Xinazolon-4 va uning 2-aminohosilasini d-metallar bilan oddiy va aralash ligandli koordinasion birikmalari sintezi - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	157.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Xinazolon-4 va uning 2-aminohosilasini d-metallar bilan oddiy va aralash ligandli koordinasion birikmalari sintezi

Купить

Xinazolon-4 va uning 2-aminohosilasini d-metallar bilan oddiy va aralash ligandli koordinasion birikmalari sintezi MUNDARIJA KIRISH …………………………………………………………………………3 I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. A.Vernerning koordinasion nazariyasi……...............................……….6 1.2. Kompleks birikmalarning nomlanishi va izomeriyasi………………....13 1.3. Kompleks birikmalarning turlari……………………………………....15 1.4. Koordinasion birikmalarda kimyoviy bog’lanish tabiati........................21 1.5. Elektrostatik (Kossel va Magnus) nazariyasi.........................................26 1.6. Kovalent bog’lanish nazariyasi..............................................................27 II BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI 2.1. Xinazolon-4 ni kaliyli va natriyli tuzlarini olinish usullari...................

KIRISH Hurmatli prezidentimiz Islom Karimov O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo`shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish ustivor maqsadimizdir” mavzusida fikrlarini bayon etdilar. Oliy Majlisning qonun ijodkorligi faoliyatida mamlakatimizda iqtisodiy sohada amalga oshirilayotgan tarkibiy o`zgarishlarni, qulay investission muhitini shakllantirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlash, bank moliya tizimini rivojlantirishni normativ huquqiy jihatdan ta`minlash masalalari alohida o`rin egalladi. Iqtisodiy islohatlarni qonuniy jihatdan ta`minlashga yo’naltirilgan bir qator tadbirlar 2009-2012-yillarga mo’ljallangan, jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlarini

Mavzuning dolzarbligi. Yil sayin o’sib borayotgan meditsina va qishloq xo’jaligi uchun yuqori darajada biologik faol bo’lgan dorivor preparatlar hamda eruvchan o’g’itlar yaratish hozirgi kunda dolzarb muommolardan biri hisoblanadi. Bu muommolarni hal etish uchun esa, geterosiklik (ayniqsa tarkibida azot, oltingugurt, kislorod, selen tutgan) birikmalarni bio metallar bilan koordinatsion birikmalari sintez qilinmoqda. Bunday biologik faol bo’lgan geterosiklik birikmalardan biri xinazolon-4 va uning hosilalaridir. Xinazolon-4 va uning hosilalari qishloq xo’jaligi va meditsinada keng qo’llanilmoqda. Ularning orasida fungisid, gerbisid, farmokologik, o’simliklarni bo’yini o’stirishda ingibitor sifatida, nerv sistemasini tinchlantiruvchi, haroratni tushiruvchi, o’simliklarda uchraydigan (bug’doy

Bitiruv malaka ishining ilmiyligi shundaki, xinazolon-4 va uning hosilalarini sintezi, biologik faolliklari, qishloq xo’jaligi va tibbiyotda ishlatilishi haqida ko’plab maqolalar jo’rnallarda e’lon qilingan bo’lsada, ularni d-metallar bilan koordinasion birikmalari deyarli o’rganilmagan. Shuning uchun xinazolon-4 ni biometallar (d-metallar) bilan koordinasion birikmalarini sintezlash hamda tarkib va tuzulishlarini o’rganish ilmiy jihatdan katta ahamiyatga egadir. 4

I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. A.Vernerning koordinasion nazariyasi Uzoq vaqtlardan buyon olib borilgan tadqiqotlar natijasida XIX asrning oxirlariga kelib, barcha ximiyaviy birikmalr ikki turkumga bo’linadi. Bularning birinchisi atom yoki soda birikmalr va ikkinchisi murakkab yoki molekulyar birikmalar nomini oldi. Keyinroq bir xil birikmalarni birinchi tarkibdagi birikmalar, ikkinchi xillari esa yuqori tarkibdagi birikmalar deb ataldi. CuCl 2 , BF 2 , NH 3 , FeCl 3 kabi moddalar birinchi tartibdagi moddalar tarkibiga kiritildi. Ularning hosil bo’lishi valentlik qoidasiga bo’ysunadi. Yuqori tartibdagi moddalar biror soda birikmaning boshqa biror soda birikma bilan o’zaro birikishi natijasida hosil bo’ladi. Masalan: Mis xlorid eritmasining ammiak ta’sir ettirilganda, bu ikki soda birikmada

tarkibida ligandlar bilan qurshalgan markaziy atomi mavjud birikmalarni tushunmoq kerak. Kompleks hosil bo’lish hodisasi ayrim elementlardagina uchramasdan, balki D. I. Mendeleyev davriy sistemasining ko’pchilik elementlariga xos hodisadir. Tassir 1798-yilda birinchi bo’lib, kompleks CoCL 2 . 6NH 3 ni hosil qildi. Kompleks birikmalarni o’rganish shuni ko’rsatadiki, kompleks hosil bo’lishi hodisasi ayrim elementlardagini uchramasdan balki D.I.Mendeliyev davriy sistemasidagi ko’pchilik elementlarga mansub bo’lgan muhim hodisadir [5]. Kompleks birikma shunday birikmaki, uning molekulasi markaziy atomga ega bo’lib, buni bir necha ion, yoxud molekulalar, ya’ni ligandlar qurshab turadi. Ligand markaziy atom atrofida bitta yoki bir necha o’rin egallashi mumkin. Masalan: Cl - , Br - , I - , CO, H

Kompleks birikmalar hosil qilish uchun birikish, almashinish, oksidlanish, qaytarilish reaksiyalaridan foydalaniladi. Hosil qilingan kompleks birikmani reaksion aralashmadan ajratib olish ham katta ahamyatga ega. Buning uchun: 1) Erituvchini bug’latish orqali konsentrlangan reaksion aralashma hosil qilib, uni muz va tuz aralashmasi bilan sovutib, shu moddalar aralashmasidan kompleks birikmani kristallga o’tkazishdan; 2) Reaksion aralashmaga kompleks birikmani eritmaydigan, lekin kompleks hosil bo’lishida ishtirok etgan erituvchi bilan yaxshi aralashadigan boshqa biror erituvchidan oz-oz qo’sha borishdan va ekstraksiya usulidan foydalaniladi. Ba’zan kompleks birikma juda tez hosil bo’ladi. Masalan: CuSO 4 eritmasiga NH 4 OH eritmasi qo’shilishi bilanoq, to’q zangori tusli kompleks [ Cu(NH 3

Kompleks birikmalar hosil bo’ladigan jarayonlarning mohiyatini tushunib olish uchun, biz 1894-yilda Shvetsiya mamlakatining kimyogar olimi A.Verner taklif qilgan va L.A.Chugayev, I.L.Cherniyayev, A.A.Grinberg va boshqa olimlar tomonidan to’ldirilgan koordinatsion nazariya bilan tanishib o’tamiz [11]. Bu nazariyaning asosiy bandlari quyidagilardan iborat: 1. Kompleks birikmalardagi ion yoki atomlardan biri, markaziy ion hisoblanadi va uni kompleks hosil qiluvchi deb ataladi. 2. Kompleks hosil qiluvchi markaziy ion atrofiga ma’lum iondagi, qarama- qarshi zaryadli ionlar yoki polimolekulalar, ya’ni ligandlar joylanadi, boshqacha aytganda ular koordinatsiyalanadi. 3. Markaziy ion yoki atom legandlar bilan kompleks birikmaning ichki sferasini hosil qiladi, ichki sfera kvadrat qavslar ichiga yoz

K CL K CL Pt CL CL CL CLBu yerda yoppa chiziqlar asosiy valentlikni, strelka bilan ko’rsatilgan chiziqlar esa, qo’shimcha valentlikni ya’ni koordinatsion bog’ni namoyon qiladi. Hozirgi zamon termini bilan aytganda asosiy valentlik elementining ayni birikadigan oksidlanish darajasini, qo’shimcha valentlik esa, uning koordinatsion sonini ko’rsatadi. PtCl 4 . 2KCl kompleks birikmasida platinaning asosiy valentligi 4 ga, qo’shimcha valentligi esa 6 ga tengdir. Kompleks birikma tarkibidagi markaziy atom bilan legandlar orasidagi bog’lanishlar soni markaziy atomning koordinatsion soni deb ataladi. Kompleks birikmalarda markaziy atom bilan ligandlar orasidagi bog’lanishlar soni bir xil kuchga ega bo’ladi [7]. Koordinatsion nazariya asosida tarkibida ammiak ioni bo’lgan moddalarni (NH 4 Cl), tuzla

H 2O Cu O H 2 H 2O O H 2 SO 4.H 2OBu kompleks birikmanitetraakvo mis (II) sulfat gidrat deb nomlash mumkin. Ikkinchi tomondan markaziy atom bilan ligandlar orasida xuddi ammoniy ionidagi kabi donor akseptor mexanizmiga muvofiq bog’lanish namoyon bo’ladi. Ko’pchilik kompleks birikmalarda markaziy ion yoki atom bilan ligandlar orasida ham elektrositatik tortishuv kuchlari, ham donor akseptor mexanizm tufayli vujudga keladigan bog’lanishlar uchraydi. Bunda kompleks hosil qiluvchining ajralmas elektron juftlari ligantlar bosh orbitallariga joylashishi hisobiga bog’lanish amalga oshadiyoki aksincha ko’pchilik kompleks birikmalar elektronitral bo’ladi. Masalan: Kaliy geksasianoferrat (II) suvdagi eritmada quyidagicha dissosialanadi [8]: K 4 [Fe(CN) 6 ] ↔ 4K + + [Fe(CN) 6 ] 4- Kompleks birikmalar

son metall ionining katta-kichikligi va uni o’rab turgan ligandlar miqdoriga ham bog’liq bo’ladi. Markaziy ionning koordinatsion soni 1 dan 12 gacha bo’lishi mumkin. Lekin 8 dan katta koordinatsion son kam uchraydi. Bir valentli elementlarning koordinatsion soni ko’pincha 2 ga teng bo’ladi. Masalan: [Ag (NH 3 ) 2 ]Cl; K[Ag(CN) 2 ] Ikki valentli elementlarning koordinatsion soni ko’pincha 4 ga ba’zan esa, 3 ga va 6 ga teng bo’ladi. Masalan: Na[PbJ 3 ]; K 4 [Fe(CN) 6 ]; [Zn(NH 3 ) 4 ]Cl 2 . Uch va to’rt valentli elementlarning koordinatsion sonlari asosan 6 ga teng. Masalan: K 4 [Fe(CN) 6 ] Besh valentli elementlarning koordinatsion soni 7 ga teng bo’ladi: Masalan: K 2 [NbF 7 ], (NH 4 ) 2 [NbF 7 ] Umuman shuni aytib o’tish kerakki, ayni elementning koordinatsion soni elementning valentligiga

tarkibli kompleks birikmaning ichki sferasida 5 ta ammiak molekulasi va bitta xlor ioni, tashqi sferada esa, 2ta xlor ioni bo’ladi [4]. Bu modda eritmada faqat 3ta ionga parchalanadi. Uning eritmasi kumush nit rat qo’shilganda hamma xlorning 2/3 qismigina AgCl holida cho’kmaga tushadi: [Co(NH 3 ) 5 Cl]Cl 2 +AgNO 3 →[Co(NH 3 ) 5 Cl](NO 3 ) 2 +2AgCl↓ [Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ]Cl Quyidagi tarkibli kompleks birikma esa, faqat ikkita ionga parchalanadi: [Co (NH 3 ) 4 Cl 2 ] Cl↔[Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ] + +Cl - Kumush nitrat ta’sir ettirilganda xlorning faqat 1/3 qismi cho’kadi: [Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ]Cl+AgNO 3 →[Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ]NO 3 +AgCl↓ [Co(NH 3 ) 3 Cl 3 ]–tarkibli kompleks birikma esa, alohida o’rinni egallaydi. A.Verner nazariyasiga binoan u suvda eritilganda ionlarga parchalanmaydi. Shuning uchun ham k

1. Ionlarni nomlashda birinchi navbatda kation, undan keyin anion ataladi. Masala: [Ag(NH 3 ) 2 ]Br - diamminargento (I) bromid K 2 [CuCl 3 ] - kaliytrixloro mis (I) 2. Anionli kompleks birikmalarni nomlashda avval kation, anion so’ngra neytral ionlar va undan keyin markaziy ion nomi ataladi (ular orasiga chiziqcha qo’yilmaydi). Masalan: K 2 [Pt(NO 2 ) 2 Cl 2 ] - kaliydixlorodinitroplatinat (II). 3. Legandlar sonini ifodalashda di-, tri-, tetra-, penta-, geksa- va hokazo qo’shimchalar ishlatiladigan bo’ldi. Masalan: K 4 [Fe(CN) 6 ] - kaliy geksasianoferrat (II), K 3 [Fe(CN) 6 ]-kaliy geksasianoferrat (III), [Al(H 2 O) 6 ]Cl 3 - geksaakvoalyuminiy xlorid. 4. Markaziy ionning oksidlanish darajasini nomlashda; markaziy ionning oksidlanish darajasi qavs ichida lotincha raqamlar bilan ifodalana

transdixlordiammin palladiy (II) yoki 1,3-dixlordiammin palladiy oktoedrik kompleks birikmalarni nomlashda ham ,,raqam” belgilaridan va ,,trans”, ,,sis” terminlaridan foydalaniladi. Masalan: sis-dibromotetraamminrodiy (III) yoki 1,2- dibromo-3,4,5,6-tetraammin rodiy (III) ioni deb nomlash mumkin [9].N H 3 N H 3 R h H 3N H 3N B r B r Kompleks birikmalarda struktura izomeriya va sterso izomeriyalari bor. Bularning birinchisida birorta legand ba’zi hollarda metal bilan koordinatsion bog’ orqali to’g’ridan-to’g’ri bog’langan bo’lsa, boshqalarida u kristal tuzining koordinatsion ta’sir doirasidan tashqarida bo’ladi. Uning quyidagi kompleks birikma [CrCl 3 (H 2 O) 6 ] misolida tushuntirish mumkin [10]. [Cr(H 2 O) 6 ]Cl 3 -binafsha rangli modda bo’lib, [Cr(H 2 O) 5 Cl]Cl 2 . H 2 O va [Cr(H 2 O) 4

b) Joylashishlar, singdirilish mahsulotlari. Masalan: Agar BF 3 va HF qo’shilsa, biriktirib olish mahsuloti hosil bo’ladi: BF 3 +HF→H[BF 4 ] Bu reaksiyaga BF 3 ga HF qo’shilganda F - ioni ichki sferada qoladi. Joylashish mahsulotlari mis xloridga ammiak qo’shilganida mis bilan 2 ta xlor ionlari orasiga go’yo ,,pona” bo’lib joylashadi [13]. CuCl 2 +4NH 3 →[Cu (NH 3 ) 4 ]Cl 2 Hozirgi vaqtda kompleks birikma tarkibidagi ligandlarning xillariga qarab, barcha kompleks birikmalarni quyidagi sinflarga ajratiladi: 1. Aminatlar va ammiakatlar. Bular o’zlarining ichki sferasida ammiak va boshqa aminlar bo’lgan kompleks birikmalardir. Bu birikmalarda markaziy atom bilan ligandlar, azot atomlari orqali bog’langan bo’ladi, ammiak molekulasining har biri bittadan koordinatsion o’rinni egallaydi. Organik

6. Metall organik birikmalarga o’xshash kompleks birikmalar. Keyingi vaqtlarda tarkibida organik ligandlar bo’lgan juda ko’p kompleks birikmalar hosil qilindi. Masalan: Fe(C 5 H 5 ) 2 va Cr(C 6 H 5 ) 2 larni tuzilish formulasini quyidagicha ifodalash mumkin: F e C r 7. Metall korbanellar. Metallarning uglerod (II)-oksid bilan hosil qilgan birikmalari korbonillar deb ataladi. Masalan: Ni(CO) 4 . Fe(CO) 5 8. Ko’p o’zakli kompleks birikmalar. Tarkibida ikkita va undan ortiq markaziy ionlar bo’lgan kompleks birikmalar ko’p o’zakli kompleks birikmalar deb ataladi. Bu markaziy ionlar bir-biri bilan O-H, O-O, NH 2 va NH kabi gruppalar orqali birikkan bo’ladi. Masalan: [(NH3)3Co NH2 OH OH Co(NH3)3]CL3 Ikki o’zakli kompleks birikmaga misol bo’la oladi. Bu yerda NH 2 (amin) gruppa ko’prik vazifasini

markaziy atom bilan ancha kuchli bog’langan bo’lib kam darajada ajraladi. Kompleks birikmalarning ichki sferasidagi parchalanish ikkilamchi dissosiyalanishi deb yuritiladi [14]. Birlamchi dissosiyalanish; [Ag (NH 3 ) 2 ]Cl↔[Ag(NH 3 ) 2 + +Cl - Ikkilamchi dissosiyalanish; [Ag(NH 3 ) 2 ] + ↔Ag + +2NH 3 Ikkilamchi dissosiyalanish kompleks zarrachaga markaziy ion va ligandlar orasidagi muvozanat vujudga kelgandagina sodir bo’ladi. [Ag(NH 3 ) 2 ] + ionlar dissosiyalanishi barcha kuchsiz elektrolitlar dissosiyalanishi kabi massalar ta’siri qonuniga bo’ysunadi hamda muvozanat konstantasi yoki barqarorlik konstantasi deyiladi: K = [Ag + ] . [NH 3 ] 2 /[[Ag(NH 3 ) 2 ] + ] =6,8 . 10 -8 Kompleksning barqarorlik konstantasi turli kompleks ionlar uchun har xil qiymatga ega bo’lib kompleksning qanchalik

vaqtlarda kompleks birikmalar mustahkamligini harakterlashda barqarorlik konstantasining aksi bo’lgan kattalik beqarorlik konstantasi deb atash taklif qilindi. Ular orasida quyidagi nisbat bor: K barq. = 1/K beqar. [Ag(NH 3 ) 2 ] + ioni uchun barqarorlik konstantasi quyidagicha ifodalanadi. K barq. = 1/K beqar. = [Ag(NH 3 ) 2 ] + /[Ag + ] . [NH 3 ] 2 = 4,0 . 10 -7 Eritmalarda kuchsiz elektrolitlar masalan, ko’p negizli kislotalardagi kabi kompleks birikmalarning bosqichli dissosiyalanishi uchraydi. Barqarorlik konstantasi markaziy atom bilan ligandlarga ko’p jihatdan bog’liqligi amalda isbotlangan. Kompleks birikmalarning asosiy qismi metall makaziy ioni bilan ligand ioni yoki qutblangan molekula orasidagi elektrostatik tortishuv hisobiga Tortishuv kuchlari bilan bir qatorda bir xil zaryad

tarkibida oltingugurt qisman kislorod bo’lgan ligandlar bilan kompleks birikmalar hosil qiladi. II. Gruppaning asosiy gruppacha elementlaridan berilliy va magneyda bu xususiyat mavjud. II. Gruppaning qo’shimcha gruppa elementlarida bu xususiyat yanada kuchli namoyon bo’ladi. III. Gruppaning elementlaridan B va Al faqat ftor va kislorodli ligandlar bilan barqaror komplekslar hosil qiladi. Masalan: K [BF 4 ], Na 3 [AlF 6 ] Tarkibidagi oltingugurt va azot orqali metal bilan bog’lanadigan ligandlar Al va B bilan deyarli kompleks hosil qilmaydi. III. gruppaning qo’shimcha elementlari skandiy, ittriy lantonoidlar ftor ioni bilan kompleks birikmalar hosil qiladi. IV gruppaning asosiy gruppacha elementlari juda ko’p kompleks birikmalar hosil qiladi. Oddiy birikmalarda barqaror bo’lgan 4 valentli q

1. Elementlarning kislorodli, azotli oltingugurtli ligandlar bilan kompleks birikma hosil qilish xususyati davriy sestemaning VIII gruppa va unga yaqin joylashgan elementlarda kuchli ifodalangan. 2. Katta davr elementlarida bu xususiyat kichik davr elementlariga qaraganda kuchliroq namoyon bo’ladi. Inert gazlarning va ularga yaqin joylashgan I va VIII gruppalar asosiy gruppacha elementlaarining kompleks birikmalar hosil qilish xususiyati ancha kuchsiz. 1.4. Koordinasion birikmalarni kimyoviy bog’lanish tabiati A.Verner nazariyasi asosida qo’shimcha valentlik haqidagi tasavvurga asoslanib, koordinasion birikmalarning mavjudlik sababini va stereokimyosini izohlab berish mumkin. Lekin koordinasion bog’lanishdagi asosiy va qo’shimcha valentliklarning ma’nosi faqat elektron nazariya asosidagina

3. Molekulyar orbitallar metodi (ligandlar maydoni nazariyasi). Kristall maydon nazariyasiga ko’ra d-elektronlar ligandlar band etgan joylarni band qilmaslikka intiladi. Bu nazariyaga ko’ra markaziy atom bilan ligandlar orasida ion bog’lanish yoki ion-depol bog’lanish yuzaga keladi. Bu nazariya markaziy atomning kvant-mexanik tuzilishini hisobga oladi, lekin ligandlarni hech qanday strukturaga ega bo’lmagan shunchaki zaryadli nuqtalar deb qaraydi; ularni faqat elektrostatik maydon yaratuvchi zaryadli zarrachalar deb tassavvur qiladi. Koordinatsion birikmalar kimyosining muhim qoidallar: 1. Peyrone qoidasi. Atsidokomplekslar ammiak yoki aminlar bilan reaksiyaga kirishganida sis-izomer holatidagi mahsulotlar hosil bo’ladi. Masalan: agar eritmada kaliy tetraxloroplatina (II) - K 2 [PtCl 4 ] n

Masalan, platinaning etilendiaminli birikmasi [Pt(NH 2 -(CH 2 ) 2 -NH 2 ) 2 ]Cl 2 tarkibida ikkita besh a’zoli halqa bor: C H 2 N H 2C H 2 N H 2 N H 2 C H 2 N H 2 C H 2P t 2 + Bu birikma nihoyatda barqaror; unga HCl ta’sir ettirsak ham parchalanmaydi. Ikki valentli nikelning glioksimli birikmasida ikkita besh va ikkita olti a’zoli halqalar borligi uchun bu birikma juda ham barqarordir: H 3 C H 3 C C C N N N i N N C C C H 3 C H 3OH O O O H Bu birikma hatto HCl bilan qaynatilganda ham parchalanmaydi; uni faqat konsentrlangan nitrate kislota va zar suvi (3HCl+HNO 3 ) gina yemiradi. 4. N. C. Kurnakov qoidasi. Trans- va sis-shakllaridagi koordinatsion birikmalarni bir-biridan ajratish katta ahamiyatga ega. Tekshirishlar natijasidan ma’lumki, ayni koordinatsion birikmaning trans- shakli uning si

Pt Pt NH3 NH3 Cl Cl + 4SC(NH2)2 (H2N)2CS SC(NH2)2 SC(NH2)2 (H2N)2CS Cl2 + 2NH3 Trans-izomeriyasida esa, ligandlar tiokarbamidga to’liq almashinmaydi, balki turli ligandli (aralash ligandli) koordinatsion birikmalar hosil bo’ladi: P t P t N H 3 C l + 2 S C ( N H 2 ) 2 S C ( N H 2 ) 2 ( H 2 N ) 2 C S C l 2H 3 N N H 3N H 3C l L. A. Chugayev o’zining xalqali koordinatsion birikmalar haqidagi qoidasini tajribada hosil qilingan mahsulotlarni sifat jihatidan tekshirish ma’lumotlari asosida tariflagan edi. XX asrning 40-yillaridan boshlab bu sohada miqdoriy ma’lumotlar olinadigan bo’ldi. Shvarsenbax 1952-yilda amaliy natijalarni umumlashtirib, xelat effekt qoidasini quyidagicha tarifladi. Siklik koordinatsion birikma M[AA] ning hosil bo`lish konstantasidan nosiklik koordinatsion birikma [MA 1- 2

Koordinasion birikmalarda biror ligand bilan markaziy ion orasidagi bog’lanishning nisbiy mustahkamligi o’sha ligandga nisbatan trans-holatda turgan boshqa ligand tabiatiga bog’liq. Markaziy atom bilan ligand orasidagi bog’ning kovalentlik tabiatini kuchaytiradigan ligand o’zining qarshisi(trans-holat)dagi ligand bilan bog’langan atom bog’ining ionli darajasini kuchaytiradi va uning boshqa ligandlarga almashinishini osonlashtiradi (faqat oktaedr va tekis kvadrat geometriyali koordinasion birikmalarda). Eritmalarda almashinish hodisasi yuz berishi uchun bog’ tabiati ionli bo’lishi kerak. Masalan, NO 2 gruppa xlor ioniga nisbatan kuchliroq trans- ta’sir ko’rsatish sababli xlor ionining reaksion faolligi ortadi: P t P t H 2 OH 3 N N H 3N H 3N H 3 N O 2 C l + H 2 O N O 2 + C l -+ Bunday jarayo

izomerlarning bir-biridan ayrim xossalari (elektr o’tkazuvchanlik, optik va kislota- asoslik xossalari bilan farq qilishini tushuntirish mumkin. Masalan; P t P tH 3 NN H 3 N O 2 N O 2 N H 3 N O 2C l C l v a H 3 N N O 2C l B r Koordinasion birikmalarda molekulalari bir-biridan Cl-Pt-Cl va Br-Pt-Br koordinatidagi trans- aktiv ligandlari bilan farq qiladi. Ularning ekvimolyar miqdordagi aralashmasining eritmasidan kristall holda olingan. Modda quyidagi tarkibga ega: P tH 3 N N O 2 H 3 N N O 2C l B r Hosil bo’lgan trans- holatdagi xlor bilan Pt zaif bog’langanligi sababli unda quyidagi reaksiya kuzatiladi: P t P tH 3 NN H 3 N O 2 N O 2 N H 3 N O 2C l H 3 N N O 2 B rB r + H 2 O H 2 O + + C l - Bu qonuniyat asosida ba’zi aralashma ligandli kompleks birikmalarning hosil bo’lmasliklarini tushuntir

tarkibi [PdCl 3 (NH 3 )] - bo’lgan molekulasida almashinish jarayoni (bir mol ”kirib keluvchi” modda bilan bir mol kompleks ion qatnashganda) NH 3 ga nisbatan trans holatda joylashgan Cl - ioni qatnashishini oldindan aytishga imkon beradi [16]. 1.5. Elektrostatik (Kossel va Magnus) nazariyasi Markaziy ion ligandlarni Kulon qonuniga muvofiq elektrostatik kuch bilan tortadi; ligandlar esa bir-biriga elektrostatik qarshilik ko’rsatadi. Kossel va magnus fikricha n ta manfiy bir zaryadli ionlar bilan neytrallangan n ta zaryadli musbat zarracha yana boshqa manfiy zarrachalarni o’ziga tortish qobiliyatini yo’qotmaydi. Biroq bu vaqtda markaziy ion bilan ligandlar orasida o’zaro tortishuv va manfiy zarrachalar orasida o’zaro tortishish kuchlari hosil bo’ladi. Bu nazariyada har qaysi ion elastik sha

Po’lat zanglashini kislotali muhitda susaytirish uchun urotropin bilan kaliy yodit aralashmasi qo’shiladi. Bunda [Fe{(CH 3 ) 2 NH} 6 ]I 2 tarkibli, kislotada erimaydigan kompleks birikmasi hosil bo’ladi. 1.6. Kovalent bog’lanish nazariyasi Lyuis nazariyasiga muvofiq kovalent bog’lanish hosil bo’lganida o’zaro birikuvchi atomlar orasida umumlashgan elektron juftlar hosil bo’ladi. Koordina- sion kovalent bog’lanishda esa, elektron juftlar reaksiyadan oldin o’zaro birikuvchi zarrachalarning birida bo’ladi, keyin keyin umumiy bo’lib qoladi (donor-akseptor bog’lanish). Masalan, ammiak kislotalar bilan reaksiyaga kirishganda ammiakning azot atomidagi elektron jufti vodorod ioni bilan ammiak o’rtasida umumiy bo’lib qoladi. NH 4 + dagi barcha N-H bog’lanishlar bir-biridan sira farq qilmaydi [25].

ionida 12 elektron bor, ularning yig’indisi 24+12=36 dir. Bu son kriptonning tartib raqamiga teng. Sidjvik nazaryasi juda sodda va tushunarli bo’lib ko’rinsa ham juda ko’p koordinatsion birikmalarning tuzilishini to’g’ri izohlay olmadi va uning o’rnini valent bog’lanishlar nazariyasi egalladi. Valent bog’lanishlar nazaryasi ga muofiq, koordinatsion birikmalarda markaziy ion bilan ligandlar orasida donor-akseptor bog’lanish hosil bo’ladi: markaziy ion akseptor, ligandlar donor vazifasini bajaradi, bu nazarya markaziy ion orbitallarining gibridlanishi ham nazarda tutiladi.Nazarda tutiladi ham emas, hatto muhim ahamyatga ega.Gibridlanish konsepsiyasi koordinatsion birikmalar uchun L. Poling tomonidan rivojlantirildi. Bu konsepsiya, koordinatsion birikmalarning struktur formulalarni valent bog

birikmalarning ichki sferasidagi ligandlarning eritmalarda boshqa ligandlarga (ya’ni boshqa ion yoki molekulalarga) almashinish tezligi koordinatsion birikmaning ichki yoki tashqi orbital birikmasi ekanligiga va uning tarkibidagi ichki d-orbitalning elektron bilan to’lgan to’lmaganligiga bog’liq. Kompleks birikmalarni xalq xo’jaligidagi ahamiyati. Xalq xo’jaligida katta ahamiyatga ega bo’lgan ko’pgina organik moddalar ham kompleks birikmalardan iboratdir. Ular jumlasiga gemoglabin, xlorofil, ferment, vetaminlar va boshqa moddalar kiradi. Kompleks birikmalar turli sohalarda keng qo’llaniladi [18], [4]. 1. Ular ionlarni (Fe 2+ , Fe 3+ , Ni 2+ , Co 3+ ) aniqlash uchun analitik kimyoda ishlatiladi. Masalan: 3FeCl 2 +2K 3 [Fe(CN) 6 ]→Fe 3 [Fe(CN) 6 ]↓+6KCl 4FeCl 3 +3K 4 [Fe(CN) 6 ]→Fe 4 [Fe(CN)

Eritmaga o’tgan kompleks tarkibidagi oltinni rux yordamida erkin holda ajratib olish mumkin. 2Na[Au(CN) 2 ]+Zn→Na 2 [Zn(CN) 4 ]+2Au 3. Kompleks birikmalardan bo’yoq moddalar sifatida foydalaniladi. Tarkibida temir tuzlari bo’lgan zangori bo’yoq 1704-yilda Dispax tomonidan qora mol qonini potash (K 2 CO 3 ) bilan qizdirish natijasida hosil qilingan. Zangori bo’yoq K 4 [Fe(CN) 6 ]+Fe 3+ →KFe[Fe(CN) 6 ]+3K + tarkibli kompleks birikmadir. Bu modda lak bilan aralashtirib ishlatiladi. Hozirgi vaqtda xrom, kobalt va misning organik moddalar bilan hosil qilgan bo’yoqlari ko’p ishlatilmoqda. 4. Kompleks birikmalar o’simlik va hayvonot olamida muhim rol o’ynaydi. Uzoq vaqt mobaynida o9’simlik, hayvonot va odam organizmida kimyoviy jihatdan biologik sistemalar bunyodga kelgan. Bularning ko’pchiligini

metallardan foydalanildi. Sintez qilingan kompleks birikmalarning ko’pchiligi tibbiyot uchun katta ahamiyatga ega bo’lgan dorivor priparatlardir. Masalan: nikotin kislota va kobalt (II) xloriddan hosil qilingan modda ,,koalid“ va [Pt(NH 3 ) 2 Cl 2 ] tarkibli kompleks birikmasi sariq qon kasalligini davolashda zaruriy dori sifatida ishlatilmoqda. Analitik kimyoda kompleks birikmalarning ahamiyati. Bunday birikmalar elementlarning modda tarkibida bor-yo’qligini bilishda (sifat analizi), modda tarkibining qancha foizini tashkil etishini aniqlashda (miqdoriy analiz) va elementlarni bir-biridan ajratish (ekstraksiya) maqsadida ishlatiladi. Ko’pchilik kationlar tuzlari aralashmasiga etarli miqdorda ammiak eritmasi ta’sir ettirilganda kationlar gidroksidlar holida cho’kmaga tushadi. Bunda Cu 2+ ,

shunday birikmalardan biri sifatida imin-di-sirka kislota HOOCCH 2 -NH- CH 2 COOH ni aytib o’tish mumkin. Ana shu kislotaning hosilasi etelendiamintetrasirka kislota va uning 2ta vodorod atomi natriyga almashingan tuzi NaOOCCH 2 -NaOOCCH 2 -N-CH 2 -CH 2 -N- CH 2 COOH-CH 2 COOH trilon-B nomi bilan ataladi. Bu birikma, masalan, kalsiy bilan reaksiyaga kirishganda o`zidagi ikkita natriy atomini kalsiy atomiga almashtiradi, natijada xelat koordinatsion birikma hosil bo`ladi. U uch valentli kationlar bilan ham shunga o`xshash tuzlar hosil qiladi. Trilon-B kompleksonlar nomli reaktivlar jumlasiga kiradi. Trilon-B eritmada bo`lgan metall ionning hammasi bilan mustahkam birikma hosil qila oladi. Bunday reaksiyalarni o`rganishda indikator sifatida mureksid va qora erioxrom ishlatiladi. Kimyo labora

ko’rinmaydigan himoya parda hosil bo’adi. Uning tarkibi Fe[(C 6 H 5 COOH) 6 ] . (OH) 3 dan iborat. Uning borligini elektronogeafik va kimyoviy usullar bilan isbotlash mumkin: 4Fe+24C 6 H 5 COONa+30H 2 O+3O 2 →24NaOH+4[Fe(C 6 H 5 COOH) 6 ](OH) 3 Benzitriazol kadmiy, rux va mis ionlari bilan suvda kam eriydigan cho’kmalar hosil qilishi sababli metallarni koorroziyadan himoya qiladi. Eritmadagi pH o’zgarganida metall sirtida hosil bo’lgan kompleks birikmaning barqarorligi o’zgaradi; buning natijasida koorroziya tezligi ham o’zgaradi. Kumush va qo’rg’oshin metallari sirtiga kaliy uch yodid (Kl 3 ) ning suyultirilgan eritmasi ta’sir etganida suvda erimaydigan qavat hosil bo’lib, bu qavat metallarning yanada koorroziyalanishdan himoya qiladi. Lekin bu qavat Kl ning konsentrasiyalangan eritmasida

Gem esa protoporfirin bilan koordinatsion bog’ vositasida bog’langan Fe(II) ionini tutgan kompleks birikmadir. Kompleks birikmalar elementlarning modda tarkibida bor-yo’qligini bilishda (sifat analizi), modda tarkibining qancha foizini tashkil etishini aniqlashda (miqdoriy analiz) va elementlarni bir-biridan ajratish (ekstraksiya) maqsadida ishlatiladi. Trilon-B kompleksonlar nomli reaktivlar jumlasiga kiradi. Trilon-B eritmada bo`lgan metall ionning hammasi bilan mustahkam birikma hosil qila oladi. Bunday reaksiyalarni o`rganishda indikator sifatida mureksid va qora erioxrom ishlatiladi. Kimyo laboratoriyalarida metallarni aniqlash uchun ko`p qo`llaniladigan reaktivlar jumlasiga kupferon H-O-NC 6 H 5 -N=O, 8-oksixinolin C 9 H 6 NOH va ditizon C 6 H 5 -NH-NH-CS-NH-NH-C 6 H 5 lar kiradi. Me

metall fermentlar soni 50 tadan ortadi. Metall fermentlar tarkibida Ca, Mn, Fe, Cu, Zn, Cr va Mo borligi aniqlangan. Ba’zan aktiv fermentlar tarkibida Co ioni uchraydi, lekin u rux ionini almashtirishi mumkin, bunda fermentning aktivligi o’zgarmay qoladi. Metall ferementlarda ko’pincha, rux, temir va mis uchrab turadi. Tarkibida rux bo’lgan metall fermentlar soni 20 dan ortiq bo’lsada, ulardan faqat 2 tasi yaxshi o’rganilgan. Birinchisi-karboangidraza; uning molekulyar massasi-30 mingga yaqin; bu fermentning bitta molekulasi tarkibiga bitta rux atomi kiradi. Bu ferment qizil qon tanachalari tarkibida uchraydi. U gidrokorbonat ionning degidratlanishida va Co 2 ning gidratlanish reaksiyasida katalizatorlik rolini bajaradi. Ikkinchisi karboksipeptidaza, uning molekulyar massasi 34 mingga yaqi

Barcha ligandlar o’zining molekular tuzilishiga muofiq: anionlar (yoki atsidoligandlar), molekular ligandlar (H 2 O,NH 3 ,CO), sikl hosil qiluvchi (xelat) ligandlar (NH 2 -CH 2 -CH 2 -NH 2 ), siklik (masalan,C 5 H 5 ) ligandlar va makrosiklik liganlar nomi bilan yuritiladi. Ligandlarning tabiatiga muofiq koordinatsion birikmalar turli sinflarga bo’linadi [19]. Markaziy zarrachaning koordinatsion soni deganda ayni zarracha (ligand)lar soni tushuniladi. Agar markaziy zarracha bilan ligand orasida ikki markaziy bog’lanish mavjud bo’sa, uning koordinatsion soni δ-bog’lanishlar soniga teng bo’ladi. Koordinatsion sferada har qaysi ligand egallagan o’rinlar soni –ayni ligandning koordinatsion sig’imi yoki uning dentatligi deb ataladi. Bir dentatli ligand yadro atrofida faqt birgina o’rin oladi (B

Inert va labil tushunchalarini kompleksning barqaror va beqaror tushunchalari bilan aralashtirib yubormaslik kerak. Barqaror va beqaror tushunchalarni ionning termodinamika jihatidan mustahkamligini ifodalaydi. Masalan, [Co(NH 3 ) 6 ] 3+ tarkibli inert koordinasion ion kislotali muhitda termodinamik jihatdan beqaror bo’lib, uning turg’unlik konstantasi K=3,2 . 10 10 ga teng. Lekin, [HgJ 4 ] 2- tarkibli labil koordinasion ionning eritmada juda barqaror, uning turg’unlik konstantasi juda katta (K=2,4 . 10 29 ). Ba’zi koordinasion birikmalar (masalan, Al va Cu ning asitelasetonatlari, ferrosen va boshqalar) qizdirilganda ham parchalanmay haydaladi. Bu va shunga o’xshash hodisalar gaz fazada ham koordinasion birikmalar hosil bo’lishidan darak beradi. Mass-spektrometriya usuli yordamida aniqlan

Ichki koordinasion birikmalar (masalan, kompleksonatlar, ditizonatlar, porferinlar) dissotsiyalanganda solvo-protolitik (ya’ni ham erituvchi ham protonlar ishtirok etadigan) jarayon sodir bo’ladi. Komplekslarning tuzilishi endilikda valent bog’lanishlar, kristall maydon va molekulyar orbitallar nazariyalari asosida talqin qilinmoqda [5]. Koordinasion birikmalar quyidagi jarayonlarda ko’p ishlatiladi: a) analitik kimyoda ko’pgina elementlar atomlari ionlarining yoki organik moddalarni tahlilida (asosan fotokolorimetrik usulda), b) ba’zi metallarni aralashmalaridan ajratib olish va ularni yuqori darajada tozalash, v) galvonostegiya va galvonoplastinkada mustahkam qoplamalar hosil qilish, g) bo’yoq moddalar tayyorlash (berlin siri va boshqalar), d) suvning qattiqligini aniqlash va uni bartara

II BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI 2.1. Xinazolon-4 va uning kaliyli hamda natriyli tuzlarini sintezlash usullari Xinazolon-4 va uning hosilalari tarkibida donor atomlarining (N, S, O) bo`lishi, ularning har xil tautomeryalarga uchrashi va shu donor atomlar hisobiga metallar bilan har xil koordinatsiyaga uchrashi ham nazariy, ham amaliy jihatdan qiziqish uyg`otadi. Xinazolon-4 oq kristal modda bo`lib, bir qancha tautomeriya holatlarida bo`lishi mumkin: N C HN HCO N C HNCO H N C HNCO H A B C Tajribalar natijasi A:B:C=7:2:1 nisbatlarda bo`lishi aniqlangan [18]. Xinazolon-4 ni spirtli eritmada 1:1 nisbatda ishqor ta`sir ettirilib, xinazolon- ga nisbatan eruvchan bo`lgan kaliyli va natriyli tuzlarini olish mumkin: N C HN HCO + K O H N C HN - KCO + H 2 O y o k i N C HN HCO + N a O H

2.2.Xinazolon-4 ni mis (II) tuzlari bilan 1:1, 1:2 va 1:3 tarkibli kompleks birikmalari Xinazolon-4 ni kaliyli yoki natriyli tuzlariga (KX) 1:1 nisbatda mis tuzlarining Cu(NO 3 ) 2 , Cu(CH 3 COO) 2 , CuCl 2 , CuSO 4 spirtli eritmasidan ta’sir ettirib, qiyin eruvchan to’q yashil rangli CuX . Xz . 2H 2 O (X=NO 3 - , CH 3 COO - , Cl - , SO 4 - ) cho’kma ya’ni 1:1 tarkibli oddiy ligandli kompleks birikmalari sintez qilingan. N C HN - KCO + C u X C uO H 2 N C HNCO X O H 2 Xuddi shu tarkibli (CuX . Xz . 2H 2 O) kompleks birikmaning (cho’kmaning) ustiga yana xinazolon-4 ni kaliyli tuzining spirtdagi eritmasidan 1:2 nisbatgacha qo’shilsa, havo rangli eritma, ya’ni 1:2 tarkibli oddiy ligandli kompleks birikmasi hosil bo’ladi. Reaksiya mexanizmini quydagicha ifodalash mumkin: H C N HC N H 2 O O H 2

H C N HC N H2 O O H 2 N C N C O O H 2C u O N C NC H O H H N C HNCO K K N C HNCO X O H 2O H 2 C u + 2 - K X Yuqorida sintez qilingan uchala kompleks birikmalarning infra-qizil spektrlari o’xshash bo’lib, liganddagi ν(C=O) 1710 sm -1 dan 1690 sm -1 gacha kamayishi N-H bog’larini valent tebranishlariga tegishli yutilish chiziqlarini 3200 sm -1 da kompleks birikmalarning IQ-spektrlarida kuzatilmasligi xinazolon-4 ni mis metali bilan uchinchi holatdagi azot va to’rtinchi holatdagi kislorod orqali bidentat birikayotganligidan dalolat beradi [20], [21], [26]. 1:1, 1:2 va 1:3 tarkibli kompleks birikmalar hosil bo’lganligini ranglarni o’zgarishidan, cho’kma tushushidan, elementga analiz qilish bilan hamda IQ- spektrlaridagi nur yutilish chiziqlarini intensivliklarini taqqoslash bilan aniqlash mumki

Misli kompleks birikmalarning EPR- spektrlari o’rganilib, hosil bo’layotgan anizatrop parametrlari (g ‖ =2,221, A=13g va g ┴ =2,067) o’rganildi. Misli kompleks birikmalarni kvadratli piramida tuzilishiga ega ekanligini IQ-spektridan olingan ma’lumotlar ham tasdiqlaydi. Hosil bo’lgan kompleks birikmalarning elektr o’tkazuvchanligi o’rganilib, kam elektr o’tkazuvchan ekanligi (18÷25 sm -1. om 2 . mol -1 ) aniqlangan. 2.3. 2-Oksoxinazolon-4 va uning Co (II), Cu(II) va Zn tuzlari bilan kompleks birikmalari 2-Oksoxinazolon-4 (OX 3 ) qiyin eruvchan (T 0 suyuq -336-337 0 C) birikma bo’lib, tarkibidagi harakatchan vodorodlar hisobiga eritmada bir necha taytometrik holatlarni namoyon qiladi [16]: N CN HC OO H N CN HCO O H N CNCO H O H N CNC OO H H Shuning uchun 2-oksoxinazalon-4 ni kompleks birikma

Cu(II) va Zn tuzlari bilan kompleks birikmalarni o’rganishda, spirtda 2- oksoxinazolon-4 ga nisbatan yaxshi eruvchan bo’lgan oksoxinazolon-4 ni kaliyli tuzlaridan (KOXz) foydalandik. 2- oksoxinazolon-4 ni kaliy tuzlarini olish uchun 2-oksoxinazolon-4 ni spirtdagi sustiziyasiga 1:1 mol nisbatda KOH qo’shib, 2- oksoxinazolon-4 eriguncha 50 0 C temperaturada 35-40 minut chayqatib turildi. Hosil bo’lgan KOXz ni tarkibidagi spirtni xona temperaturasida bug’latib, quruq kristall holida ajratib olish mumkin. KOXz ni IQ-spektrida 3060 sm -1 da namoyon bo’layotgan 4 holatdagi karbonil gruppaning 1703 sm -1 ga qadar pastgi oblastga siljishi natriy metalini OXz tarkibidagi azot protoniga almashayotganligidan dalolat beradi. Demak reaksiya tenglamasini quyidagicha yozish mumkin: N CN HCO O + K O H N C

ν ( C - O ) ga xos yutilish chizig ’ i namoyon bo ’ lishi kerak edi . Haqiqatdan ham 1330- 1350 sm -1 da hamma kompleks birikmalarimizda ν( C - O ) ga tegishli intensiv chizq hosil bo ’ lyapdi . Bu yutilish chiziqlari OXz ni IQ - spektrda kuzatilmagan edi . Bu esa , metallarni OXz bilan kislorod orqali bog ’ lanayotganligidan dalolat beradi . Kompleks tarkibiga kiruvchi suvga tegishli yutilish chiziqlari 3400-3450 sm -1 da kuzatiladi [9]. Shunday qilib , IQ - spektridagi ma ’ lumotlarga asoslangan holda , kompleks birikmalarni tuzilishini quyidagicha taklif qilingan . Co ( OX z ) 2 . 4 H 2 O kompleksida OX z kobalt bilan kislorod orqali bog ’ lanayapdi , suv molekulalari esa , qolgan joylarni oktaedrga qadar to ’ ldiryapdi , chunki Co ( II ) metalli uchun oktaedrik tuzilish xosdir [7], [21

O H 2 N C N C O Zn O H 2O O C N C N Oν (Zn-O) ga tegishli yutilish chizig’i esa, 400 sm -1 da namoyon bo’ladi [9], [13]. 2.4. 2-Metoksikarbonilaminoxinazolon-4 va uning Cu (II) tuzlari bilan 1:1 va 1:2 tarkibli kompleks birikmalari 2-Karboksimetilaminoxinazolon-4 (K.M.A.X) kompleks hosil qiluvchi ligand hisoblanib, u bir qancha toutomer holatlarda bo’lishi mumkin: [12], [16]. N CN HCO N CO O C H 3 H N CN HCO N CO O C H 3 N CNCO H N CO H O C H 3 N CNCO H N CO O C H 3 H H Cu va Zn tuzlari metanoldagi eritmasini monokaliyli 2-Karboksimetilamino- xinazolon-4 ni metanoldagi eritmasiga ta’sir ettirib, yashil rangli metanolga kam eruvchan CuX . KMAX . 2H 2 O (X=NO 3 )CH 3 COO) va rangsiz ZnX . KMAX . H 2 O (X=Cl, NO 3 ) kompleks birikmalari ajratib olindi. Mis va rux kompleks birikmalarining IQ-s

Mis va rux metallarining 2-Karboksimetilaminoxinazolon-4 bilan hosil qilgan komplekslarini dimetik sulfooksid (D.M.C.O) eritmasida elektr o’tkazuvchanligi o’rganildi. Kompleks birikmalar kam elektr o’tkazuvchanligi o’rganildi. Kompleks birikmalar kam elektr o’tkazuvchan bo’lib, (5-7 m -1. sm 2. mol -1 ) elektrolitmas harakterga ega ekanligi aniqlandi. Demak, atsidoligandlar (NO 3 , CH 3 , COO, Cl) ichki sferada joylashgan degan xulosaga kelindi [14]. Hosil qilingan kompleks birikmalarni elementga analiz (analizator-CNH-1), YMR (JeOH-60 MGS), Infraqizil (IQ-20) spektrlari hamda suyuqlanish temperaturalari o’rganildi. Natijada olingan ma’lumotlarga asoslani, quyidagi struktura formulasi taklif qilindi:OH2 C N C N N H C O O CH3 O X OH2 M e Me = Cu, X = NO 3 , CH 3 COO, Cl. 2-Karboksimetilamin

2.5. 2-Karboksimetilaminoxinazolon-4ni Co (II) va Cu (II) tuzlari bilan 1:1 tarkibli kompleks birikmalari KMAX ni dikaliyli tuziga mis va kobalt tuzlarining metanoldagi eritmasini 1:1 nisbatda tomchilatib, oz-ozdan qo’shilganda to’q yashil rangli Cu . KMAX . 3H 2 O tarkibli kompleks birikmalari hosil bo’lishi kuzatilgan. Bu kompleks birikmalarning infraqizil spektrlari (IQ) bir-biriga juda o’xshash. Kompleks birikmalarning IQ-spektrlarida KMAX dagi ν (NH) va ν (C=O) guruhlariga tegishli nur yutilish chiziqlari kuzatilmadi. 3300 sm -1 da koordinatsi- yaga uchragan suv molekulalarining ν (OH) keng yutish chiziqlari va qo’shbog’lar oblasti (1600 sm -1 ) da ν (C=N) ga tegishli yangi yutilish chiziqlari kuzatildi. Olingan kompleks birikmalarning eruvchanligi, suyuqlashish temperaturasi, IQ-spek

Misli kompleks birikmalar trigonalli piramida, ruxli kompleks birikmalar esa, tetraedrk tuzilishga ega ekanligi aniqlandi. Dikaliyli KMAX Co va Cu tuzlari bilan 6 halqali siklik kompleks birikma hosil qilishi kuzatildi. Bu birikmalarda KMAX 4 gi holatdagi kislorod va 3 gi kobaltdagi azotdan tashqari karboksometilamino (-NHCOOCH 3 ) gruppasidagi kislorod orqali ham koordinatsiyaga uchrashi ham aniqlandi. 2.6. Cu(Xz)(AXz) . H 2 O aralash ligandli kompleks birikmasining IQ-spektroskopiyasi Bu kompleks birikmaning IQ-spektriga ligandning spektrida namoyon bo’layotgan ν (NH) 3 va ν (C=O) 4 ga tegishli nur yutilish chiziqlari 3060 va 1695 sm -1 oblastida kuzatilmadi. 3410 sm -1 oblastida ν (NH) -1 gruppaga tegishli nur yutilish chiziqlari namoyon bo’ladi, u liganddagiga nisbatan (15 sm -1 ) past

2.7. Cu(Xz)(AXz) . H 2 O aralash ligandli kompleks birikmasining UB-spektroskopiyasi Cu(Xz)(AXz) . H 2 O kompleks birikmasining elektron spektrini o’rganish uchun, kompleks birikmani dimetilsulfooksid (DMSO) dagi eritmasini KFK-3 da to’lqin uzunligi 315 nm dan 900 nm gacha bo’lgan oblastlarda tekshirib chiqdik. Kompleks birikmasining elektron spektrida 340 nm va 680 nm larda nur yutilishi kuzatildi. Ligandga tegishli bo’lgan yuitilish chiziqlari pastki oblastda (290-300) nm namoyon bo’lishi adabiyotlardan ma’lum. Demak, kompleks birikmaning elektron spektrida namoyon bo’layotgan 340 nm ligandni mis metali bilan birikishi natijasida yuqori oblastga (290 nm dan 340 nm gacha ) siljiganligini ko’rsatadi ( ya’ni ligand→Me) [31]. 680 nm da namoyon bo’layotgan yutilish chizig’i esa, ikki Big→2B 2

Mis(II) tuzlarini elektron spektrlari esa, yuqori oblastda (700, 775, 800 nm larda) namoyon bo’lishi kuzatildi. Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O tuzi tarkibida uch molekula suv bo’lganligi uchun Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O ni metanoldagi eritmasini elektron spektri akvo kompleksini [Cu(H 2 O) 5 ] 2+ chiqish oblastiga (800 nm) yaqin joyda (775 nm), [Cu(H 2 O) 3 (CH 3 OH) 3 ] 2+ + ko’rinishida namoyon bo’lyapdi. Cu(CH 3 COO) 2 . H 2 O da bitta suv molekulasi bo’lganligi uchun pastki oblastda (700 nm) [Cu(H 2 O) . (CH 3 OH) 5 ] 2+ ko’rinishida namoyon bo’layotganligi aniqlandi. 50

III. TAJRIBA QISMI 3.1. Xinazolon-4 ni K li va Na li tuzlari sintezi Xinazolon-4 ni spirtli eritmada 1:1 nisbatda ishqor ta`sir ettirilib, xinazolon- ga nisbatan eruvchan bo`lgan kaliyli va natriyli tuzlarini olish mumkin:[23] N C HN HCO + K O H N C HN - KCO + H 2 O y o k i N C HN HCO + N a O H N C HN - N aCO + H 2 O Xinazolon-4 metil spirtida yaxshi erimaydi. Uning spirtdagi suspenziyasiga 1:1 nisbatda KOH, NaOH, KH yoki NaH ta’sir ettirib, xinazolon-4 ni spirtda eruvchan bo’lgan kaliyli (KXz) va natriyli (NaXz) tuzlarini olish mumkin. Buning uchun xinazolon-4 ning metil yoki etil spirtidagi suspenziyasiga 1:1 nisbatda KOH, NaOH, KH yoki NaH ta’sir ettiramiz va 20 minut aralashtirgan holda 30-40 0 C da qizdiramiz. Natijada suspenziya erib, sariq rangli eritma ya’ni xinazolon-4 ning eruvch

aralashmasida eriydi va filtrdan o’tib ketadi. Kompleks birikma esa, erimaydi va fil’trda qoladi. Toza kompleks birikmani xona haroratida quritib, og’irligini o’lchab, reaksiya unumini (87%) aniqladik. Suyuqlanish temperaturasini o’lchaganimizda 288 0 C da suyuqlanmasdan parchalanib ketishi ko’zatildi. Cu(Xz) 2 . 3H 2 O kompleksini sintez qilish uchun yuqorida bayon etilgan usul bo’yicha olingan CuNO 3 . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasini 0,2 mol/l konsentrasiyali 10 ml spirtdagi eritmasini ustiga konsentrasiyasi 0,2 mol/l bo’lgan xinazolon-4 ni kaliyli tuzini 40 ml spirtdagi eritmasini tomchilatib qo’shdik va aralashtirdik. Bunda mis va KXz nisbatlari 1:5 bo’ladi. CuNO 3 . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasi ya’ni cho’kma eriydi. Eritma to’q ko’k rangdan to’q siyoh rangga o’tadi. Eritmani xona h

CuNO 3 . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasining ustiga xinazolon-4ni kaliyli tuzini spirtdagi eritmasidan oz-ozdan tomchilatib qo’shib aralashtirganimizda Cu(Xz) 2 . 3H 2 O kompleks birikmasi hosil bo’ladi. Ya’ni kompleks tarkibidagi atsedoligand (NO 3 - ) ioni yana bitta xinazolon molekulasini almashtiradi. Biz bu imkoniyatdan foydalanib, CuNO 3 . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasi ustiga 2- aminaxinazolon-4 ni kaliyli tuzini spirtdagi eritmasidan oz-ozdan aralashtirib qo’shganimizda to’q ko’k ya’ni kul rang cho’kma ya’ni Cu(Xz) . (Axz) . H 2 O tarkibli aralash ligandli kompleks birikmasi hosil bo’ldi. 53

XULOSA 1. Xinazolon-4 va uning (2-okso-, 2-amino- va 2-karboksimetilamino-) hosilalarini kobalt (II), mis (II) va rux tuzlari bilan har xil nisbatli (1:1; 1:2 va 1:3) kompleks birikmalar hosil qilishi hamda birikish 4-holatdagi kislorod yoki 3-holatdagi azot orqali, yoki har ikkalasi bilan bir vaqtda koordinatsiyaga uchrashi IQ- va UB-spektroskopiyalari yordamida o’rganildi. 2. Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O tuzini xinazolon-4 bilan 1:2 tarkibli kompleks birikmasini sintez qilish jarayonida mis metali ikkinchi kislota qoldig’ini (NO 3 - ) ham xinazolon-4 ga almashishi mumkinligi aniqlandi. 3. CuNO 3 (Xz) . 2H 2 O kompleks birikmasidagi kislota qoldig’i xinazolon-4 yoki uning hosilalariga almasha olishi mumkinligidan foydalangan holda, Cu(Xz) 2 . 2H 2 O va Cu(Xz)(AXz) . H 2 O tarkibli oddiy va aralas

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO”YXATI 1. I. Karimov ”Asosiy vazifamiz-vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir” Toshkent-”O’zbekiston”-2010. 2. I. Karimov ”Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish-ustuvor maqsadimizdir”. Toshkent -” O ’ zbekiston ”-2010. 3. I.A. Karimov I.A. “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari” Toshkent “O’zbekiston” 2009. 4. Ахметов Н.С. Общая и неорганическая химия М.: “Высшая школа”, 1987. -88- 94 c . 5. Угай Я.А. Общая химия М.: “Высшая школа”, 1984. -64-68 c . 6. Угай Я.А. Общая химия М.: “Высшая школа”, 1989. -43-56 c . 7. Хьюн Дж. Неорганическая химия М.: “Мир”, 1987. -86 c 8. Глинка Н.Л. Общая химия Л. “Химия”, 1982. -56-64 c . 9. Кови

18. Ф.Г. Фелдмонд, Г.Е. Рудзитес Умумий химия асослари Тошкент “Ўқитувчи”, 1991. – 64-68 c . 1 9 . Шахидоятов Х.М. Хиназолоны-4 и их биологическая активность Ташкент “ ФАН ”, 19 88 . -54-58 c . 20. Кукушкин Ю.Н. Лиганды координационных соединений Ленинград. ЛТУ. 1986. -86-94 c . 21. Л.А. Казицина, Н.В. Куплетская Применение УФ-, ИК- и ЯМР- спектроскопии в органической химии М.: “Высшая школа”, 1985. -102 c . 22. В.И. Вдовенко Спектроскопические методы в химии комплексных соединений М.: “Просвешение”, 1982. -126-129 c . 23. Prabhaker B ., Reddy K. Sinthesis and characterization of Co(II), Ni(II), Cu(II), Zn(II), Ru(II), Pd(II) and Pt(II) coplekes with substituted quinazoline (3H)-4- ones // Indian J. Chem. – 1989. Vol . 28. №2. – P . 140-144. 24. Э.Ш. Якубов Синтез и исследование комплексны

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari