Xinazolon-4 va uning 2-asetilamino- hamda 2-karboksimetilamino hosilalarini cu(ii) tuzlari bilan sintezi - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	187.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Xinazolon-4 va uning 2-asetilamino- hamda 2-karboksimetilamino hosilalarini cu(ii) tuzlari bilan sintezi

Купить

Xinazolon-4 va uning 2-asetilamino- hamda 2- karboksimetilamino hosilalarini cu(ii) tuzlari bilan oddiy va aralash ligandli kompleks birikmalari sintezi

MUNDARIJA KIRISH ...............................................................................................................3 I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. Kompleks birikmalarning hosil bo’lishi ………….........………………7 1.2. A.Vernerning koordinasion nazariyasi……...............................………10 1.3. Kompleks birikmalarni sintezlash usullari………………………….... 14 1.4. Kompleks birikmalarni nomlanishi va izomeriyasi…………………... 15 1.5. Kompleks birikmalarning turlari............................................................22 1.6. Kompleks birikmalarning xalq xo’jaligidagi ahamiyati.........................28 II BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAH LILI 2.1. Xinazolon-4 va uning Co(II), Cu(II) va Zn tuzlari bilan kompleks birikmalari.........................................................

3.4. Kompleks birikmalarning IQ va UB-spektrlari..........................................54 XULOSA ...............................................................................................................56 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................57 3

KIRISH Hurmatli prezidentimiz Islom Karimov O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo`shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish ustivor maqsadimizdir” mavzusida fikrlarini bayon etdilar. Oliy Majlisning qonun ijodkorligi faoliyatida mamlakatimizda iqtisodiy sohada amalga oshirilayotgan tarkibiy o`zgarishlarni, qulay investission muhitini shakllantirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlash, bank moliya tizimini rivojlantirishni normativ huquqiy jihatdan ta`minlash masalalari alohida o`rin egalladi. Iqtisodiy islohatlarni qonuniy jihatdan ta`minlashga yo’naltirilgan bir qator tadbirlar 2009-2012-yillarga mo’ljallangan, jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlarini

Mavzuning dolzarbligi. Biologik faol bo’lgan birikmalar tarkibiga biometallarni kiritilishi, ularni nafaqat zararli tomonlarini kamaytiribgina qolmay, balki ko’pgina hollarda biologik faolligini oshiradi yoki yangi boilogik xususiyatlarni namoyon qiladi. Shuning uchun yangidan yangi yuqori effektli biopreparatlarni sintezlash hamda ularni tuzilishi va xossalarini fizik-kimyoviy usullar yordamida o’rganish katta ahamiyatga egadir. Ma’lumki, organik birikmalar biologik jihatdan faol bo’lsada ammo oddiy erituvchilar (suv) da erimaydi. Bunday faol birikmalar kam eruvchan bo’lganligi uchun ularni ishlatish sohalari hamda o’rganish sohalari chegaralangandir. Bunday faol organik birikmalar ya’ni ligandlarni yuqori valentli metallar bilan koordinatsion birikmalari sintez qilinganda; birinchidan er

2-atsetilaminoxinazolon-4 hamda 2-karboksimetilamino hosilalarini mis (II) tuzlari bilan aralash ligandli kompleks birikmalari sintez qilinmagan. Biologik faol bo’lgan xinazolon-4 va uning hosilalarini biometallar bilan koordinatsion birikmalarini sintezlash hamda turli xil fizik-kimyoviy xossalarini zamonaviy usullar yordamida o’rganish ilmiy jihatdan katta ahamiyatga egadir. 6

I. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. Kompleks birikmalarning hosil bo’lishi Uzoq vaqtlardan buyon olib borilgan tadqiqotlar natijasida XIX asrning oxirlariga kelib, barcha ximiyaviy birikmalr ikki turkumga bo’linadi. Bularning birinchisi atom yoki soda birikmalr va ikkinchisi murakkab yoki molekulyar birikmalar nomini oldi. Keyinroq bir xil birikmalarni birinchi tarkibdagi birikmalar, ikkinchi xillari esa yuqori tarkibdagi birikmalar deb ataldi. CuCl 2 , BF 2 , NH 3 , FeCl 3 kabi moddalar birinchi tartibdagi moddalar tarkibiga kiritildi. Ularning hosil bo’lishi valentlik qoidasiga bo’ysunadi. Yuqori tartibdagi moddalar biror soda birikmaning boshqa biror soda birikma bilan o’zaro birikishi natijasida hosil bo’ladi. Masalan: Mis xlorid eritmasining ammiak ta’sir ettirilganda, bu ikki soda birikmadan

Kompleks hosil bo’lish hodisasi ayrim elementlardagina uchramasdan, balki D. I. Mendeleyev davriy sistemasining ko’pchilik elementlariga xos hodisadir. Tassir 1798-yilda birinchi bo’lib, kompleks CoCL 2 . 6NH 3 ni hosil qildi. Kompleks birikmalarni o’rganish shuni ko’rsatadiki, kompleks hosil bo’lishi hodisasi ayrim elementlardagini uchramasdan balki D.I.Mendeliyev davriy sistemasidagi ko’pchilik elementlarga mansub bo’lgan muhim hodisadir [6]. Kompleks birikma shunday birikmaki, uning molekulasi markaziy atomga ega bo’lib, buni bir necha ion, yoxud molekulalar, ya’ni ligandlar qurshab turadi. Ligand markaziy atom atrofida bitta yoki bir necha o’rin egallashi mumkin. Masalan: Cl - , Br - , I - , CO, H 2 O, NH 3 kabi ligandlarning har biri bittadan o’rin oladi. Ular monodentat ligandlar dey

Kompleks birikmalar hosil qilish uchun birikish, almashinish, oksidlanish, qaytarilish reaksiyalaridan foydalaniladi. Hosil qilingan kompleks birikmani reaksion aralashmadan ajratib olish ham katta ahamyatga ega. Buning uchun: 1) Erituvchini bug’latish orqali konsentrlangan reaksion aralashma hosil qilib, uni muz va tuz aralashmasi bilan sovutib, shu moddalar aralashmasidan kompleks birikmani kristallga o’tkazishdan; 2) Reaksion aralashmaga kompleks birikmani eritmaydigan, lekin kompleks hosil bo’lishida ishtirok etgan erituvchi bilan yaxshi aralashadigan boshqa biror erituvchidan oz-oz qo’sha borishdan va ekstraksiya usulidan foydalaniladi. Ba’zan kompleks birikma juda tez hosil bo’ladi. Masalan: CuSO 4 eritmasiga NH 4 OH eritmasi qo’shilishi bilanoq, to’q zangori tusli kompleks [ Cu(NH 3

1.2. A. Vernerning koordinatsion nazariyasi Kompleks birikmalar hosil bo’ladigan jarayonlarning mohiyatini tushunib olish uchun, biz 1894-yilda Shvetsiya mamlakatining kimyogar olimi A.Verner taklif qilgan va L.A.Chugayev, I.L.Cherniyayev, A.A.Grinberg va boshqa olimlar tomonidan to’ldirilgan koordinatsion nazariya bilan tanishib o’tamiz [11]. Bu nazariyaning asosiy bandlari quyidagilardan iborat: 1. Kompleks birikmalardagi ion yoki atomlardan biri, markaziy ion hisoblanadi va uni kompleks hosil qiluvchi deb ataladi. 2. Kompleks hosil qiluvchi markaziy ion atrofiga ma’lum iondagi, qarama- qarshi zaryadli ionlar yoki polimolekulalar, ya’ni ligandlar joylanadi, boshqacha aytganda ular koordinatsiyalanadi. 3. Markaziy ion yoki atom legandlar bilan kompleks birikmaning ichki sferasini hosil qi

K CL K CL Pt CL CL CL CLBu yerda yoppa chiziqlar asosiy valentlikni, strepka bilan ko’rsatilgan chiziqlar esa, qo’shimcha valentlikni ya’ni koordinatsion bog’ni namoyon qiladi. Hozirgi zamon termini bilan aytganda asosiy valentlik elementining ayni birikadigan oksidlanish darajasini qo’shimcha valentlik esa, uning koordinatsion sonini ko’rsatadi. PtCl 4 . 2KCl da platinaning asosiy valentligi 4 ga, qo’shimcha valentligi esa 6 ga tengdir. Kompleks birikma tarkibidagi markaziy atom bilan legandlar orasidagi bog’lanishlar soni markaziy atomning koordinatsion soni deb ataladi. Kompleks birikmalarda markaziy atom bilan ligandlar orasidagi bog’lanishlar soni bir xil kuchga ega bo’ladi [7]. Koordinatsion nazariya asosida tarkibida ammiak ioni bo’lgan moddalarni (NH 4 Cl), tuzlarning kristal gidra

H2O Cu OH2 H2O OH2 SO4.H2OBu kompleks birikmanitetraakvo mis (II) sulfat gidrat deb nomlash mumkin. Ikkinchi tomondan markaziy atom bilan ligandlar orasida xuddi ammoniy ionidagi kabi donor akseptor mexanizmiga muvofiq bog’lanish namoyon bo’ladi. Ko’pchilik kompleks birikmalarda markaziy ion yoki atom bilan ligandlar orasida ham elektrositatik tortishuv kuchlari, ham donor akseptor mexanizm tufayli vujudga keladigan bog’lanishlar uchraydi. Bunda kompleks hosil qiluvchining ajralmas elektron juftlari ligantlar bosh orbitallariga joylashishi hisobiga bog’lanish amalga oshadiyoki aksincha ko’pchilik kompleks birikmalar elektronitral bo’ladi. Masalan: Kaliy(2) Geksasianoferrat suvdagi eritmada quyidagicha dissosialanadi [8]: K 4 [Fe(CN) 6 ] ↔ 4K + + [Fe(CN) 6 ] 4- Kompleks birikmalar dissosial

son metall ionining katta-kichikligi va uni o’rab turgan ligandlar miqdoriga ham bog’liq bo’ladi. Markaziy ionning koordinatsion soni 1 dan 12 gacha bo’lishi mumkin. Lekin 8 dan katta koordinatsion son kam uchraydi. Bir valentli elementlarning koordinatsion soni ko’pincha 2 ga teng bo’ladi. Masalan: [Ag (NH 3 ) 2 ]Cl; K[Ag(CN) 2 ] Ikki valentli elementlarning koordinatsion soni ko’pincha 4 ga ba’zan esa, 3 ga va 6 ga teng bo’ladi. Masalan: Na[PbJ 3 ]; K 4 [Fe(CN) 6 ]; [Zn(NH 3 ) 4 ]Cl 2 Uch va to’rt valentli elementlarning koordinatsion sonlari asosan 6 ga teng. Masalan: K 4 [Fe(CN) 6 ] Besh valentli elementlarning koordinatsion soni 7 ga teng bo’ladi: Masalan: K 2 [NbF 7 ] Umuman shuni aytib o’tish kerakki, ayni elementning koordinatsion soni elementning valentligiga ligandlar eritmasikoi

Bu modda eritmada faqat 3ta ionga parchalanadi. Uning eritmasi kumush nitrat qo’shilganda hamma xlorning 2/3 qismigina AgCl holida cho’kmaga tushadi: [Co(NH 3 ) 5 Cl]Cl 2 +AgNO 3 →[Co(NH 3 ) 5 Cl](NO 3 ) 2 +2AgCl↓ [Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ]Cl tarkibli kompleks birikma esa, faqat ikki + ta ionga parchalanadi: [Co (NH 3 ) 4 Cl 2 ] Cl↔[Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ] + +Cl - Kumush nitrat ta’sir ettirilganda xlorning faqat 1/3 qismi cho’kadi: [Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ]Cl+AgNO 3 →[Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ]NO 3 +AgCl↓ [Co(NH 3 ) 3 Cl 3 ]–tarkibli kompleks birikma esa, alohida o’rinni egallaydi. A.Verner nazariyasiga binoan u suvda eritilganda ionlarga parchalanmaydi. Shuning uchun ham kam eruvchan neytral kompleks birikma bo’lib, AgNO 3 eritmasi ta’sirida xlor ionlari, AgCl holida cho’kmaga tushmaydi. Uning elektr o’tkazuvchanl

sulfat gidratidan suvning qutbli molekulalari bo’lgani holda, tetraammin mis (II) sulfat gidratida esa, qutbli ammiak molekulalaridir. Har ikkala kompleks birikmalarda ham mis (II) metali legandlar bilan yassi kvadratli kompleks birikmalarni hosil qiladi. 2. 2 yoki 3 atomli spirtlarga mis (II) gidroksid ta’sir ettirilganda ko’k rangli kompleks birikma hosil bo’ladi [9]. C H 2 C H 2 O H O H + ( H O ) 2 C u C H 2 C H 2 O O O H 2O H 2 C u - 2 H 2 O Markaziy ionni ya’ni misni bo’sh joylarini erituvchi to’ldiradi ya’ni koordinatsion bog’ hosil qiladi. Natijada markaziy ion ligandlar miqdoriga bog’liq holda, yassi kvadratli tuzilishda yoki kvadratli piramida tuzilishida bo’lishi mumkin: C H 2 C H 2 O O O H 2O H 2 C uO H 2 1.4. Kompleks birikmalarni nomlanishi va izomeriyasi Dastlab kompleks biri

1963-yildan boshlab, taklif qilingan nomenklatura xalqaro nazariy va amaliy kimyo ittifoqi termin komissiyasi tomonidan tasdiqlangan. 1. Ionlarni nomlashda birinchi navbatda kation, undan keyin anion ataladi. Masala: [Ag(NH 3 ) 2 ]Br - diamminargento (I) bromid K 2 [CuCl 3 ] - kaliytrixloro mis (I) 2. Anionli kompleks birikmalarni nomlashda avval kation, anion so’ngra neytral ionlar va undan keyin markaziy ion nomi ataladi (ular orasiga chiziqcha qo’yilmaydi). Masalan: K 2 [Pt(NO 2 ) 2 Cl 2 ] - kaliydixlorodinitroplatinat (II). 3. Legandlar sonini ifodalashda di-, tri-, tetra-, penta-, geksa- va hokazo qo’shimchalar ishlatiladigan bo’ldi. Masalan: K 4 [Fe(CN) 6 ] - kaliy geksasianoferrat (II), K 3 [Fe(CN) 6 ]-kaliy geksasianoferrat (III), [Al(H 2 O) 6 ]Cl 3 - geksaakvoalyuminiy xlorid. 4.

transdixlordiammin palladiy (II) yoki 1,3-dixlordiammin palladiy oktoedrik kompleks birikmalarni nomlashda ham ,,raqam” belgilaridan va ,,trans”, ,,sis” terminlaridan foydalaniladi. Masalan: sis-dibromotetraamminrodiy (III) yoki 1,2- dibromo-3,4,5,6-tetraammin rodiy(III) ioni deb nomlash mumkin.N H 3 N H 3 R h H 3N H 3N B r B r Kompleks birikmalarda struktura izomeriya va sterso izomeriyalari bor. Bularning birinchisida birorta legand ba’zi hollarda metal bilan koordinatsion bog’ orqali to’g’ridan-to’g’ri bog’langan bo’lsa, boshqalarida u kristal tuzining koordinatsion ta’sir doirasidan tashqarida bo’ladi. Uning quyidagi kompleks birikma [CrCl 3 (H 2 O) 6 ] misolida tushuntirish mumkin [10]. [Cr(H 2 O) 6 ]Cl 3 -binafsha rangli modda bo’lib, [Cr(H 2 O) 5 Cl]Cl 2 . H 2 O va [Cr(H 2 O) 4 Cl 2

K K C l C l P t C l C l + 2 N H 3 C l C l P t N H 3 N H 3 + 2 K C l 2. Iorgensen qoidasi. Ammiakatlar kislotalar ta’sirida parchalanganida, ko’pincha, trans-izomer holatidagi atsidobirikmalar hosil bo’ladi. Masalan, tetramminplatina (II) xlorid [Pt(NH 3 ) 4 ]Cl 2 ni HCl bilan parchalaganimizda trans- dixlordiamminplatina (II) hosil bo’ladi: P t C l P t N H 3N H 3N H 3 N H 3N H 3 C l 2 + 2 H C l N H 3 C l + 2 N H 4 C l 3. L. A. Chugayev 1906-yilda tarkibida besh va olti a’zoli halqalari bo’lgan koordinatsion birikmalar eng barqaror bo’ladi, degan qoidani tarifladi. To’rt a’zoli halqaga ega bo’lgan koordinatsion birikmalar kamroq mustahkam bo’ladi, uch a’zoli halqasi bo’lgan koordinatsion birikmalar beqarordir. Masalan, platinaning etilendiaminli birikmasi [Pt(NH 2 -(CH 2 ) 2 -NH 2 ) 2 ]Cl 2

H3C H 3C C C N N N i N N C C CH3 CH3 O H O O O HBu birikma hatto HCl bilan qaynatilganda ham parchalanmaydi; uni faqat konsentrlangan nitrate kislota va zar suvi (3HCl+HNO 3 ) gina yemiradi. 4. N. C. Kurnakov qoidasi. Trans- va sis-shakllaridagi koordinatsion birikmalarni bir-biridan ajratish katta ahamiyatga ega. Tekshirishlar natijasidan ma’lumki, ayni koordinatsion birikmaning trans- shakli uning sis-shakliga qaraganda yomon eriydi. Trans- va sis-shakllarni bir-biridan farq qilishda N. S Kurnakov qoidasi yordam beradi. N. S. Kurnakov sis- va trans-diaminlarning tiokarbamid SC(NH 2 ) 2 bilan reaksiyaga kirishishini tekshirdi, natijasida sis-izomerdagi ligandlarning tiokarbamidga to’liq almashinishi aniqlandi: Pt Pt NH3 NH3 Cl Cl + 4SC(NH2)2 (H2N)2CS SC(NH2)2 SC(NH2)2 (H2N)2CS Cl2 + 2NH3

L. A. Chugayev o’zining xalqali koordinatsion birikmalar haqidagi qoidasini tajribada hosil qilingan mahsulotlarni sifat jihatidan tekshirish ma’lumotlari asosida tariflagan edi. XX asrning 40-yillaridan boshlab bu sohada miqdoriy ma’lumotlar olinadigan bo’ldi. Shvarsenbax 1952-yilda amaliy natijalarni umumlashtirib, xelat effekt qoidasini quyidagicha tarifladi. Siklik koordinatsion birikma M[AA] ning hosil bo`lish konstantasidan nosiklik koordinatsion birikma [MA 1- 2 ] ning hosil bo`lish konstantasidan bir necha marta kattadir (A`-xossalari AA ning xossalariga yaqin bo`lgan monodentat ligand, AA esa- bidentat ligand). Misol tariqasida 2 ta koordinatsion birikmani ko`rib chiqamiz; biri nosiklik koordinatsion birikma [Ni(NH 3 ) 6 ]Cl 2 uning suvdagi eritmada hosil bo`lish konstantasi K=5 .

P t P t H 2 OH 3 N N H 3N H 3N H 3 N O 2 C l + H 2 O N O 2 + C l -+ Bunday jarayon tezligi sis-izomerlarda juda sust boradi. Koordinasion birikmalarda bog’lanish xarakteri (kovalentlik yoki ionli darajasi) markaziy atom xossasiga ham bog’liq. I. I. Chernyayev o’z tajribalarida turli ligandlarning Pt(II) ioni uchun trans- ta’sir qatorini tuzib chiqdi: R 2 S >NO 2 - , I - >Br - >Cl - >F - >OH - RNH 2 >NH 3 >H 2 O Platina (IV) uchun esa, bu qator birmuncha farq qiladi: I - >Br - >Cl - >OH - >En >NH 3 , NO 2 - Trans- ta’sir qonuniyati VIII guruh elementlaridan Pt(II), Pt(IV), Ir(III)), Rh(III), Co(III), Pd(II), Cu(II) lar uchun bajarilishi aniqlangan. Bu qonuniyat kimyoviy bog’lanishi kovalent xususiyatga ega bo’lgan koordinasion birikmalarga xos ba’zi hodisalarni - Kurnakov, Peyrone, Iorgense

P tH 3 N N O 2 H 3 N N O 2C l B r Hosil bo’lgan trans- holatdagi xlor bilan Pt zaif bog’langanligi sababli unda quyidagi reaksiya kuzatiladi: P t P tH 3 NN H 3 N O 2 N O 2 N H 3 N O 2C l H 3 N N O 2 B rB r + H 2 O H 2 O + + C l - Bu qonuniyat asosida ba’zi aralashma ligandli kompleks birikmalarning hosil bo’lmasliklarini tushuntirish mumkin. Masalan, [PtCl 4 ] 2- ning eritmasiga tiomochevina qo’shilganda PtCl 2 (Thio) 2 birikma eritmada hosil bo’lishi noma’lum, buning sababi sis-holatda Thio molekulasi joylashgan modda hosil bo’lmaydi, Thio ning trans- ta’siri kuchli bo’lishi Cl - ning markaziy atom bilan bog’lanishida ionli darajaning kuchayishiga va shu tufayli qo’zg’aluvchan bo’lishiga olib keladi. Bu qonuniyat tarkibi [PdCl 3 (NO 2 )] 2- bo’lgan moddaning uchta xlor ionlaridan biri alm

b) Joylashishlar ya’ni singdirishlar mahsulotlari. Masalan: Agar BF 3 va HF qo’shilsa, biriktirib olish mahsuloti hosil bo’ladi: BF 3 +HF→H[BF 4 ] Bu reaksiyaga BF 3 ga HF qo’shilganda F - ioni ichki sferada qoladi. Joylashish mahsulotlari: mis xloridga ammiak qo’shilganida mis bilan 2 ta xlor ionlari orasiga ammiak go’yo ,,pona” bo’lib joylashadi [13]. CuCl 2 +4NH 3 →[Cu (NH 3 ) 4 ]Cl 2 Reaksiya natijasida xlor ionlari mis ionidan uzoqlashib, koordinasion birikmaning sirtqi sferasiga o’tadi. Ba’zi koordinasion birikmalar borki, ularni ham biriktirish, ham singdirilish mahsulotlari jumlasiga kiritish mumkin. Hozirgi vaqtda kompleks birikma tarkibidagi ligandlarning xillariga qarab, barcha kompleks birikmalarni quyidagi sinflarga ajratiladi: 1. Aminatlar va ammiakatlar. Bular o’zlarining ic

mustahkam vodorod bog’lanishning mavjudligidir. Suv molekulalari ba’zi kristalgidratlarda kristall panjara bo’shlig’ini to’latib, modda tuzilishini mustahkamlaydi; aks holda, panjarada katta kation yoki anion borligi sababli kristall oson emirilib ketadi. Ko’pchilik kristalgidratlarda uchraydigan suv molekulalarining soni 2, 4, 6, 7, 8, 10 va 12 ga teng bo’lgan hollar ko’p uchrab turadi. Bu qatordan ko’rinadiki, kristallgidratlarda suv molekulalarining soni markaziy ionning koordinasion soniga teng bo’lavermaydi. Kristallgidrat yoki koordinasion qavatga joylashgan suv molekulalarining qizdirishga munosabati turlicha, koordinasion qavatdagi suv molekulalarining bug’ holga o’tishi uchun talab etiladigan temperatura gidratlangan holatdagi suv (105- 115 0 C) ga nisbatan yuqori temperaturani ta

8. Metall organik birikmalarga o’xshash komplekslar. Keyingi vaqtlarda tarkibida organik ligandlar bo’lgan juda ko’p komplekslar hosil qilindi. Masalan: Fe(C 5 H 5 ) 2 va Cr(C 6 H 5 ) 2 larni tuzilish formulasini quyidagicha ifodalash mumkin: F e C r 9. Metall korbanellar. Metallarning uglerod (II)- oksid bilan hosil qilgan birikmalari korbonillar deb ataladi., masalan: Ni(CO) 4 . Fe(CO) 5 10. Ko’p o’zakli komplekslar. Tarkibida ikkita va undan ortiq markaziy ionlar bo’lgan komplekslar ko’p o’zakli kompleks birikmalar deb ataladi. Bu markaziy ionlar bir-biri bilan O-H, O-O, NH 2 va NH kabi gruppalar orqali birikkan bo’ladi. Masalan: [ ( N H 3 ) 3 C o N H 2 O H O H C o ( N H 3 ) 3 ] C L 3 Ikki o’zakli kompleks birikmaga misol bo’la oladi. Bu yerda NH 2 (amin) gruppa ko’prik vazifasini o’tay

Kompleks birikmalarning ichki sferasidagi parchalanish ikkilamchi dissosiyalanishi deb yuritiladi. Birlamchi dissosiyalanish [Ag (NH 3 ) 2 ]Cl↔[Ag(NH 3 ) 2 + +Cl - Ikkilamchi dissosiyalanish [Ag(NH 3 ) 2 ] + ↔Ag + +2NH 3 Ikkilamchi dissosiyalanish kompleks zarrachaga markaziy ion va ligandlar orasidagi muvozanat vujudga kelgandagina sodir bo’ladi. [Ag(NH 3 ) 2 ] + ionlar dissosiyalanishi barcha kuchsiz elektrolitlar dissosiyalanishi kabi massalar ta’siri qonuniga bo’ysunadi hamda muvozanat konstantasi yoki barqarorlik konstantasi deyiladi: K = [Ag + ] . [NH 3 ] 2 /[[Ag(NH 3 ) 2 ] + ] =6,8 . 10 -8 Kompleksning barqarorlik konstantasi turli kompleks ionlar uchun har xil qiymatga ega bo’lib kompleksning qanchalik barqarorligini bildiradi. Quyidagi jadvaldan kumushning bir turiga kiruvchi komp

vaqtlarda kompleks birikmalar mustahkamligini harakterlashda barqarorlik konstantasining aksi bo’lgan kattalik beqarorlik konstantasi deb atash taklif qilindi. Ular orasida quyidagi nisbat bor: K barq. = 1/K beqar. [Ag(NH 3 ) 2 ] + ioni uchun barqarorlik konstantasi quyidagicha ifodalanadi. K barq. = 1/K beqar. = [Ag(NH 3 ) 2 ] + /[Ag + ] . [NH 3 ] 2 = 4,0 . 10 -7 Eritmalarda kuchsiz elektrolitlar masalan, ko’p negizli kislotalardagi kabi kompleks birikmalarning bosqichli dissosiyalanishi uchraydi. Barqarorlik konstantasi markaziy atom bilan ligandlarga ko’p jihatdan bog’liqligi amalda isbotlangan. Kompleks birikmalarning asosiy qismi metall makaziy ioni bilan ligand ioni yoki qutblangan molekula orasidagi elektrostatik tortishuv hisobiga Tortishuv kuchlari bilan bir qatorda bir xil zaryad

tarkibida oltingugurt qisman kislorod bo’lgan ligandlar bilan kompleks birikmalar hosil qiladi [17]. II. Gruppaning asosiy gruppacha elementlaridan berilliy va magneyda bu xususiyat mavjud. II. Gruppaning qo’shimcha gruppa elementlarida bu xususiyat yanada kuchli namoyon bo’ladi. III. Gruppaning elementlaridan B va Al faqat ftor va kislorodli ligandlar bilan barqaror komplekslar hosil qiladi. Masalan: K [BF 4 ], Na 3 [AlF 6 ] Tarkibidagi oltingugurt va azot orqali metal bilan bog’lanadigan ligandlar Al va B bilan deyarli kompleks hosil qilmaydi. III. gruppaning qo’shimcha elementlari skandiy, ittriy lantonoidlar ftor ioni bilan kompleks birikmalar hosil qiladi. IV gruppaning asosiy gruppacha elementlari juda ko’p kompleks birikmalar hosil qiladi. Oddiy birikmalarda barqaror bo’lgan 4 valen

1. Elementlarning kislorodli, azotli oltingugurtli ligandlar bilan kompleks birikma hosil qilish xususyati davriy sestemaning VIII gruppa va unga yaqin joylashgan elementlarda kuchli ifodalangan. 2. Katta davr elementlarida bu xususiyat kichik davr elementlariga qaraganda kuchliroq namoyon bo’ladi. Inert gazlarning va ularga yaqin joylashgan I va VIII gruppalar asosiy gruppacha elementlaarining kompleks birikmalar hosil qilish xususiyati ancha kuchsiz. 1.6. Kompleks birikmalarni xalq xo’jaligidagi ahamiyati Xalq xo’jaligida katta ahamiyatga ega bo’lgan ko’pgina organik moddalar ham kompleks birikmalardan iboratdir. Ular jumlasiga gemoglabin, xlorofil, ferment, vetaminlar va boshqa moddalar kiradi. Kompleks birikmalar turli sohalarda keng qo’llaniladi [18], [4]. 1. Ular ionlarni (Fe 2+ , Fe

Masalan: Kvars va qumdan oltinni ajratib olishda ko’pincha oltinning kislorod ishtirokida natriy sianit bilan kompleks tuz hosil qilishdan foydalaniladi. Chunki oltin kislorod ishtirokida NaCN bilan suvda yaxshi eriydigan kompleks birikma hosil qiladi. 4Au+8NaCN+O 2 +2H 2 O→4Na[Au(CN) 2 ]+4NaOH Eritmaga o’tgan kompleks tarkibidagi oltinni rux yordamida erkin holda ajratib olish mumkin. 2Na[Au(CN) 2 ]+Zn→Na 2 [Zn(CN) 4 ]+2Au 3. Kompleks birikmalardan bo’yoq moddalar sifatida foydalaniladi. Tarkibida temir tuzlari bo’lgan zangori bo’yoq 1704-yilda Dispax tomonidan qora mol qonini potash (K 2 CO 3 ) bilan qizdirish natijasida hosil qilingan. Zangori bo’yoq K 4 [Fe(CN) 6 ]+Fe 3+ →KFe[Fe(CN) 6 ]+3K + tarkibli kompleks birikmadir. Bu modda lak bilan aralashtirib ishlatiladi. Hozirgi vaqtda xrom,

Bu metallardan organizmning boshqa murakkab birikmalari xlorofil va gemoglabinlar hosil bo’ladi. Vitaminlarning ba’zilari kompleks birikmalar tarkibiga kiradi. Ular tirik organizm hayotida muhim ahamiyatga ega. Akademik A. A. Grenberg tashabbusi bilan professor M. A. Azizov rahbarligida Toshkentda biologik jihatdan faol bo’lgan kompleks birikmalar o’rganishga kirishildi. Ligandlar sifatida aminokislotalar markaziy atom sifatida kobalt, temir, rux kabi metallardan foydalanildi. Sintez qilingan kompleks birikmalarning ko’pchiligi tibbiyot uchun katta ahamiyatga ega bo’lgan dorivor priparatlardir. Masalan: nikotin kislota va kobalt (II) xloriddan hosil qilingan modda ,,koalid“ va [Pt(NH 3 ) 2 Cl 2 ] tarkibli kompleks birikmasi sariq qon kasalligini davolashda zaruriy dori sifatida ishlatilmoq

aniqlashda K 4 [Fe(CN 6 )], Na + ioni uchun UO 2 (CH 3 COO) 2 . Mg(CH 3 COO) 2 , Zn 2+ uchun (NH 4 ) 2 [Hg(CNS) 4 ] tarkibli kompleks tuzlaridan reaktiv sifatida foydalaniladi. Hozirgi vaqtda metall ionlarini aniqlash uchun tarkibida maxsus atomlar gruppasi bo’lgan reaktivlar qo’llaniladi. Metallarni aniqlashda, asosan tarkibida bir necha karboksil gruppalari bor α- aminokislotali reaktivlar ishlatilmoqda. Ana shunday birikmalardan biri sifatida imin-di-sirka kislota HOOCCH 2 -NH- CH 2 COOH ni aytib o’tish mumkin. Ana shu kislotaning hosilasi etelendiamintetrasirka kislota va uning 2ta vodorod atomi natriyga almashingan tuzi NaOOCCH 2 -NaOOCCH 2 -N-CH 2 -CH 2 -N- CH 2 COOH-CH 2 COOH trilon-B nomi bilan ataladi. Bu birikma, masalan, kalsiy bilan reaksiyaga kirishganda o`zidagi ikkita natriy

Sianli elektrolitlar zaxarli bo’lganligi uchun ularni boshqa tuzlarga almashtirish zaruratu tug’ulgan. Masalan, K 2 [Cu(CH) 3 ] o’rnida misning etanolaminli kompleks tuzi K 2 [Cu(H 2 NCH 2 CH 2 OH 4 )] qo’llanilmoqda. Metallarni koorroziyadan saqlashda kompleks birikmalarning ahamiyati. Metall sirtiga yaxshi yopishadigan (ya’ni kuchli adgeziyaga ega bo’lgan) koordinatsion birikma metallini eritmada va atmosferada (ochiq havoda) koorroziyadan saqlashga imkon beradi. Masala, po’lat buyum, natriy benzoat C 6 H 5 COONa eritmasi ichiga solib qo’yilsa, temir buyum sirtida ko’zga ko’rinmaydigan himoya parda hosil bo’adi. Uning tarkibi Fe[(C 6 H 5 COOH) 6 ] . (OH) 3 dan iborat. Uning borligini elektronogeafik va kimyoviy usullar bilan isbotlash mumkin: 4Fe+24C 6 H 5 COONa+30H 2 O+3O 2 →24NaOH+4[Fe

Po’lat zanglashini kislotali muhitda susaytirish uchun urotopin bilan kaliy yodid aralashmasi qo’shiladi. Bunda [Fe{(CH 3 ) 2 NH} 6 ]I 2 . I 2 tarkabli, kislotada erimaydigan kompleks hosil bo’ladi. Porfirining markaziy atomi temir (Fe 2+ ) bo’lganida bu modda gemoxromogen deb ataladi. Gemoxromogen oqsil molekulalari bilan birgalashib, gemoglobin hosil qiladi. Qizil qon tanachalari tarkibiga kiruvchi gemoglobin o’pkadan hujayralarga kislorod va aksincha, to’qimalardan CO 2 ni o’pkaga olib boruvchi transport vositasidir. Gemoglabin oqsil modda-globin va prostetik gruppa-gemdan iboratdir. Gem esa protoporfirin bilan koordinatsion bog’ vositasida bog’langan Fe(II) ionini tutgan kompleks birikmadir. Metall-fermentlar (enzimlar). Fermentlar tirik organizmda sodir bo’ladigan kimyoviy reaksiyalar

uchraydi, lekin u rux ionini almashtirishi mumkin, bunda fermentning aktivligi o’zgarmay qoladi. Metall ferementlarda ko’pincha, rux, temir va mis uchrab turadi. Tarkibida rux bo’lgan metall fermentlar soni 20 dan ortiq bo’lsada, ulardan faqat 2 tasi yaxshi o’rganilgan. Birinchisi-karboangidraza; uning molekulyar massasi-30 mingga yaqin; bu fermentning bitta molekulasi tarkibiga bitta rux atomi kiradi. Bu ferment qizil qon tanachalari tarkibida uchraydi. Ugidrokorbonat ionning degidratlanishida va Co 2 ning gidratlanish reaksiyasida katalizatorlik rolini bajaradi. Ikkinchisi-karboksipeptidaza; uning molekulyar massasi 34 mingga yaqin, bir molekulasi tarkibiga 1 ta rux atomi kiradi. Bu ferment sut emizuvchilarning oshqozon ostidagi bezida-peptid zanjirining karboksil qismidagi peptil bog’la

ligandlar (NH 2 -CH 2 -CH 2 -NH 2 ), siklik (masalan,C 5 H 5 ) ligandlar va makrosiklik liganlar nomi bilan yuritiladi. Ligandlarning tabiatiga muofiq koordinatsion birikmalar turli sinflarga bo’linadi [19]. Markaziy zarrachaning koordinatsion soni deganda ayni zarracha (ligand)lar soni tushuniladi. Agar markaziy zarracha bilan ligand orasida ikki markaziy bog’lanish mavjud bo’sa, uning koordinatsion soni δ-bog’lanishlar soniga teng bo’ladi. Koordinatsion sferada har qaysi ligand egallagan o’rinlar soni –ayni ligandning koordinatsion sig’imi yoki uning dentatligi deb ataladi. Bir dentatli ligand yadro atrofida faqt birgina o’rin oladi (Br - , I - , CN - ,SCN - ,CO, H 2 O,NH 3 lar bir dentatli ligandlardir). Oksalat ion C 2 O 4 2- va etildiamin H 2 N-CH 2 -CH 2 -NH 2 -ikki dentatli ligandla

termodinamika jihatidan mustahkamligini ifodalaydi. Masalan, [Co(NH 3 ) 6 ] 3+ tarkibli inert koordinasion ion kislotali muhitda termodinamik jihatdan beqaror bo’lib, uning turg’unlik konstantasi K=3,2 . 10 10 ga teng. Lekin, [HgJ 4 ] 2- tarkibli labil koordinasion ionning eritmada juda barqaror, uning turg’unlik konstantasi juda katta (K=2,4 . 10 29 ). Ba’zi koordinasion birikmalar (masalan, Al va Cu ning asitelasetonatlari, ferrosen va boshqalar) qizdirilganda ham parchalanmay haydaladi. Bu va shunga o’xshash hodisalar gaz fazada ham koordinasion birikmalar hosil bo’lishidan darak beradi. Mass. spektrometriya usuli yordamida aniqlanishicha MgCl 2 650 0 C da sublimatlanganida gaz holda MgCl 2 dan tashqari Mg 2 Cl 4 , Mg 3 Cl 6 va nihoyatda oz miqdorda Mg 4 Cl 8 molekulasi ham bo’lar ekan.

Komplekslarning tuzilishi endilikda valent bog’lanishlar, kristall maydon va molekulyar orbitallar nazariyalari asosida talqin qilinmoqda. Koordinasion birikmalar quyidagi jarayonlarda ko’p ishlatiladi: a) analitik kimyoda ko’pgina elementlar atomlari ionlarining yoki organik moddalarni tahlilida (asosan fotokolorimetrik usulda), b) ba’zi metallarni aralashmalaridan ajratib olish va ularni yuqori darajada tozalash, v) galvonostegiya va galvonoplastinkada mustahkam qoplamalar hosil qilish, g) bo’yoq moddalar tayyorlash (berlin siri va boshqalar), d) suvning qattiqligini aniqlash va uni bartaraf etish (polifasfatlar, poliaminokislotalar, kompleksonlar va boshqalar), e) tirik organizmning hayotiy jarayonida muhim bo’lgan birikmalar (gemoglabin, emzimlar, xlorofill va boshqalar) koordinasion b

II BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI 2.1. Xinazolon-4 va uning Co ( II, Cu(II) va Zn tuzlari bilan kompleks birikmalari Xinazolon-4 va uning hosilalari qishloq xo’jaligida va meditsinada keng qo’llanmoqda. Ular gerbiset, fungisid o’simliklarini o’stirish, formologik kabi bir qancha biologik aktivliklarni namoyon qilishi aniqlangan [5]. Xinazolon-4 tarkibida kompleks birikmalar hosil qilishga moyil bo’lgan atomlari borligi, shu sababli har xil toutomeryaga uchrashi va metall tabiatiga qarab har xil koordinatsiyaga uchrashi va nihoyat liganddagi biologik xususiyatlarni o’zgarishi ham nazariy, ham praktik jihatdan qiziqish uyg’otadi. Ma’lumki biologik faol bo’lgan birikmalar tarkibiga biometallarni kiritilishi, ularning zararli tomonlarini kamaytirib qolmasdan, balki ko’pgina hollard

C O O H N H 2 + H C O N H 2 N C HN HCO Xinazolon-4 ni spirtli eritmada KOH ta’sir ettirib xinazolon-4 ga nisbatan eruvchan bo’lgan K li tuzlarini olish mumkin: N C HN HCO + K O H N C HN - KCO + H 2 O y o k i N C HN HCO + N a O H N C HN - N aCO + H 2 O Xinazolon-4 ni K li tuzlarigina Cu va Zn tuzlarini metanoldagi eritmasini ta’sir ettirib, keyin eruvchan, yashil rangli kompleks birikma CuX . X 3 . 2H 2 O(X=NO 3 - , CH 3 COOH - , Cl - va oq rangli kompleks birikmalar ZnX . X 3 . H 2 O(X=NO 3 - , Cl - ) hosil bo’lishi aniqlangan. Kompleks birikmalar dimitel formamidda (DMFA) va dimitelsulfooksidda (DMCO) yaxshi eriydi. Komplekslarning IQ-spektrlarida 1700-1660 sm -1 larda ν(C=O) va ν(C=N) valent tebranishlariga tegishli yutilish chiziqlari o’rniga 1618 sm -1 da - O– C`= N - ga tegishli keng

birikmalari esa, rux metaliga xos bo’lgan tetraedrik tuzilishiga ega ekanligi aniqlangan:O H 2 N C N C O Z n X H 2O H Misli kompleks birikmalarning EPR- spektrlari o’rganilib, hosil bo’layotgan anizatrop parametrlari (g ‖ =2,221, A=13g va g ┴ =2,067) o’rganildi. Misli kompleks birikmalarni kvadratli piramida tuzilishiga ega ekanligini IQ-spektridan olingan ma’lumotlar ham tasdiqlaydi. Hosil bo’lgan kompleks birikmalarning elektr o’tkazuvchanligi o’rganilib, kam elektr o’tkazuvchan ekanligi (18÷25 sm -1. om 2 . mol -1 ) aniqlangan [4]. H 2O O C O C H 3 O H 2 N C N C O C u O H 2 H Bu esa, asido ligandlarni ya’ni kislota qoldiqlarini (NO 3 - , CH 3 COO - , Cl - ) ichki sferada joylashganligidan dalolat beradi. Kompleks birikmalarning IQ-spektrlarida suv molekulalariga tegishli ν(OH) ning yuti

chiziqlarni 1630-1350 sm -1 oblastlarda hosil bo’lishi 2ta xinazolon molekulasini kislorod orqali metall bilan manodentat birikayotganligidan dalolat beradi [12]. Kompleks tarkibidagi suv molekulalariga tegishli yutilish chiziqlari 3450- 3500 sm -1 larda nomoyon bo’ladi. Bu kompleks birikmalarni elementga analiz, H 2O O H 2 C u N N C O C N N O OH2 suyuqlanish tempraturasi, elektr o’tkazuvchanligi, EPR-, IQ-spektrlaridan olingan ma’lumotlarga asoslangan holda, quydagi tuzilish formulasi taklif etilgan: C O C N N O N C N OH2 OH2 Co Cu(Xz) 2 . 3H 2 O kompleksiga Xz ning kaliyli tuzlari ta’sir ettirilganda, yangi K[Cu(Xz) 3 . 2H 2 O tarkibli kompleks birikmasi hosil bo’lishi aniqlangan. K[Cu(Xz) 3 ] . 2H 2 O Kompleks birikmaning IQ-spektrini boshqa spektrlaridan farqi 1700 sm -1 da ν(C=O) ga t

2.2. 2,4-Dioksoxinazolon-4 va uning Co (II), Cu(II) va Zn tuzlari bilan kompleks birikmalari 2-Oksoxinazolon-4 (OX 3 ) qiyin eruvchan (T 0 suyuq -336-337 0 C) birikma bo’lib, tarkibidagi harakatchan vodorodlar hisobiga eritmada bir necha taytometrik holatlarni namoyon qiladi [16]: N CN HC OO H N CN HCO O H N CNCO H O H N CNC OO H H Shuning uchun 2-oksoxinazalon-4 ni kompleks birikmalarini o’rganish juda qiziq, chunki u metallar bilan har xil koordinasiyaga uchrashi mumkin. 2- Oksoxinazolon-4 ni IQ-spektrida 2 va 4 holatlaridagi NH gruppasiga tegishli yutilish chiziqlari 1675 va 1715 sm -1 larda va 3 holatlardagi NH gruppasiga tegishli yutilish chiziqlari esa, 3060 sm -1 larda namoyon bo’ladi. Biz bu yutilish chiziqlarini hosil qilishni ximazolon- 4ni IQ-spektriga solishtirib, ishonch hosil

kristall holida ajratib olish mumkin. KOXz ni IQ-spektrida 3060 sm -1 da namoyon bo’layotgan 4 holatdagi karbonil gruppaning 1703 sm -1 ga qadar pastgi oblastga siljishi natriy metalini OXz tarkibidagi azot protoniga almashayotganligidan dalolat beradi. Demak reaksiya tenglamasini quyidagicha yozish mumkin: N CN HCO O + K O H N CN - KCO O + H 2 O OXz ni IQ-spektirida quyidagi bog’lar kuzatiladi [12], [17]: ν (C=O) 4 1715 sm -1 , ν( C = O ) 2 1675 sm -1 , ν( NH ) 3 3060 sm -1 , ν( NH ) 3200 sm -1 . KOXz ni IQ-spektrida quyidagi bog’lar kuzatiladi [12], [17]: ν( C = O ) 4 1708 sm -1 , ν( C = O ) 2 1670 sm -1 , ν( NH ) 3 , ν( NH ) 1 3200 sm -1 Sintez qilib olingan kompleks birikmalar : ( Co ( OXz ) 2 . 4 H 2 O , Cu ( OXz ) 2 . 3 H 2 O va Zn ( OXz ) 2 . 2 H 2 O spirtida , atsitonda , benzolda

kompleks birikmalarni tuzilishini quyidagicha taklif qilingan. Co(OX z ) 2 . 4H 2 O kompleksida OX z kobalt bilan kislorod orqali bog’lanayapdi, suv molekulalari esa, qolgan joylarni oktaedrga qadar to’ldiryapdi, chunki Co(II) metalli uchun oktaedrik tuzilish xosdir [7], [21]. N C N C O O O H 2C o O H C N HC N O H 2 O O H 2 O H 2 Kompleks birikmalarni IQ-spektrlari o’xshash bo’lganligi uchun ularga ham koordinatsiya kislorod orqali bo’ladi, lekin misli kompleks birikma kvadratli piramida tuzilishida, ruxli kompleks birikma esa, tetraedrik tuzilishda bo’ladi.H C N H C N O H 2O O H 2 N C N C O O O H 2 Cu O ν (Co-O) va ν (Cu-O) ga tegishli valent tebranishli yutilish chiziqlari 460 va 480 sm -1 larda kuzatiladi. ν (Zn-O) ga tegishli yutilish chizig’i esa, 400 sm -1 da namoyon bo’ladi. 45

O H 2 N C N C O Zn O H 2O O C N C N O2.3. 2-Karboksimetilaminoxinazolon-4 ni Cu (II) tuzlari bilan 1:1 va 1:2 tarkibli kompleks birikmalari 2-Karboksimetilaminoxinazolon-4 (K.M.A.X) kompleks hosil qiluvchi ligand hisoblanib, u bir qancha toutomer holatlarda bo’lishi mumkin: [12], [16]. N CN HCO N CO O C H 3 H N CN HCO N CO O C H 3 N CNCO H N CO H O C H 3 N CNCO H N CO O C H 3 H H Cu va Zn tuzlari metanoldagi eritmasini monokaliyli 2-Karboksimetilamino- xinazolon-4 ni metanoldagi eritmasiga ta’sir ettirib, yashil rangli metanolga kam eruvchan CuX . KMAX . 2H 2 O (X=NO 3 )CH 3 COO) va rangsiz ZnX . KMAX . H 2 O (X=Cl, NO 3 ) kompleks birikmalari ajratib olindi. Mis va rux kompleks birikmalarining IQ-spektrida 1740 va 1690 sm -1 oblastlarida ν (C=O) karbonil gruppacha tegishli nur yutilishi c

o’rganildi. Kompleks birikmalar kam elektr o’tkazuvchanligi o’rganildi. Kompleks birikmalar kam elektr o’tkazuvchan bo’lib, (5-7 m -1. sm 2. mol -1 ) elektrolitmas harakterga ega ekanligi aniqlandi. Demak, atsidoligandlar (NO 3 , CH 3 , COO, Cl) ichki sferada joylashgan degan xulosaga kelindi. Hosil qilingan kompleks birikmalarni elementga analiz (analizator-CNH-1), YMR (JeOH-60 MGS), Infraqizil (IQ-20) spektrlari hamda suyuqlanish temperaturalari o’rganildi. Natijada olingan ma’lumotlarga asoslani, quyidagi struktura formulasi taklif qilindi:O H 2 C N C N N H C O O CH 3 O X O H 2 M e Me = Cu. X = NO 3 , CH 3 COO, Cl. 2-Karboksimetilaminoxinazolon-4 ni DMCO da PMR-spektri o’rganilib, metil gruppasini 3,70 million ulushida namoyon bo’lishi kuzatildi. Rux tuzlari bilan hosil qilingan komplek

tuzlari bilan 1:1 tarkibli kompleks birikmalari KMAX ni dikaliyli tuziga mis va kobalt tuzlarining metanoldagi eritmasini 1:1 nisbatda tomchilatib, oz-ozdan qo’shilganda to’q yashil rangli Cu . KMAX . 3H 2 O tarkibli kompleks birikmalari hosil bo’lishi kuzatilgan. Bu kompleks birikmalarning infraqizil spektrlari (IQ) bir-biriga juda o’xshash. Kompleks birikmalarning IQ-spektrlarida KMAX dagi ν (NH) va ν (C=O) guruhlariga tegishli nur yutilish chiziqlari kuzatilmadi. 3300 sm -1 da koordinatsi- yaga uchragan suv molekulalarining ν (OH) keng yutish chiziqlari va qo’shbog’lar oblasti (1600 - 1700sm -1 ) da ν (C=N) ga tegishli yangi yutilish chiziqlari kuzatildi. Olingan kompleks birikmalarning eruvchanligi, suyuqlashish temperaturasi, IQ-spektri, elementga analiz qilib, kompleks tarkibi aniql

Misli kompleks birikmalar trigonalli piramida, ruxli kompleks birikmalar esa, tetraedrk tuzilishga ega ekanligi aniqlandi. Dikaliyli KMAX Co va Cu tuzlari bilan 6 halqali siklik kompleks birikma hosil qilishi kuzatildi. Bu birikmalarda KMAX 4 gi holatdagi kislorod va 3 gi kobaltdagi azotdan tashqari karboksometilamino (-NHCOOCH 3 ) gruppasidagi kislorod orqali ham koordinatsiyaga uchrashi ham aniqlandi. 2.5. Atsetilaminoxinazolon-4 va uning Cu (II) tuzlari bilan 1:1 va 1:2 tarkibli kompleks birikmalari 2-Atsetilaminoxinazolon-4 oq kristal modda bo’lib, bir qancha toutomerik holatlarda bo’lishi mumkin. 2-Atsetilaminoxinazolon-4 (AAX z )- tarkibida 3 ta azot, 2 ta karbonil guruhlari tutganligi hamda bir qancha toutomerik holatlarda uchrashi mumkin bo’lganligi uchun u kuchli kompleks hosil qi

yo’qolib, 3200-3400 sm -1 oblastlarda suv molekulalari ν(OH) ga tegishli yutilish chiziqlari namoyon bo’ldi. Olingan natijalar CuX . KMAX . 2H 2 O va Cu . KMAX . 2H 2 O kompleks birikmalarining IQ-spektrlariga o’xshash ekanligi kuzatildi. Ma’lumotlarga asoslangan holda, CuX . AAXz . 2H 2 O, CuAAXz . 2H 2 O va Cu(AAXz) 2 . H 2 O birikmalarining tuzilish formulasini quyidagicha taklif etish mumkin:O H 2 C N C N N H C O C H 3 O X O H 2 C u Dikaliyli AAXz mis (II) tuzlari bilan 4 va 6 halqali metallosikl hosil qilingan holda, tridentat birikayotganligi o’rganildi. O N O H 2 H 2O O H 2 N C N C C u O C C H 3 Cu(AAXz) 2 . H 2 O 1:2 tarkibli oddiy ligandli kompleks birikmasida mis metali 2-asetilaminoxinazolon-4 bilan uchinchi holatdagi azot hamda to’rtinchi holatdagi kislorod orqali to’rt xalqali

C N C N O N C N C O N H C O C H 3 C u N H C O H 2O H 3C2.6. Xinazolon-4 va uning 2-atsetilamino hamda 2-karboksimetilamino hosilalarining mis (II) tuzlari bilan aralash ligandlar kompleks birikmalari To’q yashil rangli CuX . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasi suspenziyasining ustiga atsetilaminoxinazolon-4 ni monokaliyli tuzining spirtdagi eritmasidan oz-ozdan tomchilatib qo’shish natijasida Cu(Xz)(AAXz) . H 2 O tarkibli yangi aralash ligandli kompleks birikmasi sintez qilindi. Kompleks birikmaning IQ-spektrida ν(C=O) hamda ν(N-H) larga tegishli nur yutilish nurlarini 1690-1740 sm -1 larda yo’qolib ketishi, uning o’rniga 1350 va 1620 sm -1 oblastlarda ν(C-O) va ν(C=N) larga tegishli nur yutilish chiziqlarini hosil bo’lishi, bundan tashqari 3400 sm -1 da suv molekulalariga tegishli chiziqlarini

C N C N O N C H N C O C u N H C O H 2O H 3CCu(II) tuzlarini xinazolon-4 bilan 1:1 tarkibli, spirtda kam eruvchan, to’q yashil rangli cho’kmasining ustiga KMAX ni monokaliyli tuzini spirtdagi eritmasidan oz-oz qo’shib, aralash ligandli, 1:2 tarkibli kompleks birikmasi Cu(X z ) (KMAX) . H 2 O sintez qilindi. Ushbu kompleks birikmaning IQ-spektri Cu(X z ) . (AAXz) . H 2 O kompleks birikmasining IQ-spektriga juda o’xshash ekanligi o’rganilib, quyidagi tuzilish formulasi taklif etildi: C N C N O N C H N C O C u N H C O O C H 3 H 2O Ushbu kompleks birikmada ham mis metali ligand bilan uchinchi holatdagi azot va to’rtinchi holatdagi kislorod orqali to’rt xalqali metallosikl hosil qilgan holda birikayotganligini ko’rish mumkin. 52

III. TAJRIBA QISMI 3.1. Xinazolon-4 ni Cu (II) tuzlari bilan 1:1 va 1:2 tarkibli oddiy ligandli kompleks birikmalar sintezi CuNO 3 . X z . 2H 2 O kompleks birikmasini sintez qilish uchun 0,184 gr (1 mmol) xinazolon-4 ni kaliyli tuzi (KXz) ni 20 ml spirtdagi eritmasiga 0,242 gr (1 mmol) Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O tuzini 5 ml spirtdagi eritmasini aralashtirib turgan holda tomchilatib qo’shdik. To’q ko’k rangli cho’kma tushdi. Cho’kmani filtrlab, suvli etanol aralashmasi bilan yuvdik. Suvli etanol aralashmasi bilan yuvishdan maqsad; xinazolon-4 ni kaliyli tuzi, ishqor (KOH), Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O lar suvli etanol aralashmasida eriydi va filtrdan o’tib ketadi. Kompleks birikma esa, erimaydi va fil’trda qoladi. Toza kompleks birikmani xona haroratida quritib, og’irligini o’lchab, reaksiya unumini (87%

0,277 gr (1 mmol) 2-asetilaminoxinazolon-4 ning kaliyli tuzi (KAAXz) ni 5 ml spirtdagi eritmasini tomchilatib qo’shganimizda havo rangli kompleks birikma hosil bo;lishi kuzatildi. Hosil bo’lgan kompleks birikmani fil’trlab, suv va etanol aralashmasi bilan yuvdik. Fil’trda qolgan kompleks birikmani xona haroratida quritdik. Reaksiya unumi – 86%. Suyuqlanish temperaturasini tekshirganimizda 272 0 C da parchalanishi aniqlandi. 3.3. Xinazolon-4 va uning 2-karboksimetilaminohosilasini Cu(II) tuzlari bilan aralash ligandli kompleks birikmalari sintezi Cu(X Z )(KMAX) . H 2 O kompleks birikmasini sintez qilish uchun CuNO 3 . X Z . 2H 2 O kompleks birikmasining ustiga xinazolonni kaliyli tuzini spirtdagi eritmasidan oz-ozdan tomchilatib qo’shib, aralashtirganimizda Cu(X Z ) 2 . 3H 2 O tarkibli komp

Sintez qilingan aralash ligandli kompleks birikmalarning IQ-spektrida ligandlarning spektrida namoyon bo’layotgan ν(NH) 3 va ν(C=O) 4 chiziqlar 3060 va 1965 sm -1 oblastida kuzatilmadi. 3410 sm -1 oblastida ν(NH) 1 gruppalarga tegishli chiziqlar namoyon bo’ladi. U liganddagiga nisbatan (15 sm -1 ) pastki oblastga siljigan. ν(C=N) va aramatik halqaga tegishli keng chiziqlar 1595-1620 sm -1 oblastida kuzatildi. 1390 va 835 sm -1 oblastida netrat ionlarining ν 2 va ν 3 valent tebranishlariga tegishli chiziqlar esa, 1345 sm -1 da kuzatiladi. Suv molekulalariga tegishli bo’lgan ν(OH), 3450-3500 sm -1 oblastida keng chiziq tarzida namoyon bo’ladi. Cu(X Z )(AAX Z ) . H 2 O va Cu(X Z ) . (KMAX) . H 2 O komplekslarini elektron spektrini o’rganish uchun komplekslarni dimetil sulfooksid (DMSO) dagi e

C N C N O N C H N C O C u N H C O H 2O H 3CMis (II) tuzlarini elektron spektrlari esa, yuqori oblastda (700, 775, 800 nm larda) namoyon bo’lishi kuzatildi. Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O tuzi tarkibida uch molekula suv bo’lganligi uchun Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O ni metanoldagi eritmasini elektron spektri akvo kompleksini [Cu(H 2 O) 5 ] 2+ chiqish oblastiga (800 nm) yaqin joyda (775 nm), [Cu(H 2 O) 3 (CH 3 OH) 3 ] 2+ + ko’rinishida namoyon bo’lyapdi. Cu(CH 3 COO) 2 . H 2 O da bitta suv molekulasi bo’lganligi uchun pastki oblastda (700 nm) [Cu(H 2 O) . (CH 3 OH) 5 ] 2+ ko’rinishida namoyon bo’layotganligi aniqlandi. XULOSA 56

Olingan natijalarga asosan quyidagi xulosalarga kelindi: 1. Mis (II) tuzlarini xinazolon-4 bilan 1:1; 1:2 va 1:3 tarkibli kompleks birikmalar hosil qilishi hamda birikish to’rtinchi holatdagi kislorod yoki uchinchi holatdagi azot yoki har ikkalasi bilan bir vaqtda koordinatsiyaga uchrashi aniqlandi. 2. Mis (II) tuzlarini xinazolon-4 bilan 1:2 tarkibli kompleks birikmalarini sintezlash jarayonida markaziy ion ikkinchi kislota qoldig’ini ham xinazolon-4 ga almashinishi mumkinligi o’rganildi. 3. CuNO 3 . (X Z ) . 2H 2 O kompleks birikmasidagi kislota qoldig’i xinazolon-4 yoki uning hosilalariga almasha olishi mumkinligidan foydalangan holda, Cu(X Z ) (AAX Z ) . H 2 O hamda Cu(Xz)(KMAX) . H 2 O tarkibli aralash ligandli kompleks birikmalari sintez qilindi. 4. Sintez qilingan kompleks birikmala

1. I.A. Karimov Bizning asosiy vazifamiz vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz faravonligini yanada yuksaltirishdir. Toshkent. ,,O’zbekiston” 2010. 2. I.A. Karimov “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch” Toshkent. “Ma’naviyat” 2008. 3. I.A. Karimov I.A. “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari” Toshkent “O’zbekiston” 2009. 4. N.A. Parpiyev, H.R. Raximov, A.G. Muftaxov. Anorganik kimyo nazariy asoslari. Toshkent. “O’zbekiston” 2000. -396-408 b. 5. A.G. Muftaxov Umumiy kimyo. Toshkent. “O’qituvchi” 2004. -136-145 b. 6. N.M. Abdulxayeva, U.M. Mardonov Kimyo. Toshkent . ” O ’ zbekiston ” 2008. - 78-86 b . 7. Крестов Т.А., Березим Б.Д. Основные помятия современной химии Ленинград “ X имия” 1986. -113-124 c . 8. Угай Я.А. Обшая x имия Москва

18. Парпиев Н.А. “ Комплекс бирикмалар кимёси ” фанидан маърузалар матни. Тошкент “Ўз.МУ” 2001. -18-24 б. 19. Sinj A., Sinj P. Chelating behavior of quinazoline (1H, 3H) -2,4-dithione //Inorg. Chem.. 1979. Vol.5., P. 2341-2346. 20. Nakamoto K. “Infrared Spektra of Inorganik and coordination compounds” – John Willey and sons. Inc. New. York 1978. –P.131-148. 21. Э.Ш. Якубов “Синтез и исследование комплексных соединение кобальта(II), меди(II) и цинка с хиназолоном-4 и их производными”. Автореф. дис. канд. хим. наук. Ташкент 1993. -18-24 c. 2 2 . WWW . Complexes . Ru 2 3 . WWW . Coordination compounds. Ru 59

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari