнок регенерацияланган эритма билан иситилади. Т ў йинган эритма ҳароратининг назорат килиш yum жойдаги симобли термометр поз. 108 билан амалга оширилади. Газни нордон компонентлардан «хул усул» билан тозалашда регенерация бу ғ и харажатлари эксплуатация харажатларининг асосийси хисобланиб, бу харажатларни камайтириш максадида 13, 14-блокларга «совук байпас» деб номланган тарх ишлатилган. Бундан максад т ў йинган эритмани иккит ҳисобига ҳарорати 85 °С гача тушиб совийди. Регенерацияланган амин эритмаси шундан сунг совуши учун хаво билан совутиш аппарати 10ХВ-1 ва с ў нгра 60-70 С хароратда регенерацияланган эритма йи ғ гич 10Е-7 га келиб тушади. Х а во билан совутиш аппаратининг эритмалар чикиш кисмига ЮК-2 даги сатҳни ростлаш клапани ў рнатилган булиб, у операторлар хонаси шчитидаги асбоб поз.406 билан бошкарилади. ЮК-2 даги энг паст сатҳ хакида хабар бериш хам мавжуд. 10Е-7 йи ғ гичдаги сатҳни ў лчаб, операторлар хонаси шчитидаги асбоб поз.410 да кайд килиш ва энг паст сатҳ холати хакида хабар бериш назарда тутилган. Эритманинг энг паст сатҳи холатида чикарувчи насослар ЮН-5/1, 2 ва тегишлича циркуляция килувчи насослар т ў хтатилиши амалга оширилади. Регенерацияланган амин эритмаси чикарувчи насослар оркали ко билан кайд килинади, шу билан бирга уша жойдаги термометр поз.210 билан ў лчанади. Иккинчи оким умумий эритма х а жмининг 75% микдоридагиси ў лчагич диафрагма поз.302 оркали сувли совутгич 10Х-2 га ва с ў нгра 10К-1нинг ў рта кисмига келади. Эритма сарфи операторлар хонаси шчитидаги асбоб поз.302 билан кайд килинади. Х а рорат операторлар хонаси шчитидаги асбоб поз. 121 да кайд килинади. Шундай килиб, эритманинг айланиб туриши кайтарилиб туради. Бу ғ -газ аралашмаси (озгина микдордаги амин нордон газлар ва сув бу ғ и) десорбер 10К-2нинг юкори кисмидан 115 °С гача хароратда хаво билан совутиш аппарати - 10ХВ-2га келади. Аралашма ҳарорати операторлар хонаси шчитидаги асбоб поз. 103 билан кайд килинади. Бу ғ -газ аралашма ҳарорати керакли даражада бу ғ латгич 10И-1/1, 2нинг буг бериш тизимига кейин нордон газлар ў тказгичларида ў рнатилган ростлагич клапан билан ушлаб турилиб, шчитдаги асбоб поз.305 билан кайд килинади. Нордон газ ҳарорати операторлар шчитидаги асбоб поз. 102, сарфи эса асбоб поз.304 билан кайд килинади. Конденсацияланган суюклик флегма ажратгич - 10Е-5нинг куйи кисмида йи ғ илади ва десорбернинг юкори кисмидаги хароратни ушлаб туриш учун суюклик (флегма) насоси билан 10К-2 нинг юкори кисмидан сепилади. Флегманинг ажратгич 10Е-5даги сатҳини хайдаш насоси - 10Н-2 тизимига ў рнатилган клапан билан ростланиб, сарфи эса операторлар хонаси шчитидаги асбоб поз.305 билан кайд килинади. Амин эритмасини фильтрлаш жараёни юкорида келтирилган 12-блок тархи баёни билан бир хил. Т ў йинган амин эритмасини регенерациялаш учун иссиклик ў тказгич сифатида босими 0,5 МРа ва ҳар ПХД курилмаси очик майдонда олтингугуртдан тозалаш курилмаси билан бирга жойлашган ва МГҚИЗнинг П-Ш навбати учун илгари Нефткимё аппаратлари конструкторлик бюро маркази (НАКБМ) томонидан ишлаб чикарилган аппаратлар билан жихозланган. Олтингугуртдан тозалаш курилмасининг тозаланган газ чикишида, тозаланган газ коллекторига ПХДК, кирмасдан газни бериш учун, байпасли тизим кўзда тутилган. H 2 S ва SO 2 дан тозаланган газ ажратгичдан 5,2 МРа гача босимда 50°С хароратда иссиклик алмаштиргич - 20Т-1 га келиб тушиб, 20°С га совийди ва сўнгра совутиш натижасида тушган суюкликлардан ажратиш учун газажратгич 20С-1 га йўлланади. Иссиклик алмаштиргич 20Т-1 га кирувчи ва чикувчи газ ҳарорати жойдаги симобли термометр ва шчитдаги асбоблар (поз. 102-103; 104-105) билан ўлчанади. Газнинг босими ўша жойдаг асбоблар поз. 109-110 билан ў лчанади ва кайд килинади. Газ иссиклик алмаштиргич 20Т-2 дан аммиакли бу ғ латгич 20ИХ-1 га келиб NH 3 нинг бу ғ ланиш совуклиги ҳисобига -13 С гача совийди. ҳарорат ўша жойдаги симобли термометр ва масофадан туриб операторлар хонаси шчитида поз. 111, 123 ларда улчанади. 12, 13, 14-блоклардан фарк килиб, 15-блокда иккита бу ғ латгич 20 ИХ-1/1, 2 бор. Газ ҳароратининг бирданига тушиши натижасида, сув ва углеводород бу ғ ларининг конденсацияси р ў й беради. Бу ғ латгич 20ИХ-1 да, шунингдек иссиклик алмаштиргич 20Т-2 да сувли муз парчаларининг хосил б ў лмаслиги учун сувли муз парчалари ингибитори -диэтиленгликоль (ДЭГ)нинг концентрацияси 80%ли, эритмасидан пуркалади. Газ, бу ғ латгичдан диэтиленгликоль (ДЭГ) билан т ў йинган сув бу ғ и ва эмульсия хосил килган к килиш курилмаси дефлегматорига киздириш учун, с ў нгра ажратгичга, у ердан ажратгич 20С-1дан конденсат билан бирга 1-цехнинг шабодалаш курилмасигага й ў лланади. Паст хдроратли ажратиш курилмасини пуфлаш (продувка) олтингугуртдан тозалаш курилмаси билан бир вактда амалга оширилади. Шунинг учун абсорбердан чикишдаги газларнинг машъалга ташланиши назарда тутилган. Мабодо, курилма таъмирлаш учун тухтатилса, аппаратлардан суюкликларни дренажли си ғ им 20Е-2га к ў йиш назарда тутилган б ў либ, унинг сатҳи асбоб поз.407 билан ў лчанади ва кайд килинади. Барча технологик тизимда манометрлар, термометр ч ў нтаклари, газдан намуна олишга вентиль (жумрак)лар ў рнатиш учун штутцерлар ва қў йма жойлар назарда тутилган. ХУЛОСА 1. Табиий газни водород сульфиддан тозалашда аминли абсорбентларни солиштири эканлиги аниқланди: -метилдиэтаноламин (МДЭА) -30-40%-абсорбент; -полимол-10-15% -сирт актив модда; -этиленгликоль (ЭГ)- 10-15% -эритувчи; Сув 30-35% эритувчи дисоцион муҳит ҳосил қилишда. 3. МДЭА ли композициянинг рН муҳити 10 дан юқори бўлгандагина абсорбент сувнинг миқдори 30% ни ташкил қилиши ва абсорбентнинг қовушқоқлиги етарли даражада бўлиши аниқланди. 4. Метилдиэтаноламинни коррозия даражаси диэтаноламинникидан 21%га кам эканлиги аниқланди. 5. Метилдиэтаноламинни абсорбентининг регенирация жараёнига диэтаноламинникидан 15%га кам энергия сарфи аниқланди. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. Каримов И.А. Ўзбекистон буюк келажак сари. -Т.: Ўзбекистан, 1998 й, 280б. 2. Каримов И.А. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари. -Т.: Ўзбекистон 2009 й, 56 б 3. М.Н. Воронкова «Реакции серы с органическими соединениями» АНСССР. 1929г, 32 стр. R . Mayer . « Z . Chem », 13.321 (1973). 4 . B . A Усов, Н.А. Корчевий, Я.С. Цетлин, М.Г. Воронков, ЖО Р Х, 11,410 (1975). 5 . A . M . Кулиев, Г.З. Алекперов Москва «Недра» «Очистка газов от сернистых соединений при эксплуатации газовых месторождений стр.6-8, 206-208. 6 . A . M . Кулиев, Г.З. Алекперов, В.Г. Тагиев «Технология и моделирование процессов подготовки природного газа. Москва, Недра.З5- 39,123-139. 7 . Т.М. Бекиров «Промысловая и заводская обработка природных и неф тяных газов. Москва, Недра 1980г. 172-174 с. 8 . Кемпбел Д.М. «Очистка и переработка природных газов». Недра 1977. О целесообразности применения диэтаноламина для очистки природного газа от H 2 S и С0 2 на Мубарекском ГПЗ 1 5 . Maddox R.N., Campbell J.M. Fluid Sweeting Sulfur Recoveri. A part of the Campbell Petroleum Series. 1 6 . Очистка малосернистого газа с высоким содержанием С0 2 от H 2 S раствором карбоната калия», А.А. Анисонян, В.И. Мурзин и др. - Экспресс информация. 1 7 . Реней Д.Р. «Удаление С0 2 по процессу селексол - Переработка углеводородов, 1976, № 4 с. 19-22. 1 8 . Современная тенденция и развитие технологии переработки газа. Авт. А.А. Согомонянц, Е.К. Борисенко, Г.М. Карпенко и др. ВНИНОЭНГ, 1977. 1 9 . Технический прогресс в области очистки природного газа и сжиженных углеводородов от сераорганических соединений / С.Ф. Гудков, Ф.М. Пехота, Е.Н. Туревский и др. ВНИИЭНГазпром, 1975. 20 . Технология очистки газа, содержащего сероводород, А.И. Гриценко, И.А. Галанин, Л.М. Виноградов и др. ВН (МДЭА) на II очереди Оренбургского ГПЗ за 1987 г., Оренбург, 1988,40 с. 2 9 . Стрючков В.М., Афанасьев. А.И. и др. Научно-технические достижения в области сероочистки газов. М. ВНИИЭНГазпром, 1988,30 с. 30 . Грунвальд В.Р., Климов В.Л. и др. «Ресурсосберегающая технология глубокой осушки и очистки природного газа от меркаптанов и сероводорода». Москва, ВНИИЭНГазпром 1988. 31 . Гриценко А.И., Бекиров Т.М. и др. Опыт эксплуатации установок очистки газов от кислых компонентов на ОГПЗ и МГПЗ. Москва, ВНИИ- ЭНГзпром, 1979,58 с. 3 2 . Бекиров Т.М. «Первичная переработка природных газов». Москва, Химия, 1987, 256 с. 3 3 . Мишин В.М., Афанасьев А.И. Оператор по переработке сернистого природного газа, М. Недра, 1987,132 с. 3 4 . Dow Chemical Company . Информация по обращению с диэтаноламином, 1986, 41 . Лебедев Н.Н. Химия и технология основного органического и нефтяного синтеза-М. Химия . - 1981, 605 с . 42 . Kohl., Riezenfeld F.C. Gas Purification, 4 th Ed. - Houston: Gulf Publishing. -1985-427 p. 43 . Butwell K.F., Kubek D.J., Sigmund P.W. Alkanolamine treating/ Hydrocarbon Processing. - 1982/ V.61 - №3 - P. 108-116. 44 . Очистка технологических газов. Под редакцией Т.А. Семеновой и Л. Лейтса. Химия. 1977,488 с. 45 . Балыберд а И.Т. Физические методы переработки и использование га за. М. Недра, 1988, 240 с. 4 6 . Увеличение мощности установки по очистке газа. Г.Р. Девит, Р. Зун- дерман, СТ. Донелли и др. Нефть и газ и нефтехимия за рубежом. -1984.-№5- с. 31-94. 4 7 . Мурин В.И., Киселенко Н.Н. «Перспективы переработки природных газов. Повышение эффективности процессов переработки г