Xinazolon-4 va uning koordinasion birikmalari - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	408.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Xinazolon-4 va uning koordinasion birikmalari

Купить

Xinazolon-4 va uning koordinasion birikmalari mavzusida yozgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI

MUNDARIJA KIRISH ....................................................................................................................3 I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. Kompleks birikmalarning hosil bo’lishi ………..................………………5 1.2. Kompleks birikmalar sinflari....................…………………………........ .12 1.3. Koordinasion birikmalarni kimyoviy bog’lanish tabiati.............................20 1.4. Kovalent bog’lanish nazariyasi ..................................................................27 1.5. Xulosa va ba’zi qo’shimchalar...................................................................36 II BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI 2.1. Xinazolon-4 va uning tautomerik holatlari.................................................39 2.2. Xinazolon-4 ni mis(II) tuzlari bilan kompl

KIRISH Hurmatli prezidentimiz Isl om Karimov O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo`shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish ustivor maqsadimizdir” mavzusida fikrlarini bayon etdilar. Oliy Majlisning qonun ijodkorligi faoliyatida mamlakatimizda iqtisodiy sohada amalga oshirilayotgan tarkibiy o`zgarishlarni, qulay investission muhitini shakllantirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlash, bank moliya tizimini rivojlantirishni normativ huquqiy jihatdan ta`minlash masalalari alohida o`rin egalladi. Iqtisodiy islohatlarni qonuniy jihatdan ta`minlashga yo’naltirilgan bir qator tadbirlar 2009-2012-yillarga mo’ljallangan, jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlarin

Mavzuning dolzarbligi. Biologik faol bo’lgan geterosiklik birikmalar tarkibiga biometallarni kiritilishi ularni nafaqat zararli tomonlarini kamaytirib qolmasdan balki, ko’pgina hollarda biologik faolligini oshiradi yoki yangi biologik xususiyatlarni namoyon qiladi. Shuning uchun yangi biologik faol bo’lgan, yuqori darajada effiktli dorivor preparatlarni sentizlash va ularni fizik-kimyoviy xossalarini zamonaviy usullarda o’rganish hamda ularni xalq xo’jaligining turli sohalarida qo’llash hozirgi kunda dolzarb hisoblanadi. Bitiruv malaka ishining maqsadi va vazifalari. Xinazolon-4 va uning hosila`lari tarkibida markaziy ion bilan koordinatsiyaga uchrashi mumkin bo’lgan bir qancha atomlarni (azot, kislorod, oltingugurt) bo’lishi va ularni har xil tautomeryalarga uchrashi, qaysi donor guruppal

tuzlari bilan koordinatsion birikmalarni sintezlash hamda ularni tarkibi va tuzilishini fotometrik usulda o’rganish ilmiy jihatdan katta ahamiyatga egadir. I. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. Kompleks birikmalarning hosil bo’lishi Uzoq vaqtlardan buyon olib borilgan tadqiqotlar natijasida XIX asrning oxirlariga kelib, barcha ximiyaviy birikmalr ikki turkumga bo’linadi. Bularning birinchisi atom yoki soda birikmalr va ikkinchisi murakkab yoki molekulyar birikmalar nomini oldi. Keyinroq bir xil birikmalarni birinchi tarkibdagi birikmalar, ikkinchi xillari esa yuqori tarkibdagi birikmalar deb ataldi. CuCl 2 , BF 2 , NH 3 , FeCl 3 kabi moddalar birinchi tartibdagi moddalar tarkibiga kiritildi. Ularning hosil bo’lishi valentlik qoidasiga bo’ysunadi. Yuqori tartibdagi moddalar biror soda birikmaning bosh

Akademik Yu. N. Kukushkin kompleks birikmalarga quyidagi ta’rifni berdi: “Kompleks birikma deganda kristall holatda bo’lmasin, eritmada bolmasin, tarkibida ligandlar bilan qurshalgan markaziy atomi mavjud birikmalarni tushunmoq kerak. Kompleks hosil bo’lish hodisasi ayrim elementlardagina uchramasdan, balki D. I. Mendeleyev davriy sistemasining ko’pchilik elementlariga xos hodisadir. Tassir 1798-yilda birinchi bo’lib, kompleks CoCL 2 . 6NH 3 ni hosil qildi. Kompleks birikmalarni o’rganish shuni ko’rsatadiki, kompleks hosil bo’lishi hodisasi ayrim elementlardagini uchramasdan balki D.I.Mendeliyev davriy sistemasidagi ko’pchilik elementlarga mansub bo’lgan muhim hodisadir [6]. Kompleks birikma shunday birikmaki, uning molekulasi markaziy atomga ega bo’lib, buni bir necha ion, yoxud molekulal

qon gemoglabini temirning kompleks birikmasidir. Juda ko’p minerallar alyuminosilikatlar kompleks birikmalardan iborat. Kompleks birikmalar hosil qilish uchun birikish, almashinish, oksidlanish, qaytarilish reaksiyalaridan foydalaniladi. Hosil qilingan kompleks birikmani reaksion aralashmadan ajratib olish ham katta ahamyatga ega. Buning uchun: 1) Erituvchini bug’latish orqali konsentrlangan reaksion aralashma hosil qilib, uni muz va tuz aralashmasi bilan sovutib, shu moddalar aralashmasidan kompleks birikmani kristallga o’tkazishdan; 2) Reaksion aralashmaga kompleks birikmani eritmaydigan, lekin kompleks hosil bo’lishida ishtirok etgan erituvchi bilan yaxshi aralashadigan boshqa biror erituvchidan oz-oz qo’sha borishdan va ekstraksiya usulidan foydalaniladi. Ba’zan kompleks birikma juda t

mumkin. Kompleks birikmalarning infraqizil nur yutishini o’rganish orqali birikma tarkibidagi atomlararo bog’lanish xarakterini bilib olish mumkin [8]. Kompleks birikmalar hosil bo’ladigan jarayonlarning mohiyatini tushunib olish uchun, biz 1894-yilda Shvetsiya mamlakatining kimyogar olimi A.Verner taklif qilgan va L.A.Chugayev, I.L.Cherniyayev, A.A.Grinberg va boshqa olimlar tomonidan to’ldirilgan koordinatsion nazariya bilan tanishib o’tamiz [11]. Bu nazariyaning asosiy bandlari quyidagilardan iborat: 1. Kompleks birikmalardagi ion yoki atomlardan biri, markaziy ion hisoblanadi va uni kompleks hosil qiluvchi deb ataladi. 2. Kompleks hosil qiluvchi markaziy ion atrofiga ma’lum iondagi, qarama- qarshi zaryadli ionlar yoki polimolekulalar, ya’ni ligandlar joylanadi, boshqacha aytganda ular

K CL K CL Pt CL CL CL CLBu yerda yoppa chiziqlar asosiy valentlikni, strepka bilan ko’rsatilgan chiziqlar esa, qo’shimcha valentlikni ya’ni koordinatsion bog’ni namoyon qiladi. Hozirgi zamon termini bilan aytganda asosiy valentlik elementining ayni birikadigan oksidlanish darajasini qo’shimcha valentlik esa, uning koordinatsion sonini ko’rsatadi. PtCl 4 . 2KCl da platinaning asosiy valentligi 4 ga, qo’shimcha valentligi esa 6 ga tengdir. Kompleks birikma tarkibidagi markaziy atom bilan legandlar orasidagi bog’lanishlar soni markaziy atomning koordinatsion soni deb ataladi. Kompleks birikmalarda markaziy atom bilan ligandlar orasidagi bog’lanishlar soni bir xil kuchga ega bo’ladi [10]. Koordinatsion nazariya asosida tarkibida ammiak ioni bo’lgan moddalarni (NH 4 Cl), tuzlarning kristal gidr

H2O Cu OH2 H2O OH2 SO4.H2OBu kompleks birikmani tetraakvo mis (II) sulfat gidrat deb nomlash mumkin. Ikkinchi tomondan markaziy atom bilan ligandlar orasida xuddi ammoniy ionidagi kabi donor akseptor mexanizmiga muvofiq bog’lanish namoyon bo’ladi. Ko’pchilik kompleks birikmalarda markaziy ion yoki atom bilan ligandlar orasida ham elektrostatik tortishuv kuchlari, ham donor akseptor mexanizm tufayli vujudga keladigan bog’lanishlar uchraydi. Bunda kompleks hosil qiluvchining ajralmas elektron juftlari ligandlar bosh orbitallariga joylashishi hisobiga bog’lanish amalga oshadi yoki aksincha ko’pchilik kompleks birikmalar elektroneytral bo’ladi. Masalan: Kaliy geksasianoferrat(II) suvdagi eritmada quyidagicha dissosialanadi [8]: K 4 [Fe(CN) 6 ] ↔ 4K + + [Fe(CN) 6 ] 4- Kompleks birikmalar dissos

metall ionining katta-kichikligi va uni o’rab turgan ligandlar miqdoriga ham bog’liq bo’ladi. Markaziy ionning koordinatsion soni 1 dan 12 gacha bo’lishi mumkin. Lekin 8 dan katta koordinatsion son kam uchraydi. Bir valentli elementlarning koordinatsion soni ko’pincha 2 ga teng bo’ladi. Masalan: [Ag (NH 3 ) 2 ]Cl; K[Ag(CN) 2 ] Ikki valentli elementlarning koordinatsion soni ko’pincha 4 ga ba’zan esa, 3 ga va 6 ga teng bo’ladi. Masalan: Na[PbJ 3 ]; K 4 [Fe(CN) 6 ]; [Zn(NH 3 ) 4 ]Cl 2 Uch va to’rt valentli elementlarning koordinatsion sonlari asosan 6 ga teng. Masalan: K 4 [Fe(CN) 6 ] Besh valentli elementlarning koordinatsion soni 7 ga teng bo’ladi: Masalan: K 2 [NbF 7 ] Umuman shuni aytib o’tish kerakki, ayni elementning koordinatsion soni elementning valentligiga ligandlar eritmasi konsen

Bu modda eritmada faqat uchta ionga parchalanadi. Uning eritmasi kumush nitrat qo’shilganda hamma xlorning 2/3 qismigina AgCl holida cho’kmaga tushadi: [Co(NH 3 ) 5 Cl]Cl 2 +AgNO 3 →[Co(NH 3 ) 5 Cl](NO 3 ) 2 +2AgCl↓ [Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ]Cl tarkibli kompleks birikma esa, faqat ikkita ionga parchalanadi: [Co (NH 3 ) 4 Cl 2 ] Cl↔[Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ] + +Cl - Kumush nitrat ta’sir ettirilganda xlorning faqat 1/3 qismi cho’kadi: [Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ]Cl+AgNO 3 →[Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ]NO 3 +AgCl↓ [Co(NH 3 ) 3 Cl 3 ]–tarkibli kompleks birikma esa, alohida o’rinni egallaydi. A.Verner nazariyasiga binoan u suvda eritilganda ionlarga parchalanmaydi. Shuning uchun ham kam eruvchan neytral kompleks birikma bo’lib, AgNO 3 eritmasi ta’sirida xlor ionlari, AgCl holida cho’kmaga tushmaydi. Uning elektr o’tkazuvchanli

qiladi. Unda fragmentidan uchtasi markaziy atom atrofida koordinatsiya holatida bo’ladi. Bunday birikmalar xelat koordinatsion birikmalar deb ataladi: O = C C H 3 C H C C H 3O Ikkinchi misol tariqasida ichki koordinatsion birikmalarni ko’rsatish mumkin. Agar poligentat ligandning bir atomi markaziy atom bilan kovalent (ba`zan ionli) tarzda birikib, ligandning ikkinchi atomi donor - akseptor mexanizm bo’yicha markaziy atom bilan birikkan bo’lsa, hosil bo’lgan holatni – ichki koordinatsion birikma deb ataladi. Masalan, glisen nomli aminokislota mis sulfat bilan reaksiyaga kirishganida misning ichki kompleks birikmasi hosil bo’ladi [13]: 2NH 2 CN 2 COOH + CuSO 4 →H 2 SO 4 +[Cu(NH 2 CH 2 COO) 2 ] Bis-glisinato mis(II) kompleks birikmasi hosil bo’ladi [14]. Kompleksonlar, sendvich va π-kompleks

tarkibida temir ioni ikkita siklopentadienil ioni C 5 H 5 bilan birikkan. Uning tuzilishini aniqlagan E.Fisher va J. Uilkonson Nobel mukofotini olishga sazovor bo’ldilar. Ferrosendagi temir o’rnini boshqa metall, masalan, nikel egallashi mumkin, u holda nikelosen [Ni(C 5 H 5 ) 2 ] hosil bo’ladi. Bundan tashqari ferrosenning siklopentadienil halqalari ham almashinish reaksiyalariga kirishadi. Bu sinfga yana dibenzoxrom [Cr(C 6 H 6 ) 2 ] ni ham kiritish mumkin. Oraliq d- metallar bilan hosil qilingan karbosiklik birikmalar qatorida dibenzolxrom muhim o’rin tutadi. U 1919 yilda sintez qilingan bo’lsada, uning tuzilishi faqat 1954 yilda aniqlandi. L.Xayn xrom(III) xlorid bilan C 6 H 5 MgBr orasidagi reaksiyani amalga oshirib, xromning bir qancha birikmalarini olishga muvaffaq bo’ldi. Bu birikm

Ferrosen molekulasining tashqi qavatida 18 ta elektron bo’ladi. Ularning 8 tasi temirniki va 10 tasi ikkita C 5 H 5 radikalnikidir. Ikkita C 5 H 5 radikali o’zining 10 ta p- elektroni hisobiga koordinatsion bog’ hosil qiladi. Shuning uchun oraliq metallarning sendvich strukturali birikmalari π -koordinatsion birikmalar jumlasiga kiradi. Biz yuqoridagi kompleks birikmalarni anion kompleks, kation kompleks va neytral kompleks birikmalar deb 3 ta sinfga bo’lishimiz mumkin. Lekin A. Verner nazariyasi yaratilgan davrda barcha koordinatsion birikmalarni ularning hosil bo’lish sxemasiga qarab quyidagi 2 ta sinfga bo’lishgan edi. a) Biriktirib olish mahsulotlari. b) Joylashishlar, singdirilish mahsulotlari. Masalan: Agar BF 3 va HF qo’shilsa, biriktirib olish mahsuloti hosil bo’ladi: BF 3 +HF→H[B

3. Asidokomplekslar. Ligandlari kislota qoldig’idan iborat bo’lgan kompleks birikmalar asidokomplekslar deb yuritiladi. Masalan: asidokomplekslar tarkibida 2ta yoki 3ta tur kislota qoldiqlari bo’lishi mumkin: K 2 [Pt(NO 2 ) 4 Br 2 ], K 4 [Fe(CN) 6 ], K 3 [Fe(CN) 6 ] 4. Siklik kompleks birikmalar. Ichki sferada sikllari bo’lgan komplekslar birikmalar, siklik kompleks birikmalar deb yuritiladi. 5. Kompleks gidratlar. Kislotali va amfoter tabiatga ega bo’lgan gidratlar asos tabiatli gidritlar bilan suvdan boshqa erituvchilarda (masalan efirda) reaksiyaga kirishsa, kompleks gidritlar hosil bo’ladi [19], [20]. LiH+BH 3 →Li[BH 4 ]; KH+AlH 3 →K[AlH 4 ] 6. Metall organik birikmalarga o’xshash kompleks birikmalar. Keyingi vaqtlarda tarkibida organik ligandlar bo’lgan juda ko’p kompleks birikmalar h

[Fe(CN) 6 ] 4- ↔[Fe(CN) 5 ] 3- +CN - [Fe (CN) 5 ] 3- ↔[Fe(CN) 4 ] 2- +CN - va hakazo. Umumiy dissosiyalanish [Fe(CN) 6 ] 4- ↔Fe 2+ +6CN - bilan ifodalanaladi. Bu dissosiyalanish muvozanat holatga kelganda uning muvozanat konstantasi kompleks birikmaning barqarorlik konstantasi deb yuritiladi. Kompleks birikmalarning barqarorligi anchagina faktorlarga bog’liq bo’ladi. Bunday birikmalarda tashqi va ichki sferalarning barqarorligi har xil bo’ladi. Tashqi sferadagi kompleks ion elektrostatik kuchlar orqali bog’lanib, suvli birikmalarda oson ajraladi. Bunday parchalanish birlamchi dissosiyalanish deyiladi va u kuchli elektrolitlar kabi to’la ravishta o’tadi. Ichki sferada bo’lgan ligandlar markaziy atom bilan ancha kuchli bog’langan bo’lib kam darajada ajraladi. Kompleks birikmalarning ichki sf

[Co(NH 3 ) 6 2+ ↔Co 2+ +6NH 3 [Cu(NH 3 ) 4 ] 2+ ↔Cu 2+ +4NH 3 [Fe(CN) 6 ] 3- ↔Fe 3+ +6CN - [PtCl 4 ] -2 ↔Pt 2+ +4Cl - [Zn(CN) 4 ] 2- ↔Zn 2+ +4CN - 8,0 . 10 -6 4,6 . 10 -14 1,0 . 10 -44 1,0 . 10 -16 6,3 . 10 -18 Juda barqaror bo’lgani uchun kompleks tuz eritmasiga kaliy yodid qo’shilganda ham kumush yodid cho’kmasi hosil bo’lmaydi. Kumush sulfidni eruvchanlik ko’paytmasi juda kichik bo’lganligi sababli vodorod sulfid qo’shilganda kumush sulfit cho’kmasi paydo bo’lganligi seziladi. Keyingi vaqtlarda kompleks birikmalar mustahkamligini harakterlashda barqarorlik konstantasining aksi bo’lgan kattalik beqarorlik konstantasi deb atash taklif qilindi. Ular orasida quyidagi nisbat bor: K barq. = 1/K beqar. [Ag(NH 3 ) 2 ] + ioni uchun barqarorlik konstantasi quyidagicha ifodalanadi. K barq. = 1/K b

2 3 4 Ikki zaryadlilar Uch va to’rt zaryadlilar Besh zaryadlilar 3,4,6 6 7 K[MgF 3 ], [Zn(NH 3 ) 4 ]X 2 H 2 [TiCl 6 ], K 3 [Fe(CN) 6 ] K 2 [NbF 7 ], K 2 [TaF 7 ] I. Gruppa elementlaridan kaliy, natriy rubidiy, seziyning kompleks birikma hosil qilish xususiyati juda kuchsiz bo’lib, ulardan litiy va qisman natriy bir qancha kompleks birikma hosil qiladi. Lekin birinchi gruppaning elementlari mis, kumush va oltin kompleks birikma hosil qilishga nihoyatda moyil. Ular galogenlar, aminlar tarkibida oltingugurt qisman kislorod bo’lgan ligandlar bilan kompleks birikmalar hosil qiladi. II. Gruppaning asosiy gruppacha elementlaridan beriliy va magneyda bu xususiyat mavjud. II. Gruppaning qo’shimcha gruppa elementlarida bu xususiyat yanada kuchli namoyon bo’ladi. III. Gruppaning elementlaridan B va A

VII Gruppaning asosiy gruppacha elementlari boshqa elementlarning barqaror komplekslari tarkibiga donor sifatida kiradi. KCl 4 , KClO 3 , KClO 2 larni ham xlorning kompleks birikmalari deb qarash mumkin. VIII Gruppaning qo’shimcha gruppacha elementlari Fe, Co, Ni, Ru, Os, Pt juda yaxshi kompleks hosil qiluvchi elementlar bo’lib, tarkibida azot va kislorod bo’lgan ligandlar, galogenlar juda ko’p va barqaror komplekslar birikmalar hosil qiladi: [Co(NH 3 ) 4 ]Cl 2 , [Ni(NH 3 ) 4 ]Cl 2 , [Co(H 2 O) 4 ]Cl 2 Yuqorida keltirilgan mashg’ulotlar asosida quydagi xulosalarni chiqarish mumkin: 1. Elementlarning kislorodli, azotli oltingugurtli ligandlar bilan kompleks birikma hosil qilish xususyati davriy sestemaning VIII gruppa va unga yaqin joylashgan elementlarda kuchli ifodalangan. 2. Katta davr e

Koordinatsion birikmalarda bog’lanish xarakteri (kovalentlik yoki ionli darajasi) markaziy atom xossasiga ham bog’liq bo’ladi. Koordinatsion birikmalarda biror ligand bilan markaziy ion orasidagi bog’lanishning nisbiy mustahkamligi o’sha ligandga nisbatan trans-holatda turgan boshqa ligand tabiatiga bog’liq. Koordinatsion birikmalarda bo’ladigan kimyoviy bog’lanish dastlab Kossel va Lyuis nazariyalari asosida talqin qilindi. Keyinchalik bu haqida uchta nazariya yaratildi: 1. Valent bog’lanish yoki atom orbitallar metodi 2. Kristall maydon nazariyasi 3. Molekulyar orbitallar metodi (ligandlar maydoni nazariyasi). Kristall maydon nazariyasiga ko’ra d-elektronlar ligandlar band etgan joylarni band qilmaslikka intiladi. Bu nazariyaga ko’ra markaziy atom bilan ligandlar orasida ion bog’lanish y

tetramminplatina (II) xlorid [Pt(NH 3 ) 4 ]Cl 2 ni HCl bilan parchalaganimizda trans- dixlordiamminplatina (II) hosil bo’ladi: P t C l P t N H 3N H 3N H 3 N H 3N H 3 C l 2 + 2 H C l N H 3 C l + 2 N H 4 C l 3. L. A. Chugayev 1906-yilda tarkibida besh va olti a’zoli halqalari bo’lgan koordinatsion birikmalar eng barqaror bo’ladi, degan qoidani tarifladi. To’rt a’zoli halqaga ega bo’lgan koordinatsion birikmalar kamroq mustahkam bo’ladi, uch a’zoli halqasi bo’lgan koordinatsion birikmalar beqarordir. Masalan, platinaning etilendiaminli birikmasi [Pt(NH 2 -(CH 2 ) 2 -NH 2 ) 2 ]Cl 2 tarkibida ikkita besh a’zoli halqa bor:CH2 NH2 CH2 NH2 NH2 CH2 NH2 CH2 Pt 2+ Bu birikma nihoyatda barqaror; unga HCl ta’sir ettirsak ham parchalanmaydi. Ikki valentli nikelning glioksimli birikmasida ikkita besh va

4. N. C. Kurnakov qoidasi. Trans- va sis-shakllaridagi koordinatsion birikmalarni bir-biridan ajratish katta ahamiyatga ega. Tekshirishlar natijasidan ma’lumki, ayni koordinatsion birikmaning trans- shakli uning sis-shakliga qaraganda yomon eriydi. Trans- va sis-shakllarni bir-biridan farq qilishda N. S Kurnakov qoidasi yordam beradi. N. S. Kurnakov sis- va trans-diaminlarning tiokarbamid SC(NH 2 ) 2 bilan reaksiyaga kirishishini tekshirdi, natijasida sis-izomerdagi ligandlarning tiokarbamidga to’liq almashinishi aniqlandi: Pt Pt NH3 NH3 Cl Cl + 4SC(NH2)2 (H2N)2CS SC(NH2)2 SC(NH2)2 (H2N)2CS Cl2 + 2NH3 Trans-izomeriyasida esa, ligandlar tiokarbamidga to’liq almashinmaydi, balki turli ligandli (aralash ligandli) koordinatsion birikmalar hosil bo’ladi [26]: P t P t N H 3 C l + 2 S C ( N H 2 )

bo`lish konstantasidan bir necha marta kattadir (A`-xossalari AA ning xossalariga yaqin bo`lgan monodentat ligand, AA esa- bidentat ligand). Misol tariqasida 2 ta koordinatsion birikmani ko`rib chiqamiz; biri nosiklik koordinatsion birikma [Ni(NH 3 ) 6 ]Cl 2 uning suvdagi eritmada hosil bo`lish konstantasi K=5 . 10 9 , ikkinchisi siklik koordinatsion birikma [Ni . En 3 ]Cl 2 , uning ayni sharoitda hosil bo`lish konstantasi K=2 . 10 19 . Binobarin, xelat koordinatsion birikma noxelat koordinatsion birikmaga qaraganda deyarlik 10 10 marta barqarordir [4]. 5. I. I. Chernyayevning trans-ta’sir qoidasi. 1926 yilda I. I. Chernyayev 2 valentli platinaning tekis kvadratli birikmalari izomerlarini tekshirish natijasida koordinatsion birikmalar kimyosi uchun juda muhim qoidani ta’rifladi: Koordinats

I. I. Chernyayev o’z tajribalarida turli ligandlarning Pt(II) ioni uchun trans- ta’sir qatorini tuzib chiqdi: R 2 S >NO 2 - , I - >Br - >Cl - >F - >OH - RNH 2 >NH 3 >H 2 O Platina (IV) uchun esa, bu qator birmuncha farq qiladi: I - >Br - >Cl - >OH - >En >NH 3 , NO 2 - Trans- ta’sir qonuniyati VIII guruh elementlaridan Pt(II), Pt(IV), Ir(III)), Rh(III), Co(III), Pd(II), Cu(II) lar uchun bajarilishi aniqlangan. Bu qonuniyat kimyoviy bog’lanishi kovalent xususiyatga ega bo’lgan koordinatsion birikmalarga xos ba’zi hodisalarni - Kurnakov, Peyrone, Iorgensen qoidalarini, Pt(II) va Pt(IV), Pd(II), Co(II) va Cu(II) birikmalarida qo’sh kristallanish natijalarini tushuntirishda yordam beradi. Bu qonuniyat asosida kompleks ionning ichki qobig’ida almashinish reaksiyasining yo’nalishini, izomerlarda

Hosil bo’lgan trans- holatdagi xlor bilan Pt zaif bog’langanligi sababli unda quyidagi reaksiya kuzatiladi: P t P tH 3 NN H 3 N O 2 N O 2 N H 3 N O 2C l H 3 N N O 2 B rB r + H 2 O H 2 O + + C l - Bu qonuniyat asosida ba’zi aralashma ligandli kompleks birikmalarning hosil bo’lmasliklarini tushuntirish mumkin. Masalan, [PtCl 4 ] 2- ning eritmasiga tiomochevina qo’shilganda PtCl 2 (Thio) 2 birikma eritmada hosil bo’lishi noma’lum, buning sababi sis-holatda Thio molekulasi joylashgan modda hosil bo’lmaydi, Thio ning trans- ta’siri kuchli bo’lishi Cl - ning markaziy atom bilan bog’lanishida ionli darajaning kuchayishiga va shu tufayli qo’zg’aluvchan bo’lishiga olib keladi. Bu qonuniyat tarkibi [PdCl 3 (NO 2 )] 2- bo’lgan moddaning uchta xlor ionlaridan biri almashinish reaksiyasida qatnashganda

orasidagi o’zaro tortishish kuchiga nisbati ayni sistemaning niqoblanish (ekranlanish) koeffitsienti (HK) deb ataladi. Biror koordinatsion sistema hosil bo’lganida ajralib chiqadigan energiyaning miqdori shu sistemaning niqoblanish koeffitsientiga bog’liq bo’ladi. Ba’zi oraliq elementlarning birikmalari uchun Kossel va Magnus tenglamasi asosida hisoblab topilgan bog’lanish energiyalarining qiymati tajribada topilgan qiymatga mos kelmadi. Shu sababli Bete va Van-Flek elektrostatik nazariya o’rniga kristall maydon nazariyasini taklif qildilar. Kompleks birikmalar gal’vanik qoplamalar hosil qilishda ham katta ahamiyatga egadir. Buning uchun ishqoriy metallarning sionitlari eritmalariga mis, rux, oltin va boshqa metallarning sionitli komplekslari K 2 [Cu(CN) 3 ], Na 2 [Zn(CN) 4 ], K[Au(CN) 4 ]

Bu reaksiyada ammiak molekulasidagi azot atomi donor, vodorod ioni esa akseptor vazifasini bajaradi. Ammiak molekulasi o’zining elektron juftini vodoroddan boshqa ionlarga ham berishi mumkin. Masalan: Cu2+ + 4NH3 H3N Cu NH3 NH3 NH3 2+ G. Lyuis bu reaksiyalarni kislota bilan asosning o’zaro ta’sirlanish reaksiyasi deb qaradi. G. Lyuis nazariyasiga muvofiq, kislota deganda o’ziga elektron juftlarni qo’shib olish qobilyatiga ega bo’lgan moddani tushinish kerak; asos esa o’zidan elektron juftlar berishga qobil moddadir. Yuqoridagi misolda Cu 2+ kislota va NH 3 asos rolini bajaradi. Lyuis nazariyasining koordinatsion birikmalarga oid qismlarini Sidjvik rivojlantirdi. Uning fikricha, koordinatsion birikmalar hosil bo’lganda markaziy ionning barcha ionlari bilan ligandlar bergan barcha elektronl

Metall atomidagi elektron juftning ligand atomiga o’tishi natijasida hosil bo’lgan bog’lanish donor-akseptor bog’lanish ko’rinishining bir turi bo’lganligi uchun uni dativ p-bog’lanish (yoki p-donor bog’lanish ) deb ataladi. Dativ p- bog’lanish p-orbitallar ishtirokida ham borishi mumkin. Lekin d-orbitallar ishtirokida borgan p-donor bog’lanish birmuncha pishiq bo’ladi. Endi [Co(NH 3 ) 6 ] 3+ tarkibli koordinatsion ionning hosil bo’lishini ko’rib chiqamiz: Bu ion hosil bo’lishida ham Co 3+ orbitallari gibridlanadi; bu holda ikkita 3d-, bitta 4s-, va uchta 4p orbitallar bir-biri bilan qo’shilib oltita yangi d 2 sp 3 gibrid orbitallarni hosil qiladi va ularni har biriga bittadan ammiak taqsimlanmagan elektron juftlari joylashib, Co 3+ ion olti juft elektron qabul qiladi. Bunday koordinatsion

Analitik kimyoda metallarni aniqlashda, kompleksonlar ta’sir ettirib, kompleks birikmalar hosil qilinadi. Hosil bo’lgan kompleks birikma eritma holida (fotometrik usulda) cho’kma holida (tortma analiz) o’rganiladi. Kuchsiz ishqoriy muhitga ega bo’lgan nikel (II) –sulfat eritmasiga 3-4 tomchi dimetilglioksim qo’shilganda ko’k- qizil kristall hosil bo’ladi: CH 3 - C = NOH  + NiSO 4 + 2NH 4 OH → (NH 4 ) 2 SO 4 + 2H 2 O + [NiC 4 H 6 N 2 O 2 ] CH 3 - C = NOH Bu reaksiya Chugayev reaksiyasi nomi bilan yuritiladi. Nekilni modda tarkibida bor yo’qligini aniqlash uchun natriy giksonitrokobaltiat (III) ishlatiladi. 3KCl+Na 3 [Co(NO 2 ) 6 ]→K 3 [Co(NO 2 ) 6 ]+3NaCl 2. Ba’zi metallarni bir-biridan ajratish va yuqori darajada toza metallar (oltin, kumush va hokazolar) olish uchun kompleks birikmalarda

biologik sistemalar bunyodga kelgan. Bularning ko’pchiligini metall organik birikmalar tashkil qiladi. Tirik organizmlarda uchraydigan eng sodda komplekslar metallarning aminokislotalar bilan hosil qilgan komplekslaridan iboratdir. Ular tarkibidagi aminokislota ikki dentatli ligand vazifasini bajaradi. Ularning formulalarini quyidagicha yozish mumkin: R O CH C O N M e2+ O C O CH N H2 R H2 Bu birikmada ligand o’zining tabiati jihatidan besh a’zoli qilib, bidentat birikma yotganligi yuqoridagi formuladan ko’rinib turibdi. Bu kompleks birikmalarning barqarorligi quyidagi tartibda oshib boradi: Ca 2+ < Mg 2+ < Mn 2+ < Fe 2+ < Co 2+ < Zn 2+ <Ni 2+ <Cu 2+ Bu metallardan organizmning boshqa murakkab birikmalari xlorofil va gemoglabinlar hosil bo’ladi. Vitaminlarning ba’zilari kompleks birikmalar

Ko’pchilik kationlar tuzlari aralashmasiga etarli miqdorda ammiak eritmasi ta’sir ettirilganda kationlar gidroksidlar holida cho’kmaga tushadi. Bunda Cu 2+ , Ag + , Zn 2+ , Ni 2+ , Co 2+ kabi ionlarning gidroksidlari mo’l ammiak eritmasida erib ketib, [Cu(NH 3 ) 4 ] 2+ , [Ag(NH 3 ) 2 ] + , [Zn(NH 3 ) 4 ] 2+ , [Ni(NH 3 ) 6 ] 2+ ga o’tadi, Co 2+ esa kislorod ishtirok etmaganda [Co(NH 3 ) 6 ] 2+ tarkibli kompleks ionlarini hosil qiladi. Co 2+ kislorod ishtirok etganda esa Co 3+ ionining bir necha ammiakatlari hosil bo’ladi. Bazi kompleks ammiakatlar o’ziga xos rangga ega bo’ladi: bu rangga qarab ayni kompleksni hosil qilgan metallarning miqdorini aniqlash mumkin. Masalan, rangsiz yoki suvda erimaydigan asoslar hosil qiluvchi tuzlar aralashmasida mis bor- yo’qligini aniqlash uchun shu eritmaga

Kimyo laboratoriyalarida metallarni aniqlash uchun ko`p qo`llaniladigan reaktivlar jumlasiga kupferon H-O-NC 6 H 5 -N=O, 8-oksixinolin C 9 H 6 NOH va ditizon C 6 H 5 -NH-NH-CS-NH-NH-C 6 H 5 lar kiradi. Koordinatsion birikmalar galvanik qoplamalar hosil qilishda ishlatiladi. Oddiy tuzlarning eritmalari galvanik qoplamalar hosil qilishda ishlatilganda yirik kristall cho’kmalar hosil bo’lib, qoplama oson ko’chib ketadigan bo’ladi. Lekin bu maqsad uchun kompleks tuzlarning eritmalari ishlatilsa, mayda kristalli juda zich qoplamalar hosil bo’ladi. Galvanik qoplamalar hosil qilish uchun ishqoriy metallarning sianitlari eritmalariga mis, rux, oltin va boshqa metallarning sianidli komplekslari K 2 [Cu(CN) 3 ], Na 2 [Zn(CN) 4 ], K[Au(CN) 4 ] qo`shiladi. Sianli elektrolitlar zaxarli bo’lganligi uchu

korroziyalanishdan himoya qiladi. Lekin bu qavat Kl ning konsentrasiyalangan eritmasida erib ketadi: AgJ+KJ=K[AgJ 3 ]; PbJ 2 +KJ=[PbJ 3 ] Ko’p hollarda metallar ishqor ta’siridan korroziyaga uchraydi. Buning sababi shundaki, metall ishqor ishtirokida suvda yaxshi eruvchan komplekslar hosil qiladi, masalan: Fe+2NaOH+2H 2 O→Na 2 [Fe(OH) 4 ]+H 2 Havo kislorodi ishtirokida esa, suvda yaxshi eriydigan Na 4 [Fe(OH) 7 ] va Na 5 [Fe(OH) 8 ] tarkibli komplekslar paydo bo’lib, temirning zanglashi tezlashadi. Ishqor konsentratsiyasi kamaytirilganda kompleks yemirilib, korroziya sustlashadi: [Fe(OH) 7 ] 4- →Fe(OH) 3 +4OH - Po’lat zanglashini kislotali muhitda susaytirish uchun urotopin bilan kaliy yodid aralashmasi qo’shiladi. Bunda [Fe{(CH 3 ) 2 NH} 6 ]I 2 . I 2 tarkabli, kislotada erimaydigan komple

Kimyo laboratoriyalarida metallarni aniqlash uchun ko`p qo`llaniladigan reaktivlar jumlasiga kupferon H-O-NC 6 H 5 -N=O, 8-oksixinolin C 9 H 6 NOH va ditizon C 6 H 5 -NH-NH-CS-NH-NH-C 6 H 5 lar kiradi. Metall-fermentlar (enzimlar). Fermentlar tirik organizmda sodir bo’ladigan kimyoviy reaksiyalarni tezlashtiruvchi biologik katalizatorlardir. Hozirgacha ma’lum bo’lgan fermaentlar soni ikki mingdan ortiq. Ularning hammasi oqsil tabiatli va boshqa turdagi moddalar kofermerlaridan tarkib topgan o’zaro kimyoviy bog’larsiz birlashgan komplekslardan iboratdir. Fermentlarda unumli va tanlab ta’sir qilish xususiyati yuqori, ularda sharoitga qarab aktivligi o’zgaruvchan xususiyatlar mavjud. Fermentlar ta’sir qiladigan modda (substrat) larning kimyoviy o’zgarishi oddiy reaksiyalarga nisbatan 10 8 -10

Ikkinchisi karboksipeptidaza, uning molekulyar massasi 34 mingga yaqin, bir molekulasi tarkibiga 1 ta rux atomi kiradi. Bu ferment sut emizuvchilarning oshqozon ostidagi bezida-peptid zanjirining karboksil qismidagi peptid bog’lanishida sodir bo’ladigan gidroliz jarayonini katalitik tezlashtiradi; sodir bo’ladigan reaksiyani quyidagicha yozish mumkin: R″- CH 2 CONH - CHR′ - CONH - CH 2 COO - + H 2 O → R″CH-CONH-CHR′-COO - +H 3 + NCH 2 COO - Tarkibida mis bo’lgan metall-fermentlar, asosan oksidazalar bo’lib, ular oksidlanish reaksiyalarida katalizatorlik vazifasini bajaradi. 1.5. Xulosalar va ba’zi qo’shimchalar 1. Komplekslar kimyosi, asosan, markaziy zarracha va uni qurshab olgan ligandlardan iborat ion va molekulalarni o’rganadi. Markaziy zarracha vazifasini metall ionlari yoki UO 2 +2 i

bog’lanish mavjud bo’lsa, uning koordinatsion soni б-bog’lanishlar soniga teng bo’ladi. Koordinatsion sferada har qaysi ligand egallagan o’rinlar soni – ayni ligandning koordinatsion sig’imi yoki uning dentatligi deb ataladi. Bir dentatli ligand yadro atrofida faqat birgina o’rin oladi (Br - , I - , CH - , SCN - , CO, H 2 O, NH 3 lar bir dentatli ligandlardir). Oksalat ion C 2 O 4 2- va etilendamin H 2 N-CH 2 -CH 2 -NH 2 – ikki dentatli ligandlar jumlasiga kiradi. Etilendiamintetrasirka kislota anioni esa polidentatli ligand hisoblanadi. Ligandning dentatligi va markaziy atomning koordinatsion soni doimiy (o’zgarmas) qiymatlar emas. Ularning qiymatlari zarrachalarning katta-kichikligiga, ular orasidagi bog’lanishning turiga va hokazolarga bog’liq bo’lib, 2,4,6 ga teng koordinatsion sonlar

6. Ba’zi koordinatsion birikmalar (masalan, Al va Cu ning atsitelatsetonatlari, ferrotsen va boshqalar) qizdirilganda ham parchalanmay haydaladi. Bu va shunga o’xshash hodisalar gaz fazada ham koordinatsion birikmalar hosil bo’lishidan darak beradi. Massospektrometriya usuli yordamida aniqlanishicha MgCl 2 650 0 Cda sublimatlanganda gaz holda MgCl 2 dan tashqari Mg 2 Cl 4 , Mg 3 Cl 6 va nihoyatda oz miqdorda Mg 4 Cl 8 molekulasi ham bo’lar ekan. Gaz muhitida koordinatsion birikmalar hosil bo’lishi zarrachalar orasida elektrostatik o’zaro ta’sirlashish eritmalardagiga qaraganda ancha kuchliroq namoyon bo’ladi (chunki gaz muhitda dielektrik holat bo’lishi bunday ta’sirlashish oson sodir bo’lishiga olib keladi). Gaz muhitida koordinatsion birikmalar hosil bo’lishi yuqori temperaturada sodir b

b) ba’zi metallarni aralashmalardan ajratib olish va ularni yuqori darajada tozalash, v) gal’vanostegiya va gal’vanoplastikada mustahkam qoplamalar hosil qilish, g) bo’yoq moddalar tayyorlash (berlin siri va boshqalar), d) suvning qattiqligini aniqlash va uni bartaraf etish (polifosfatlar, poliaminokislotalar, kompleksonlar va boshqalar), e) tirik organizmning hayotiy jarayonida muhim bo’lgan birikmalar (gemoglobin, enzimlar, xlorofill va boshqalar) koordinatsion birikmalar jumlasidandir. II BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI 2.1. Xinazolon-4 va uning tautomerik holatlari Xinazolon-4 va uning hosilalari tarkibi da donor atomlarining (N, S, O) bo`lishi, ularning har xil tautomeryalarga uchrashi va shu donor atomlar hisobiga metallar bilan har xil koordinatsiyaga uchrashi ham nazariy

N C HN HCO + K O H N C HN - KCO + H 2 O y o k i N C HN HCO + N a O H N C HN - N aCO + H 2 O Xinazolon-4 metil spirtida yaxshi erimaydi. Uning spirtdagi suspenziyasiga 1:1 nisbatda KOH, NaOH, KH yoki NaH ta’sir ettirib, xinazolon-4 ni spirtda eruvchan bo’lgan kaliyli (KXz), litiyli (LiXz) va natriyli (NaXz) tuzlarini olish mumkin [23]. 2.2. Xinazolon-4 ni mis (II) tuzlari bilan kompleks birikmalari Xinazolon-4 ni kaliyli yoki natriyli tuzlariga (KX) 1:1 nisbatda mis tuzlarining Cu(NO 3 ) 2 , Cu(CH 3 COO) 2 , CuCl 2 , CuSO 4 spirtli eritmasidan ta’sir ettirib, qiyin eruvchan to’q yashil rangli CuX . Xz . 2H 2 O (X=NO 3 - , CH 3 COO - , Cl - , SO 4 - ) cho’kma ya’ni 1:1 tarkibli oddiy ligandli kompleks birikmalari sintez qilingan [21].N CH N-K C O + CuX Cu OH2 N CH N C O X OH2 Xuddi shu tarki

H C NH C N H2O OH2 N C N C O OH2 Cu O H H N CH N C O K N CH N C O X OH2 OH2 Cu +1:2 tarkibli, havo rangli Cu(Xz) 2 . 3H 2 O kompleks birikmani ustiga yana xinazolon-4 ni kaliyli tuzining spirtdagi eritmasidan 1:3 va undan ham ko’proq miqdorda qo’shilganda siyoh rangli eritma, ya’ni, 1:3 tarkibli kompleks birikmasi hosil bo’ladi: H C NH C N H2O OH2 N C N C O OH2 CuO N C N CH O H H N CH N C O K K N CH N C O X OH2 OH2 Cu + 2 -KX Yuqorida sintez qilingan uchala kompleks birikmalarning infra-qizil spektrlari o’xshash bo’lib, liganddagi ν(C=O) 1710 sm -1 dan 1690 sm -1 gacha kamayishi N-H bog’larini valent tebranishlariga tegishli yutilish chiziqlarini 3200 sm -1 da kompleks birikmalarning IQ-spektrlarida kuzatilmasligi xinazolon-4 ni mis metali bilan uchinchi holatdagi azot va to’rtinchi holatd

№ Birikmalar Rangi Molekulyar massasi Elementlarning miqdori (%) Me C N S H 1 Xinazolon-4 oq 146 - 65,05 65,75 19,24 19,17 - 4,2 4,3 2 CuNO 3 . Xz . 2H 2 O To’q yashil 306 20,63 20,91 31,14 31,37 13,75 13,72 - 3,0 2,9 3 CuCH 3 COO . Xz . 2H 2 O Havo rang 303 21,46 21,12 39,56 40,02 9,24 9,15 4,05 4,08 4 Cu(Xz) 2 . 3H 2 O Ko’k 406 15,32 15,76 47,03 47,29 13,56 13,80 - 3,9 3,9 5 K[Cu(Xz) 3 . 2H 2 O] Siyoh rang 571 11,41 11,20 50,33 50,42 14,53 14,61 - 3,4 3,3 6 Co(Xz) 2 . 4H 2 O Qizil rang 421 14,24 14,16 45,28 45,08 13,75 13,60 4,2 4,3 7 ZnNO 3 . Xz . H 2 O Oq rang 289 22,05 21,94 33,42 33,34 14,71 14,68 2,9 3,0 8 ZnCl . Xz . H 2 O Oq rang 263 24,67 24,53 36,14 36,02 10,98 11,04 2,5 2,4 Misli kompleks birikmalarning EPR- spektrlari o’rganilib, hosil bo’layotgan anizatrop parametrlari (g ‖ =

Cu O H 2 N CH N C O X O H 2Ruxli kompleks birikmalarda esa, ν(C=O) va ν(C=N) guruhlariga tegishli yutilish chiziqlarining 1700 sm -1 va 1618 sm -1 lardan 1635-1610 sm -1 gacha pasayishi kuzatildi. C N C N O X Zn H 2O H Bundan tashqari ushbu kompleks birikmalarning IQ-spektrlarida 1351-1360 sm-1 larda yangi ν(C-O) ga tegishli yutilish chiziqlari kuzatildi. Bu esa, xinazolon-4 ni kislorod orqali enol (forma B da) holatda hamda uchinchi holatdagi azot orqali to’rt xalqali metallosikl hosil qilgan holda bidentat birikayotganligidan dalolat beradi. Bundan tashqari kompleks birikmalarning IQ-spektrlarida suv molekulalariga tegishli ν(OH) yutilish chiziqlari CuNO 3 . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasida 3430 sm-1 sohada, CuCH 3 COO . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasida 3435 sm-1 sohada, ZnNO 3 . Xz . H

Cu(Xz) 2 . 3H 2 O va Co(Xz) 2 . 4H 2 O kompleks birikmalarining IQ-spektrlari ν(C=O) va ν(C=N) guruhlariga tegishli yutilish chiziqlarining 1700 sm -1 va 1618 sm -1 larda yo’qolib ketishi hamda 1645-1615 sm -1 larda yangi ν(C=N) ga tegishli yutilish chiziqlarini hosil bo’lishi kuzatildi. Bundan tashqari 1350 sm -1 da yangi ν(C-O) ga tegishli yutilish chiziqlari kuzatildi. Bu esa, xinazolon-4 ni kislorod orqali enol holatda birikayotganligidan dalolat beradi. Olingan natijalarga asosan Cu(Xz) 2 . 3H 2 O va Co(Xz) 2 . 4H 2 O kompleks birikmalarning tuzilish formulalarini quyidagicha ifodalash mumkin:N N O N N O H2O OH2 H2O Cu OH2 H2O H2O N N O N N O Co H2O Kompleks birikmalarni kvadratli piramida va oktaedrgacha to’ldirib turgan suv molekulalariga tegishli ν(OH) yutilish chiziqlari Cu(Xz) 2

CuCH 3 COO . Xz . 2H 2 O komplekslari hosil bo’ladi. Agar shu komplekslar ustiga xinazolon-4 ni kaliyli tuzidan ortiqcha miqdorda qo’shilsa, yashil rangli cho’kma CuNO 3 . Xz . 2H 2 O yoki CuCH 3 COO . Xz . 2H 2 O komplekslari erib, yangi to’q ko’k rangli eritma hosil bo’ladi. Bu to’q ko’k rangli eritmaning elektron spektri o’rganilganda mis (II) tuzlarining elektron spektrlaridan (770-800 nm) farqli, yangi yutilish chiziqlari kuzatildi ya’ni 1:1 tarkibli komplekslardan tashqari yana 2 ta kompleks birikma hosil qilishi aniqlandi. 580 nm da hosil bo’layotgan kompleks birikma ko’proq miqdorda xinazolon-4 ni kaliyli tuzi qo’shilgandagina hosil bo’lishi aniqlangan. Bu komplekslar birikmalar Foster va Babko usullari bilan o’rganilib 1:2 va 1:3 tarkibli kompleks birikmalar hosil qilayotganligi a

Bu kompleks birikmalarni elementga analiz, suyuqlanish temperaturasi, elektron o’tkazuvchanligi, EPR-, IQ-spektrlaridan olingan ma’lumotlarga asoslangan holda quyidagi struktura taklif etilgan: N N O N N O H2O OH2 H2O Cu OH2 H2O H2O N N O N N O Co H2O Cu(Xz) 2 . 3H 2 O kompleks birikmasiga xinazolon-4 ning kaliyli tuzlari ta’sir ettirilganda yangi K[Cu(Xz) 3 . 2H 2 O] tarkibli komlpeksbirikmasi hosil bo’lishi spektrofotometrik usul bilan aniqlandi. K[Cu(Xz) 3 . 2H 2 O] kompleksbirikmasining IQ- spektrini Cu(Xz) 2 . 3H 2 O kompleks birikmasining IQ-spektridan farqi 1700 sm -1 da ν(C=O) bog’lari namoyon bo’ladi. ”Analizator-CNH” asbobida kompleks birikma tarkibi analiz qilinganda elementlarning nazariy hisoblangan % miqdoriga to’g’ri keldi. Kompleks birikmani elektr o’tkazuvchanligi o’rganil

Xinazolon-4 ning kaliyli tuzlariga Co(II) tuzlarining metanoldagi eritmasi qo’shilganda siyoh rangli eritma hosil bo’lib, spektrofotometrda 560 nm da yangi yutilish chiziqlari namoyon bo’ladi. Bu yangi chiziqning hosil bo’lishi xinazolon-4 ning Co-tuzlari bilan kompleks hosil qilayotganligidan dalolat beradi. Odatda komplekslarni molyar nur yutish koeffisienti quyidagi formula bilan aniqlanadi. Ɛ komp. = D 0 /C m . L Xinazolon-4 ni Co tuzlari bilan hosil qilgan kompleks birikmalarini molyar nur yutish koeffesenti Ɛ ком =(1,1±0,1) . 10 3 teng ekanligi aniqlangan. Bu esa, kobalt tuzlarining molyar nur yutish koeffesentidan – 100 barobar yuqoridir. Hosil bo’layotgan kompleks birikmani eritmada Babko va Foster usullari bilan tarkibi va barqarorlik doimiylari aniqlandi. Balko usuliga ko’ra para

Keyinchalik bu kompleks birikma kristall holida ajratib olinib, uning element tarkibi ”Analizator CNH” asbobida, infra qizil spektri esa, URL-20 spektrofotometrida o’rganildi. Natijada olingan ma’lumotlarga asoslangan holda, yuqoridagi tuzilish formulasi taklif qilinadi. Co(Hz) 2 . 2CH 3 OH kompleks birikmasini suv bilan yuvilganda kompleks tarkibidagi metanolni suvga almashishi ,,Analizator- CNH” yordamida aniqlandi. Co(Hz) 2 . 2H 2 O kompleks birikmasini IQ-spektrida, liganddagi ν(C=O) bog’lariga tegishli yutilish chiziqlarini 1700 sm -1 dan 1660 sm -1 gacha kamayishi va ν(NH) bog’lariga tegishli chiziqlarini 3200 sm -1 da yo’qolib ketish, hamda 3450- 3500 sm -1 larda yangi suv molekulalariga tegishli ν(OH) chiziqning hosil bo’lishi kobalt(II) metalini xinazolon-4 bilan kislorod va 3-hol

III BOB. TAJRIBA QISMI 3.1. Co(Xz) 2 . 4H 2 O tarkibli kompleks birikmasi sintezi Co(Xz) 2 . 4H 2 O - tarkibli kompleks birikmasini sintezlash uchun 0,146 g (1 mmol) xinazolon-4 (Hz) va 0,056 g (1 mmol) КО H ni metil spirtidagi aralashmasini bir soat 50-60 0 С da qizdirgan holda, magnitli aralashtirgichda aralashtirdik. Tiniq sariq rangli xinazolon-4 ni kaliyli tuzi ( К Xz) hosil bo’ldi. Ushbu eritmaning ustiga aralashtirgan holda , tomchilatib 0,119 g (0,5 mmol) CoCl 2 . 6H 2 O ning 5 ml metil spirtidagi eritmasini qo ’ shdik . Qizil rangli eritma hosil bo ’ ldi . Eritmani xona haroratida bug ’ latganimizda qizil rangli cho ’ kma tushdi . Cho ’ kmani fil ’ trlab , suv va spirt (1:1) aralashmasi bilan yuvib , 50-60 0 С da quritdik . Reaksiya unumi – 86%. T suyuq . =336 0 C . 3.2. CuNO 3 .

yashil rangli cho’kma tushdi. Cho’kmani fil’trlab, suv va spirt (1:1) aralashmasi bilan yuvdik hamda 50-60 0 С da quritdik. Reaksiya unumi – 97%. T parchal . =336 0 C . 3.3. CuCH 3 COO . Xz . 2H 2 O tarkibli kompleks birikmasi sintezi CuCH 3 COO . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasini sintezlash uchun 0,184 g (1 mmol) xinazolon-4 ning kaliyli tuzini KXz ustiga 0,200 g (1 mmol) Cu(CH 3 COO) 2 . H 2 O tuzining metanoldagi eritmasini aralashtirib turgan holda tomchilatib qo’shganimizda havo rang cho’kma tushdi. Cho’kmani fil’trlab, suv va spirt aralashmasi bilan yuvdik. Chunki hosil bo’lgan kompleks birikmamiz suv va spirt aralashmasida erimaydi, dastlabki xinazolon-4 ning kaliyli tuzi KXz hamda Cu(CH 3 COO) 2 . H 2 O tuzi suvli spirtda eriydi va yuvilib ketadi. Cho’kma dastlab xona haroratida key

Cho’kma dastlab xona haroratida keyin 40-50 0 C da massasi o‘zgarmay qolguncha quritildi. Siyoh rangli kompleks birikmasi ajratib olindi. Reaksiya unumi -34%, T 0 suyuq =256 0 C . 3.6. ZnNO 3 . Xz . H 2 O tarkibli kompleks birikmasi sintezi ZnNO 3 . Xz . H 2 O kompleks birikmasini sintezlas uchun 0,184 g (1 mmol) xinazolon-4 ning kaliyli tuzi KXz ni ustiga 0,297 g (1 mmol) Zn(NO 3 ) 2 . 6H 2 O tuzining 10 ml metanoldagi eritmasidan tomchilatib qo’shdik va aralashtirdik. Oq rangli cho ’ kma tushdi . Cho ’ kmani fil ’ trlab , suvli spirt bilan yuvdik va dastlab xona haroratida keyin 50-60 0 С da quritdik . Reaksiya unumi - 89%, T parchal . = 350 0 C . 3.7. ZnCl . Xz . H 2 O tarkibli kompleks birikmasi sintezi ZnCl . Xz . H 2 O kompleks birikmasini sintezlas uchun 0,184 g (1 mmol) xinazolon-4

XULOSA Olingan natijalarga asosan quyidagi xulosalarga kelindi: 1. Kobal’t (II) tuzlari xinazolon-4 bilan faqat 1:2 tarkibli kompleks birikma hosil qilishi, mis (II) tuzlari esa, xinazolon-4 bilan 1:1; 1:2 va 1:3 tarkibli kompleks birikmalar hosil qilishi hamda birikish to’rtinchi holatdagi kislorod va uchinchi holatdagi azot orqali yoki har ikkalasi bilan bir vaqtda koordinatsiyaga uchrashi aniqlandi. 2. Mis (II) tuzlarini xinazolon-4 bilan 1:2 tarkibli kompleks birikmalarini sintezlash jarayonida markaziy ion ikkinchi kislota qoldig’ini ham xinazolon-4 ga almashinishi mumkinligi o’rganildi. 3. Kobal’t (II) va mis (II) tuzlari xinazolon-4 ning kaliyli tuzlari bilan metanolli eritmada kompleks hosil qiluvchanligi fotometrik (Foster va Babko) usulda o’rganildi. 4. Xinazolon-4 ni kobal’t (II

kompleks birikmalarini molyar nur yutish koeffisientlari esa, Ɛ ком =(3,2±0,1) . 10 3 va Ɛ ком =(2,0±0,1) . 10 2 ekanligi aniqlandi. 5. Sintez qilingan kompleks birikmalarning IQ- hamda UB-spektroskopiyalari o’rganildi va ruxli kompleks birikmalar trigonalli piramida tuzilishiga, misli kompleks birikmalar kvadratli peramida tuzilishiga, kobal’tli kompleks birikmalar esa, oktaedr tuzilishiga ega ekanligi aniqlandi. 6. UB-spektrini o’rganish jarayonida mis(II) tuzlarini suv va spirt bilan [Cu(H 2 O) 5 ] 2+ ; [Cu(H 2 O) 3 (CH 3 OH) 2 ] 2+ hamda [Cu(H 2 O)(CH 3 OH) 4 ] 2+ tarkibli kompleks birikmalar hosil qilishi, nur yutilish chiziqlarini 800, 750 hamda 700 nm larda namoyon bo’lishi o’rganildi. 7. Co(Xz) 2 . 4H 2 O va Cu(Xz) 2 . 3H 2 O kompleks birikmalarini DMSO da elektr o’tkazuvchanligi o

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. I.A. Karimov Bizning asosiy vazifamiz vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz faravonligini yanada yuksaltirishdir. Toshkent. ,,O’zbekiston” 2010. 2. I.A. Karimov “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch” Toshkent. “Ma’naviyat” 2008. 3. I.A. Karimov I.A. “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari” Toshkent “O’zbekiston” 2009. 4. N.A. Parpiyev, H.R. Raximov, A.G. Muftaxov. Anorganik kimyo nazariy asoslari. Toshkent. “O’zbekiston” 2000. -396-408 b. 5. A.G. Muftaxov Umumiy kimyo. Toshkent. “O’qituvchi” 2004. -136-145 b. 6. N.M. Abdulxayeva, U.M. Mardonov Kimyo. Toshkent . ” O ’ zbekiston ” 2008. -78- 86 b . 7. Крестов Т.А., Березим Б.Д. Основные помятия современной химии Ленинград “ X имия” 1986. -113-124 c . 8. Угай

9. Хъюн Дж. Неорганическая химия. Москва “Мир” 1987. -143-156 c . 10. Глинка Н.Л. Общая химия Москва “Выская школа” 1984. -96-115 c . 11. А.А. Гринберг, “Введение в химию комплексных соединение” Ленинград. Москва. Издательство “Химия” 1983. -186-194 c . 12. В.М. Вв a денко ”Спектроскопические методы в химии комплексных соединений Москва. Издательство “ X имия” 1987. -118-126 c . 13. Рахимов Х.Р. Анорганик химия Тошкент “ Ўқитувчи ” 1984 . -88-96 б. 14. Рахимов Х.Р. Физик ва коллоид химия Тошкент “Ўқитувчи” 1988. -98 б. 15. Кукушкин Ю.Н. Химия координационных соединение Москва “ Просвешение ” 1982. -143-156 c . 16. Х.М. Шахидоятов “Хиназолоны-4 и их биологическая активность” Ташкент Издательство “Фан” 1988. -53-56 c . 17. И.А. Казицина “Применение УФ-, ИК- и ЯМР-спектроскопии в органической

1-Rasm. CoCl 2 . 6H 2 O (a) va KXz ni metanolli eritmasidan har xil nisbatda qo’shilgandagi (b-e) elektron spektrlari. C Co =10 -3 M, C KXz =0 (a); 0,02 M (b); 0,035 M (c); 0,05 M (d) va 0,15 M (e). 58

2-Rasm. KXz (a), Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O (b) va ularni metanoldagi aralashma (b, c) larining electron spektrlari. 59

3-Rasm. CuCH 3 COOXz . 2H 2 O (a), KXz (b) va Xz (c) larni IQ-spektrlari. 60

4-Rasm. K[Cu(Xz) 3 . 2H 2 O] (a), Cu(Xz) 2 . 3H 2 O (b) va CuNO 3 Xz . 2H 2 O (c) larni IQ-spektrlari. 61

5-Rasm. ZnCl . Xz . H 2 O (a), ZnNO 3 . Xz . H 2 O (b) va Co(Xz) 2 . 4H 2 O larni IQ-spektrlari. 62

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari