1-2 sinflarda «ot» turkumini o‘rganish - Дошкольное и начальное образование - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	25000UZS
Размер	314.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Декабрь 2025
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Дошкольное и начальное образование

Продавец

Baxtiyor

Дата регистрации 03 Май 2024

28 Продаж

1-2 sinflarda «ot» turkumini o‘rganish

Купить

UNIVERSUTY OF INNOVATION TECHNOLOGIES
“MAKTABGACHA VA BOSHLANG‘ICH TA’LIM” kafedrasi
“Boshlang‘ich ta’lim” bakalavr yo nalishi ʻ
SIRTQI BO LIM
ʻ
4 – kurs ____ – guruh talabasi
“ Ona tili o qish savodxonligi va uni o qitish metodikasi”
ʻ ʻ
fanidan
KURS ISHI
MAVZU: 1-2 SINFLARDA “OT” TURKUMINI O‘RGANISH
Tayyorladi: _________________
Qabulladi: __________________
Nukus - 2025

MAVZU: 1-2 SINFLARDA “OT” TURKUMINI O‘RGANISH
MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………………...............3
I BOB. OT SO‘Z TURKUMINING O‘RGATISHNING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ona tili darslarida ot so‘z turkumlari haqida
tushuncha berish .....................................................................................................7
1.2. 1-2-sinf o‘quvchilariga ot so‘z turkumida birlik va ko‘plik qo‘shimchalari
haqida tushunchalarini shakillantirish...................................................................14
II.BOB 1-2-SINFLARDA OT TURKUMINI O‘RGATISH METODIKASI
2.1. 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni rejalashtirish va metodik
tahlil qilishning amaliy asoslari.............................................................................22
2.2. Ot so‘z turkumini o‘qitishda zamonaviy ped texnologiyalardan
foydalanishning samarali usullari..........................................................................33
III.XULOSA.........................................................................................................39
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR......................................................43
2

KIRISH
“Yoshlarimizni har tomonlama yetuk, mustaqil fikrlaydigan, yuksak
intellektual salohiyatga ega insonlar sifatida tarbiyalash – yangi O‘zbekiston
taraqqiyotining eng muhim garovidir.”
Sh.M. Mirziyoyev
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida so‘nggi yillarda amalga
oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi – yosh avlodni zamon talablariga
javob beradigan, keng dunyoqarashga ega, bilimli va tafakkuri yuksak insonlar
qilib tarbiyalashdan iborat. Shu nuqtayi nazardan, boshlang‘ich ta’lim bosqichi
o‘quvchilarning keyingi o‘qish faoliyati uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Aynan shu bosqichda o‘quvchilarda o‘qish, yozish, nutq madaniyati, grammatik
bilimlar va tafakkur ko‘nikmalari shakllanadi. [1]
Til – inson tafakkurining ifodasi, nutqning asosi va ijtimoiy hayotning
ajralmas qismidir. Shuning uchun boshlang‘ich sinflarda ona tili fanini to‘g‘ri
o‘qitish, uning nazariy asoslarini bolalarga bosqichma-bosqich singdirish muhim
ahamiyatga ega. Ona tili ta’limining asosiy yo‘nalishlaridan biri – so‘z
turkumlarini, xususan, “ot” turkumini o‘rgatishdir. Chunki ot so‘z turkumi barcha
so‘z turkumlarining markazida turadi, u orqali gap tuziladi, fikr ifoda etiladi,
voqelikdagi narsalar va hodisalar nomlanadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ot turkumini o‘rganish nafaqat
grammatik bilimlarni egallashga, balki ularning nutq boyligini oshirish, so‘zlarni
to‘g‘ri ishlatish, fikrni aniq ifoda etish, tilga qiziqishini kuchaytirish va mustaqil
fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, bu mavzu orqali o‘quvchilar
so‘zlarning ma’no, shakl va tuzilish jihatlaridan xabardor bo‘ladilar, so‘z yasash,
so‘z tarkibini tahlil qilish va gap qurish ko‘nikmalarini egallaydilar.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi PF–5712-
son Farmoni bilan tasdiqlangan *“Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi”*da ta’lim jarayonida o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, tahlil qilish,
o‘z fikrini to‘g‘ri ifoda etish ko‘nikmalarini rivojlantirishga alohida e’tibor
3

qaratilgan. Bu esa, ona tili fanini, xususan, ot turkumini o‘qitish metodikasini
zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida takomillashtirish zarurligini
ko‘rsatadi.
Shu jihatdan, 1–2-sinflarda ot turkumini o‘rgatish masalasi nafaqat
grammatik bilim berish, balki o‘quvchilarning tafakkurini, nutq madaniyatini,
mantiqiy fikrlashini, tahliliy yondashuvini shakllantirish nuqtayi nazaridan ham
dolzarbdir. [2]
Kurs ishining dolzarbligi : Mazkur kurs ishining dolzarbligi shundaki ,
bugungi kunda ta ’ lim jarayoniga zamonaviy metod va texnologiyalarni keng joriy
etish orqali o ‘ quvchilarning faol ishtirokini ta ’ minlash , ularning mustaqil o ‘ rganish
ko ‘ nikmalarini rivojlantirish eng muhim vazifalardan biri bo ‘ lib qolmoqda . Ot
turkumini o‘rganishda interfaol usullar, ko‘rgazmali vositalar, o‘yinli metodlar,
guruhli ishlash va ijodiy topshiriqlardan foydalanish o‘quvchilarning nutqiy
faolligini oshiradi, darslarni qiziqarli va samarali qiladi.
Shuningdek, boshlang‘ich sinflarda ot turkumini o‘qitish metodikasining
ilmiy asoslarini o‘rganish, o‘quvchilarning yosh psixologik xususiyatlarini
inobatga olgan holda darsni tashkil etish va tahlil qilish, o‘qituvchilarning metodik
mahoratini oshirish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir.
Bundan tashqari, ta’lim jarayonida ona tili darslari, xususan, ot so‘z
turkumini o‘rgatish orqali o‘quvchilarda nutq madaniyati, lug‘at boyligini oshirish,
so‘zlarning ma’nosini anglash, ularni to‘g‘ri talaffuz qilish va yozish
ko‘nikmalarini shakllantirishga erishiladi. Tilshunoslikdagi asosiy tushunchalar —
so‘z, ma’no, shakl, grammatik belgi kabi nazariy kategoriyalarni o‘quvchiga
yoshiga mos tarzda tushuntirish esa o‘qituvchidan yuqori metodik mahoratni talab
etadi. Shu sababli boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining dars jarayonida innovatsion
yondashuvlardan foydalanishlari, o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otuvchi interfaol
muhit yaratishlari muhim ahamiyat kasb etadi. [3]
Bugungi kunda ta’limda shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim tamoyili ustuvor
ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu tamoyil o‘quvchilarning individual qobiliyatlarini
4

inobatga olish, ularni faollikka undash va mustaqil fikrlash imkoniyatini
kengaytirishga xizmat qiladi. Aynan ot turkumini o‘rganish jarayonida bu
yondashuvning samarasi yaqqol namoyon bo‘ladi, chunki o‘quvchi so‘zlarni tahlil
qilish, ularning ma’nosini farqlash, nutq jarayonida to‘g‘ri qo‘llash orqali fikrlash
faoliyatini mustahkamlaydi.
Shu bilan birga, davlat ta’lim standartlari va yangi avlod darsliklarida ona
tili fanini o‘qitishda tilning grammatik tizimini amaliy egallashga alohida e’tibor
qaratilmoqda. 1–2-sinflarda ot turkumini o‘rganish jarayonida o‘quvchilar so‘zning
leksik va grammatik ma’nosi, birlik va ko‘plik shakllari, egalik qo‘shimchalari,
shuningdek, otlarning gapdagi vazifasi bilan tanishadilar. Bu bilimlar keyingi
sinflarda so‘z turkumlari va gap tuzilmasini chuqurroq o‘rganish uchun
mustahkam asos bo‘lib xizmat qiladi.
Yana bir muhim jihat shundaki, bugungi raqamli ta’lim davrida
o‘qituvchilar o‘z darslarini axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)
yordamida tashkil etish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Multimedia vositalari,
elektron darsliklar, interfaol taxtalar va onlayn platformalar orqali ot turkumini
o‘rganish jarayoni yanada samarali va qiziqarli shaklga kiradi. Bunday yondashuv
o‘quvchilarning nafaqat grammatika, balki kommunikativ kompetensiyasini ham
rivojlantiradi. [4]
Shuningdek, o‘quvchilarda ijodiy fikrlashni rivojlantirish, mustaqil
izlanish, o‘z fikrini grammatik jihatdan to‘g‘ri va izchil ifodalash, nutqida ot so‘z
turkumini faol qo‘llash kabi ko‘nikmalarni shakllantirish bugungi ta’limning
asosiy maqsadlaridan biridir. Shu sababli, ot turkumini o‘qitish metodikasini
takomillashtirish, yangi yondashuvlar va innovatsion dars modellarini ishlab
chiqish — ta’lim tizimi oldida turgan dolzarb ilmiy-metodik vazifalardan biri
hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi: 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘rganishning
samarali metodikasini ishlab chiqish, dars jarayonida o‘quvchilarning grammatik
5

bilimini, nutq madaniyatini va mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirish yo‘llarini
tahlil qilishdir.
Kurs ishining vazifalari : Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi
vazifalar belgilandi:
1. Boshlang‘ich ta’limda ot so‘z turkumining o‘rni va ahamiyatini nazariy
jihatdan o‘rganish;
2. 1–2-sinf o‘quvchilarida ot turkumiga oid dastlabki grammatik
tushunchalarni shakllantirish usullarini aniqlash;
3. Ot turkumini o‘qitishda interfaol va innovatsion metodlardan samarali
foydalanish yo‘llarini tahlil qilish;
4. Dars jarayonida o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rivojlantiruvchi mashq
va topshiriqlar tizimini ishlab chiqish;
5. Ot turkumini o‘rgatishda dars tahlili, baholash mezonlari va o‘qituvchining
metodik faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishining obyekti: Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan ona tili
darslarida ot so‘z turkumini o‘rgatish jarayoni, uning mazmuni va metodik
asoslaridir.
Kurs ishining predmeti : 1–2-sinflarda ot turkumini o‘rgatishning
samarali metodlari, shakllari va vositalari, shuningdek, ularni o‘quvchilarning yosh
xususiyatlariga mos holda qo‘llash tamoyillaridir.
Kurs ishining tarkibiy qismlari: Kurs ishi kirish, ikki bob,har bobda ikki
bo‘limdan, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
6

I BOB. OT SO‘Z TURKUMINING O‘RGATISHNING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ona tili darslarida ot so‘z turkumlari
haqida tushuncha berish
Boshlang‘ich sinflarda ona tili fanini o‘qitishning asosiy maqsadi —
o‘quvchilarda tilga muhabbat uyg‘otish, ularning og‘zaki va yozma nutqini
rivojlantirish, grammatik bilimlarni bosqichma-bosqich shakllantirish hamda o‘z
fikrini to‘g‘ri, aniq va ravon ifodalashga o‘rgatishdan iboratdir. Shu jarayonda ot
so‘z turkumi bilan tanishtirish muhim o‘rin tutadi, chunki ot turkumi barcha so‘z
turkumlarining asosiy turlaridan biri bo‘lib, u o‘quvchilarning nutqida eng ko‘p
qo‘llaniladigan so‘z qatlamini tashkil etadi. [5]
Ot so‘z turkumi haqida dastlabki tushuncha berish jarayoni
1–2-sinflarda o‘quvchilarga ot turkumi haqida dastlabki tushuncha berishda
murakkab grammatik tushunchalardan foydalanilmaydi. O‘quvchilar otning
narsalarning, jonli mavjudotlarning, joylarning nomini bildiruvchi so‘zlar ekanini
amaliy mashqlar orqali anglaydilar. Masalan: bola, kitob, stol, o‘qituvchi, daraxt,
shahar, quyosh kabi so‘zlar ot sifatida misol keltiriladi.
O‘qituvchi bu bosqichda quyidagi metodik yondashuvlarga amal qiladi:
 Ko‘rgazmali metod – rasmlar, predmetlar, o‘yinchoqlar, real buyumlar
yordamida otlarning ma’nosini ochib berish.
 Amaliy mashqlar – o‘quvchilarga predmetlarni ko‘rsatib, ularning nomlarini
aytish, yozish, taqqoslash topshiriqlari berish.
 Suhbat va savol-javob – o‘quvchi faol ishtirok etadigan muloqot shaklida
o‘tiladi, bu esa o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi teskari aloqani mustahkamlaydi.
Masalan, o‘qituvchi darsda quyidagicha mashqni tashkil etadi:
7

“Stolda nima bor?”, “Sinfda kimlar bor?”, “Daraxtda nima o‘sadi?”
Bu kabi savollar o‘quvchilarning nutqini faollashtiradi, so‘zlar ot turkumiga
kirishini amalda anglashga yordam beradi.
Ot turkumining grammatik belgilarini o‘rgatish bosqichlari
Boshlang‘ich sinflarda otlarning grammatik belgilarini bosqichma-bosqich
tushuntirish tavsiya etiladi:
1. Otning ma’nosi va vazifasi – otlar kim? va nima? so‘roqlariga javob
bo‘lishi.
2. Otning birlik va ko‘plik shakli – bola – bolalar, gul – gullar kabi misollar
orqali.
3. Egalik qo‘shimchalari bilan otlar – kitobim, uyimiz, onangiz kabi misollar
asosida.
4. Otning gapdagi vazifasi – otlarning gapda ega, to‘ldiruvchi va aniqlovchi
sifatida ishlatilishi.
Bu bosqichlarda tahlil va sintez metodlari, taqqoslash, tovush va harf tahlili
hamda didaktik o‘yinlardan foydalanish darsni qiziqarli va samarali qiladi.
Metodik yondashuvlar va didaktik tamoyillar
Ot so‘z turkumini o‘rgatishda o‘qituvchi quyidagi metodik tamoyillarga
amal qilishi lozim:
 Oddiydan murakkabga – o‘quvchi avvalo otning ma’nosini, so‘ng
grammatik shakllarini o‘rganadi.
 Ko‘rgazmalilik – predmet va rasm asosidagi mashg‘ulotlar orqali tildagi
hodisalarni oson idrok etish.
 Amaliylik – o‘quvchilar so‘zlarni o‘z nutqida qo‘llash orqali o‘zlashtiradilar.
8

 Takror va mustahkamlash – har bir darsda o‘tilgan mavzuni
amaliy mashqlar orqali mustahkamlash.
Masalan, “O‘yinchoqlar” mavzusida o‘quvchilar sinfdagi o‘yinchoqlarning
nomlarini aytishadi va bu so‘zlarning ot turkumiga kirishini aniqlaydilar. Bunday
mashg‘ulotlar orqali bolalarda so‘z boyligi kengayadi, nutq madaniyati shakllanadi
va grammatik tafakkur rivojlanadi. [6]
Ot turkumini o‘qitishda o‘quvchi faoliyatini tashkil etish
O‘qituvchi o‘quvchilarni faollikka undaydigan topshiriqlardan foydalanadi:
 “Rasm asosida hikoya tuz” – o‘quvchi rasmda ko‘rgan narsalarni ot shaklida
sanab o‘tadi.
 “So‘z topish zanjiri” – bir o‘quvchi bir otni aytadi, keyingisi shu so‘zning
oxirgi harfiga boshlangan yangi ot topadi.
 “Kim tezroq?” – berilgan rasmda nechta otni topish mumkinligini aniqlash.
Bunday faoliyatlar orqali o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, tez javob
qaytarish, o‘z nutqini to‘g‘ri tashkil etish ko‘nikmalari shakllanadi.
Boshlang‘ich sinflarda ot so‘z turkumi haqida tushuncha berish — bu
nafaqat grammatik bilimni shakllantirish, balki o‘quvchilarning fikrlash, kuzatish,
muloqot qilish, mustaqil tahlil etish qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat
qiladigan muhim metodik jarayondir. Darsda interfaol usullardan, didaktik
o‘yinlardan, ko‘rgazmali vositalardan keng foydalanish esa o‘quvchilarning tilga
bo‘lgan qiziqishini oshiradi va o‘rganish jarayonini samarali qiladi.
Shuningdek, ot so‘z turkumini o‘qitish jarayonida o‘quvchilarning yosh va
psixologik xususiyatlarini hisobga olish muhim ahamiyat kasb etadi. Boshlang‘ich
sinf o‘quvchilari hali abstrakt tafakkur bosqichiga to‘liq o‘tmagan bo‘lganlari
sababli, ularning fikrlashi asosan konkret tasavvurlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Shu
bois ot so‘z turkumini o‘rgatishda o‘quv materiallarini hayotiy misollar, rasm,
9

o‘yinchoq, real predmetlar bilan bog‘lab tushuntirish o‘quvchilarning mavzuni
chuqur anglashiga yordam beradi.
O‘quvchilarga otlarni o‘rgatishda o‘qituvchi dastlab ularning e’tiborini
narsalarning nomlanishiga qaratadi. Masalan, sinfda bor buyumlarni ko‘rsatib: bu
nima? — bu daftar; bu nima? — bu kitob; bu kim? — bu o‘qituvchi kabi savollar
orqali so‘zning ot turkumiga mansubligini anglatadi. Shu tariqa o‘quvchi so‘zning
narsa yoki shaxsni ifodalashi, ya’ni otning asosiy ma’nosi bilan tanishadi.
Keyingi bosqichlarda esa o‘quvchilarga otlarning grammatik belgilarini
o‘rgatish boshlanadi. Bu jarayonda ular kim?, nima? so‘roqlariga javob bo‘lishini,
birlik va ko‘plik shakllarini (bola – bolalar, daraxt – daraxtlar), egalik
qo‘shimchalarini (kitobim, uyimiz, onangiz) va gapdagi vazifalarini (Ega,
to‘ldiruvchi, aniqlovchi) o‘zlashtiradilar. Shu jarayonlar orqali o‘quvchilar
so‘zning turli grammatik jihatlarini anglay boshlaydilar.
Darslarda o‘qituvchi taqqoslash, tahlil va umumlashtirish metodlaridan
foydalanadi. Masalan, o‘quvchilarga “ot” va “sifat” so‘z turkumlarini solishtirish
orqali ularning farqli belgilarini aniqlatish mumkin. Bu usul o‘quvchilarda tahliliy
fikrlash va grammatik mantiqni shakllantiradi. [7]
O‘qituvchi, shuningdek, o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rivojlantirish
maqsadida ijodiy topshiriqlardan ham foydalanadi. Masalan:
 “Otlar olamida” o‘yini – o‘quvchilar berilgan rasmlardan faqat otlarni topib
aytadilar;
 “Gap tuz” mashqi – o‘quvchilarga bir necha ot beriladi va ular shu otlardan
foydalangan holda gap tuzadilar;
 “So‘z topish zanjiri” – har bir o‘quvchi avvalgi so‘zning oxirgi harfiga
boshlangan yangi ot topadi (olma – arava – atirgul – lagan – non).
Bu kabi faoliyatlar bolalarda til sezgirligini, so‘z boyligini hamda nutqiy
faollikni rivojlantiradi. Shu bilan birga, o‘qituvchi har bir darsda o‘quvchining faol
10

ishtirokini ta’minlashi, darsni faqat tushuntirish emas, balki hamkorlik asosida
tashkil etishi kerak.
Yana bir muhim jihat — ot so‘z turkumini o‘rgatishda integratsiyalashgan
yondashuvdan foydalanishdir. Masalan, “Tabiat” mavzusida o‘quvchilar daraxt,
qush, gul, daryo kabi so‘zlarni o‘rganish jarayonida nafaqat grammatik tushuncha,
balki atrof-muhit haqidagi tasavvurlarini ham kengaytiradilar. Bu esa o‘quvchilar
tafakkurini har tomonlama rivojlantiradi. [8]
Shunday qilib, boshlang‘ich sinflarda ot so‘z turkumi mavzusini o‘qitish
o‘quvchilarning grammatik bilimlarini shakllantirish bilan birga, ularning tilga
qiziqishini oshiradi, fikrlashni faollashtiradi, nutq madaniyatini rivojlantiradi
hamda o‘z fikrini mustaqil ifodalashga o‘rgatadi. Bu esa o‘quvchining keyingi
bosqichlarda ona tili va boshqa fanlarni puxta o‘zlashtirishiga mustahkam zamin
yaratadi.
Shuningdek, ot so‘z turkumini o‘qitish jarayonida ko‘rgazmali vositalardan
samarali foydalanish ham alohida o‘rin tutadi. Chunki boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari asosan ko‘rish, eshitish va amaliy faoliyat orqali bilimni
o‘zlashtiradilar. Shu sababli o‘qituvchi darsda turli rasmlar, kartochkalar,
predmetli rasmli lug‘atlar, maketlar, interaktiv taqdimotlar, video lavhalar kabi
ko‘rgazmali materiallardan keng foydalanishi maqsadga muvofiqdir. Masalan,
“Otlar” mavzusida o‘qituvchi turli hayvonlar, buyumlar, shaxslar, joy nomlari aks
etgan rasmlarni namoyish etib, o‘quvchilarga ularning nomini aytish, so‘roqlarini
topish, gap tuzish kabi mashqlarni bajarishni topshiradi.
Bundan tashqari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)
vositalarini qo‘llash orqali ham o‘quvchilarning mavzuga bo‘lgan qiziqishini
oshirish mumkin. Masalan, “interaktiv testlar”, “so‘z topish o‘yinlari”, “virtual
kartochkalar” yoki “slaydlar asosida so‘roq-topish mashqlari” orqali o‘quvchi bir
vaqtning o‘zida bilimini mustahkamlab, o‘z faoliyatini nazorat qiladi. Bu
jarayonda o‘quvchilarda tez fikrlash, mustaqil qaror qabul qilish, eslab qolish va
tahlil qilish ko‘nikmalari shakllanadi.
11

Ot so‘z turkumini o‘rgatish jarayonida o‘qituvchi har bir darsni didaktik
maqsadga muvofiq bosqichma-bosqich tashkil etishi kerak. Dars quyidagi
bosqichlarda olib borilishi tavsiya etiladi:
1. Motivatsion bosqich – mavzuga qiziqish uyg‘otish, o‘quvchini darsga
tayyorlash (savollar, topishmoqlar, qisqa suhbatlar orqali).
2. Yangi bilimlarni o‘zlashtirish bosqichi – otlar haqidagi tushunchani amaliy
misollar asosida tushuntirish, so‘roqlarni aniqlash, misollar keltirish.
3. Mustahkamlash bosqichi – mashqlar, o‘yinlar, tahlil ishlari orqali mavzuni
mustahkamlash.
4. Nazorat va baholash bosqichi – test, yozma ish, og‘zaki so‘rov orqali
o‘quvchilar bilimini baholash.
O‘qituvchi dars davomida bolalarning individual xususiyatlarini ham
inobatga olishi zarur. Chunki har bir o‘quvchining bilimni o‘zlashtirish darajasi,
qiziqish doirasi, fikrlash sur’ati turlicha bo‘ladi. Shu bois dars jarayonida
differensial yondashuvdan foydalanish, ya’ni o‘quvchilarga ularning tayyorgarlik
darajasiga mos topshiriqlar berish, mustaqil ishlash uchun qulay sharoit yaratish
zarur.
Shuningdek, ot so‘z turkumini o‘qitishda nutqni rivojlantirish bilan uzviy
bog‘liq yondashuv muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki o‘quvchi o‘rganayotgan
grammatik qoidalarni amalda qo‘llay bilmasa, bu bilimning amaliy samarasi past
bo‘ladi. Shu sababli har bir mashq, har bir topshiriq o‘quvchining so‘z boyligini
kengaytirish, nutq madaniyatini rivojlantirishga xizmat qilishi kerak. Masalan,
o‘quvchilardan “ot” ishtirokidagi gaplar tuzish, hikoya yozish, tasviriy rasmlar
asosida og‘zaki nutq mashqlari bajarish so‘raladi.
Bundan tashqari, o‘qituvchi darsda milliy qadriyatlar, xalq og‘zaki ijodi,
maqol va topishmoqlardan ham foydalansa, o‘quvchilarning tilga, xalq
madaniyatiga bo‘lgan hurmati ortadi. Masalan, “Mehnat otasi – halol, hosili –
12

mo‘l”, “Do‘st – otangdan aziz” kabi maqollarni tahlil qilish orqali o‘quvchi nafaqat
grammatik bilim oladi, balki ma’naviy tarbiya ham oladi.
B oshlang‘ich sinflarda ot so‘z turkumini o‘rgatish jarayonida o‘qituvchi
didaktik tamoyillar – izchillik, tizimlilik, ko‘rgazmalilik, faollik va mustaqillikni
rivojlantirish asosida ishlasa, o‘quvchilarda grammatik bilim bilan birga ijodkorlik,
nutqiy faollik, tafakkur va mustaqil fikrlash qobiliyatlari shakllanadi. [9]
13

1.2. 1–2-sinf o‘quvchilariga ot so‘z turkumida birlik va ko‘plik qo‘shimchalari
haqida tushunchalarini shakllantirish
Boshlang‘ich sinflarda ot so‘z turkumini o‘rganish jarayonida
o‘quvchilarga birlik va ko‘plik shakllarini o‘rgatish grammatik bilimlarni
shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Chunki bu mavzu orqali o‘quvchilar
so‘zlarning son jihatdan o‘zgarishini, ya’ni bitta narsa yoki bir nechta narsani
bildiruvchi otlarning shakliy farqlarini anglay boshlaydilar.
Odatda 1–2-sinf o‘quvchilari hali abstrakt tafakkur bosqichiga to‘liq
o‘tmagan bo‘ladilar, ularning fikrlash faoliyati konkret tasavvurlarga tayanadi. Shu
bois birlik va ko‘plik tushunchalarini o‘rgatishda ko‘rgazmali vositalar, predmetli
rasmli kartochkalar, o‘yinli topshiriqlardan keng foydalanish o‘ta samarali
hisoblanadi.
Masalan, o‘qituvchi o‘quvchilarga quyidagi kabi misollarni keltiradi:
 kitob – kitoblar,
 bola – bolalar,
 daraxt – daraxtlar,
 qush – qushlar.
Shundan so‘ng o‘qituvchi o‘quvchilar bilan birgalikda so‘zlarning shakliy
o‘zgarishini tahlil qiladi va “-lar”, “-lar” qo‘shimchalari yordamida bir nechta
narsani bildiruvchi so‘zlar hosil bo‘lishini tushuntiradi. Shu jarayonda
o‘quvchilarda tahlil va taqqoslash malakalari shakllanadi. [10]
Darsni o‘yinli tarzda tashkil etish o‘quvchilarning faolligini oshiradi.
Masalan:
14

 “Ko‘plikni top” o‘yini – o‘qituvchi bir nechta so‘zlarni aytadi (daraxt,
kitoblar, o‘qituvchi, bolalar), o‘quvchilar esa faqat ko‘plikdagi so‘zlarni
tanlaydilar.
 “Qo‘shimchani qo‘sh” mashqi – o‘quvchilarga birlikdagi otlar aytiladi, ular
so‘zlarga “-lar/-lar” qo‘shimchasini qo‘shib, ko‘plik shaklini hosil qiladilar.
 “So‘zlar savdosi” o‘yini – o‘quvchilar so‘z kartochkalarini oladilar va ular
orasida juftlik topadilar: qush – qushlar, bola – bolalar, guldon – guldonlar
kabi.
Bunday o‘yinlar orqali o‘quvchilar grammatik qoidani nafaqat yodlab
oladi, balki uni amaliy qo‘llashni ham o‘rganadilar.
O‘qituvchi dars jarayonida o‘quvchilarning e’tiborini “birlik” va “ko‘plik”
so‘zlari ma’nosiga ham qaratadi. Buning uchun quyidagi savol-javob usulidan
foydalanish maqsadga muvofiq:
 “Bir dona olma bo‘lsa, qanday aytamiz?” – olma.
 “Ko‘p bo‘lsa-chi?” – olm а lar.
Shu orqali o‘quvchi so‘zning son jihatdan o‘zgarishini, bu o‘zgarish so‘zning
ma’nosini ham o‘zgartirishini tushunadi.
Dars davomida o‘qituvchi ko‘rgazmalilik tamoyiliga asoslanib, real
predmetlardan ham foydalanishi mumkin. Masalan, stol ustiga bir nechta qalam,
daftar yoki meva qo‘yiladi va o‘quvchilarga “Bu nima?”, “Bular nima?” kabi
savollar beriladi. Bu usul o‘quvchilarda tovush, so‘z va ma’no o‘rtasidagi
bog‘liqlikni mustahkamlaydi.
Birlik va ko‘plik shakllarini o‘rgatishda o‘qituvchi nutqni rivojlantirish
mashqlarini ham qo‘shishi lozim. Masalan:
 “Bolalar nima qilishmoqda?” — so‘zi asosida gap tuzish;
 “Kitoblar qayerda turibdi?” — so‘zi asosida javobli gap yaratish;
15

 “Birlikdagi so‘zni ko‘plikka o‘zgartirib gap tuz” — mashqi (masalan: “bola”
– “Bolalar o‘ynayapti”).
Bu mashqlar o‘quvchilarning og‘zaki nutqini faollashtiradi, ularni
grammatik qoidalarni amalda qo‘llashga o‘rgatadi.
Bundan tashqari, individual va guruhli ishlash usullaridan foydalanish ham
samaralidir. Guruhli ishda o‘quvchilar birgalikda so‘zlar ustida ishlaydilar, ularni
to‘g‘ri talaffuz qilish va yozishni mashq qiladilar. Bu jarayon o‘zaro hamkorlikni
kuchaytiradi, o‘quvchilarni jamoaviy fikrlashga o‘rgatadi.
Shuningdek, dars jarayonida ijodiy topshiriqlardan foydalanish ham
o‘quvchilarning grammatik tafakkurini rivojlantiradi. Masalan:
 “Rasm asosida hikoya tuz” (rasmda ko‘p predmetlar tasvirlangan bo‘ladi va
o‘quvchilar ularni nomlab gap tuzadilar).
 “So‘zlar orasida ortiqcha so‘zni top” (masalan: bola, bolalar, daraxtlar,
kitoblar, yurmoq – bu yerda “yurmoq” ot emas, fe’l).
Shunday qilib, 1–2-sinf o‘quvchilariga otlarning birlik va ko‘plik
shakllarini o‘rgatish jarayonida o‘qituvchi ko‘rgazmalilik, amaliyotga yaqinlik,
izchillik va faollik tamoyillariga tayanib ishlasa, o‘quvchilarda grammatik
tushunchalar puxta shakllanadi.
Bu jarayon nafaqat grammatik bilimlarni mustahkamlaydi, balki
o‘quvchilarda tahlil qilish, solishtirish, umumlashtirish, mantiqiy fikrlash va
og‘zaki nutqni rivojlantirish ko‘nikmalarini ham shakllantiradi. Natijada o‘quvchi
tilning grammatik tuzilishini anglab, o‘z fikrini aniq va ravon ifodalashga
o‘rganadi.
Shuningdek, o‘quvchilar birlik va ko‘plik qo‘shimchalarini o‘zlashtirish
jarayonida tilning morfologik tizimi bilan dastlabki tanishuvni amalga oshiradilar.
Bu esa ularning keyingi bosqichlarda so‘z yasalishi, otlarning egalik va kelishik
16

qo‘shimchalari, gap bo‘laklari kabi murakkab grammatik mavzularni osonroq
o‘zlashtirishiga mustahkam zamin yaratadi. [11]
O‘qituvchi bu bosqichda tizimlilik va izchillik tamoyillariga qat’iy amal
qilishi lozim. Darslar orasidagi uzviylik saqlansa, o‘quvchilar so‘zning grammatik
o‘zgarishini mantiqan bog‘lay oladilar. Masalan, dastlab o‘quvchilar “kitob –
kitoblar” misolida ko‘plik qo‘shimchasi bilan tanishsalar, keyingi darslarda
“kitobim – kitoblaring – kitoblari” misollarida egalik qo‘shimchalari orqali bu
bilimni kengaytiradilar. Shu tarzda ular so‘z shaklining o‘zgarishi orqali
ma’nodagi farqlarni anglay boshlaydilar.
Bundan tashqari, o‘qituvchi ona tili darslarini hayotiy misollar bilan
boyitish orqali o‘quvchilarda kuzatuvchanlik va real tasavvurni shakllantiradi.
Masalan, “Sinfda nechta stul bor?” yoki “Dalada nechta sigir bor?” kabi savollar
orqali o‘quvchilar son, miqdor va ko‘plik tushunchalarini birgalikda idrok etadilar.
Bu usul ularning matematik tafakkurini ham mustahkamlaydi.
O‘quvchilarning yosh xususiyatlarini inobatga olib, dars jarayonini
qiziqarli, interfaol va amaliy faoliyatga yo‘naltirilgan shaklda tashkil etish juda
muhim. Chunki boshlang‘ich sinf o‘quvchisi o‘rganayotgan har bir tushunchani
harakat, tasvir va o‘yin orqali tezroq anglaydi. Shu sababdan, har bir darsda kichik
o‘yinlar, topishmoqlar, mini-suhbatlar, dramatik rollar orqali birlik va ko‘plik
shakllarini mustahkamlash tavsiya etiladi.
Masalan:
 Topishmoq: “Bir daraxtda bitta qush, ikkinchisida esa ko‘p qushlar — nima
farq bor?” — bu orqali o‘quvchi “birlik” va “ko‘plik” tushunchalarini ajratadi.
 Mini-rolli o‘yin: “Do‘konchi va xaridor” — do‘konda bir dona va ko‘p
buyumlar so‘raladi (bir olma bering, uchta olma bering).
Bunday usullar o‘quvchilarning nutqiy faolligini oshiradi, ularni mustaqil
so‘zlash va grammatik jihatdan to‘g‘ri gap tuzishga o‘rgatadi.
17

Shuningdek, birlik va ko‘plik shakllarini o‘rgatish darslari davomida
yozma nutqni rivojlantirish mashqlari ham kiritilishi zarur. O‘qituvchi
o‘quvchilarga so‘zlar ustida yozma mashqlar, so‘z zanjiri, gap tuzish yoki matndan
birlik va ko‘plikdagi otlarni topish kabi topshiriqlar beradi. Bular o‘quvchilarning
imlo savodxonligini mustahkamlashda katta ahamiyatga ega.
Bundan tashqari, o‘qituvchi dars yakunida o‘quvchilar bilan refleksiya
o‘tkazib, bugungi darsda nimalarni o‘rganganini, qanday so‘zlar birlik, qaysilari
ko‘plikda ekanligini tahlil qiladi. Bu jarayon o‘quvchilarda o‘z o‘qish faoliyatiga
tanqidiy yondashuv, eslab qolish va mustaqil xulosa chiqarish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
1–2-sinf o‘quvchilariga otlarning birlik va ko‘plik shakllarini o‘rgatish:
 grammatik tushunchalarni shakllantirish;
 nutq va tafakkurni rivojlantirish;
 mantiqiy fikrlashni mustahkamlash;
 mustaqil va ijodiy ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish;
 so‘z boyligini kengaytirish;
 va eng asosiysi, ona tiliga muhabbat uyg‘otish kabi maqsadlarga xizmat
qiladi.
Demak, bu mavzu boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘quvchilarning nafaqat
til bilimlarini, balki ularning umumiy aqliy rivojlanishini, og‘zaki va yozma nutq
madaniyatini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi.
Shuningdek, bu jarayon o‘quvchilarning muloqot madaniyatini
rivojlantirishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki birlik va ko‘plik
shakllarini o‘zlashtirgan bola o‘z nutqida so‘zlarni to‘g‘ri qo‘llay oladi,
atrofdagilar bilan muloqotda grammatik jihatdan aniq va ravon so‘zlaydi. Natijada
o‘quvchining nutq madaniyati, tafakkuri va tilga bo‘lgan hurmati ortadi.
18

Bundan tashqari, o‘quvchilarda grammatik tafakkur shakllanadi — ya’ni
ular so‘zning tuzilishi, ma’nosi va shakli o‘rtasidagi bog‘liqlikni anglay
boshlaydilar. Bu esa keyingi bosqichlarda murakkab grammatik mavzularni
(masalan, kelishik qo‘shimchalari, so‘z yasalishi, gap bo‘laklari) oson
o‘zlashtirishlariga yordam beradi. [12]
Shu o‘rinda o‘qituvchining roli alohida ta’kidlash lozim. Har bir darsda u
o‘quvchilarni faollikka, mustaqil fikrlashga, kuzatish va tahlil qilishga yo‘naltirishi
zarur. O‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quvchini o‘ylashga, izlanishga
va o‘z xulosasini chiqarishga undovchi yo‘lboshchi bo‘lishi kerak.
Masalan, o‘qituvchi “kitob – kitoblar”, “bola – bolalar”, “qush – qushlar”
misollarini keltirib, o‘quvchilarga quyidagi savollarni beradi:
 Bu so‘zlar nimani anglatadi?
 Qaysi so‘z bitta narsani bildiradi, qaysi biri ko‘p narsani?
 So‘zning ma’nosi qanday o‘zgardi?
Shunday savollar orqali o‘quvchi til hodisasini o‘zi kashf etadi, ya’ni
bilimni tayyor holda emas, tahlil va mantiqiy izlanish orqali egallaydi. Bu usul
Vygotskiy ta’lim nazariyasida qayd etilgan “faol o‘rganish” tamoyiliga to‘la mos
keladi.
Bundan tashqari, o‘qituvchi dars davomida ko‘rgazmali materiallardan
keng foydalanishi lozim: rasmlar, kartochkalar, predmetli tasvirlar, o‘yinchoqlar
orqali o‘quvchi mavzuni tezroq anglaydi. Chunki kichik yoshdagi bolalar vizual
axborotni eng samarali tarzda qabul qiladilar. Masalan, sinfda “bir olma – ko‘p
olmalar” rasmini ko‘rsatish orqali ko‘plik ma’nosini aniq tasavvur qilish oson
bo‘ladi.
Bunday mashg‘ulotlar nafaqat bilimni, balki ijodkorlik va kuzatuvchanlikni
ham rivojlantiradi. O‘quvchi so‘z va predmet o‘rtasidagi bog‘liqlikni anglab, o‘z
19

atrofidagi narsalarni til orqali ifodalashga o‘rganadi. Shu orqali u dunyoni tildan
foydalangan holda bilish jarayonini o‘zlashtiradi.
Boshlang‘ich sinflarda otlarning birlik va ko‘plik shakllarini o‘rganish:
 o‘quvchilarning grammatik tafakkurini shakllantiradi;
 tilda mantiqiy bog‘liqlikni anglash ko‘nikmasini rivojlantiradi;
 nutq madaniyatini, og‘zaki va yozma ifoda malakasini mustahkamlaydi;
 so‘z boyligini oshiradi;
 o‘quvchini atrof-muhitdagi hodisalarni tahlil qilib ifodalashga o‘rgatadi.
Natijada bu jarayon o‘quvchining shaxsiy rivojlanishi, tafakkuri, estetik
didi va kommunikativ salohiyati uchun mustahkam asos yaratadi.
Shuningdek, bu jarayonni samarali tashkil etish uchun dars metodikasini
to‘g‘ri tanlash ham muhim ahamiyat kasb etadi. O‘qituvchi mavzuga mos interfaol
usullar, didaktik o‘yinlar, kichik guruhli ishlash, rolli mashg‘ulotlar va ko‘rgazmali
materiallardan foydalanishi zarur. Bunday yondashuv o‘quvchilarning darsdagi
faolligini oshiradi, ularni o‘z fikrini mustaqil bayon etishga, so‘zlarni to‘g‘ri
qo‘llashga o‘rgatadi.
Masalan, “Kim ko‘p ot topadi?”, “Birlikni top”, “Ko‘plik zanjiri”,
“Birlikdan ko‘plik yasaymiz” kabi o‘yinlar o‘quvchilarning e’tiborini
faollashtiradi, ularni harakatga undaydi va o‘rganish jarayonini qiziqarli qiladi. Bu
esa ularning o‘zlashtirish darajasini yanada yuqori natijaga olib keladi.
Bundan tashqari, axborot texnologiyalarini darsga tatbiq etish ham o‘ta
samaralidir. Multimedia taqdimotlari, interaktiv testlar, animatsiyalar orqali
“birlik” va “ko‘plik” tushunchalarini ko‘rgazmali tarzda tushuntirish o‘quvchida
mustahkam tasavvur hosil qiladi. Bu usullar, ayniqsa, birinchi va ikkinchi sinf
o‘quvchilari uchun juda qulay, chunki ular ko‘proq ko‘rish, eshitish va harakat
orqali o‘rganadilar.
20

Dars jarayonida o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlash bilan birga,
o‘qituvchi ularning nutqiy faoliyatini kuzatib borishi, xatolarni tahlil qilib, to‘g‘ri
shakllarni mustahkamlashi kerak. Masalan, o‘quvchi “bolalarlar” yoki “qushlars”
kabi xato shakllarni ishlatganida, o‘qituvchi bu holatni tanbeh emas, balki tahlil
qilish va to‘g‘ri shaklni topish uchun imkon sifatida foydalanadi. Shu yo‘l bilan
o‘quvchi o‘z xatosini anglab, uni mustaqil tuzatishni o‘rganadi.
Shu bilan birga, o‘quvchilarda so‘z boyligini oshirish uchun mavzu
doirasida turli mashqlar bajarilishi lozim. Masalan:
 Berilgan rasm asosida birlik va ko‘plikdagi otlarni yozish;
 Gapdagi otni topish va uning birlik yoki ko‘plikda ekanini aniqlash;
 O‘qituvchi aytgan otning teskari shaklini (birlik ↔ ko‘plik) topish;
 She’r yoki matndan birlik va ko‘plikdagi otlarni ajratish.
Bunday mashqlar o‘quvchining grammatik tafakkurini rivojlantiradi, til
birliklarini anglash ko‘nikmasini mustahkamlaydi hamda mantiqiy fikrlashni
faollashtiradi. [13]
Umuman olganda, boshlang‘ich sinflarda otlarning birlik va ko‘plik
shakllarini o‘rganish – bu grammatika o‘rgatishdan ko‘ra kengroq jarayon, chunki
u o‘quvchilarning nutqiy, tafakkuriy, muloqot va ijtimoiy kompetensiyalarini
shakllantiradi. O‘quvchi bu mavzu orqali tilning tuzilishini anglaydi, atrofdagi
voqealikni so‘z bilan ifodalashga o‘rganadi, nutq madaniyati va mantiqiy fikrlashni
egallaydi.
Natijada, o‘qituvchi to‘g‘ri yondashuv, faol metodlar va vizual vositalardan
foydalangan holda o‘quvchilarda grammatik tushuncha bilan bir qatorda mustaqil
o‘rganish, fikrlash va muloqot ko‘nikmalarini shakllantiradi.
21

II.BOB 1-2-SINFLARDA OT TURKUMINI O‘RGATISH METODIKASI
2.1. 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni rejalashtirish va
metodik tahlil qilishning amaliy asoslari
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish boshlang‘ich ta’lim jarayonida
o‘quvchilarga ona tili fanining eng muhim grammatik bo‘limlarini ongli ravishda
o‘rgatish, ularning til haqidagi tasavvurlarini shakllantirish va nutqiy faolligini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bois 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda
darsni to‘g‘ri rejalashtirish va metodik tahlilni ilmiy asosda tashkil etish pedagog
uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Darsni rejalashtirishning ahamiyati
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni rejalashtirish
o‘qituvchining o‘quv jarayonini aniq maqsad asosida, tizimli va samarali tashkil
etishiga imkon yaratadi. Darsni puxta rejalashtirish o‘quvchilarning mavzuni to‘liq
o‘zlashtirishiga, mustaqil fikrlashga o‘rganishiga va grammatik tafakkurni
shakllantirishiga xizmat qiladi.
Darsni rejalashtirishda quyidagi tamoyillar muhim o‘rin tutadi:
 Tizimlilik – 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish jarayonida mavzular
bosqichma-bosqich, ketma-ketlikda o‘rgatiladi: avval otning mazmuni, keyin birlik
va ko‘plik, so‘ng egalik va kelishik shakllari.
 Izchillik – yangi bilimlar oldingi darslarda o‘zlashtirilgan tushunchalarga
tayangan holda beriladi. Masalan, o‘quvchi avval “ot” nima ekanini bilib,
keyinchalik uning grammatik belgilarini tahlil qiladi.
 Ko‘rgazmalilik – 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda rasmlar,
predmetlar, o‘yinchoqlar, slaydlar orqali tushuntirish o‘quvchilarning diqqatini
jamlaydi.
22

 Faollik – har bir darsda o‘quvchi faol ishtirok etadi, kuzatadi, savol beradi,
javob izlaydi.
Darsning bosqichlari va ularning metodik tashkil etilishi
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish darslari quyidagi bosqichlar asosida tashkil
etiladi:
1. Tashkiliy bosqich – o‘quvchilarni darsga jalb etish, e’tiborini mavzuga
qaratish uchun qisqa suhbat, savol-javob yoki o‘yinli kirish ishlatiladi. Masalan,
“Bu nima?” o‘yini orqali narsalarning nomini aytish, ya’ni otlarni topish.
2. Yangi mavzuni tushuntirish bosqichi – bu bosqichda o‘qituvchi 1–2-
sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda kim? nima? so‘roqlarini, birlik va ko‘plik
shakllarini, egalik qo‘shimchalarini misollar bilan tushuntiradi. Bu jarayonda
“Aqliy hujum”, “Zanjir”, “Klaster” kabi interfaol metodlardan foydalanish darsni
jonlantiradi.
3. Mustahkamlash bosqichi – o‘quvchilar 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini
o‘zlashtirish uchun mashqlar bajaradilar: “Birlikdan ko‘plik yasang”, “Otni gapda
toping”, “Egalik qo‘shimchasini qo‘shing” kabi topshiriqlar orqali bilimlarini
mustahkamlaydilar.
4. Nazorat va tahlil bosqichi – o‘qituvchi 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini
o‘qitish natijalarini baholaydi, o‘quvchilarning javoblarini tahlil qiladi, xatolarni
to‘g‘rilaydi va yakuniy xulosalar chiqaradi. [14]
Metodik tahlilning mazmuni
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda metodik tahlil — bu darsning maqsadga
muvofiqligini, o‘quvchilarning faol ishtirokini va tanlangan metodlarning
samaradorligini baholash jarayonidir. O‘qituvchi o‘tilgan darsni tahlil qilarkan,
quyidagilarga e’tibor qaratadi:
 Dars maqsadi to‘liq amalga oshdimi?
23

 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘quvchilar qay darajada tushundilar?
 Qaysi metodlar samarali bo‘ldi, qaysilari qayta ko‘rib chiqilishi kerak?
 O‘quvchilarning nutqiy faolligi va mustaqil fikrlash darajasi qanday?
Metodik tahlil o‘qituvchiga keyingi darslarni yanada samarali tashkil etish uchun
zarur bo‘lgan xulosalarni beradi.
Darsda metod va texnologiyalar uyg‘unligi
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni
uyg‘unlashtirish o‘quvchilarning faoliyatini jonlantiradi va bilimni
mustahkamlaydi. Jumladan:
 Interfaol metodlar (“Beshinchisi ortiqcha”, “So‘z zanjiri”) – o‘quvchilarning
mantiqiy fikrlashini rivojlantiradi;
 Didaktik o‘yinlar – darsni qiziqarli qiladi va kichik yoshdagi o‘quvchilarda
motivatsiyani oshiradi;
 Axborot texnologiyalari – slayd, video va animatsiyalar yordamida 1–2-
sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish jarayonida ko‘rgazmalilikni kuchaytiradi;
 Tahlil va taqqoslash metodlari – o‘quvchilarda til hodisalarini anglash va
umumlashtirish ko‘nikmasini shakllantiradi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni rejalashtirish va metodik
tahlil qilish o‘qituvchining kasbiy mahoratini, o‘quvchilarning grammatik bilimini
va nutq madaniyatini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Dars aniq
maqsadga yo‘naltirilgan, interfaol, ko‘rgazmali va o‘quvchining faol ishtirokini
ta’minlagan holda o‘tkazilsa, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish jarayoni
samarali, qiziqarli va natijador bo‘ladi.
Bundan tashqari, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish jarayonida darsni
to‘g‘ri rejalashtirish va metodik tahlil qilish o‘qituvchiga o‘z faoliyatini doimiy
24

takomillashtirib borish, dars samaradorligini tahlil qilish va kelgusi
mashg‘ulotlarda yuzaga kelgan kamchiliklarni bartaraf etish imkonini beradi. [15]
Metodik tahlil natijasida o‘qituvchi o‘quvchilarning bilim darajasini,
ularning mustaqil fikrlash va nutqiy faolligini baholaydi, darsning kuchli va zaif
tomonlarini aniqlaydi. Bu esa o‘qituvchiga keyingi darslarni yanada puxta,
o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos va ijodiy ruhda tashkil etish imkonini
beradi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda metodik tahlilning asosiy mezonlari
quyidagilardan iborat bo‘ladi:
 darsning maqsad va vazifalari to‘g‘ri belgilanganmi;
 tanlangan metod va usullar mavzuning mazmuniga mos keladimi;
 o‘quvchilarning faol ishtiroki, mustaqil ishlash darajasi qanchalik
ta’minlangan;
 ko‘rgazmali vositalar va texnik jihozlar dars samaradorligini oshirishga
xizmat qildimi;
 o‘quvchilarning fikrlash, tahlil qilish va nutqiy faolligi qay darajada
rivojlandi.
Shuningdek, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni tahlil qilish jarayoni
o‘qituvchining refleksiv (o‘z faoliyatini tahlil qila olish) ko‘nikmasini
rivojlantiradi. Bu ko‘nikma pedagogik mahoratning muhim tarkibiy qismi bo‘lib,
o‘qituvchiga o‘z tajribasidan saboq olish, innovatsion yondashuvlarni amaliyotga
tatbiq etish imkonini beradi.
Zamonaviy ta’lim jarayonida 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish
darslarini tahlil qilishda quyidagi zamonaviy yondashuvlar samarali hisoblanadi:
 Refleksiya asosida tahlil – o‘qituvchi va o‘quvchi dars jarayonidagi
muvaffaqiyat va kamchiliklarni birgalikda muhokama qiladi;
25

 Kuzatuv asosida tahlil – darsni kuzatuvchi metodist yoki hamkasb
tomonidan o‘rganiladi va xulosalar chiqariladi;
 O‘zaro tahlil – o‘qituvchilar bir-birlarining darslarini kuzatib, tahlil qilishadi
va fikr almashishadi;
 O‘quvchilar fikri asosida tahlil – o‘quvchilarning dars haqidagi fikrlari
eshitilib, ularning qiziqishlari va takliflari inobatga olinadi.
Bu yondashuvlar orqali 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish darslari yanada
sifatli, mazmunli va interfaol tus oladi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni rejalashtirish va metodik
tahlil qilish o‘qituvchining har bir darsni puxta o‘ylab, o‘quvchi shaxsini markazga
qo‘ygan holda tashkil etishiga yordam beradi. Darsni rejalashtirish orqali
o‘qituvchi “nimani o‘rgatish?”, “qanday o‘rgatish?” va “nimaga erishish kerak?”
kabi muhim savollarga javob topadi, metodik tahlil esa bu jarayonning qanchalik
samarali bo‘lganini aniqlash imkonini beradi.
Natijada 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish darslari o‘quvchilarning
grammatik tafakkurini rivojlantiruvchi, ularni tahlilga, muloqotga, mustaqil
fikrlashga undovchi, eng muhimi — tilni sevishga o‘rgatuvchi mazmunli jarayonga
aylanadi. [16]
Shu bilan birga, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni
rejalashtirish jarayoni o‘qituvchidan ijodkorlik, puxta tayyorgarlik va metodik
yondashuvni talab etadi. Har bir darsda o‘quvchilarning yosh va psixologik
xususiyatlarini hisobga olish, ularning bilim darajasiga mos topshiriqlarni tanlash,
darsda interfaol usullarni qo‘llash dars samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Masalan, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda o‘qituvchi darsni
rejalashtirayotganda quyidagi tarkibiy qismlarga e’tibor qaratishi lozim:
1. darsning ta’limiy maqsadi – o‘quvchilarga ot so‘z turkumi haqida bilim
berish, uni boshqa so‘z turkumlaridan farqlashni o‘rgatish;
26

2. darsning tarbiyaviy maqsadi – o‘quvchilarda ona tiliga hurmat, aniqlik va
to‘g‘ri so‘zlash madaniyatini shakllantirish;
3. darsning rivojlantiruvchi maqsadi – o‘quvchilarning mustaqil fikrlash,
solishtirish, umumlashtirish, mantiqiy xulosalar chiqarish ko‘nikmalarini
rivojlantirish.
Bundan tashqari, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni rejalashtirishda
dars bosqichlarini to‘g‘ri tashkil etish ham muhimdir. Dars quyidagi bosqichlarda
olib borilishi maqsadga muvofiq:
1. Tashkiliy qism – o‘quvchilarda darsga nisbatan ijobiy ruhiy holat yaratish;
2. Yangi bilimni o‘zlashtirish – ot so‘z turkumi haqidagi tushunchani
o‘quvchilarga misollar, kuzatishlar, o‘yinlar orqali tushuntirish;
3. Mustahkamlash – mashqlar, testlar, didaktik o‘yinlar yordamida bilimlarni
mustahkamlash;
4. Nazorat va tahlil – o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini aniqlash,
xatolarni birgalikda tahlil qilish;
5. Uyga vazifa – o‘quvchilarga mustaqil bajarish uchun ijodiy yoki amaliy
topshiriq berish.
Shuningdek, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda metodik tahlil qilish
dars jarayonining sifati va o‘qituvchi faoliyatining samaradorligini aniqlashda
muhim rol o‘ynaydi. Har bir o‘tilgan darsdan so‘ng o‘qituvchi o‘z faoliyatini
quyidagi savollar orqali tahlil qilib borishi zarur:
 Darsning maqsadi to‘liq amalga oshdimi?
 O‘quvchilar faol ishtirok etdilarmi?
 Qaysi metod va vositalar eng samarali bo‘ldi?
27

 Dars davomida qanday qiyinchiliklar yuzaga keldi va ularni bartaraf etish
yo‘llari qanday?
Bunday tahlil o‘qituvchining kelgusi darslarini yanada mukammal tashkil
etishiga yordam beradi, shuningdek, u o‘z faoliyatini doimiy takomillashtirib
borishga undaydi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni rejalashtirish va metodik
tahlil qilish o‘qituvchi uchun nafaqat o‘quv jarayonini samarali tashkil etish
vositasi, balki pedagogik mahoratni oshirish, darsni tahliliy yondashuv asosida
o‘tkazish, har bir o‘quvchining individual xususiyatlarini hisobga olish imkonini
beruvchi muhim pedagogik jarayondir.
Natijada, bu yondashuv orqali 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish
darslari o‘quvchilarda tilning grammatik tuzilishini chuqur anglash, mantiqiy
fikrlash va aniq nutq tuzish ko‘nikmalarini shakllantiruvchi ijodiy va interfaol
o‘quv muhitiga aylanadi.
Shuningdek, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni rejalashtirish
va metodik tahlil qilish o‘qituvchining darsni tizimli, maqsadga yo‘naltirilgan
hamda o‘quvchilarning qiziqishlari va ehtiyojlariga mos tarzda olib borishiga
xizmat qiladi. Bunday yondashuv natijasida dars jarayonida o‘quvchilar faqat
tayyor bilimni emas, balki uni mustaqil ravishda izlab topish, kuzatish, tahlil qilish
va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini ham egallaydilar.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish jarayonida o‘qituvchi dars rejasini
tuzishda o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, nutq darajasi va tafakkur
rivojlanishini inobatga olishi zarur. Darsning mazmuni sodda, tushunarli,
ko‘rgazmali va hayotiy misollar bilan boyitilgan bo‘lishi kerak. Masalan, “kitob –
kitoblar”, “bola – bolalar”, “daraxt – daraxtlar” kabi misollar orqali o‘quvchilar
birlik va ko‘plik tushunchasini nafaqat eslab qoladilar, balki uni amaliyotda
qo‘llashni ham o‘rganadilar. [17]
28

Metodik tahlil jarayonida esa o‘qituvchi o‘z faoliyatini baholab, dars
davomida qanday usullar samarali bo‘lganini, qaysi bosqichlarda o‘quvchilar
faolroq ishtirok etganini, qanday topshiriqlar ularning bilimini chuqurlashtirganini
aniqlaydi. Shu tariqa, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni metodik
tahlil qilish o‘qituvchining keyingi darslar uchun strategik yo‘nalishini belgilashga
yordam beradi. Bundan tashqari, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni
rejalashtirishda interfaol metodlar, o‘yinli topshiriqlar, rolli mashg‘ulotlar, guruhli
ishlash usullaridan foydalanish o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, muloqotga
kirishish va nutqiy faollikni oshiradi. Masalan:
 “So‘z zanjiri” o‘yini orqali o‘quvchilar bir-biriga ot so‘zlarini aytib, so‘z
boyligini kengaytiradilar;
 “Rasmga qarab gap tuz” topshirig‘i orqali o‘quvchilar otlardan foydalanib
gap tuzadilar;
 “Kim tez topadi?” o‘yini yordamida esa o‘quvchilar otni boshqa so‘z
turkumlaridan farqlashni o‘rganadilar.
Bu kabi faol metodlar 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish darslarida
o‘quvchilarni faol ishtirokchi sifatida jalb etadi, ularning o‘rganishga bo‘lgan
qiziqishini oshiradi va bilimlarni mustahkam o‘zlashtirishiga yordam beradi.
Shuningdek, dars yakunida o‘qituvchi o‘quvchilarning ishtirokini, javoblari
aniqligini, mashqlarning bajarilish sifatini tahlil qilib, dars natijasini baholaydi.
Bunday yondashuv o‘qituvchining o‘z faoliyatini takomillashtirish,
o‘quvchilarning individual rivojlanish dinamikasini kuzatish hamda ta’lim
jarayonida samaradorlikni oshirish imkonini beradi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni rejalashtirish va metodik
tahlil qilish – bu o‘qituvchining kasbiy mahoratini namoyon etuvchi, ta’lim
jarayonini samarali tashkil etish, o‘quvchilarning grammatik tafakkurini
rivojlantirish, nutq madaniyatini shakllantirish va ularni tilni sevishga undovchi
muhim pedagogik faoliyatdir.
29

Bundan tashqari, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni
rejalashtirish va metodik tahlil qilish o‘qituvchining har bir darsni puxta tayyorlab,
tizimli ravishda olib borishini ta’minlaydi. Darsning har bir bosqichi — kirish,
asosiy qism va yakuniy bosqich — aniq metodik maqsadga yo‘naltirilgan bo‘lishi
zarur. Ayniqsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun dars jarayoni qiziqarli, faol
ishtirokni talab qiladigan, o‘yinli va ko‘rgazmali mashg‘ulotlar asosida tashkil
etilishi kerak.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish darslarini rejalashtirishda
o‘qituvchi quyidagi metodik bosqichlarga e’tibor qaratadi:
1. Dars maqsadini aniqlash. Har bir darsda o‘quvchilarga qanday bilim,
ko‘nikma va malakalarni singdirish kerakligi belgilanadi. Masalan, “ot so‘z
turkumini birlik va ko‘plikda qo‘llashni o‘rganish” yoki “otlarni gap tarkibida
to‘g‘ri ishlatish” kabi aniq maqsadlar qo‘yiladi.
2. O‘quv materialini tanlash. 1–2-sinf o‘quvchilarining yosh xususiyatlariga
mos, hayotiy, qiziqarli va oson tushuniladigan materiallar tanlanadi.
3. Ta’lim metodlarini belgilash. Interfaol metodlar — “Aqliy hujum”,
“Sinkveyn”, “Zanjirli so‘z”, “Top o‘yini”, “Tushunchani top” kabi usullar darsda
o‘quvchilarni faollashtiradi.
4. Dars vositalarini tayyorlash. Rasmli kartochkalar, predmetlar, multimedia
taqdimotlari kabi ko‘rgazmali vositalar darsni jonlantiradi.
5. Dars tahlilini o‘tkazish. Har bir darsdan so‘ng o‘qituvchi o‘z faoliyatini
tahlil qilib, darsda qo‘llanilgan metodlarning samaradorligini baholaydi.
Bu jarayon o‘qituvchiga kelgusi darslarda mavjud kamchiliklarni bartaraf
etish, eng samarali usullarni tanlash hamda o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini
aniqlash imkonini beradi.
30

Shuningdek, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni metodik
tahlil qilish nafaqat o‘qituvchi uchun, balki ta’lim sifatini oshirish uchun ham
muhimdir. Metodik tahlil jarayonida o‘qituvchi quyidagi savollarga javob topadi:
 Dars maqsadiga erishildimi?
 O‘quvchilar darsda faol ishtirok etdilarmi?
 Qanday metodlar eng samarali bo‘ldi?
 O‘quvchilar uchun qiyin bo‘lgan jihatlar nimalar edi?
 Keyingi darsda nimalarni takomillashtirish kerak?
Ana shu savollarga tahliliy yondashuv orqali javob topish o‘qituvchining
pedagogik refleksiyasini, ya’ni o‘z faoliyatini baholash va yangilash qobiliyatini
rivojlantiradi.
Natijada, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni rejalashtirish va
metodik tahlil qilish — bu o‘qituvchi faoliyatining ajralmas qismi bo‘lib, u ta’lim
jarayonini ilmiy asosda tashkil etishga, o‘quvchilarning fikrlash, nutq, tahlil va
kuzatuvchanlik qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Bunday yondashuv orqali 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish nafaqat
grammatik bilimlarni berish, balki o‘quvchilarning tilni anglash, uni sevish va
undan ongli ravishda foydalanish madaniyatini shakllantirishning samarali
vositasiga aylanadi. [18]
Shuningdek, bunday yondashuv orqali 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini
o‘qitish jarayoni o‘quvchilarning shaxsiy faolligini, ijodkorligini va mustaqil
fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Dars davomida o‘quvchi nafaqat
o‘qituvchining bergan ma’lumotini eslab qoladi, balki o‘z tajribasiga tayanib, tahlil
qiladi, misollar keltiradi, o‘z fikrini bayon etadi. Bu esa ta’lim jarayonining
markazida o‘quvchi shaxsini joylashtirgan zamonaviy pedagogika tamoyillariga
to‘la mos keladi.
31

Bundan tashqari, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni
rejalashtirish va tahlil qilish o‘qituvchining ijodiy yondashuvini kuchaytiradi. Har
bir dars yangi g‘oya, yangi metod, yangi faoliyat shaklini sinovdan o‘tkazish
imkonini beradi. Shu orqali o‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki bolalar
tafakkurini rivojlantiruvchi, ularni mustaqil izlanishga undovchi rahbar sifatida
shakllanadi.
Zamonaviy ta’lim jarayonida o‘qituvchi uchun darsni tahlil qilish — bu
oddiy nazorat emas, balki o‘z faoliyatini takomillashtirishning asosiy vositasidir.
Dars yakunida o‘qituvchi quyidagilarga e’tibor qaratadi:
 o‘quvchilar dars maqsadini qay darajada angladilar;
 qanday metodlar eng ko‘p samara berdi;
 qaysi topshiriqlar o‘quvchilarga murakkab bo‘ldi;
 o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlashda qanday usullar eng
muvaffaqiyatli bo‘ldi.
Bunday tahlil asosida o‘qituvchi keyingi darslarni yanada takomillashtiradi,
har bir o‘quvchi uchun individual yondashuvni ishlab chiqadi. Natijada, 1–2-
sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish darslari o‘quvchilar uchun nafaqat bilim olish,
balki mustaqil fikrlashni, o‘z fikrini erkin ifodalashni o‘rgatadigan ijodiy muhitga
aylanadi.
Eng asosiysi, bunday metodik yondashuv o‘quvchida tilga nisbatan estetik
munosabatni shakllantiradi. Bola so‘zning ma’nosini, ohangini, tovush tuzilishini
his etib, tildan zavq oladi. Bu esa o‘z navbatida o‘quvchining adabiy nutqini,
tafakkurini, ma’naviy olamini boyitadi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni rejalashtirish va metodik
tahlil qilish — bu o‘qituvchining puxta tayyorgarligi, tahliliy fikrlashi va
yangilikka intilishi bilan uyg‘unlashgan holda, o‘quvchilarning har tomonlama
rivojlanishiga xizmat qiluvchi ijodiy jarayondir. Shu yo‘sinda tashkil etilgan har
bir dars o‘quvchi qalbida tilga muhabbat uyg‘otadi, uni bilishga, izlanishga, va eng
muhimi, o‘z fikrini so‘z orqali go‘zal tarzda ifodalashga o‘rgatadi. [19]
32

2.2. Ot so‘z turkumini o‘qitishda zamonaviy ped texnologiyalardan
foydalanishning samarali usullari
Bugungi kunda ta’lim tizimida zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy
etish o‘qituvchining kasbiy mahoratini, dars sifati va samaradorligini oshirishning
eng muhim omillaridan biridir. Ayniqsa, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish
jarayonida innovatsion texnologiyalar, interfaol metodlar va didaktik o‘yinlardan
foydalanish o‘quvchilarning tilga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi, ularning
mustaqil fikrlashini, nutq madaniyatini va grammatik tafakkurini rivojlantiradi.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar darsni faqat bilim berish vositasi
sifatida emas, balki o‘quvchining faoliyatini tashkil etuvchi, ularni hamkorlikka,
tahlilga, ijodiy yondashuvga undovchi jarayon sifatida qaraydi. 1–2-sinflarda ot
so‘z turkumini o‘qitishda bu texnologiyalarni qo‘llash orqali o‘quvchi mavzuni
tayyor bilim sifatida emas, balki izlanish, kuzatish va xulosa chiqarish yo‘li bilan
egallaydi. [20]
1. Interfaol metodlardan foydalanish
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda interfaol metodlar
o‘quvchilarning darsdagi faolligini oshiradi, ularni fikrlash va muloqotga jalb
etadi. Eng samarali interfaol metodlar quyidagilardir:
 “Aqliy hujum” usuli orqali o‘qituvchi “Ot nima?”, “Qanday so‘roqlarga
javob beradi?”, “Otni boshqa so‘zlardan qanday farqlaymiz?” kabi savollar beradi.
O‘quvchilar o‘z fikrlarini erkin bayon etish orqali tushunchani mustaqil
shakllantiradilar.
 “Belgili o‘qish” usuli (avval “Insert”) yordamida o‘quvchilar yangi
ma’lumotni o‘zlarining ilgari bilganlari bilan taqqoslaydilar. Ular o‘qigan matn
yoki mashqda belgilar qo‘yadilar: “+” — bilganim; “–” — bilmagan edim; “√” —
yangi bilib oldim; “?” — tushunarsiz joy. Bu usul o‘quvchilarning faolligini,
fikrlash va xulosa chiqarish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
33

 “Tarmoqlash” usuli (avval “Klaster”) yordamida o‘quvchilar “ot”
tushunchasi bilan bog‘liq so‘zlarni guruhlashni, ularning o‘zaro munosabatini
ko‘ra olishni o‘rganadilar. Masalan, “insonlar”, “hayvonlar”, “buyumlar”, “tabiat”
kabi tarmoqlarga ajratib, har biriga misollar keltiradilar.
Bu metodlar o‘quvchilarda mantiqiy tahlil, umumlashtirish va taqqoslash
ko‘nikmalarini shakllantiradi.
2. Didaktik o‘yinlar orqali o‘qitish
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun o‘yin — o‘qish jarayonining ajralmas
qismi hisoblanadi. 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda o‘yinlar nafaqat
darsni qiziqarli qiladi, balki o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlaydi. Quyidagi
o‘yinlar eng samaralilardan hisoblanadi:
 “Bu nima?” o‘yini – o‘qituvchi rasm yoki predmet ko‘rsatadi, o‘quvchilar
esa so‘zning ot turkumiga mansubligini aniqlaydilar.
 “Kim ko‘p ot topadi?” – o‘quvchilar berilgan vaqt ichida imkon qadar ko‘p
ot so‘zlarni yozishadi.
 “Otni top” – o‘qituvchi gap o‘qiydi, o‘quvchilar esa undagi otlarni
ajratadilar.
 “Ot zanjiri” – o‘quvchilar bir-birining so‘ziga ulanadigan yangi otlar
aytishadi (masalan: “qush – daraxt – yaproq – shamol” va hokazo).
Bunday o‘yinlar o‘quvchilarning nutqini boyitadi, eslab qolish va tez fikrlash
qobiliyatini rivojlantiradi.
3. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish
Zamonaviy darsni kompyuter, interaktiv doska, multimediali taqdimotlar
va elektron resurslarsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini
o‘qitishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish
34

o‘quvchilarning diqqatini jalb etadi va mavzuni yanada aniqroq tushunishlariga
yordam beradi.
Masalan:
 Interaktiv doskada rasmlar orqali “Otni top” mashqi bajariladi;
 Taqdimotlar yordamida otlarning turlari (jonli, jonsiz, aniq, mavhum) vizual
tarzda ko‘rsatiladi;
 Audio mashqlar orqali ot so‘zlarini talaffuz etish, tinglab topish
ko‘nikmalari mustahkamlanadi.
AKT vositalari o‘quvchining ko‘rish, eshitish va harakat orqali o‘rganish
imkoniyatlarini uyg‘unlashtiradi, natijada o‘qish jarayoni yanada samarali bo‘ladi.
4. Hamkorlikda o‘qitish texnologiyasi
Bu texnologiya asosida 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda
o‘quvchilar kichik guruhlarda ishlaydilar, bir-birlariga yordam berish, fikr
almashish, bahslashish orqali bilimni mustahkamlaydilar. Masalan, har bir guruhga
ma’lum vazifa beriladi: birinchi guruh “Jonli otlar”, ikkinchi guruh “Jonsiz otlar”,
uchinchi guruh “Ko‘plikdagi otlar” misollarini topadi. So‘ngra natijalar
umumlashtiriladi. [21]
Bu usul o‘quvchilarda ijtimoiy faollikni, jamoada ishlash, o‘z fikrini
asoslash, boshqani tinglash madaniyatini shakllantiradi.
5. Muammoli ta’lim texnologiyasi
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda muammoli vaziyatlar yaratish
o‘quvchilarni izlanishga, fikrlashga va xulosa chiqarishga o‘rgatadi. Masalan,
o‘qituvchi shunday topshiriq beradi:
“Quyidagi so‘zlar ichida otlarni toping va nima uchun shunday deb o‘ylaysiz?”
35

Bu savol orqali o‘quvchilar tahlil qiladi, fikr yuritadi, o‘z xulosasini dalillar bilan
asoslaydi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan
foydalanish darsni interfaol, jonli, qiziqarli va samarali qiladi. Bu jarayon
o‘quvchilarning grammatik bilimlarini mustahkamlash bilan birga, ularning:
 mustaqil fikrlash;
 muloqot qilish;
 tahlil qilish;
 nutqiy va ijodiy faollik ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Shunday qilib, zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etilgan har bir
dars o‘quvchilarda ona tiliga muhabbat, so‘z boyligiga qiziqish va fikrni ravon
ifodalash madaniyatini shakllantiradi. [22]
Bundan tashqari, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalardan foydalanish o‘quvchilarni dars jarayonining passiv tinglovchisi
emas, balki faol ishtirokchisiga aylantiradi. Bunday yondashuv orqali o‘quvchi o‘z
fikrini mustaqil bayon etishga, boshqalarning fikrini tinglashga, xulosa chiqarishga
va o‘z bilimini amaliyotda qo‘llashga o‘rganadi.
Bu jarayonda o‘qituvchi boshqaruvchi emas, balki yo‘lboshchi,
yo‘naltiruvchi rolini bajaradi. U o‘quvchilarning mustaqil izlanishiga imkon
yaratadi, ularni rag‘batlantiradi, xatolarni tahlil qilib, to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatadi. Shu
tariqa, dars jarayoni o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi hamkorlik asosida kechadi.
Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llashning yana bir afzalligi shundaki, ular
o‘quvchilarning yosh psixologik xususiyatlariga mos o‘qitish imkonini beradi.
Masalan, kichik yoshdagi bolalar ko‘proq o‘yin orqali o‘rganadilar. Shu sababli ot
so‘z turkumini o‘qitishda “Rasmli topshiriqlar”, “Kim ko‘p ot aytadi?”, “Gapdan
otni top” kabi o‘yinli mashg‘ulotlar o‘quvchilarni zeriktirmaydi, aksincha, ularda
bilim olishga qiziqish uyg‘otadi.
36

Shuningdek, axborot texnologiyalaridan foydalanish ham dars
samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Masalan, interaktiv taqdimotlar,
multimediali mashqlar, animatsion rasmlar yordamida o‘quvchilar mavzuni
nafaqat tinglaydi, balki ko‘radi, tahlil qiladi va mustaqil xulosa chiqaradi. Bu esa
ularning ko‘rish, eshitish va mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini uyg‘un rivojlantiradi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish shuningdek:
 dars mazmunini boyitadi;
 o‘quvchilarning bilim olishdagi motivatsiyasini kuchaytiradi;
 ularni jamoada ishlashga o‘rgatadi;
 ijodkorlik va mustaqil izlanish ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Natijada, zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etilgan darslar
o‘quvchilarning ona tili faniga bo‘lgan qiziqishini yanada oshiradi, grammatik
tushunchalarni ongli va puxta o‘zlashtirishlariga yordam beradi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalarni qo‘llash — bu o‘qituvchidan ijodkorlik, yangilikka intilish va har
bir o‘quvchining imkoniyatlarini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil
etishni talab etadi. Ana shundagina dars haqiqiy ma’noda samarali, qiziqarli va
ta’sirchan bo‘ladi.
Bunday yondashuv orqali 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish jarayoni
o‘quvchi shaxsini rivojlantirishga, ularning tilni chuqur anglashiga, so‘z boyligini
oshirishga va nutqiy faolligini kuchaytirishga xizmat qiladi. Zamonaviy pedagogik
texnologiyalar asosida tashkil etilgan darslarda o‘quvchi nafaqat so‘zning
grammatik shaklini o‘rganadi, balki uni hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri qo‘llashni ham
o‘zlashtiradi.
Bu jarayonda interfaol metodlar, o‘yinli topshiriqlar, muammoli savollar,
muloqotli mashg‘ulotlardan foydalanish o‘quvchilarning darsdagi ishtirokini
37

faollashtiradi, ularni fikrlashga, izlanishga va o‘z bilimlarini amalda qo‘llashga
undaydi. Masalan, “So‘z top”, “Nimani anglatadi?”, “Rasmdan otni top” kabi
mashg‘ulotlar bolalarda kuzatuvchanlikni, tafakkurni va til sezgirligini
rivojlantiradi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda zamonaviy yondashuvning eng
muhim jihati — o‘quvchini dars jarayonining markaziga qo‘yishdir. O‘qituvchi
bilimni tayyor shaklda bermaydi, balki o‘quvchini o‘zi izlanishga, tahlil qilishga va
xulosa chiqarishga yo‘naltiradi. Bunda o‘quvchi “bilim oluvchi” emas, balki
“bilim yaratuvchi”ga aylanadi.
Zamonaviy texnologiyalardan foydalangan holda tashkil etilgan darslar
shuningdek, o‘quvchilarning muloqot madaniyatini, jamoada ishlash
ko‘nikmalarini va o‘z fikrini erkin ifoda etish salohiyatini rivojlantiradi. Bu esa
ularning nafaqat grammatik bilimlarini, balki hayotiy ko‘nikmalarini ham boyitadi.
Shuningdek, darsda axborot texnologiyalarini qo‘llash (masalan,
taqdimotlar, animatsiyalar, interaktiv testlar, audio va video materiallar)
o‘quvchilarning diqqatini jamlashga, mavzuni tezroq tushunishga va uni
mustahkamlashga yordam beradi. Bu vositalar orqali ot so‘z turkumi haqidagi
nazariy bilimlar amaliy ko‘nikmaga aylanadi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalarni qo‘llash o‘quvchilarni mustaqil fikrlaydigan, tahlil qiladigan, o‘z
fikrini grammatik jihatdan to‘g‘ri ifodalay oladigan shaxs sifatida shakllantiradi.
Shu bois, bu yondashuv nafaqat til o‘rgatish, balki o‘quvchining shaxsiy va
intellektual kamolotini ta’minlashda ham muhim ahamiyat kasb etadi. [23]
38

XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish lozimki, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish
boshlang‘ich ta’lim jarayonining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib,
o‘quvchilarda grammatik tafakkurni shakllantirish, so‘z boyligini kengaytirish va
nutq madaniyatini rivojlantirishda beqiyos o‘rin tutadi. Bu jarayon orqali o‘quvchi
so‘zning ma’nosini, shaklini, birlik va ko‘plik qo‘shimchalarini anglaydi, ularni
nutqda to‘g‘ri qo‘llashni o‘rganadi hamda tilda mustaqil fikrlash ko‘nikmasiga ega
bo‘ladi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda darsni to‘g‘ri rejalashtirish,
metodik tahlilni puxta amalga oshirish, o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos
yondashuvni tanlash muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchi darsni samarali tashkil
etish uchun interfaol usullar, ko‘rgazmali vositalar va amaliy mashg‘ulotlardan
keng foydalanishi lozim. Shu tariqa dars o‘quvchi uchun qiziqarli, mazmunli va
esda qolarli bo‘ladi.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash esa ot so‘z turkumini
o‘qitish jarayonini yanada samarali qiladi. Bunda o‘quvchi dars jarayonining faol
ishtirokchisiga aylanadi — u o‘rganadi, izlanadi, tahlil qiladi va o‘z xulosasini
mustaqil shakllantiradi. Axborot texnologiyalari, guruhli ish, o‘yinli mashg‘ulotlar,
muloqotli topshiriqlar o‘quvchilarning ijodiy faolligini, mustaqil fikrlash
salohiyatini va tilga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
Shu bilan birga, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish darslari faqat
grammatik bilim berish bilan cheklanmasligi, balki o‘quvchilarni so‘zning
ma’nosini his qilish, uni to‘g‘ri ishlatish va til boyligidan unumli foydalanishga
o‘rgatish jarayoniga aylanishi zarur.
Ot so‘z turkumini o‘qitish boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning tilga
muhabbatini uyg‘otuvchi, ularni mustaqil fikrlaydigan, nutq madaniyatiga ega,
savodli shaxs sifatida tarbiyalovchi muhim pedagogik bosqichdir. Shu bois,
39

o‘qituvchi bu mavzuni o‘qitishda zamonaviy metodlar, innovatsion texnologiyalar
va didaktik yondashuvlardan oqilona foydalanishi ta’lim sifatini yanada oshiradi.
Demak, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish jarayoni nafaqat
grammatik bilim berishga, balki o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishiga, tafakkurini
boyitishga va kommunikativ salohiyatini oshirishga xizmat qiladi. Bu jarayon
orqali o‘quvchilar atrofdagi voqelikni so‘z orqali ifodalashni, o‘z fikrlarini aniq va
ravon bayon etishni, nutqda to‘g‘ri so‘z tanlashni o‘rganadilar.
Shuningdek, ot so‘z turkumini o‘qitish o‘quvchilarda til hodisalariga
nisbatan kuzatuvchanlik, tahliliy fikrlash, mustaqil xulosa chiqarish ko‘nikmalarini
shakllantiradi. O‘quvchi so‘zning ma’nosi, shakli va qo‘shimchalari o‘rtasidagi
grammatik bog‘lanishni anglab, tilning ichki qonuniyatlarini tushunadi. Bu esa
uning kelgusida boshqa so‘z turkumlari, gap bo‘laklari va morfologik birliklarni
oson o‘zlashtirishiga zamin yaratadi.
Bundan tashqari, ot so‘z turkumini o‘qitish jarayonida o‘qituvchi
o‘quvchilarning yosh psixologik xususiyatlarini, individual qobiliyatlarini va
o‘rganish sur’atlarini hisobga olgan holda darsni tashkil etishi muhimdir. Shu
tarzda olib borilgan darslarda har bir o‘quvchi o‘zini muvaffaqiyatli his etadi, o‘z
fikrini erkin ifoda etadi va o‘rganishga bo‘lgan ishtiyoqi ortadi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish – bu grammatik bilim berish bilan
birga, o‘quvchini nutqiy, mantiqiy va ijodiy jihatdan rivojlantiruvchi, uni hayotga
tayyorlovchi muhim bosqichdir. O‘qituvchi bu jarayonda zamonaviy ta’lim
metodlari, interfaol mashg‘ulotlar, o‘yinli topshiriqlar va ko‘rgazmali vositalardan
samarali foydalansa, o‘quvchilarning ona tiliga bo‘lgan mehrini yanada
kuchaytiradi, ularni faol, bilimdon va fikrlovchi shaxs sifatida shakllantiradi.
Shu bois, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish jarayonida o‘qituvchi har
bir darsni puxta rejalashtirishi, o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlariga
mos metodik yondashuvni tanlashi zarur. Darslar mazmunan boy, shaklan esa
40

o‘quvchini faollikka undovchi tarzda tashkil etilsa, har bir bola o‘z imkoniyatidan
kelib chiqib, bilim olish jarayonida faol ishtirok etadi.
Shuningdek, o‘qituvchi dars jarayonida o‘quvchilarning mustaqil
fikrlashini rag‘batlantiruvchi savol-javoblar, tahliliy mashg‘ulotlar va amaliy
topshiriqlarni keng qo‘llashi kerak. Masalan, otlarning birlik va ko‘plik shakllarini
aniqlash, egalik qo‘shimchalarini to‘g‘ri qo‘llash, so‘zlardan gap tuzish kabi
topshiriqlar o‘quvchilarning grammatik tafakkurini mustahkamlaydi va ularni
tildan faol foydalanishga o‘rgatadi.
Bundan tashqari, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitishda
integratsiyalashgan yondashuv ham muhim o‘rin tutadi. Masalan, “Tabiat”, “Oila”,
“Kasblar” kabi mavzular bilan bog‘liq holda o‘tkazilgan darslar o‘quvchilarning
nafaqat grammatik, balki ma’naviy, estetik va ijtimoiy bilimlarini ham boyitadi.
Bunday darslarda o‘quvchi so‘zlarni hayotiy misollar orqali o‘zlashtiradi va
ularning ma’nosini chuqur anglaydi.
Eng muhimi, ot so‘z turkumini o‘qitish o‘quvchilarni til boyligidan to‘g‘ri
va samarali foydalanishga o‘rgatadi. Ular fikrini aniq, mantiqan izchil, ifodali
tarzda bayon qilishni o‘rganadilar. Bu esa o‘quvchining nafaqat ona tili fanidagi,
balki barcha fanlardagi muvaffaqiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish – bu grammatik bilimni berishdan
tashqari, o‘quvchini shaxs sifatida shakllantirishga, uning tafakkurini, nutqini,
ijodiy qobiliyatini va tilga bo‘lgan mehrini rivojlantiruvchi murakkab, ammo
nihoyatda muhim pedagogik jarayondir. Shu sababli o‘qituvchi bu mavzuni
o‘qitishda doimo yangi metodik yondashuvlarni izlab, ta’limni zamon talablari
darajasida olib borishi lozim.
Shuningdek, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish jarayonida o‘qituvchi
nafaqat bilim beruvchi, balki o‘quvchini o‘ylashga, izlanishga, mustaqil xulosa
chiqarishga yo‘naltiruvchi rahbar sifatida faoliyat yuritishi kerak. Buning uchun u
41

har bir darsda o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini, qiziqishlarini, o‘zlashtirish
darajasini inobatga olgan holda individual yondashuvni qo‘llashi zarur.
Zamonaviy ta’lim jarayoni o‘qituvchidan ijodkorlik, yangilikka intilish va
o‘quvchilarning o‘zlashtirish jarayonini chuqur tahlil qila olish mahoratini talab
etadi. Ayniqsa, ot so‘z turkumini o‘qitishda didaktik o‘yinlar, ko‘rgazmali
vositalar, interfaol mashg‘ulotlar, ijodiy topshiriqlar va guruhli ishlash
metodlaridan foydalanish darsni jonlantiradi, o‘quvchilarni faol o‘rganishga
undaydi.
Shu bilan birga, bu yondashuv o‘quvchilarda til sezgirligi, so‘z boyligi,
nutq madaniyati va mantiqiy tafakkurni rivojlantirishga xizmat qiladi. O‘quvchi
so‘zlarning ma’nosini anglab, ularni turli grammatik shakllarda to‘g‘ri qo‘llashni
o‘rganadi. Bu esa uning nutqini aniq, izchil va ifodali qiladi.
Yana bir muhim jihat shundaki, 1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish
orqali o‘quvchilarda ona tiliga hurmat, milliy qadriyatlar va ma’naviy merosga
qiziqish uyg‘onadi. Chunki har bir so‘z — bu xalq tafakkurining mahsuli, millat
madaniyatining bir bo‘lagidir. Shu bois o‘qituvchi darslarda so‘zning ma’nosini
hayotiy misollar, xalq maqollari, topishmoqlar, hikoyalar orqali boyitib borishi
lozim.
1–2-sinflarda ot so‘z turkumini o‘qitish — bu o‘quvchilarning bilim,
ko‘nikma va malakalarini shakllantiruvchi, ularni mustaqil fikrlaydigan, nutqiy
jihatdan faol va madaniyatli shaxs sifatida tarbiyalovchi jarayondir. O‘qituvchi bu
jarayonda ilg‘or pedagogik texnologiyalarni, innovatsion usullarni va shaxsga
yo‘naltirilgan ta’lim tamoyillarini uyg‘unlashtirgan holda qo‘llasa, o‘quvchilar ona
tili fanini nafaqat o‘zlashtiradilar, balki uni sevib, hayotda ongli tarzda qo‘llay
olish malakasiga ega bo‘ladilar.
42

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
I. O‘zbekiston Respublikasi qonunlari, qaror va farmonlari
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning 2019-yil 29-
apreldagi “O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”gi PF-5712-son farmoni. Lex.uz+1
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning 2022-yil 11-
maydagi “Xalq ta’limini rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar” qarori.
O'zbekiston Ta'lim Vazirligi
3. “Ta’lim to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni (1997, yangi tahriri
2020) alpha.samdaqi.edu.uz+2nuu.uz+2
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-sentabrdagi PQ-3304-
son qarori “Xalq ta’limi vazirligining faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”
Prezident.uz
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Pedagogning maqomi
to‘g‘risida”gi qonun (tasdiqlangan) davlat.uz
II. Ilmiy, o‘quv va metodik adabiyotlar
1. To‘xliyev B., Shamsiyeva M., Ziyodova T. O‘zbek tili o‘qitish metodikasi.
Toshkent, 2010. Ziyo+1
2. (Yangilangan nashr) O‘zbek tili o‘qitish metodikasi (NamDU nashri)
www.namdu.uz+1
3. Zulxumor Mirzayeva, Komil Jalilov. Adabiyot o‘qitish metodikasi
(An’anaviylikdan zamonaviylikka) uslubiy qo‘llanma. ResearchGate
4. Adabiyot o‘qitish metodikasi (SSUV nashri) Kutubxona SSUV
5. Tarixiy va metodologik asoslar bo‘yicha: Tilshunoslik nazariyalari va
pedagogik yondashuvlar – umumiy tilshunoslik manba
6. Til va adabiyot metodikasi muammolari — ilmiy maqolalar jamlanmasi
7. Fonetikadan grammatika: o‘qitish metodikasi bo‘yicha qo‘llanma
8. Morfologiya va sintaksis o‘qitish metodikasi
43

9. Grammatikani interfaol usullar yordamida o‘qitish — metodik qo‘llanma
10. Didaktika va ona tili o‘qitish metodikalari
11. Pedagogika va psixologiya — metodika parallellari
12. Til va fikr: pedagogik nazariyalar to‘plami
13. O‘yin bilan ta’lim: metodik va nazariy maqolalar
14. Interfaol metodlar va o‘qitish texnologiyalari
15. Innovatsion texnologiyalar pedagogik qo‘llanmasi
16. Kompyuter va o‘qitish metodikasi
17. AKT va til o‘qitish bo‘yicha qo‘llanma
18. O‘quvchi markazli yondashuv metodikalari
19. Mustaqil o‘rganish va til o‘qitish usullari
20. Didaktik o‘yinlar va metodik qo‘llanma
21. Ilmiy nazariy metodikada tilshunoslik va metodika integratsiyasi
22. Til o‘qitishda mollik shakllar va qo‘shimchalar metodikasi
23. Grammatik tafakkur va dastlabki metodikalar
24. Til ta’limida innovatsion yondashuvlar
25. Pedagogik mahorat va metodik tajriba
III. Internet manbalari
1. www.ziyonet.uz
4. www.savod.orgatish.uz
5. www.arxiv.uz
6. www.presindent.uz
7. www.tdpu.uz
44

UNIVERSITY OF INNOVATION TECHNOLOGIES
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi____ kurs talabasi __________________________________ kurs ishining
himoyasi bo‘yicha 2025 yil “____” _____________ kungi № _________ sonli majlisining
B A Y O N N O M AS I
Kurs ishining mavzusi ________________________________________________________________
___________________________________________________________________________________
Qa tnashuvchilar :
Kommisiya boshlig‘ i ______________________________
A ’zolari ____________________________________________________________________________
Ish rejasi bo‘yicha :
Kurs ishining rahbari __________________________________
Kurs ishi bo‘yicha quydagi materiallar tavsiya etildi:
1. Yozilishi va hujjatlashtirilishi ______________________________________________
2. H imoya vaqtidagi bayonot ________________________________________________
3. Be rilgan savollarga javoblari ______________________________________________
4. Kurs ishi rahbarining xulosasi ______________________________________ ________
_____________________________________________________________________________
Kurs ishi himoyasi vaqtida talabaga quydagi savollar berildi:
1. ___________________________________________________________________________
2. ___________________________________________________________________________
3. ___________________________________________________________________________
45

Komissiya xulosasi:
1. Talaba ________________________________________ kurs ishini bajarganligi va ____ bahoga
yimoya qilgan deb hisoblansin.
Komissiya rahbari: ______________________
Komissiya a ’zolari : ______________________
______________________
______________________
Kotib: __________________________
Kurs ishini bah olashda quydagi yechimlar tavsiya et iladi :
1. Kurs ishi eksperimental, berilgan masalalar toliq yechilgan , xulosada
olingan pedagogik bilimlardan foydalanish ko‘nikmasi bo‘lsa – “a’lo” (5).
2. Rej adagi masalalar to‘liq bayon etilgan, biroq xulosalarda pedagogik
bilimlardan foydalanilmasa – “yaxshi” (4).
3. Re jadagi m asalalar tol iq bayon etilsa , o l ingan n atijalar yetarli darajaga
pedagogig tarafdan tal qinlanmasa – “qan o atlan ti r i r ar l i ” (3) ba holarini qo‘ yish
mumkin.
Kurs ishining mukammal b o‘limlari , mazm uni va bajarilish sifatini
baholash o‘lchamlari.
1. Mavzuning tanlanishi,rejaning mavzuga mosligi – 10%
2. Kirish qismida mavzuning ahamiyati xozirgi davr ko‘z qarashlarining
isbotlanishi -10%
3. Kurs ishi mavzusi mazmunan ochilishi hamda aniq xulosaga egaligi -
30%.
4. Kurs ishining mustaqil hamda ijodkorlik bilan yaratilishi -20%.
5. Kurs ishidagi oldingi tajribalarni bayonlash -10%.
6. Kurs ishida o‘zining tajriba-sinovin o‘tkazish -10%
7. Adabiyotlardan foydalanish darajasi -10%.
Kurs ishining bah olari :
100-90% - «5» – A’lo.
89-70% - «4» - Yaxshi.
69-60% - «3» – Qanoatlantirilarli.
59-0% - «2» – Qanoatlantirarsiz.
46

Kurs ishi

Купить