Хроматографик жараён, хроматографик зона. Яқин харакатланаётган зоналарни бир-биридан ажратиш

Maвзу: Хроматографик жараён, хроматографик зона. Яқин харакатланаётган зоналарни бир-биридан ажратиш, фракцияланиш шароитларини оптималлаш МАВЗУНИ ЎЗЛАШТИРИШДА ФОЙДАЛАНИШ МУМКИН БЎЛГАН АДАБИЁТЛАР  Лурье А.А. Хроматографические материалы. М.: Химия, 1978 г  Морозов А. А. Хроматография в неорганическом анализе. М.: Высшая школа, 1972г.  Рудаков О.Б., Востров И.А., Федоров С.В., Филиппов А.А., Селеменев В.Ф., Приданцев А.А. “Спутник хроматографиста” Воронеж:Водолей 2004  Царев Н.И., Царев В.И., Катраков И.Б. Практическая газовая хроматография. – Барнаул: Изд–во. Алт. ун-та, 2000. – 156 с.  Шаршунова М., Шварц В., Михалец Ч. Тонкослойная хроматография в фармации и клинической биохимии. В 2-х т. – М.: Мир, 1980. Т.1-2.  Clark S. // Isolation and Identification of Drugs. – London: The Pharmaceutical Press, 1986. – P 1250 1. Хроматографик жараён ва хроматографик зона. 2. Яқин харакатланаётган зоналарни бир-биридан ажратиш усуллари. 3. Фракцияланиш шароитларини оптималлаш. Хроматография - моддаларни ажратишнинг физик-кимёвий усули, таркибий қисмларни икки фаза ўртасида тақсимлашга асосланган: статсионар ва ҳаракатчан; - кўп компонентли аралашмани (ҳар хил молекуляр оғирликдаги газсимон, суюқ ва қаттиқ моддалар) ажратиш, компонентларни аниқлаш ва аралашманинг миқдорий таркибини аниқлаш имконини берувчи аналитик усул. Хроматография усулининг моҳияти шундан иборатки, ажратиладиган моддалар статсионар фаза қатлами бўйлаб ҳаракатчан фаза (суюқлик ёки газсимон) билан биргаликда турли сўрувчанлик туфайли турли тезликларда ҳаракатланади. Таҳлил қилинаётган аралашманинг таркибий қисмлари мобил фазада яхши эрийди ва статсионар фаза учун ўртача яқинликка эга бўлиши керак. Аралашманинг таркибий қисмларининг мувозанат константалари уларни ажратиш мумкин бўлиши учун етар  Хроматография жараёнининг хусусияти сорбент юзасида модданинг сорбсиясини қайта-қайта такрорлаш ва сорбент юзасидан десорбсия қилишдир, бу эса юқори ажратиш самарадорлигини таъминлайди.  Суюқ фазани элюент билан бирга тарк этган эриган моддага элуат дейилади.  Намунани элюент билан силжитиш жараёни элюсия деб аталади.  Сорбсия - газлар, буғлар ва эриган моддаларнинг қаттиқ ёки суюқ абсорбентлар (сорбентлар) томонидан сингдирилиши;  Сорбтив - молекулалари сўрилиши мумкин бўлган модда;  Сорбат - адсорбсияланган ҳолатдаги моддалар;  Элутсия - статсионар фаза қатлами орқали ҳаракатланувчи фаза билан бирга моддаларни силжитиш жараёни;  Элуент - статсионар фаза - мобил фаза қатламидан ўтувчи эритувчи ёки газ;  Элуат - колонкадан чиқадиган ва ажратилган компонентларни ўз ичига олган мобил фаза;  Элутсия кучи - мобил фазанинг (эритувчилар аралашмаси) ушбу турдаги сорбентдан намунанинг таркибий қисмларини десорбсиялаш ва ювиш қобилияти;  Элуотропик сериялар - эритувчиларнинг элутсия кучини ошириш тартибига кўра жойлаштирилган қатор. Сорбсия икки усулда амалга оширилиши мумкин: статик сорбсия - жараён иккала фазанинг нисбий қолган қисмида давом этади ва фазалар ўртасида моддаларнинг мувозанатли тақсимланишини ўрнатиш билан якунланади; динамик сорбсия - статсионар фазага нисбатан мобил фазанинг ёъналтирилган ҳаракати мавжуд бўлган жараён. СОРБСИЯ ЖАРАЁНИ ХРОМАТОГРАФИК ЖАРАЁНЛАР Хроматографияни моддани ҳаракатчан фаза оқимида стационар сорбент бўйлаб силжишида сорбцияланиш ва десорбцияланиш кўп марта такрорланишига асосланган жараён деб қараш мумкин. Сорбцияланиш – бир модда юзасига иккинчи модданинг ютилишига айтилади. Десорбцияланиш – бир модда юзасидан иккинчи модданинг чиқишига айтилади. Сорбент ЭлюатЭлюент Ҳаракатчан фазанинг моддаси сорбентнинг янги бўлаклари билан контактга киради ва бир қисми сорбцияланади, сорбцияланган модда ҳаракатчан фазанинг янги порциялари билан контактга киради ва қисман десорбцияланади. Доимий ҳароратда адсорбция эритманниг концентрацияси ва газ босими ортиши билан ортиб боради. Ютилган модда миқдорини эритманинг концентрацияси ёки газ босимини ўзгармас ҳароратдаги боғлиқлиги адсорбция изотермаси дейилади. Математик жиҳатдан бу Лэнгмюр тенгламаси билан ифодаланади: Бу ерда, n – мувозанат ҳолатдаги адсорбцион модданинг миқдори; n∞ - мазкур адсорбентда адсорбцияланиши мумкин бўлган модданинг максимал миқдори; b – доимийлик; c – концентрация. ХРОМАТОГРАФИК ЖАРАЁНЛАР Лэнгмюр тенгламасига кўра, қаттиқ жисм юзасида маълум интервалларда жойлашган минимал энергияли бир қанча жойлар мавжуд. Уларнинг сони n ∞ га тенг. Бу жойларда эритма ёки газдан молекулалар адсорбирланиши мумкин. Катта бўлмаган концентрацияли соҳада изотерма чизиқли ва Лэнгмюр тенгламаси қуйидагига ўтади: n = n ∞ b c Бу чизиқли адсорбция тенгламаси. Чизиқли адсорбция соҳаси баъзида Генри соҳаси деб ҳам аталади. Бироқ, адсорбирланган модданинг миқдорини эритманинг концентрациясига ёки газ босимига боғлиқлиги бу формулаларга жавоб бермайди. Адсорбция изотермаси букилган ёки S-симон бўлиши мумкин. Бунга адсорбент юзасида моно эмас балки полимолекуляр қатламнинг ҳосил бўлиши сабаб бўлиши мумкин. Бу Лэнгмюр назариясида кўзда тутилмаган, реал қаттиқ жисмларнинг юзаси бир жинсли эмас. ХРОМАТОГРАФ ХРОМАТОГРАФИК КЎРСАТКИЧЛАР Устун (m) дан элутция қилинган модданинг миқдори элутция эгри чизиғи остидаги майдондан топилади: Бу ерда: С - концентратция, ммол/мл; V - эритманинг ҳажми, мл. Бўлиниш ёки қаршилик коэффициенти (R) - модданинг ҳаракат тезлигининг ҳаракатланувчи фазанинг ҳаракат тезлигига нисбати: ХРОМАТОГРАФИК КЎРСАТКИЧЛАР L - колонка узунлиги ХРОМАТОГРАФИК КЎРСАТКИЧЛАР Ажралиш коэффициенти ( D = C S /C m - мос равишда статсионар ва мобил фазалардаги модданинг концентрациясининг нисбатига тенг) ушлаб туриш омили (R) билан боғлиқ: Модданинг стационар ва ҳаракатчан фазаларда туриш вақти нисбати унинг миқдори С*V га тенг: Колонка сиғим коэффициенти k*=D•V S /V m модданинг статсионар фазада кўчма фазага қараганда неча марта узоқ туришини кўрсатади. к* нинг оптимал қийматлари 1,5 - 4 оралиғида.ХРОМАТОГРАФИК КЎРСАТКИЧЛАР Ушланиш ҳажми ( V R ) , тузатилган ушлаб туриш ҳажми ( V ' R ) муносабатлар бўйича бўлиниш коэффициенти ( D ) билан боғлиқ (булар хроматографиянинг асосий тенгламалари):ХРОМАТОГРАФИК КЎРСАТКИЧЛАР V R = V m + DV s V ' R = V R - V m = DV s ЭЪТИБОРИНГИЗ УЧУН РАҲМАТ !!!