Xiva xonligi madaniyati - Культурология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	170.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Культурология

Xiva xonligi madaniyati

Купить

Kirish 1.Xiva xonligi shaharlari 2.Xiva xonligida xo’jalik hayoti -yer egaligi,soliqlar,majburiyatlar 3.Xiva me’morchiligi 4.Xiva tarixshunosligi 5.Xiva - ming gumbaz shahri Xulosa 1 Xiva xonligi madaniyati www.arxiv.uz

KIRISH 2  Xorazm shaharsozligi mil.av.VII srrdagi Ko’zaliqir shahar xarobalariga to’g’ri keladi. Xorazm Ahamoniylar sulolasi tarkibiga kirgan bo’lsada,Iskandar,salavkiylar,Yunon-Baqtriya davlatlari tarkibiga kirmagan.  O’rta asrlarda ham xiyoniylar,kidariylar,eftaliylar va turk xoqonligi davrida ham o’z mustaqilligini saqlab qolgan.  Xorazmning shunday hukmdorlar boshqardiki,ular faqat hukmdor emas,balki ular Xorazmning tarixini,madaniyati,me’morchiligini boyitgan kishilardir. Shunday hukmdorlardan biri Abulg’ozixondir.  Xiva xonligiga ko’plab elchilar tashrif buyurdilarki,ular ham o’z esdaliklarida Xorazmning chiroyli shaharlarini yozib qoldirdilar.  Xiva xonligida Xiva, Ko’hna Urganch, Yangi Urganch, Vazir kabi o’nlab shaharlar mavjud bo’lgan.  Ulardan eng qadimiysi Xiva shahri bo’

XIVA XONLIGINING YIRIK SHAHARLARI XIVA, KO’HNA URGANCH YANGI URGANCH VAZIRUlardan eng qadimiysi Xiva shahri bo’lib, 1997- yilda uning 2500 yilligi nishonlandi. Bu haqda YUNESKO 1995- yilda qaror qabul qilgan edi. 3www.arxiv.uz

4  XIVA SHAHRI  Xiva shahri milloddan a vv algi V asrda yuzaga kelganidan buyon uning tarixi butun Xorazm tarixi bilan chambarchas bog’liq bo’lib keldi. Xivaning mashhurligi u bunyod etilgan davrlaridanoq Sharq bilan G’arbni bog’lovchi savdo yo’li o’tganligi bilan izohlanadi.  Xiva shahri XVI asr boshlaridan 1920-yil fevralgacha Xiva xonligining poytaxti bo’lgan.  KO’HNA URGANCH .  Xonlikning yana bir shahri — Ko’hna Urganch (Gurganch) shahridir. Qadimda bu shahar joylashgan hudud hozirgi Turkmaniston (Toshhovuz viloyati) tarkibidadir.  Ko’hna Urganchga asos solinganligiga 2000 yildan oshdi. Shahar muhim savdo karvoni yo’llari kesishgan yerda joylash-ganligi uchun ham tez rivojlangan.  Ko’hna Urganch X — XI asrlarda Xorazm davlatinuig poytaxti edi. Bu shahar arab geograflari asarida

Vazir shahri. 5  Vazir Xorazmning shahar-qal'alaridan biri bo’lgan.  Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, shayboniylardan bo’lgan Mustafoxon tomonidan XV asr o’rtalarida asos solingan.  XVI asrda shayboniylarning o’zaro urushlari shaharni vayron bo’lishiga olib kelgan.  1558- yilda Xivaga kelgan Antoniy Jenkinson bu haqda bunday deb yozgan edi: ,,Vazir shahri keyingi 7 yil mobaynida o’zaro urushlar oqibatida to’rt marta vayron bo’ldi. Shuning uchun ham bu yerda savdogarlar juda kam, borlari ham nochor".  1593—1598- yillarda esa Abdullaxon II harbiy yurishlari chog’ida ham shahar yana vayron etildi.  Abulg’ozixon Yangi Urganchga asos solgach, Vazirning qolgan aholisini ham shu yerga ko’chirgan. Shu tariqa shahar o’z ahamiyatini butunlay yo’qotgan. www.arxiv.uz

Abulg’ozixon - Xiva tarixshunosligi maktabi ning asos chisi . (1644-1664) (,,Shajarayi turk" va ,,Shajarayi tarokima“ asarlari muallifi ,,Shajarayi turk" asarining 9-bobi bevosita Xorazmning 1512— 1663- yillardagi ijtimoiy-siyosiy tarixiga bag’ishlangan. Abulg’ozixon o’z asarlarini oddiy kitobxon uchun turkiy tilda yozgan. 6Vengriyaning mashhur sharqshunosi A. Vamberi ,,Abulg’o ziyning “S haja ra yi turk"i uchun butun dunyo undan minnatdor, deb yozgan edi. www.arxiv.uz

XVII—XVIII asrlarda Xiva ijod qilgan xattotlari Muhammad Yusuf Rojiy Bobojon Sanoiy Muhammad Rizo Oxund 7Ular she'riy asarlar, tarjima va tarixiy kitoblarni ko’chirganlar. Har bir kitobni bezashda bir necha soha ustalari ishtirok etganlar. Bular — qog’oz qirquvchi, kotib-xattot, muzahhib, lavvoh, lavha chizuvchilar, miniaturachi rassom va sahhoflar edilar. Xiva qo’lyozmalarida Buxoro qo’lyozmasidan farqli o’laroq, mundarija manzarali qilib bezatilmagan . www.arxiv.uz

YER EGALIGI. 8  Xonlikning asosiy boyligi yer hisoblanardi. Bu yerlar sug’oriladigan (axya) va sug’orilmaydigan (adra) yerlardan iborat edi.  Egalik shakliga ko’ra, Xiva xonligining yerlari ham uchga bo’lingan.  1. Davlat yerlari (podshohi).  2. Xususiy mulk (xususiy yerlar).  3. Vaqf yerlari. Xonning qarindoshlari o’z xususiy yerlaridan davlatga soliq to’lamas edilar. Davlat soliqlaridan ruhoniylar, katta amaldorlar, tarxon yer olganlar ham ozod etilgan edilar. www.arxiv.uz

Xiva qo’ng’irotlari davrida qurilgan sug’orish inshootlari XVIII asr 70- yillarida Davkor ko’li yonida kanal XIX asr boshlarida esa Lavzan kanali, Qilich Niyozbiy kanali, Katta Xonobod kanali 9Xon va boshqa xususiy mulk yerlarida dehqonchilik qiluvchilar yarimchilar deb atalgan. Bunday deb atalishiga ular yetishtirgan hosilning yarmini ijara haqqi uchun berganliklari sabab bo’lgan edi. www.arxiv.uz

10 XIVA XONLIGIDAGI ASOSIY SOLIQ TURLARI salg ut, ya ’ ni yer solig’i edi. alg ’ ut (bir yo’la to’lanadigan soliq) miltiq puli (qurol sotib olish uchun aholidan yig’iladigan jarima) arava oluv (aholining qo’lidagi aravalarini davlat ishlariga safarbar etish ) . uloq tutuv (aholining qo’lidagi otlar va tuyalarni safarbar etish) qo’nalg’a (elchilar va amaldorlarga ko’chib o’tish uchun joy berish) so’ysun ( qo’nalg’a chog’ida amaldorlarni mehmon qilish uchun mol so’yish), chopar puli (soliq yig’ish xabarini yetkazuvchilar uchun haq to’lash) tarozuyona (tarozibonga toiov haqi), mirobona (mirob uchun yig’im) darvozabon puli (yukni o’tkazganlik uchun shahar darvozasi qorovuliga to’lanadigan haq) va hkz.soliqlar mavjud edi. www.arxiv.uz

11 XIVA XONLIGIDA BEGAR MAJBURIYATLAR. Qazu — butun qishloq aholisini katta va kichik kanallarni tozalashga safarbar etish majburiyati. Ichki va obxo’ra qazu — har yili kanallarning suv taqsimlagichini tozalash majburiyati Hachi — himoya dambalari qurish va ularni mustahkamlashda qatnashish majburiyati. . Otlanuv — xon ovida qatnashish uchun lashkarlikka kelish. Begar — rasman 12 kunlik davlat majburiyati; unga ko’ra, qishloqning har bir xonadonidan bir kishidan odamlarni to’plashardi. Ular har yili turli qurilish ishlarida, kanal qazishda, yo’ ll arni tuzatishda, xon saroylari qurilishida ishlar edilar. Begarning muddati 12 kun deb belgilangan bo’lsa-da, aslida u bir oy, undan ko’proqqa ham cho’zilar edi. www.arxiv.uz

12  ME'MORCHILIK  XVIII asr oxirida Muhammad Amin hukmronligi davridan boshlab birmuncha siyosiy barqarorlik o’rnatildi. Bu omil Xiva shahrining holatiga ijobiy ta'sir ko’rsatdi. Chunonchi,  1782- yilga kelib Xiva shahrida qayta tiklash ishlari tugallandi.  Qayta tiklash ishlaridan tashqari yangi me'moriy obidalar ham qurildi. Masalan ,  1765- yilda Sherg’ozixon va Muhammad Amin madrasalari bunyod etildi.  XIX asr boshlarida Xiva xonligi poytaxti yirik qurilish maydoniga aylandi. Xon farmoyishi bilan karvonsaroy, usti yopiq bozor va ular oralig’ida 1834- yilda Olloqulixon madrasasi qurilishi tugallandi.  1842- yilda Muhammad Yoqub mehtar rahbarligida Xiva atrofida 6 km uzunlikdagi mustahkam shahar-qal'a devori va uning darvozasi qurib tugallandi. Natijada, xonning sh

ICHAN QAL'A DARVOZALARI Bog’cha, Polvon Tosh Ota 13Ichan qal’ani bunyod etishda Xiva me'morlari o’rta Osiyoda qadimdan davom etib kelayotgan an'ana — inshootlarni ro’parama-ro’para qurish usulidan foydalanishgan. Bu usul ,,qo'sh" deb ataladi. Xorazm o’lkasi me'morchiligining ajoyib obidalari — madrasa, masjid, saroy va minoralar Ichan qal'ada joylashgan. Mazkur asrlar davomida Ota darvozadan Polvon darvozagacha kattayo ’ l o’tkazildi.. www.arxiv.uz

XVIII asr oxiri-XIX asrda Xivada qurilish ishlari 14  XVIII asr oxirida Juma masjid qayta qurildi va uning yonida baland minora ham qad ko’tardi.  1840—1842- yillarda ikki qavatli Qutlug’ Murod Inoq madrasasiga qaratib tim va toqilar qurildi.  Muhammad Rahimxon, Olloqulixon va Muhammad Aminxon hukmronliklari davrida lchan qal’ada keng ko’lamli yaratuvchilik ishlari amalga oshirildi. Muhtasham saroy, madrasa, maqbaralar barpo etildi.  Ko’hna arkdagi saroy qurilishi tugallandi.  Yangi va katta Toshhovli saroyi qurildi.  Polvon darvozaga yaqin qo’rg’on devorining bir qismi buzilib, o’rniga Olloqulixon karvonsaroyi, madrasasi va timi qurildi.  Shuningdek, ajoyib me'morchilik namunasi Pahlavon Mahmud maqbarasi bunyod etildi.  Bundan tashqari, Arab Muhammadxon va Musa To’ra madrasala

DISHAN — TASHQI QAL'A 15  Xiva shahrining rabod qismi hisoblanadi.  1842- yildaXiva xoni Olloqulixon Xiva shahrini tashqi dushmanlar hujumidan saqlash maqsadida shaharni uzunligi 6250 metr, balandligi 7—8 metr, devorining qalinligi esa 5—6 metr bo’lgan devorbilan o’ratgan.  Ichan qal’ada 4 darvoza bo’lsa,  Dishan qal'a 10 darvozali bo’lgan.  Dishan qal'aning ko’chalari Ichan qa l’ aning ko’chalari davomi tarzida qurilgan.  Shaharning tim va savdo rastalari Dishan qal'ada joylashtirilgan. www.arxiv.uz

HUNARMANDCHILIK 16  Me'morchilik ning yuksalishi kulolchilikda ham o’z ifodasini topdi.  Kulollar faqat alohida-alohida buyumlar tayyorlabgina qolmasdan, bir necha yuzlab lagan, tovoq va kosalardan iborat butun bir to’y marosimini o’tkazishga yetadigan to’y majmualarini ham tayyorlaganlar.  XIX asrning 30—40- yillariga oid manbalarda Xivada zargarlik hunari mahorati yetakchi hunarlar qatorida tilga olib o’tilgan. Xivaning bosh taqinchog’i — jig’a o’rta Osiyoning boshqa mintaqalariga ham keng tarqalgan. Isirg’alar feruza va marjonlar, bilaguzuklar esa toshlar bilan bezatilgan. Bilaguzuklar har birining og’irligi 300 grammgacha bo’lgan.  Xiva shahrida hunarmandchilikning yog’och o’ymakorligi, badiiy to’qimachilik, gilamchilik, kashtachilik, naqqoshlik kabi o’nlab turlari ham mavjud b

17 Ichan qal'a ansambli me'moriy yodgorlik sifatida davlat muhofazasiga olingan muzeyga aylantirilgan. • 1990- yilda esa Ichan qal'a Butunjahon yodgorliklari ro’yxatiga kiritilgan. 1997- yilda Xiva shahrining 2500 yilligi munosabati bilan katta ta'mirlash ishlari olib borildi. www.arxiv.uz

18 XIVA XONLIGIDAGI MAHALLIY TARIXCHILAR XVII asr - Hasanbek Rumlu -”Eng go’zal tarix” Abulg’oziy Bahodirxonning (1603— 1664) ,,Shajarayi turk" asari Munisning ,, Firdavsul iqbol “ asari Xorazmning 1812-yilgcha bo’lgan tarixini yoritib bergan Ogahiy - ,,Shohidi iqbol“ asari , o’zida 1872- yilgacha Xorazm tarixiga bag’ishlangan Xudoyberdi Avaz Muhammad -( 1831—1832-yil ) ,,Dili g’aroyib " 1872—1911- yillardagi tarixini Xiva xoni Asfandiyorxonning topshirig’i bilan 1912- yilda Yusufbek Bayoniy yozgan I. Mo’minov ,,Xorazmning qadimgi davrdan hozirgi kungacha bo’lgan tarixi" (1976-yil) www.arxiv.uz

Xulosa 19  Xulosa qilib aytganda Xiva madaniyati Xiva xonligida hukmronlik qilgan 2 ikkita sulola Xiva shayboniylari (1510-1770) va Xiva qo’ng’irotlari (1770- 1920)davrida gulab-yashnadi. Xorazm shahrlari gullab-yashnadi. No’g’ullar davrida suvga to’ldirilgan Ko’hna Urganch o’zining oldingi shukuhini yo’qotgan bo’lsa-da,mustaqil xonliklar davrida yuksala boshladi. Yangi-yangi shaharlar paydo bo’ldi .  Ilm-fan,madaniyat,me’morchilik,san’at yuksaldi. Xorijiy sayyohlar ham Xorazmning mehnatkash xalqiga va uning shaharlarining go’zalligini o’zining esdaliklarida yozib qoldirgan.  Rossiya elchisi sifatida Xiva xonligiga 1819- yilda kelgan N. I. Muravyov ham yozib qoldirgan esdaliklar eng qimmatli manbalar qatorida turadi. ,,Esdaliklar" Xiva to’g’risida, qadimiy obidalar, davlat boshqaruv

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 20  1.I.A.Karimov.Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T.”Sharq”.1998.  2.B.Ahmedov.O’zbekiston tarixidan manbaalar.Toshkent.”O’qituvchi”.1991.  3.Azamat Ziyo.O’zbekiston davlatchiligi tarixi.Toshkent.”Sharq”.2003 yil.  4.Abulg’ozi Bahodirxon.”Shajarai turk”.T.”Sharq”.1996  5. I. Mo’minov ,,Xorazmning qadimgi davrdan hozirgi kungacha bo’lgan tarixi" (1976-yil) 6. “ Xiva ming gumbaz shahri" kitobi ham tarixiy faktlarga (1997-yil). Xorazmning 2500 yillik yubileyiga bag’ishlab yozilgan 7.Q.Usmonov,N.Norqulov.U.Jo’rayev.O’zbekiston tarixi.T.”Sharq”.1999 8. Q.Usmonov,N.Norqulov.U.Jo’rayev.O’zbekiston tarixi.T.”O’zbekiston”.2010 www.arxiv.uz

Купить