Юлдуз тўдаларини тадқиқ этиш - Астрономия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	406.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Астрономия

Юлдуз тўдаларини тадқиқ этиш

Купить

Юлдуз тўдаларини тадқиқ этиш Р ЕЖА: Кириш. 1 – боб. Юлдуз тўдалари ҳақида умумий маълумотлар. 1.1. Юлдуз тўдаси ҳақида тушунчалар 1.2. Шарсимон юлдуз тўдалари. 1.3. Тарқоқ юлдуз тўдалар 2 – боб. Юлдуз тўдаларини тадқиқ этиш усуллари 2.1. Юлдуз тўдаларини таснифлаштириш. 2.2. Юлдуз тўдасигача бўлган масофани топиш усуллари. 2.2.1. Тарқоқ юлдуз тўдасигача бўлган масофани топиш усуллари. Хулоса

Юлдуз тўдалари ҳақида умумий маълумотлар Шарсимон юлдуз тўдалари . Шарсимон юлдуз тўдалари (ШЮТ) - аввал бошданоқ ўзига хос ташқи кўринишига кўра галактика объектларининг алоҳида туркуми сифатида ажратилган. (1 .2.1 -расм). ШЮТ юлдузлари қарийиб сферик (аниқроғи, кам сиқилган, сфероидал) ҳажмни эгаллайди, шу сабабли юлдузларнинг фазовий концентрацияси унинг тўдалашув марказидан периферияси(ташқи чети)га томон кескин камаяди. Юлдуз тўдалари ШЮТга ташқи кўринишига кўра эмас, балки юлдуз таркибига, яъни уларнинг Гершпрунг- Рессел диаграммаси бўйича характерли кўриниши, шу билан боғлиқ ШЮТ туркумига тарқоқ юлдуз тўдаларидан кўриниши билан деярли фарқ қилиб бўлмайдиган баъзи объектлар киритилган. Энг юлдузга “бой” ШЮТ даги юлдузлар сони бир неча юз минг билан, марказий қисмидаги юлдузларнинг 1п

1.2.1.-расм. Аждарҳо юлдуз туркумидаги М10 шарсимон юлдуз тўдаси

ШЮТ нинг характерли диаметрлари -20-60пк (баъзи ҳолларда ундан каттароқ). Яқин шарсимон юлдуз тўдаларигача бўлган ~10 кпк ўртача масофадаги ШЮТнинг барча юлдузларини бир хил узоқликда деб ҳисоблаш мумкин; уларнинг кўринма ёрқинлигидан нур сочиш тафовутини аниқлаш мумкин. Битта ШЮТ юлдузининг умумий пайдо бўлишидан юлдуз тўдаси юлдузлари тахминан бир хил ёш ва бир хил кимёвий таркибга эга деб ҳисоблаш мумкин. Аксарият ШЮТ юлдуз атмосферасида оғир элементларни тутиши қуёшга қараганда кам (экстремал ҳолатларда 100 мартадан кўпроқ учрайди). Юлдуз ёрқинлиги фарқи юлдуз оғирлиги тафовути билан боғлиқ бўлиши, шунингдек, уларнинг эволюцион йўлларидан ҳар хил ҳаракатланиши, шу билан бирга охирги ҳисоблашларда дастлабки оғирликдан фарқи аниқланади. Гершпрунг-Рессел диаграммасида М3 (1.2.2-расм) типи

даврини ўтаган ва оқ карликлар(миттилар), нейтрон юлдузлар ёки қора тўйнуклар айлангани бўлиб шу билан бирга тўдаларгача масофа улканлиги сабабли улар оптик диапозонда кўринмайди. Бироқ, бу юлдузларнинг ШЮТ да мавжудлигини бевосита маълумотлар бўйича аниқланади, улар тўда юлдузлари жами оғирлигига катта улуш қўшиш мумкин (ўнлаб фоизларда). Баъзи ШЮТ да янги юлдузлар ва замонавий фаразларга кўра, зич икки каррали тизимлар билан эволюцион даврни ўтаган компонентлар бўлиб ҳисоланаётган Эгизакларнинг U типидаги ўзгарувчан юлдузларининг чақнаши кузатилмоқда. 20 асрнинг 70- йилларида саккизта галактик ШЮТда рентген нурланишлари манбалари топилган. ШЮТда рентген нурланиш манбаларининг барча асосий типлари: доимий нурланувчи, муваққат (яъни, вақтинча пайдо бўлиб сўнгра йўқоладиган), бирдан чақнаб

1.2.2.-расм. М3 шарсимон юлдуз тўдаларининг “ранг –кўрсаткич кўринма –юлдуз катталиги”

Ҳаммаси бўлиб Галактикада 130 га яқин ШЮТ очилган. Ҳисоб- китобларга кўра уларнинг сони 200-550 тага етиши мумкин. Демак, ШЮТларининг бир қисми эҳтимол уларнинг юлдузлараро чанг булутлари шафақлари туфайли кўринмайди. (айниқса, Галактика маркази йўналишида). Ҳар бир галактик ҳосилалар каби ШЮТ эволюцияланади. Уларнинг массаси юлдузлар “буғланиши” натижасида камайиши керак, шунингдек, бошқа юлдузлар билан яқинлашуви ҳисобига катта тезликка эришади. Бироқ, ихчамлик, гравитацион барқарорлик кўпчилик ШЮТ ларини бизнинг давримизгача сақланиб қолишига имкон беради. ШЮТларни тадқиқи этиш Галактика эволюцияси дастлабки босқичларига ва шунингдек, кам массали (қуёшникидан кам) юлдузларнинг кечки эволюциясига янгича нур олиб кириши мумкин. 1.2.1-жадвал. NGC (new general catalog) каталоги бўйича баъз

1.3. Тарқоқ юлдуз тўдалари 1.3.1 –расм. M35 ва NGC 2158 тарқоқ юлдуз тўдалари Тарқоқ юлдуз тўдалари юлдузларнинг гравитацион боғланган гуруҳи бўлиб умумий келиб чиқиши, яқин кимёвий таркиби ва ёши бир хил бўлган Галактиканинг ясси ташкил этувчиларига хос объектлардир. Ҳозирги вақтга келиб 1200га яқин ТЮТ маълум бўлиб асосан қуёшдан 2 кпк узоқликда жойлашган.Ундан ҳам узоқдаги тўдалар Сомон йўли юлдузларининг юқори зичлиги туфайли кўринмайди (1.3.1 –расм). Кузатув экранидан тўдалар йўқолиб боради. Галактикамизда тарқоқ юлдуз тўдалари тахминан миқдордан кўп. Етарлича яхши ўрганилганлари эса 400дан ортиқ (1.3.2-расм, 1.3.1-жадвал).

Бу объектлар ўртача олганда яқин объектлар ҳисобланади. Қуёшга яқинроқ Гиад тўдалари 46 пк масофада жойлашган. 1.3.2-расм. Гершпрунг-Ресселнинг қатор яхши ўрганилган тарқоқ юлдуз тўдалари таҳлилий диаграммаси (Асосий кетма-кетлик турли тўдалари ва асосий кетма-кетлик Гиадлар тўдалари ўрнини алмаштириш билан олинган) кўрсаткич билан Қуёш кўрсатилган, T э – эффектив температура, L - ёруғланганлик, - Қуёш ёруғланганлиги

Одатда ТЮТ 100 тадан -1000 тагача юлдуз тутади, бироқ, 104 тага яқин юлдузга эга юлдуз тўдалари ҳам маълум. Тўдаларнинг оғирлиги Қуёшнинг 1000 та оғирлигига тенг, юлдузларниг концентрацияси эса < 1 пк -3 га тахминан майдон юлдузлардан бир тартиб юқори бўлади. ТЮТ нисбатан қуюқ ядро ва юлдуз ядролари билан солиштирганда сийрак юлдузли тождан иборат бўлади. Ўртача ядро радиуси пк, тож радиуси эса 2-10 марта (тўда массасига боғлиқ) катта. ТЮТ фавқулодда турфа юлдуз таркиби билан характерланади. Уларда мовий ва қизил ўта гигантлар, гигантлар, қўшалоқ ва магнит юлдузлар ва бошқа ўзгарувчан юлдузлар –цефеидлар, чақновчи ва бошқалар кузатилади. Юлдузлар ҳосил бўлиши назарияси учун ёш ва янги туғилаётган ТЮТ ларини кузатиш унчалик муҳим эмас. Ёш ТЮТ даги юлдузларни статик тадқиқ этиш ҳосил бўлаёт

1039 42 80 1620 20 2 h 38 m ,8 +42°34′ Персей; тахминан β Персе й ва γ Андромед а ўртасидаги оралиқда 1912 26 150 2760 21 5 h 25 m ,3 +35°48′ Возничий; θ ва ι Возни чий ўртасидаги оралиқда 1960 19 60 3600 20 5 h 32 m ,0 +34°07′ Возничий; θ Вознич ий ва β Бўзоқни боғловчи чизиқ оралиғида 2 0 ўнгроқда 2099 34 270 3600 36 5 h 49 m ,0 +32°33′ Возничий; θ Вознич ий ва β Бўзоқни боғловчи чизиқ оралиғида 2 0 чапроқда Плеяды 180 160 420 22 3 h 43 m ,9 +23°58′ Бўзоқ ; “ чўмич ” α бўзоқдан шимолий-ғарбга ; қўролланмаган кўз билан кўриш мумкин. Гиады 900 100 130 34 4 h 16 m ,7 +15°31′ Бўзоқ ; “ учбурчак ” α бўзоқ қаршисида ; қўролланмаган кўз билан кўриш мумкин. – 300 50 270 24 – – Вероник а сочлари ; қўролланмаган кўзга кучсиз нурланиш кўринишида кўринади. 2168 40 120 2600 30 6 h 05 m ,7 +24°20′ Эги

Яқин вақтларгача ҳар бир ЮТ каталоги муаллифлари ундаги объектлар синфлаштириш бўйича ўзларининг шахсий тизимини ишлаб чиқишган ва таклиф этишган. Кейинги каталог ва тизимларда, илгариги илмий ишлар излари сақланиб қолган. ЮТлари таснифи тизими ривожланиш тарихи билан танишиш фойдали, бунда тўдалашув асосий хусусиятлари турли хиллиги ҳақида тасаввурга эга бўлиш мумкин. Бейли синфлаштиришда (1908) тўдалар ва туманликлар ҳалиям биргаликдак кўриб чиқилмоқда, бу синфлаштириш қамраб оладиган кўпчилик объектлар табиати қанақалиги ва спирал туманликлар қандай масофаларда жойлашганлиги ҳамон номаълумлигича қолмоқда. Бейли қуёш тизими ташқарисидаги барча кузатиладиган объектларни 4 та категория (A,B,C,D) ларга бўлиб чиқди. 1. Кўлами кенг кучсиз, нотўғри туманликлар (Оққуш туманлиги); 2. Газсимон т

D2 Етарлича концнетрланган, нотўғри шаклда ҳар хил катталикдаги юлдузлар билан (  ва h Per, Cru га) D3.Тарқоқ, нотўғри шаклдаги ҳар хил катталикдаги юлдузлар билан (Гиадлар, Плеадлар) Бейли ҳар хил синфлаштиришдаги категорияларни туманликлар билан боғлиқ тўдалар: D3, А Плеядалари ёки D3, В1(  Қуйруқ тўдалари) аралашувига йўл қўяди. Бейли синфлаштиришида битта категория (С)га яна спирал ва эллиптик галактика объектлари ва шарсимон юлдуз тўдалари бу категория ичида улар алоҳида кўриб чиқилса ҳам бирлашади. Фақат, реал юлдуз тўдаларини тутувчи осмон фотографик атласини яратиш учун 10 дюмлик объектив билан оригинал пластинкаларда кўринувчи Франклин- Адамс томонидан олинган 245 та юлдуз тўдаларини ўз ичига олувчи биринчи каталогни Мелотт (1915) тузиб чиққан. Бу сонга 83 та шарсимон тўдалар ва

шарсимон ва тарқоқ юлдуз тўдаларини ҳақидаги ўзаро қарама-қарши фаразлар даври кириб келди. Шундан сўнг бошқа ҳеч ким барча юлдуз тўдалари учун ягона синфлаштириш тизимини таклиф этмади. Шарсимон ва тарқоқ юлдуз тўдалари алоҳида ўрганила бошланди. Астрономлар ўртасида тор ихтисослашув ёки тарқоқ ёки шарсимон юлдуз тўдаларни ўрганишга интилиш пайдо бўлди. Шарсимон юлдуз тўдаларининг фақат шу объектларни тутувчи, илк каталоги 1914-йилдаёқ Бейли томонидан (1916й), иккинчиси эса, Парвулеско (1925й) томонидан тузилди. Рааб томонидан таклиф этилган (1922й) тарқоқ юлдуз тўдалари синфлаштириши Мелотт синфлаштиришини эслатади. Рааб тўдаларни ташқи кўриниши бўйича тўртта синфга бўлди: 1. Тўғри шаклда, марказга равшан концентрланган. 2. Тўғри шаклда, марказга кучсиз концентрланган. 3. Нотўғри шаклда,

аммо кам сондаги А юлдузларни тутувчи) шунингдек, унинг ҳудудида кузатиладиган кам сондаги сариқ ва қизил гигантлар тўда вакилими йўқми аниқлаш қийин бўлганда зарур бўладиган 1-2 оралиқ типини киритиб аниқлаштирди ва тўлдирди. 100 та шундай синфлаштирилган тўдалардан 24 таси (Плеадлар ҳам) 1b типга, 18 таси (Гиадлар ва Ясли типи ҳам)-2а типига, 15 та тўда эса (Персий &chi си) 1-2b типига, 1-2b -a типига эса мансублиги аниқланди. Бошқа эҳтимолий типлар улушига биттадан еттитагача объектлар ўтади. 2.1.1-расм. Тарқоқ юлдуз тўдаларининг абсолют спектриал катталиги диаграммалари Шунда Трюмплер (1930) тарқоқ юлдуз тўдаларининг алоҳида синфи қайсики, ихчам бошқа кучсиз юлдузлар гуруҳи марказида битта энг равшан юлдуз,

баъзида унча катта бўлмаган ёруғ туманлик билан уюшган тўдаларнинг мавжудлигига эътибор қаратди. Бу синфга Трюмплер NGC 1444, 2362, 2414 ва 6383 юлдуз тўдаларини киритди. Шепли (1930) таклиф этган тарқоқ юлдуз тўдалари синфлаштириши ҳозирги вақтда қўлланилмайди. Лекин, у томонидан киритилган атамалар умум учун қўлланилишга кириб келди. Трюмплер Шеплига ўхшаш икки синфлаштиришдан фойдаланди. Рим рақами билан ифодаланадиган, ташқи кўринишини бешта белгиси бўйича характерланадиган Лундмарк-Коллиндер муқобил синфлаштириши синфлаштиришнинг ўзига хос тараққий этиши бўлди. Улар олдидаги “a” ва “b” лотин ҳарфлари мазкур белгини бор ёки йўқлигини билдиради. Iа. Тўда хусусиятлари яхши ифодаланган. Ib. Тўда хусусиятлари ёмон ифодаланган. IIa. Юлдузлар марказга сезиларли концентрациялашуви. IIb. Юлдуз

2. Плеад типидаги тўдалар-нисбатан ёйилган ва нотўғри, одатда юлдуз катталиклари сезиларли фарқларини кўрсатади. 3. Туманликлар билан уюшган тўдалар. 4. &mu Nor (NGC 6169) типидаги тўдалар- ёрқин юлдуз(одатда О ёки В0 спектриал синфи), атроофида кучсиз юлдузлар тиғиз гуруҳи билан ўралган. Охирги келтирилган тип шубҳасиз Трюмплернинг юқорида тасвирланган алоҳида тўдалари синфига мос келади. 1927 йилда Шепли ва Сойер (1927й) шарсимон юлдуз тўдаларининг тўда марказига концентрланган кўринма даражаси бўйича 12 синфга бўлинган рим рақамлари билан ифодаланадиган умумқабул қилинган тизимини киритдилар. Бу бўлинишда Гарвард обсерваторияси Брюссов астрографи билан суратга олинган бир жинсли суратлар сериясидан фойдаланилган. I–синфга энг кўп концентрланган, XII– синфга эса камроқ концентрланган тиз

Юлдузларнинг тўда марказига кўринма концентрациялашуви ифодаланган ўхшаш тизимлар кейинроқ бошқа муллифлар томонидан ҳам таклиф этилган. Худди шундай тизим, Моубрэй томонидан 1946 йилда фотографик ва спектр қизил чизиғининг суратлари билан шарсимон тўдалар кўринма диаметрини аниқлаш билан концентрациянинг араб рақамлари билан ифодаланиладиган 7 та синф киритилди. 1-синф кўпроқ концентрланган, 7-синф эса камроқ концентрланган тўдаларга мос келади. Кукаркин томонидан 1971-йилда киритилган, IR рамз билан ифодаланадиган, амалда шарсимон тўдалар бойлик индекси уларнинг концентрация синфи бўлиб ҳисобланади. Бу индексларнинг қиймати 0,01 дан (юлдуз фонидан фарқ қилмайдиган тўдалар учун) 1,0 гача (амалда фонга ўтиш бўлмаган тўдалар учун )ўзгаради. “Бойлик индекси” атамаси “концентрация синфи” ата

2.2.1 Тарқоқ юлдуз тўдасигача бўлган масофани топиш усуллари. Юлдуз тўдаларигача бўлган масофани топиш муаммоси бу объектларни тадқиқ этишда улкан аҳамиятга эга, бинобарин, тўда зичлиги ва ўлчамлари ва унинг аъзолари равшанлигини баҳолаш аниқланган масофага боғлиқ. Тўда марказигача бўлган масофани аниқлаш усули билан тўдалар ўзининг асосий физик хусусиятларини ўрганиш билан узвий боғлиқ. Тўдаларгача бўлган масофани топиш учун тарқоқ юлдуз тўдаларининг “ранг-кўрсаткич кўринма катталиги” (С-М) алоҳида қийматга эга. Тарқоқ юлдуз тўдаларининг кичик ўлчамга эга эканликлари уларнинг Қуёшгача бўлган масофаси С-М диаграммаси билан солиштирганда бошланғич асосий кетма-кетлик (БАК)да ёнма-ён ётувчи нуқталарнинг тор полосасини намоён қилади. Асосий кетма-кетликдаги тарқоқ юлдуз тўдаларининг С-М юқори

2.2.1-расм. Турли ёшда(йил бўйича)ги тарқоқ юлдуз тўдалари моделлари учун тегишли кетма-кетлик яқинида кўрсатилган Гершпрунг-Рессел диаграммаси; Узуқ чизиқлар-назарий бошланғич асосий кетма-кетлик; ўқларнинг ифодаси 1.3.2-расмдагиларнинг ўзи .

Тарқоқ юлдуз тўдаларининг санаб ўтилган хоссалари астрофизиканинг қатор фундаментал муаммоларини ечишда муҳим рол ўйнайди. ТЮТнинг юлдузлари ички тузилиши ва эволюцияси назарияси учун тамал тоши бўлиб хизмат қилади. Турли ТЮТ юлдузлар ёшидаги катта фарқлар ва ўша тўдалардаги кузатиш маълумотлари билан юлдузлар эволюцияси назарияси хулосалари билан бевосита солиштириш имконини беради. Шундай қилиб юлдузлар ички тузилиши назарияси ривожланишига сезиларли туртки берган асосий кетма-кетлик юлдузлари ва қизил гигантлар генетик боғланиши кўрсатмаси ТЮТ Гершпрунг-Рессел диаграммаси таҳлили асосида олинган (1.3.2-расм билан солиштиринг). ТЮТ гача бўлган масофани аниқ ҳисоблаш имконияти, уларнинг ёшини, кимёвий таркибини ва бошқа параметрларини Галактика эволюцияси ва тузилишини ўрганиш ва юқори м

 Ранг-кўрсаткич катталик диаграммаси тузилиши. Тарқоқ юлдуз тўдаларидаги икки каррали юлдузлар;  R,G,U- фотометрияси. Тарқоқ юлдуз тўдаларигача бўлган масофани аниқлашнинг Беккер усули. 2.2.1.Шарсимон юлдуз тўдасигача бўлган масофани топиш усуллари . Тарқоқ юлдуз тўдаларидан фарқли, ШЮТ гача бўлган масофаларни ўлчашда Гершпрунг-Рессел диаграммаси аллақачон қўлланилиб келинаётган ва уларнинг бошланғич ва асосий кетма-кетликдаги йўлларни ўрин алмаштириб энг аниқ масофани геометрик усуллар билан калибрланган, ҳалигача асосан ишончлилиги йилдан –йилга аниқ бўлиб бораётган бевосита усуллардан фойдаланилмоқда. М13 тўдалари учун шарсимон юлдузлардаги ёрқин юлдузлар спектрал синфлари ҳақидаги дастлабки маълумотлар Адамс (1913й) ва Пизо томонидан (1914й) олинган. Бироқ, шарсимон юлдуз энг равшан

. 2.2.2-расм М 92 шарсимон юлдуз тўдалари учун “Ранг –кўрсаткич (CI) катталик(m) диаграммаси . (Хахенберг, 1939). 1953-йилгача кўпчилик тўдаларда кузатилган Лиранинг RR типи ўзгарувчан юлдузлари абсолют катталиклари доимийлиги ва масофалари уларнинг ўртача асрлик параллаксларини аниқлаш йўли билан топилган

ўзгарувчан RR типидаги Лира юлдузлари Қуёшга яқин ўзгарувчан юлдузлари билан бир хиллилиги ҳақидаги фаразлардан келиб чиққан шарсимон юлдуз тўдаларининг CI юлдузлари m диаграммаларини калибровка қилишнинг бошқа имконияти йўқ эди. Бироқ, бу фаразнинг ишончлилиги ва тўғрилиги фантастик тарзда улкан ва бу фараз мутлақлаштирилган эди. Қатор омиллар бунга имкон берган эди. Ҳаммаси Шепли (1918й) нинг цефеидлар учун ёритилганлик даврига боғлиқлик ҳақидаги 1917-йилда бажарилган ишларидан бошланган эди. Бу ерда биз шарсимон юлдуз тўдаларигача бўлган масофани аниқлашнинг асосий методларини санаб ўтамиз: o Шарсимон тўдаларга бўлган масофани топишнинг Шепли усули; o Шарсимон юлдуз тўдалари ранг-кўрсаткич катталик диаграммаси; o Субкарликлар (Ўта миттилар) усули; o Шарсимон тўдалар ёрқин юлдузлари спек

2.3. Галактикада юлдуз тўдаларининг тақсимоти. Шарсимон юлдуз тўдалари Галактикада нотекис тақсимланган: Улар галактика марказига кучли концентрланиб унинг атрофида гало ҳосил қилади (2.3.1-расм); ШЮТнинг галактика текислигига концентрацияси нисбатан кучсиздир. ШЮТнинг тезлиги 200 км/с, уларнинг орбитаси кучли чўзилган. Улар тахминан бир марта айланиш даври (10 8 -10 9 йил ) да Галактика марказининг қуюқ ҳудудидан ва яна бир марта айланишида эса- галактик дискнинг перифирик(чет қисми) Галактика сферик ташкил этувчисига нисбатан шундай кучли зичликка эга ҳудуддан ўтади. Бундай ўтишларда ШЮТдаги газ “ирғитиш”лар шунингдек, унинг тўдадан кичик параболик тезлиги( 10-30 км/с) эвазига йуқолиб бориши ШЮТларида юлдузлараро газ ўта камлиги радио ва оптик кузатишлар билан ўрнатилган далил билан тушу

Тарқоқ юлдуз тўдалари шарсимон юлдуз тўдаларидан фарқли равишда Галактика текислигига кучли концентрланган. Аксарият, ТЮТ учун галактика текислигидан 100-300пк масофадан ошмайди. Галактика текислигининг бошқа ташкил этувчилари каби ТЮТ лари ҳам Галактика маркази атрофида айланишда иштирок этади. ТЮТ тезликлари дисперсияси унчалик юқори эмас- 15 км/с атрофида, орбитаси эса кам эксцентриситетлиги билан синфлаштирилади. Ёш тўдалар Галактик а спирал тузилмаларининг етарлича яхши индикатор лари бўлиб ҳисобланди. ТЮТ ларининг шарсимон юлдуз тўдаларидан асосий фарқи – тарқоқ тўдалар ёшларининг катта дисперсияси билан боғлиқ Гершпрунга-Рессела диаграммаси ҳар хиллигидир. (2.1.1-расм). Энг ёш тўдалар ёши бир неча миллион йиллар билан, энг қари тўдалар ёши эса -5-10 млрд йиллар билан ўлчанади. Тарқо

Купить

Похожие документы
Faxriy yorliq
Olamning yagona fizik manzarasi
Fazoda tekislik va ularga doir metrik masalalar
Quyosh sistemasi. Quyosh sistemasi va yer. Yerning geografik qobiqlari hamda tiriklik belgilari
Somon yo’li - shimoliy qutbi