Zuluklar (Hirudinea) va parazit mollyuskalar - Ботаника - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Декабрь 2023
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Ботаника

Zuluklar (Hirudinea) va parazit mollyuskalar

Купить

Mavzu: Zuluklar (Hirudinea) va parazit mollyuskalar

REJA: 1 . Zuluklar (Hirudinea) sinfi. 2. Parazit mollyuskalar.

Zuluklar (Hirudinea) sinfi. Zuluklar sinfiga 450 ga yaqin tur kiradi . Ular asosan chuchuk suvlarda, bir qismi esa dengizlarda yashaydi. Umurtqali hayvonlarda vaqtincha ektoparazitlik qilib yoki yirtqichlarcha hayot kechiradi. Ular asosan qon so‘rib yoki mayda hayvonlar bilan ovqatlanadi. Ayrimlari quruqlikda yashashga ham moslashgan.

Masalan, tropik nam o‘rmonlarda, quruqlikda Avstraliya, Janubiy Osiyo, Yaponiya va boshqa janubiy mamlakatlarda 3– 5 sm li qonxo‘r jag‘li zuluklar daraxtga yopishgan holda hayvon yoki odam o‘tishini poylaydi va ko‘pincha ularga tashlanib, azob beradi.

Zuluklar juda ham harakatchan, suv ostida o‘rmalab yoki suvda suzib yashaydi. Ularning tanasi yelka qorin tomonga yassilanganligi bilan boshqa halqali chuvalchanglardan farq qiladi. Tanasining oldingi uchida muskulli so‘rg‘ichi bo‘lib, uning o‘rtasida og‘iz teshigi joylashgan.

Gavdasining keyingi uchida esa juda yaxshi rivojlangan orqa so‘rg‘ichi joylashgan. Orqa so‘rg‘ichining yelka tomonida anal teshigi bor.

Zuluklar boshqa halqali chuvalchanglardan  orqa so‘rg‘ichlarining bo‘lishi,  ularda parapodiyalar,  jabralar,  qillarining bo‘lmasligi (qillar faqat primitiv turlarida, ya’ni qildor zuluklardagina saqlangan) bilan keskin farq qiladi.

Bundan tashqari, zuluklar gavdasining tashqi halqalari ichki halqalariga to‘g‘ri kelmaydi, ya’ni tashqi segmentlari bilan ichki segmentlarining mosligi buzilgan. Zuluklarning turli vakillarida har qaysi haqiqiy ichki segmentiga 3 tadan 5 tagacha tashqi segmentlar to‘g‘ri keladi (tibbiyot zulugida 5 ta tashqi segment to‘g‘ri keladi).

Zuluklarning tashqi halqalanishi tashqi muhitga moslashish xususiyatlaridan bo‘lib, bu qalinlashib ketgan teri-muskul qopchig‘ining egiluvchanligini ta’minlaydi. Zuluklar tanasining uzunligi 1 sm dan 30 sm gacha boradi.

Zuluklar harakatlanganida, oldin orqa so‘rg‘ichi bilan biror narsaga yopishib olib, gavdasini oldinga cho‘zadi, shunda oldingi og‘iz so‘rg‘ichi bilan boshqa narsaga yopishib oladi. Bu vaqtda orqa so‘rg‘ichi narsadan ajraladi va gavda bosh tomonga qarab tortadi. Shu tariqa ular qadamlab harakat qiladi.

Zuluklarning haqiqiy ichki segmentlari doimiy bo‘lib, ularning soni 33 ta bo‘ladi ( qildor zuluklar turkumi vakillarida segmentlar soni 30 ta ). Bunda gavdasining oldingi 4 ta segmenti og‘iz so‘rg‘ichini, 22 ta segmenti gavda bo‘limini, 7 ta oxirgi segmentlari qo‘shilib orqa so‘rg‘ichini hosil qlladi.

Laboratoriya sharoitida 1,5 yil davomida 44 sm ga yetadigan zuluk o‘stirilgan Zuluklar 2-3 yilda voyaga yetadi va 15-20 yil umr ko‘radi.

Zuluklar sinfi 2 ta kenja sinfga bo‘linadi:  1. Qadimgi zuluklar (Archihirudinea) kenja sinfi;  2. Haqiqiy zuluklar (Euchirudinea) kenja sinfi.

Qadimgi zuluklar kenja sinfiga qildor zuluklar (Acanthobdella) turkumi kiradi. Bu turkumga faqat 2 ta tur kirib, ular losos baliqlarida parazitlik qiladi. Tana uzunligi 3 sm gacha boradigan bu zuluklarda oz qilli halqali chuvalchanglarga xos tashqi belgilari, jumladan, bosh tomonidan 2 segmentdan 6 segmentgacha har bir segmentida 4 juftdan yirik qilchalari bo‘ladi.

Ularning gavdasi 30 ta segmentdan tashkil topgan. Tanasining oldingi uchida og‘iz so‘rg‘ichi yo‘q, faqat dum tomonida kichik orqa so‘rg‘ichi bo‘ladi. Qildor zuluklarnmg asosiy vakili Acanthobdella peledina asosan losossimon baliqlarning suzgichlariga yopishib, ularning tana suyuqligi va qonini so‘rib ovqatlanadi.

Qildor zuluklarni rus zoologi N.A. Livanov har tomonlama o‘rgangan. Qildor zuluklar Osiyo va Yevropaning shimoliy qismida, ayrim daryo va katta ko‘l havzalarida tarqalgan.

Ular baliqlarda bahorning oxiri va yoz oylarining boshida paydo bo‘la boshlaydi. Bu vaqtda ularning har birining og‘irligi 5–10 mg atrofida bo‘ladi. Kuz oxiriga kelib, ular voyaga yetadi (og‘irligi 200 mg atrofida bo‘ladi) va o‘z xo‘jayinlarini tashlab ko‘paya boshlaydi. Acanthobdella peledina shimoliy o‘lkalarda va Sibir ko‘llarida, Acanthobdella ivanovi esa Karnchatka ko‘llarida baliqlarda parazitlik qiladi. .

Haqiqiy zuluklar kenja sinfi.  xartumli zuluklar  jag‘li zuluklar turkumlariga bo‘linadi.

Xartumli zuluklar (Rhynchobdelida). Bu turkumiga kiruvchilar xartumchaga aylangan tomog‘i bo‘lishi bilan xarakterlanadi. Bu zuluklar turli hayvonlarga, ayniqsa, baliqlarga, qushlarga xartumi bilan yopishib, ulardan qon yoki tana suyuqligini so‘rib, ektoparazitlik bilan hayot kechiradi.

Odatdagi oddiy baliq zulugi-Piscicola geometra deyarli har doim baliqlarda parazitlik qiladi. Suv havzalarida ko‘pincha chig‘anoqli zuluk- klepsina (Glossosiphonia complanata) uchraydi.

Xartumli zuluklarning ayrim turlari qushlarda parazitlik qiladi. 5 sm gacha keladigan bu zuluklar suvda suzuvchi qushlarning og‘iz bo‘shlig‘i va nafas yo‘llariga yopishib, qon so‘rib yashaydi. Ayrim havzalarda ular g‘oz, o‘rdak va boshqa xonaki qushlarda parazitlik qilib, parrandachilik xo‘jaligiga katta zarar yetkazadi.

Ba’zi xartumli zuluklar toshbaqa, krab va hatto, odamlarda ham parazitlik qiladi. Xartumli zuluklar 3 tadan 5 tagacha pilla qo‘yishi mumkin. Bitta zuluk 65 tadan 611 tagacha tuxum qo‘yadi.

Jag‘li zuluklar (Gnathobdella). Bu turkumiga kiruvchilarda og‘iz bo‘shlig‘ida jag‘ apparati bo‘lishi bilan xarakterlanadi. Bu turkumga kiruvchi zuluklarda 5 juft ko‘z va qo‘shilish organi bor. Ular asosan qon so‘rib, ba’zida esa mayda umurtqasizlar bilan ovqatlanadi. Yirtqich turlarida jag‘lari kichrayib ketgan.

Tibbiyot zulugi (Hirudo medicinalis) jag‘li zuluklar turkumining eng muhim vakillaridan biri hisoblanadi. Uning og‘iz bo‘shlig‘ida 3 ta jag‘i bo‘lib, har bir jag‘ida 100 ga yaqin xitinli tishlari bo‘ladi.

25-30 sm gacha uzunlikdagi tibbiyot zuluklari MDHning janubida, ya’ni Markaziy Osiyo, Qozog‘iston, Kavkaz, Moldaviya va Janubiy Ukrainaning turli suv havzalarida ko‘plab uchraydi.

Tibbiyot zulugi har xil umurtqali hayvonlarning qoni bilan ovqatlanadi. Lekin uning asosiy ozuqa manbai- baqalar va sutemizuvchilardan qoramollar hisoblanadi. Tabiatda tibbiyot zulugi uchinchi yili jinsiy voyaga yetadi va bir yilda bir marta yoz oylarida pilla qo‘yadi.

Laboratoriya sharoitida esa jinsiy voyaga yetgan zuluklarning 12-18 oy ichida o‘stirish mumkin va ular yilning turli fasllarida har 6-8 oy ichida pilla qo‘yishi mumkin. Tibbiyot zulugining pillasida 15 tadan 30 tagacha tuxum bo‘ladi. Bitta tibbiyot zulugi 10 sm 3 qon so‘rishi va shundan so‘ng 1,5-2 yil ovqatlanmay yashashi mumkin.

Jag‘li zuluklarga tibbiyot zulugidan tashqari soxta ot zulugi (Haemopis sanguisuga) ham kiradi . Uning jag‘lari kuchsiz rivojlangan . Soxta ot zulugi odam va sutemizuvchilarning terisini tishlay olmaydi. U yirtqichlik bilan hayot kechirib, asosan chuvalchanglar, mollyuskalar, itbaliqlar bilan ovqatlanadi .

Jag‘li zuluklarga Nil zulugi yoki ot zulugi (Limnatis nilotica) ham kiradi. Bu zararli zuluk Afrikada, Janubi sharqiy Yevropada, Markaziy Osiyo va Kavkazda ko‘p tarqalgan. Shu avlod zuluklaridan- Limnatis turkestanica turi Markaziy Osiyoda (Ashxobod, Samarqand va Toshkent atrofida) uchraydi.

Bu zuluklar ot yoki mollar suv ichayotgan vaqtida ularning og‘iz bo‘shlig‘i yoki halqumiga o‘tib, yopishib qon so‘radi va hayvonlarga katta zarar yetkazadi. Kuzatishlardan ma’lum bo‘lishicha, Markaziy Osiyoda 30 % gacha chorva mollari ushbu zuluklar bilan zararlanadi.

Odam hovuzdan cho‘kkalab suv ichganida ba’zan suv bilan odamning halqumiga yoki qizilo‘ngachiga ot zulugi o‘tib yopishadi va qon so‘radi. Ular girudin moddasi ishlab chiqarib, uzoq muddat qon oqib turishiga sababchi bo‘ladi. Umuman, bu zuluklar odamning burun bo‘shlig‘ida, traxeyasida ham parazitlik qilganligi fanga ma’lum

Ularning, ayniqsa, traxeyaga kirib qolishi xavflidir. Zuluklar qon so‘rgan sayin shishib kattalasha boradi va odamning bo‘g‘ilib qolishiga sabab bo‘ladi. Bunday paytda zuluklar jarrohlik yo‘li bilan olib tashlanadi yoki 10 % li osh tuzining kuchli eritmasiga tomoqni chayqash yo‘li bilan tushiriladi.

Jag‘li zuluklar turkumiga yana tropik nam o‘rmonlarida, quruqlikda yashovchi qonxo‘r jag‘li zuluk - Haemodipsa ceylonica turi ham kiradi.

Ular, ayniqsa, Avstraliya, Janubiy Osiyo, Yaponiya va boshqa janubiy mamlakatlarda keng tarqalgan. 3-4 sm li bu zuluklar daraxtga yopishgan holda odam va hayvon o‘tishini poylaydi hamda ko‘pincha ularga tashlanib, qonini so‘rib azob beradi.

Mollyuskalar (Mollusca) tipi. Bu tipga 115 mingdan ortiq tur kiradi va ular 7 ta sinfga bo‘linadi. Mollyuskalar orasida ham ayrim turlari parazitlik qilib hayot kechiradi. Ular asosan ikki pallali (Bivalyia) va qorinoyoqlilar (Gastropoda) sinflari ichida uchraydi.

E’tiboringiz uchun rahmat!

Купить

Похожие документы
Faxriy yorliq
Mikrobiologiya fanida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishning metodik asoslari
Mikroskopik texnikalarning rivojlanish tarixi
Botanika va osimliklar fiziologiyasi fanidan yakuniy nazorat javoblari
Botanika glossariy