Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 278.5KB
Покупки 8
Дата загрузки 14 Февраль 2024
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Дошкольное и начальное образование

Продавец

Kenjayev Kenja

Дата регистрации 27 Январь 2024

908 Продаж

1-sinf savodga o’rgatish davrida o’yinli texnologiyalardan foydalanish

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI T ERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI BOSHLANG’ICH TA’LIM KAFEDRASI (SIRTQI) “BOSHLANG’ICH TA’LIM VA SPORT TARBIYAVIY ISH” YO’NALISHI 4-KURS 406-GURUH TALABASI YO’LDOSHEVA QIZLARBASNING “ONA TILI O’QITISH METODIKASI” FANIDAN TAYYORLAGAN KURS ISHI Mavzu: 1-sinf savodga o’rgatish davrida o’yinli texnologiyalardan foydalanish. Bajardi :___________________________ Ilmiy rahbar:_______________________ Termiz – 2023 yil 1 MAVZU: 1-SINF SAVODGA O’RGATISH DAVRIDA O’YINLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANI SH. Reja: KIRISH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ………......3 I-BOB.BOSHLANG‘ICH SINFLARDA O‘YINLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING NAZARIY ASOSLARI I.1. Ta'limiy o'yinlar – o'qitish jarayoni samaradorligini oshirish vositasi sifatida . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . …6 I.2. Boshlang'ich sinflarda ta'limiy o'yinlardan foydalanishning joriy holati . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ……. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . …. 9 II-BOB. BOSHLANG‘ICH TA’LIM JARAYONIDA DIDAKTIK O’YINLARDAN FOYDALANISH METODIKASI II.1. O'qish darslarini o'yinli texnologiyalar asosida tashkil mazmuni . . . . . . . . . . . ……….. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . …..11 II.2. Boshlang'ich sinf ona tili darslarida o'yinli texnologiyalardan foydalanish yo'llari. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ………………. . . . . …. . . . . . . . . . . . . . . . …..21 XULOSA . . . . . . . . . . . . ………..…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ………………….24 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .......... …. . . . . . … . . .26 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Respublikamiz xalq ta`limi oldida turgan asosiy vazifa har tomonlama kamol topgan sog`lom, qobiliyatli, o`z Vatani va xalqiga sodiq insonlarni tarbiyalash va ularni voyaga yetkazishdan iboratdir . Bu ulug` maqsadni ro`yobga chiqarish xalq ta`limi tizimiga qarashli barcha xodimlar va keng o`qituvchilar ommasidan o`z ishiga ijodiy yondashish, har bir ishda yuksak samaradorlikka erishish xilma-xil metodik usullarni o`ylab topish hamda uni maktab hayotiga tadbiq etishni talab qiladi. Bugun maktablarda ta`lim olayotgan o`quvchilar ilm-fan, texnika taraqqiyoti erishgan bir qator yutuqlardan bahramand bo`lgan ma`lum darajada bilimli kishilardir. O`quvchiga bilim berish, har bir dars mazmunini boyitish, qiziqarli mashg`ulotlarni dars jarayoniga singdirishni talab qiladi. Psixologlarning aniqlashicha bolalar o`qituvchining oddiy tushuntirishi orqali egallab olgan ma`lumotlarga qaraganda turli xil ruhiy kec hinmalar orqali o`zlari mulohaza yuritib mustaqil bajargan ishlari vositasida o`zlashtirilgan bilimlarini uzoq esda saqlab qoladilar. Chunki o`quvchi mustaqil mashqlarni bajarishda faoliyat ko`rsatib, ilgari olgan bilimlariga tayangan holda ko`plab o`quv materiallarini hayolidan o`tkazadi. O`xshash hodisalarni taqqoslaydi. O`zicha mulohaza yuritib mustaqil hukm chiqaradi. O`qituvchilarning tayyor holda bergan ma`lumotida esa o`quvchi fikrlash faoliyati to`la ishga kirishmasdan to`g`ri javobni o`zlashtirib oladi. O`xshash hodisalarga duch kelishi bilan o`qituvchi bergan bilimni amaliyotga taqbiq qilishda qiynalib qoladi. Davlat ta`lim standarti va amaldagi maktab dasturlarida o`quvchi egallashi lozim bo`lgan materiallar ancha murakkab bo`lib, bolalarning bu bilimlarni bosqichma-bosqich egallab olishlarini, kengaytirib va rivojlantirib borishlarini taqozo etadi. Bugungi Davlat ta`lim standarti va ta`lim tizimi o`qituvchilar oldiga o`ta mas`uliyatli vazifalar yuklamoqda. Muallim har bir o`tilayotgan darsga ijodiy yondashishi, mashg`ulotlarni ilg`or pedagogik texnologiyalar asosida qurishi, darsning har bir minutidan unumli foydalanishi zarur. Mashg`ulotlarni 3 shunday tashkil etish kerakki, o`quvchi har bir dars davomida egallashi lozim bo`lgan bilimlar hajmini, o`zida hosil qiladigan ko`nikma va malakalarni oldindan belgilab olishi lozim. Bu o`z navbatida o`quvchining mashg`ulotlarga aniq maqsad bilan qatnashishini taqozo qiladi. Chunki o`quvchi darsning oxirida belgilangan maqsadga erishganligini bilish imkoniyatiga ega bo`lishi zarur. O`yinlar bolalarda jamoatchilikni his etish, intizomli bo`lish, jasur, qat`iyatli bo`lish, qiyinchiliklarni yenga bilish kabi sifatlarning tarkib topishida yordam beradi.Bola kattalarning kundalik hayotiy faoliyatidagi yumushlarni o`yin orqali bajarishga intiladi. Garchi bolalar o`yinlari mazmunan kattalar faoliyatining bir ko`rishini bo`lsa-da, uning o`ziga xos jihatlari bor. Birinchidan, bola o`yinni o`z xohishi bilan erkin va ijodiy bajaradi. Bu o`yinlar emotsional bo`lib, bolani o`ziga rom qilib oladi. Bola o`yinga qiziqib ketadi, zavqlanadi, o`rtoqlik hissi kuchayadi. Bolalar o`yinlari mazmuniga ko`ra o`yinchoqli, harakatli va didaktik turlarga bo`linadi. Bu o`yinlarning barchasi bolalarni faoliyat yuritishga chor laydi. Didaktik o`yinlar esa bolaga ta`lim berishga qaratilganligi bilan ajralib turadi. Demak, boshlang'ich ta'lim jarayonida o'yinli texnologiyalardan foydalanish yo'llarini ishlab chiqish dolzarb muammolardan biridir va kurs ishimiz mavzusining «Boshlang'ich sinfda o'yinli texnologiyalardan foydalanish» tarzida tanlanishi to'la asoslidir. Kurs ishining maqsadi : boshlang'ich ta'lim jarayonida o'yinli texnologiyalardan foydalanish metodikasini ishlab chiqishdan iboratdir. Kurs ishining vazifalari sifatida quyidagilar: 1. Boshlang'ich ta'lim jarayonini texnologiyalashtirish muammolari o'rganish. 2. Ta'limiy o'yinlar va ularning ta'lim samaradorligini oshirishdagi o'rnini tadqiq etish. 4 3. Hozirgi kunda boshlang'ich ta'lim jarayonida o'yinli texnologiyalardan foydalanish darajasini aniqlash. 4. Boshlang'ich sinf ona tili va o'qish darslarida didaktik o'yinlardan foydalanish metodikasini va tavsiyalar ishlab chiqish. Kurs ishi obyekti : boshlang'ich ta'lim tizimida o'yinli texnologiyalardan foydalanish jarayoni. Kurs ishi predmeti: boshlang'ich sinflarda ta'limiy o'yinlardan foydalanish yo'llari va usullaridan iborat. Kurs ishining nazariy ahamiyati: ta'limiy o'yinlar va ularning boshlang'ich sinf o'quvchilari ta'lim-tarbiyasidagi o'rniga doir nazariy tahlillar bilan belgilanadi. Kurs ishining amaliy ahamiyati: esa izlanishlarimiz davomida ishlab chiqilgan ta'limiy o'yinlardan boshlang'ich sinf ona tili va o'qish darslarida foydalanishga doir tavsiyalar bilan belgilanadi. Kurs ishining tuzilishi va hajmi: kirish, ikki bob, to’rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat. 5 I BOB.BOSHLANG'ICH SINFLARDA O'YINLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING NAZARIY ASOSLARI I.1. Ta'limiy o'yinlar – o'qitish jarayoni samaradorligini oshirish vositasi sifatida. O'yin kichik maktab yoshidagi o'quvchilar faoliyatida asosiy o'rinni egallaydi. O'quvchilarning yosh va psixologik xususiyatidan kelib chiqadigan bo'lsak, o'yin dunyoni va o'zligini anglashda, qiziqishlarini qondirishda asosiy vosita hisoblanadi. Ta'limiy o 'yinlar bilimlarni o'zlashtirish jarayonini engillatish va o'yin orqali bilim berish maqsadida yaratilgan. A.Ya.Bobomurodova ona tili ta'limida o'quv topshiriqlarini o'yin xarakterida qurish lozimligini ta'kidlaydi va shunday deydi: «Ta'limiy o'yinlar o'quvchilarni ijodiy faoliyat ko'rsatishga, o'rganilayotgan til hodisalarining mohiyatini anglab, mustaqil ravishda hukm va xulosalar chiqarishga, har bir o'quvchiga o'zligini namoyish etish va mulohazalarini erkin bayon etib, o'z nuqtai nazarini himoya qilishga keng imkoniyat yaratadi. Tezkorlik, sezgirlik, topqirlik, qat'iylik, o'quv qiyinchiliklarini mustaqil engish kabi fazilatlarni tarkib toptirish, ko'pincha, ta'limiy o'yinlar orqali amalga oshiriladi» (Bobomurodova A. Ona tili ta'limi jarayonida o'yin topshiriqlaridan foydalanish: Ped. fan. nom. ... dis. –Toshkent, 1996. –14-b.). 1 Ko'rinadiki, metodist A.Ya.Bobomurodova ta'limiy o'yinlarning mohiyati va til o'rganishdagi ahamiyatini to'la ochib bera olgan. L.V.Artemova esa ta'limiy o'yinlarning muhim jihat lari, vazifasi va ahamiyati haqida shunday deydi: «Didaktik o'yinlarning muhim jihatlari shundaki, o'quv topshiriqlari bolalarga o'yin shaklida taqdim etiladi. Bolalar o'yin jarayonida bilimlarni o'zlashtirayotganlari, ma'lum predmetlardan foydalanish malakalarini va o'zaro muomala madaniyatini egallayotganlarini sezmaydilar. Har bir didaktik o'yin ta'limiy va tarbiyaviy mazmuni, o'yin 1 Shojalilov A., Toshmatova G., Matjonov S., Sariеv Sh. O’qish kitobi. 4–sinf uchun darslik. – T.: O’qituvchi, 2001. –352 6 topshiriqlari, o'yin harakatlari, o'yin va tashkiliy munosabatlardan iborat bo'ladi» ( Артемова Л . В . Окружающиймир в дидактических играх: Книга для воспитателя детского сада и родителей. – Москва: Просвещение, 1992. стр.3). O`yinlar bolalarda jamoatchilikni his etish, intizomli bo`lish, jasur, qat`iyatli bo`lish, qiyinchiliklarni yenga bilish kabi sifatlarning tarkib topishida yordam beradi.Bola kattalarning kundalik hayotiy faoliyatidagi yumushlarni o`yin orqali bajarishga intiladi . Garchi bolalar o`yinlari mazmunan kattalar faoliyatining bir ko`rishini bo`lsa-da, uning o`ziga xos jihatlari bor. Birinchidan, bola o`yinni o`z xohishi bilan erkin va ijodiy bajaradi. Bu o`yinlar emotsional bo`lib, bolani o`ziga rom qilib oladi. Bola o`yinga qiziqib ketadi, zavqlanadi, o`rtoqlik hissi kuchayadi. Bolalar o`yinlari mazmuniga ko`ra o`yinchoqli, harakatli va didaktik turlarga bo`linadi. Bu o`yinlarning barchasi bolalarni faoliyat yuritishga chorlaydi. Didaktik o`yinlar esa bolaga ta`lim berishga qaratilganligi bilan ajralib turadi. Didaktik o`yinlar tarbiyachilar va maktab o`qituvchilari tomonidan ijod qilingan. Bu o`yinlar bog`chalarning katta guruhlaridagi bolalarga va maktab o`quvchilariga mo`ljallanadi.O`yin orqali bola jamoani tushunadi. O`zi bajarayotgan mashg`ulotga nisbatan ongli munosabatda bo`ladi. Har bir mashg`ulot jarayonida ixtiyo riy diqqatini ishga soladi. O`yinda ilg`orlikka, g`alaba qozonishga intiladi. Maktab bola hayotida juda muhim o`rin turadi. Shu davrda u atrof-muhit, jamiyat va kishilar mehnati, maktab-maorif haqidagi bilimlarni egallaydi. Kecha o`yin bilan band bo`lib, erkin faoliyat ko`rsatib yurgan bolaning birdan maktabning ichki qonun-qoidalariga moslashishi, belgilangan tartib asosida mashg`ulotlarga o`z vaqtida qatnashishi oson kechmaydi. Shu tufayli kichik maktab yoshidagi bolalar o`yin bilan bog`liq 7 darslarda juda faol qatnashadi. Biz o`qituvchilar buni hisobga olib, darslarga o`yin elementlarini kiritishimiz va undan ta`lim-tarbiyaviy maqsadlarda samarali foydalanishimiz lozim. Bugun maktabga ilk bor qadam qo`ygan o`quvchining kechagi mashg`uloti o`yin edi. Bolada boshlang`ich sinflarda o`rganiladigan materiallarni o`zlashtirib olishga yordam beradigan epchillik, hozirjavoblik, voqealarni bir- biriga taqqoslash, sinchkovlik kabi ijobiy xislatlarning shakllanish davri bo`ladi. Boshlang`ich sinf o`quvchilariga mo `ljallangan bilimlarning o`zlashtirib olinishiga erishish uchun ana shularga tayanish va uni parvarish qila borish lozim. Bu o`rinda Samarqandlik pedagog A. Umarovaning quyidagi fikrlari diqqatga sazovordir. “Tasavvur qiling, o`quvchi ma`lum amaliy va ruhiy tayyorgarlikdan keyin maktab o`quvchisi bo`ladi. Uning vazifasi o`zgaradi. Bir kecha- kunduzda o`rtacha 4 soat ta`lim oladi. Kechagi o`yinqaroq bola bugun 40-45 daqiqa davomida diqqatini bir joyga joylab… o`qituvchi bilan muloqatda bo`ladi. O`quv axborotini qabul qiladi va idrok etadi. Ana shu vaqtda o`qituvchi loqayd, mas`uliyatsizlik qilsa, uning bu holati ota-onalarning holati bilan hamohang bo`lib qolsa, ota-ona ham yordam berishdan ojiz, nazorat qilishga “vaqti yo`q” bo`lsa, o`sha o`quvchilar bo’sh o`zlashtiruvchi, tartibsiz yomon o’quvchilarga aylanadilar. O`z kasbining mohir ustasi bo`lgan fidokor o`qituvchi ana shu paytda o`quvchilarni qo`lga oladi, ularning mehrini, ishonchini qozonadi: o`quv mashg`ulotlariga qiziqish uyg`otadi. 2 Chunki kichik maktab yoshidagi o`quvchilar o`yinlarni juda berilib bajaradi va o`zi bajarayotgan ishidan katta qoniqish hosil qiladi. Dars jarayoniga o`yin elementlarining kiritilishi bolaning kundalik hayotida orttirgan ko`nikma va malakalarining ishga tushishi natijasida bola o`zini juda yengil sezadi, erkin harakat qiladi, bir oz dam ham oladi. Ilg`or o`qituvchilar bolalarga bu xususiyatlaridan kelib chiquvchi darslarni tashkil qilib ana shu imkoniyatdan samarali foydalanadi. Natija, albatta yomon bo`lmaydi. Negaki o`quvchi 2 Umumiy o’rta ta'limning Davlat ta'lim standartlari va o’quv dasturi. Boshlang’ich ta'lim. // O’zbеkiston Rеspublikasi Xalq ta'limi vazirligining Axborotnomasi. 7-maxsus son. –T.: «Sharq», 480 b. 8 qiziqish bilan ongli ravishda darslarga qatnashsa, mashqlarni bajarishga faol ishtirok etsa, berilayotgan bilimni to`la o`zlashtirib oladi. Keyingi darslarda o`rganiladigan bilimlarni egallashda ham o`quvchilarning imkoniyatlari hisobga olinmay, darslarni bir xil uyushtirish mashg`ulotlarning zerikarli bo`lishiga olib keladi. Bunday darslar o`quvchilarda hech qanday qiziqish uyg`otmaydi. Pirovardida bu o`quvchilar faolligining susayishiga olib keladi. Dunyoning ilg`or mamlakatlari tajribasida sinab ko`rilgan va bugun o`qish tizimimizdan mustahkam o’rin olgan ilg`or pedagogik texnologiyalar asosida ish olib borayotgan bizning mamlakatimizda ta`lim-tarbiyaga katta e`tibor berilmoqda. Qisqa vaqt ichida “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” va “Ta`lim to`g`risida qonun” ning qabul qilinishi va uning hayotga tadbiq etilishi, yosh avlod tarbiyasining umummilliy ahamiyatga ega bo`lgan ish darajasiga ko`tarilishi mamlakatimizda xalq ta`limiga ko`rsatilayotgan ulkan g`amxo`rlik hisoblanadi. Ana shunday bir sharoitda barcha fanlar qatori ona tili o`qitilishiga ham katta ahamiyat berilmoqda. Chunki ona tili barcha o`quv fanlarining asosidir. Ona tilini o`rganish bolaga ta`lim berish uni tarbiyalash va rivojlantirishda ham katta ahamiyat kasb etadi. I.2 Boshlang'ich sinflarda ta'limiy o'yinlardan foydalanishning joriy holati Boshlang'ich ta'lim jarayoni o'quvchilar ta'limiy faoliyatida ham, o'qituvchilarning pedagogik faoliyatida ham muhim davr hisoblanadi. Ushbu jarayonda o'quv-tarbiyaviy jarayonning tashkil etilganlik darajasini, hozirgi davr maktablarida savod o'rgatish jarayoniga nisbatan boshlang'ich sinf o'qituvchilarining mas'uliyatlilik darajasini aniqlash maqsadida Qarshi shahridagi 21- umumiy o'rta ta'lim maktabidagi joriy holatni o'rgandik. Ushbu maqsadda boshlang'ich sinf o'qituvchilariga anketa savollari Bilan murojaat qildik. Anketa so'rovlarida 12 nafar boshlang'ich sinf o'qituvchilari ishtirok etdilar. So'rov 9 natijalari tahlili quyidagicha bo'ldi. (Anketa savo llarining to'liq matni 1-ilovada keltirilgan). «Boshlang'ich ta'limning uzluksiz ta'limdagi o'rni qanday deb hisoblaysiz?» deb murojaat qilganim izda o'qituvchilarining barchasi bu davrning o'ta mas'uliyatli ekanligini ta'kidladilar. Bu javob bizni quvontirdi. Chunki, savod o'rgatish davriga bunday munosabat albatta, o'qituvchilar faoliyatida ham aks etishi lozim. Ammo, «Ta'limiy o'yinlarga taalluqli qanday metodik manbalar bilan tanishsiz?» deb so'raganimizda, hech bir o'qituvchi aniq javob bera olmadi. Ulardan 2 nafari boshlang'ich sinf darsliklariga qo'shimcha tarzda nashr etilgan o'qituvchi kitoblarini va davriy nashrlarda berilayotgan metodik ishlaridan xabardor ekanliklarini ta'kidladilar. Vaholanki, Sharq va G'arb pedagoglarining ta'limiy o'yinlar borasidagi yutuqlari maqtovga sazovordir. Shuningdek, boshlang'ich ta'lim darslarini tashkil etishga bo'lgan munosabat anchagina tashvishga soldi. Chunki «Boshlang'ich sinf ona tili va o'qish darslarida qanday metodlardan foydalanasiz?» deb so'raganimizda, bo shlang'ich sinf o'qituvchilarining ko'pchiligi, ya'ni 9 nafari ko'rgazmalilik, turli tarqatma materiallaridan foydalanish, tovushlardan bo'g'inlar, bo'g'inlardan so'zlar, so'zlardan esa gaplar tuzishgacha bo'lgan metodlarni sanab o'tdilar, xolos. 3 nafar boshlang'ich sinf o'qituvchisi esa alifbe va yozuv darslarini bog'lab o'qitishni yoqladilar. Yuqorida ko'rsatib o'tilgan metodlar ham, albatta samarador metodlardir. Ammo doimiy ravishda bir xil metodlardan foydalanish, o'yinqaroq bolalarni darhol anchagina jiddiy mashg'ulotlarga band etish boshlang'ich sinf darslarini kichik maktab yoshidagi bolalar uchun zerikarli va og'ir jarayon bo'lib qolishiga sabab bo'ladi. Boshlang'ich sinf o'qituvchilarining ta'limiy o'yinlarga bo'lgan munosabati ancha jiddiy. Ularning ko'pchiligi bir qator o'yinlarni boshlang'ich sinflar darslarida foydalanish uchun qulayligini aytib o'tdilar. Ammo bu o'yinlar deyarli bir xil edi. Bundan tashqari «Didaktik o'yinlardan darsning 10 qaysi qismida ko'proq foydalanasiz?» deb so'raganimizda, 10 nafar boshlang'ich sinf o'qituvchisi «Asosan dam olish daqiqalarida hamda o'tgan mavzni mustahkamlashda» deb javob berdilar. Vaholanki, to'g'ri foydalanilgan didaktik o'yinlar boshlang'ich sinf ona tili va o'qish darslarida yangi mavzuni bayon qilishda hamda mustahkamlashda eng qulay metod hisoblanadi. Zero, o'yin bilimlarni o'zlashtirish yo'lidagi har qanday mashaqqatlarni osongina engib o'tishga, qiyin jarayonni o'yinlar bilan uyg'unlashtirgan holda engillatishga yordam beruvchi ta'lim usulidir. Maktabning boshlang'ich sinf o'qituvchilariga yana «Boshlang'ich ta'lim jarayonini qiziqarli tashkil etish uchun qanday tavsiyalar berasiz?» deb murojaat qildik. Ularning 7 nafari «Boshlang'ich sinf darslarini samarali tashkil etishga doir metodik ishlanmalar va qo'llanmalar ko'proq nashr etilishi lozim» deb taklif kiritdilar. 5 nafar o'qituvchi esa «Boshlang'ich sinf o'qish va ona tilidarslari uchun ham, matematika darslari uchun ham ko'rgazmali va tarqatma materiallar tayyorlansa maqsadga muvofiq bo'lar edi» deb taklif kiritdilar. Tadqiqot davomida bir qancha o'qituvchilarning darslarini kuzatdik. Kuzatilgan 8 soatlik dars davomida o'qituvchilarimizning darslarni qiziqarli tashkil etish uchun baholi qudrat harakat qilayotganliklarini, ammo metodik va ko'rgazmali materiallarning kamligi o'qituvchilar faoliyatining bir xilligiga olib kelayotganligiga amin bo'ldik. Ular qo'llayotgan metodlar va diaktik o'yinlar bir necha yil burun ishlab chiqilgan va hozirgi kun talabiga javob bermaydi. Boshlang'ich sinf o'qituvchilari uchun o'ziga xos sinov vazifasini o'tayotgan «ochiq darslar»dagina anchagina yangiliklarni kuzatishga va darslarning qiziqarli tashkil etilatganligiga guvoh bo'ldik. Bizning niyatimiz va vazifamiz esa har bir darsni ana shunday «ochiq darslar» tarzida tashkil etish bo'lib qolmoqda. 11 II BOB. BOSHLANG'ICH TA'LIM JARAYONIDA DIDAKTIK O'YINLARDAN FOYDALANISH METODIKASI II.1. O'qish darslarini o'yinli texnologiyalar asosida tashkil etish mazmuni Ta'lim jarayonida uyushtiriladigan didaktik o'yinlar ham o'quvchilar tafakkurini rivojlantirish vositasi sanaladi. Didaktik o'yinlarga dam olish yoki vaqt o'tkazish vositasi emas, balki ta'lim beruvchi faoliyat deb qarash lozimdir. Ta'limiy o'yinlarning turli xil tasnifi mavjudligi xususida ishning birinchi bobida to'xtalib o'tgan edik. O'yinlar mazmuni va amalga oshirish shakliga ko'ra sinflarga ajratilgan edi. Quyida boshlang'ich sinf ona tili darslarida uyushtiriladigan didaktik o'yinlar va ularning mustaqil fikrlash bilan bog'liq o'ziga xos xususiyatlari haqida fikr yuritamiz. 3 Tinch o'yinlar «O'zim tekshiraman». Bunday o'yinlarni o'tkazishda kichik hajmdagi diktant matni tanlanadi va u darsning kirish qismida uyushtiriladi. O'qituvchi o'quvchilarga kichik hajmdagi diktant yozdiradi. Barcha o'quvchilar yozib bo'lishgach, o'qituvchi xattaxtaga diktantni yozib ko'rsatadi. Mabodo diktant oldin xattaxtaga yozilib, usti yopib qo'yilgan bo'lsa, o'qituvchi pardani ochadi. O'quvchilar esa unga qarab o'zlari yozgan diktantni tekshiradilar. Bunday diktantlarni alifbe davrida ham qo'llash mumkin bo'lib, o'qituvchi avvaliga faqat harflardan, so'ngra (undosh harflar bilan tanishtirilgach) bo'g'inlardan iborat quyidagicha turli variantlarda diktant yozdirsa, o'quvchilarning o'quv-biluv malakalari shakllana boradi. 1-variant: O,o, I,i, U,u, A,a, ¡,¢. 2-variant: -Lo, -no, -to, -mi, -un, -in. 3-variant: Bola, lola, ona, zar, par. 4-variant: Bugun havo issiq. 3 Umumiy o’rta ta'limning Davlat ta'lim standartlari va o’quv dasturi. Boshlang’ich ta'lim. // O’zbеkiston Rеspublikasi Xalq ta'limi vazirligining Axborotnomasi. 7-maxsus son. –T.: «Sharq», 480 b. 12 «Hikoya». O'qituvchi xattaxtaga bir nechta so'z yozib qo'yadi. O'quvchilar mustaqil ravishda shu so'zlar ishtirokida hikoya tuzadilar. Shu jarayonda ularning lug'at boyligi oshishi bilan birga, gaplarni to'g'ri tuzish, tovushlarni to'g'ri talaffuz qilish, ijodiy va mustaqil fikrlash qobiliyati shakllanadi. O'qituvchining vaqti-vaqti bilan rag'batlantirishi o'quvchilarning o'ziga bo'lgan ishonchini orttiradi. Bu o'yindan darsdan tashqari mashg'ulotlarda, to'garaklarda ham bemalol foydalanish mumkin. Masalan: Nafisa, soat, yomg'ir, kitob. «U kim? Bu nima?». Stol ustiga bir qancha predmetlar terib qo'yiladi. O'qituvchi shu predmetlardan birortasini ta'riflaydi. O'quvchilar shu belgilar asosida gap nima haqida borayotganligini topadilar. Bu o'yinning afzallik tomoni shundaki, uni dars davomida o'quvchilar diqqatini jamlash, qo'llariga dam berish maqsadida yoki yangi tovushlar bilan tanishtirish, yangi mavzuni bayon qilish jarayonida foydalanish mumkin. Bu o'yin o'quvchilarda ziyraklik, sinchkovlik sifatlarini va mustaqil fikrlash qobiliyatlarini shakllantirishga imkon beradi. Masalan: U shar shaklida. Uni mashhur sportchilarimiz ham stadionlarda o'ynaydilar. U yosh bolalarning ham sevimli o'yinchog'i. (javob: koptok). «Topag'on». O'qituvchi biror belgi asosida savol beradi. O'quvchilar shu belgini o'zida aks ettirgan predmetlar nomlarini aytadilar. Eng ko'p to'g'ri javob topgan o'quvchilar g'olib sanaladi. Bu o'yinni o'tkazish o'quvchilarga so'z turkumlari haqidagi da stlabki ma'lumotlar berish jarayonini engillashtiradi. Bundan tashqari, hozirjavoblik, mustaqillik, ziyraklik, ijodkorlik kabi sifatlarni shakllantiradi. Savol: Nima oq rangda? Javob: qog'oz, daftar, bulut, parda, qor, buvimning sochlari, .. 13 «Noto'g'ri jumla». Bu o'yin suratlar asosida o'tkaziladi. O'qituvchi suratni tasvirlab berish davomida suratga tegishli bo'lmagan jumlalarni ham ishlatadi. O'quvchilar ziyraklik bilan shu jumlani topishlari lozim. O'quvchilardan bu o'yin davomida ziyraklik, sinchkovlik, kuzatuvchanlik va diqqat talab qilinadi. Ular suratni sinchkovlik bilan kuzatish bilan bir qatorda o'qituvchining hikoyasini ham diqqat bilan tinglab turadilar. Har bir noto'g'ri jumlani topish ularning o'ziga bo'lgan ishonchi va darsga qiziqishini orttiradi. Bu o'yindan faqat ona tili darslarida emas, darsdan tashqari mashg'ulotlarda ham foydalanish mumkin. «Bo'lishi mumkin emas». O'yin davomida o'qituvchi matnni o'qiydi. O'quvchilar bo'lishi mumkin bo'lmagan voqealar ifodalangan jumla yoki gapni topishlari lozim. Hazil-mutoyiba bilan o'tadigan bu o'yin ziyraklik, sinchkovlik va kuzatuvchanlikni talab qilishi bilan birga, hikoya tinglash ko'nikmasini shakllantirishga ham yordam beradi. Bu o'yin bir necha marta o'tkazilgach, keyinchalik o'quvchilarga mustaqil ravishda shunday hikoyachalar tuzishni ham topshirish mumkin. Namuna: Dushanba dam olish kuni bo'lgani uchun Olim maktabga bormadi. U singlisi Vazira bilan hayvonot bog'iga bordi. Ular hayvonot bog'ida suvda suzib yurgan sherni, qafasda sayrayotgan baliqlarni va kattakon vahshiy bulbulni ko'rdilar. «Harflarni top». Bu o'yinni og'zaki yoki rasmli testlarda tovushlarning o'rnini topishda qo'llaniladigan rangli to'rtburchak qog'ozchalar vositasida ham o'tkazish mumkin. Bunda ikki xil rangdagi to'rtburchak qog'ozchalar olinadi. O'qituvchi so'zlarni o'qiydi. O'quvchilar esa mustaqil ravishda topish lozim bo'lgan tovush o'rnini bir xil rangdagi, qolgan tovushlar o'rnini ikkinchi xil rangdagi qog'ozchalar bilan ko'rsatadilar. Masalan «ona» so'zidagi «a» tovushining o'rnini rangli qog'ozchalar bilan shunday ko'rsatadilar: 14 yoki tovushlar sxemasini quyidagicha chizib ko’rsatadilar: O'qituvchi bu o'yindan savod o'rgatishda samarali usul sifatida foydalanishi mumkin. O'quvchilarning nutqini rivojlantirish maqsadida o'yinni og'zaki ham o'tkazish mumkin. Masalan: «Maktab» so'zidagi «a» tovushining o'rnini topib aytish kerak bo'lsin. «Maktab» so'zida «a» tovushi birinchi bo'g'inda ikkinchi o'rinda «m» tovushidan keyin turibdi, ikkinchi bo'g'inda esa «t» tovushidan keyin ikkinchi o'rinda turibdi. «O'qib ko'r-chi». O'qituvchi o'quvchilarga yozma va bosma harflar bilan katta-katta qilib yozilgan so'zlarni ko'rsatadi. O'quvchilar o'qiydilar. Tez va to'g'ri o'qigan o'quvchilar rag'batlantiriladi. Shu xildagi o'yinlar vositasida o'quvchilarning o'qish texnikasi shakllantiriladi. Bu o'yinni «Alifbe» davrida ham qo'llash mumkin. Uni undosh tovushlar hali o'rganilmagan davrda faqat tovushlar, keyinroq esa bo'g'inlar, so'zlar, gaplar vositasida o'tkazish mumkin. «Davom ettir». Bu o'yinda o'qituvchi hikoya boshlaydi. O'quvchilar uni mustaqil davom ettiradilar. Bunda o'quvchilarda ijodkorlik, mustaqil fikrlash qobiliyati rivojlanib, bayon yoki insho kabi ijodiy ishlar yozish ko'nikmasi rivojlanadi va so'z boyligi ortadi. Bun dan tashqari, ularda o'ziga ishonch hissi shakllanib boradi. «Davom ettir» o'yinidan ona tili, o'qish darslarida yoki darsdan tashqari mashg'ulotlarda foydalanish mumkin. 15 Masalan: «Bugun men barvaqt maktabga kelayotganimda ... ». «Safar». O'quvchilarga maktabdan yoki o'z uylaridan ma'lum bir joygacha bo'lgan yo'lni tasvirlash topshiriladi. O'quvchilar bir necha kun davomida «ob'ekt»ni kuzatadilar va uni og'zaki tasvirlab beradilar. Sinchkovlik, ziyraklik, kuzatuvchanlik, atrof-muhitga diqqat-e'tibor talab etiladigan bu o'yin vositasida Vatanga e'tiqod, tabiatga muhabbat hislarini tarbiyalash mumkin. Bundan tashqari, o'quvchilarning nutqi rivojlanadi, lug'at boyligi ortadi, mustaqil fikrlash malakalari shakllanadi. Shu bilan birgalikda o'quvchilarning yo'l harakati qoidalarini qay darajada bilishlarini ham aniqlash mumkin. «Safar» o'yinidan mustahkamlash darslarida yoki darsdan tashqari mashg'ulotlarda foydalanish mumkin. Masalan: Uydan sport majmuasigacha bo'lgan yo'l. Men darsdan keyin sport majmuasidagi kurash to'garagiga qatnayman. U erga borish uchun uydan chiqib, chap qo'l tarafga qarab yuraman. Katta yo'ldan o'tish uchun piyodalarga ajratilgan yo'lak bo'ylab borib, svetoforning yashil chirog'i yonganda maxsus ajratilgan joydan o'tib olaman. To'g'rida sport majmuasi ko'rinib turadi. «Sirli so'z». O'qituvchi o'quvchilarga sirli katakchalarda bir xil so'z necha marta yozilganligini topishni aytadi. Eng ko'p topgan o'quvchi g'olib sanaladi. «Sirli so'z» o'yini o'quvchilarni boshqotirmalarni hal etishdagi dast labki ma'lumotlar bilan tanishtiradi va ularning fikr doirasini kengaytirishga yordam beradi. Masalan: Quyidagi katakchalarda «Kiyik» so'zi necha marta yozilgan? 1-rasm «Zanjir». O'qituvchi o'yinni boshlab o'quvchilarga bitta so'z aytadi. O'quvchilar bu so'z qaysi harf bilan tugagan 16K I Y I K I I I I I Y I Y I Y I I I I I K I Y I K bo'lsa, shu harf bilan boshlanuvchi so'zni topib aytadilar. So'z o'yini shu tarzda davom etadi. Bu o'yin 1-sinflarda so'zlar, yuqori sinflarda esa maqollar, tez aytishlar, hikmatli so'zlar yoki she'riy baytlar vositasida o'tkazilishi mumkin. Bunday o'yinlarning o'tkazilishi o'quvchilarning xotirasini mustahkamlaydi, hozirjavoblikka, must aqil fikrlashga o'rgatadi. Bu o'yindan ona tili va o'qish darslarida dam olish daqiqalarida yoki darsni boshlashdan avval o'quvchilar diqqatini to'plab olish maqsadida foydalanish mumkin. Masalan: Tabiat, taom, maymun, nok, kitob, botir, rayhon, ... . «O'yin-topishmoq». Bu o'yindan darsning ma'lum bir qismida kichik hajmda yoki darsdan tashqari mashg'ulotlarda katta hajmda foydalanish mumkin. U quyidagi tartibda o'tkaziladi. O'qituvchi biror bir narsani topishmoqlar yoki so'zlar vositasida uch marta ta'riflaydi. Birinchi ta'rif murakkab, ikkinchi ta'rif engilroq, uchinchi ta'rif esa juda engil bo'ladi. Birinchi ta'rifdanoq to'g'ri javobni topgan o'quvchiga «3» ball, ikkinchi ta'rifda to'g'ri javobni topgan o'quvchiga «2» ball, uchinchi ta'rifda to'g'ri javobni topgan o'quvchiga esa «1» ball beriladi. Bu o'yinni bir o'quvchi bilan og'zaki yoki ko'pchilik o'quvchilar bilan yozma ravishda o'tkazish mumkin. Bunday o'yinlar o'quvchilar uchun qiziqarli bo'lib, ularning fikrlash darajasini aniqlash va rivojlantirishga yordam beradi. Masalan: 1-ta'rif: Aytishlaricha, u shunaqa oq ko'ngil ekanki, mabodo biror kishini chaqib qo'ysa, xafa bo'lganidan, o'zi halok bo'lar ekan. 2-ta'rif: U hashorotning nomiga shirinlik nomi ham qatnashgan. 3-ta'rif: Guldan-gulga qo'nar u, Sharbat yig'ib jo'nar u. Yig'ib o'zi emaydi, Uyasiga to'playdi. Hosili men-u senga, 17 Kim nomin aytar menga? (Asalari) «Bu meniki». O'qituvchi harf yozilgan kartochkalarni o'quvchilarga tarqatadi. Har bir kartochkada har xil harf yozilgan bo'ladi. Shundan so'ng o'qituvchi so'zlarni o'qiy boshlaydi. O'quvchilar qo'llaridagi kartochkada yozilgan harf bilan boshlanadigan so'zni eshitishlari bilanoq «Bu meniki» deb javob berishlari shart. O'qituvchi so'zlarni tezroq o'qiydi, o'quvchilar ziyraklik bilan tinglaydi. «Tez javob». O'qituvchi yoki boshlovchi o'quvchilar qatorini oralab yurib, o'quvchilardan birini turg'izadi va biror narsaning nomini aytadi. O'quvchi shu narsa mansub bo'lgan turga kiruvchi so'z topib aytishi lozim. Javob to uchgacha sanaguncha aytilishi kerak. Javob berolmagan o'quvchi o'yindan chiqariladi. O'yin bitta o'quvchi qolguncha davom ettiriladi. Bunday o'yin davomida o'quvchilarda hozirjavoblik, mustaqil fikrlash qobiliyati rivojlanib, atrof-muhitni sinchkovlik bilan kuzatadi, atrofdagi sodir bo'layotgan voqea va hodisalarga qiziqishi ortadi. Masalan: O'qituvchi: «Hayvon». O'quvchi: «It». O'qituvchi: «Badiiy film». O'quvchi: «Abdullajon». O'qituvchi: «O'quv quroli». O'quvchi: «Daftar». O'qituvchi: «Qizlar ismi». O'quvchi: «Munavvar» ... . «Rebus». Rebus boshlang'ich sinf o'quvchilarida juda sodda ko'rinishda berilib, surat, belgilar asosida hal etiladigan boshqotirmadir. Rebuslarni hal etish uchun, avvalambor, suratda nima tasvirlanganini topish lozim bo'ladi, shundan so'ng shartli belgilar asosida yangi so'z hosil 18 qilinadi. Shu tariqa rebus hal etiladi va u erda qanday so'z yashiringani topiladi. Rebuslarda shartli belgilar quyidagicha bo'lishi mumkin: 1.Rasm yonidagi biror-bir harf o'chirilib yoniga boshqa bir harf yozib qo'yilgan bo'lsa, demak, rasmda nima tasvirlangani topiladi va shu so'zdagi o'chirilgan harf o'rniga tegishli harf qo'yiladi. Masalan: E O Rasmdan «Besh» so'zini o'qiymiz. «YE» harfi o'chirilgan va uning yonida «O» harfi turibdi. Demak, biz «besh» so'zidagi «YE» harfi o'rniga «O» harfini qo'yamiz va «bosh» so'zini hosil qilamiz. 2.«‘». Bu belgi so'zning birinchi harfini olib tashlash lozimligini bildiradi. Masalan: ‘ «Kit» so'zining birinchi harfini olib tashlaymiz va «it» so'zini hosil qilamiz. 3.«,». Bu belgi so'zning oxirgi harfini olib tashlash lozimligini bildiradi. Masalan: , Demak, «To'rt» so'zining oxirgi harfini olib tashlaymiz va «to'r» so'zini hosil qilamiz. Masalan, quyidagi rebusda «Tinchlik baxt keltirar» hikmatli so'zi yashiringan. 195 Kit 4 2-rasm «Krossvord». Krossvord o'yinini o'tkazish uchun o'quvchilar yoshiga mos holda juda sodda ko'rinishdagi krossvordlar tuzib olinadi. O'quvchilar mustaqil ravishda javoblarni topib yozadilar. Krossvordlar dastlab o'qituvchi boshchiligida hal etiladi. O'quvchilarda krossvordlarni hal etish ko'nikmalari paydo bo'lgandan keyin o'qituvchi nazorati ostida mustaqil hal etadilar. «Krossvord» o'yini o'quvchilar dunyoqarashini o'stirish bilan birgalikda ularning so'zlar ma'nosini yodda saqlab qolishlariga ham imkon beradi. O'yin avvalida katakchalarga so'zlarni o'qituvchi yozib bergan bo'lsa, keyingi so'zlarni o'quvchilar ham navbat bilan yozishlari mumkin. Katakchalarni to'ldirishda o'quvchilarning bevosita ishtiroki ularning o'yinga bo'lgan qiziqishlarini oshiradi. Agar krossvordda kalit so'z mavjud bo'lsa, katakchalar to'ldirib bo'lingach, o'qituvchi ajratib ko'rsatilgan (qalin chiziq bilan chegaralangan) katakchalarda yozilgan so'zlarni o'quvchilar bilan birgalikda o'qiydi. O'quvchilarni mustaqil fikrlashga o'rgatishda krossvordlardan darsda va darsdan tashqari mashg'ulotlarda foydalanish mumkin. 20 II.2. Boshlang'ich sinf ona tili darslarida o'yinli texnologiyalardan foydalanish yo'llari Savod o`rgatish davrida qo`llaniladigan grammatik o`yinlar o`quvchi imkoniyatlarini to`la ishga solish, har bir tovush va harfning eng nozik tomonlariga alohida diqqat bilan qarashga undaydi. Bu davrda qo`llaniladigan grammatik o`yinlar ham hilma-hil bo`lib , o`quvchiga bilim berish, uni toliqishdan saqlash , o`zi bajargan ishdan zavqlanish imkoniyatini yaratadi . 1 -sinf bolalariga bilim berish o`yin asosiga qurilsa samarali natijalarga erishish mumkin . Bu yoshdagi bolalarni toliqtirmaslik , o`qish va yozuv darslarini qiziqarli tashkil etish , sidirg`ali o`qish, husnixat malakalarini shakllatirish va mustahkamlash uchun yozuv mashg`ulotlarini to`g`ri tashkil qilsh ,o`yin shaklida uyushtirish zarur . O`quvchilar bilan grammatik o`yinlar uyushtir ilar ekan , ularga barcha o`quvchilarni to`g`ri va chiroyli yozuvda xato va kamchiliklarga yo`l qo`yadigan o`quvchilarni ko`proq jalb qilish kerak . Boshlang`ich sinf o`quvchilari fonetikadan bir qator bilimlarni egallaydilar. Unli, undosh tovushlarni tal affuz qilish va taqqoslash asosida farqlaydilar. Undosh tovushlarning jarangli va jarangsiz talaffuz etilishi, jufti bor va jufti yo`q jarangli va jarangsiz undosh tovushlar haqida amaliy bilim oladilar. Bu borada boshlang`ich sinflarda qo`llaniladigan tek shirish metodi tovushlarning jarangli yoki jarangsiz ekanligini anglab olish imkonini beradi. Bu o`z navbatida to`g`ri yozishda qo`l keladi. Shuningdek bu sinflarda bo`g`in va uning turlari, urg`uli va urg`usiz bo`g`inlar, tovushlarning bir-biriga ta`siri haqida amaliy bilim oladi. Bularning barchasini o`zlashtirib olish bir qator murakkabliklar tug`diradi. Shu tufayli boshlang`ich sinflarda fonetikaga oid didaktik o`yinlardan foydalanish qo`l keladi. “ So`z tuzish “ o`yini. O`yin savod o`rgatish davrida o`tkaziladi . Bu o`yinlarni bajarish o`quvchilarga tovushning so`z hosil qilishidagi ahamiyatini to`laroq tushunib 21 olish imkonini beradi. O`quvchilar ushbu o`yinda ishtirok etar ekan, so`zlarning turli- tuman usullar bilan hosil bo`lishi katta qiziqish uyg`otadi. O`zlari hosil qilgan yangi so`zlardan bevosita zavq olishga muvaffaq bo`ladi. So`z tuzish o`yini savod o`rgatishning tarkib –tahrir (analitik –sintetik) tovush metodi asosida bajariladi. Ushbu metodning ikkinchi qismi tuzish ,qurish ,birlasht irish singari ma`nolarni bildiradi. So`z tuzish o`yini ham aynan so`zga hilma- hil tovushlarni, bo`g`inlarni qo`shish orqali hosil bo`ladi. Bu o`yinni bajarishda so`zga turli hil usullar bilan tovush qo`shib yangi so`z hosil qiladi. «Sirli kataklar» o`yini O`qituvchi ko`rgazmani ko`rsatib, kerakli harflarni qo`yib so`zlarni o`qishni aytadi. Bunday ko`rgazmalar alifbe kitobining hamma mavzusida bor.kitobning sahifalarida o`rganilayotgan tovush va harf bilan bog`liq narsa – buyumlarning rasmi berilgan. Shu rasmlarning ostiga katakchalar ilova qilingan. Katakchalar soni harflar soniga teng bo`lganligi o`quvchilarning o`yinni to`g`ri bajarishiga yordam beradi. Bu o’yinni uyushtirishda o’quvchilar guruhiga ikki-uchtadan shunday topishmoqlar beriladi. “Bo’g’inlardan so’z tuzish’’ o’yini. Xattaxtaga yozma harflar bilan oila, ona, ana, tola, Lola, Ali so’zlari yozib qo’yiladi. O`quvchilar kesma bo`g`inlar yordamida shu so`zlarni yozadilar. L tovushi so`zning qayerida kelayotganini aniqlaydilar. L tovushi qatnashmagan so`zlaning aralashtirilib berilishi o`quvchilar diqqatini orttiradi. Bunday o`yinlarni boshqa harflarni o`rganish davomida ham qo`llash mumkin. D harfini o`rganish jarayonida Odil, Madina, Dildora, dala, dada, odob singari so`zlarni kesma bo`g`inlar yordamida yozish mumkin. Birinchi bo`lib yozib bo`lgan o`quvchi o`yin g`olibi hisoblanadi va rag`batlantiriladi. 22 «Harflarni tanlab so`z tuz». Xattaxtaning oldingi qismiga bir hil kattalikdagi harflar kartatekasi terib qo`yilgan. Ularda aralash berilgan harflar ishtirokida Lola , bobo, kitob, so`zlarini tuzish talab qilinadi. Ushbu harflar uch hil rangdagi kartonga yoziladi. Harflarni endi tanib olayotgan o`quvchilarga mo`ljallanadi. O`quvchilar dastlab o`qituvchi topshirig`iga asosan 1-bola yashil rangdagi, 2-o`quvchi sariq rangdagi 3-o`quvchi ko`k rangdagi; harflarni tanlaydi. O`zlari to`plagan harflarni ma`lum bir tartibda joylashtirib chiqib so`zlarini yozadi. Ba`zan xattaxtaga chiqqan o`quvchi so`zni tuza olmasa, o`z qatoridan boshqa o`quvchi chiqib to`g`irlashi mumkin. Bu o`yin o`quvchilarning kuzatuvchanligini oshiradi. Qochoq boshliqni top Bu o`yinda o`quvchining tovushlar va harflar yuzasidan olgan bilimlari mustahkamlanadi.Bosh va kichik harflarning ishlatilishi haqidagi nazariy bilimi takrorlanadi. O`yin sharti quyidagicha tushuntiriladi. O`qituvchi ko`chma xattaxtaga birinchi harflari tushirib qoldirilgan so`zlarni yozib qo`yadi.O`yin qatnashchilari kerakli harflarni topib so`zni to`liq yozadi. Berilgan so`zlar: ....... arg`ona, .....uzrabot, ...erabod, .... erma, .....oyda,....... aram, .... ... iziriq. 23 Xulosa Boshlang'ich sinf darslarining asosiy maqsadi boshlang'ich sinf o'quvchilarining og'zaki va yozma nutq malakalarini shakllantirish, mustahkam bilim hosil qilish, jamiyatning hamma sohalarida ijodiy faoliyat ko'rsata oladigan s avodli va madaniyatli kishilarni tarbiyalab etishtirishdan iboratdir. Umumiy ta'lim maktablarining asosiy vazifalari yosh avlodga fan asoslaridan chuqur va mustahkam bilim berish, ularni amalda qo'llash malakalarini yaratishdir. Bu vazifani amalga oshirishda savod o'rgatish jarayoni mas'uliyatli davr hisoblanadi. Boshlang'ich sinf darslarini qiziqarli tashkil etish bilim o'zlashtirish jarayonidagi mashaqqatlarni osongina engib o'tishga yordam beradi. Shu maqsadda kurs ishini bajarish davomida izlanishlar olib bordik, boshlang'ich ta'limning tarixi va mazmuni, didaktik o'yinlar, ularning turlari bilan tanishib chiqdik va tajriba-sinov ishlarini olib bordik. Natijada, quyidagi xulosalarga keldik: 1. Boshlang'ich sinf darslari uzluksiz ta'lim tizimida bilimli yoshlarni tayyorlashdagi muhim davr hisoblanadi. Shu sababli doimiy ravishda amaliyotchi o'qituvchilar, tadqiqotchilar metodist olimlar faoliyatining muhim tadqiqot ob'ekti bo'lib kelmoqda. 2. Boshlang'ich sinf darslari asosan alifbe, ona tili va o'qish darslari shaklida amalga oshirilib, bunday darslarda analitik metod, sintetik metod, harfiy metod bilan birgalikda ta'limiy o'yinlardan ham keng foydalanish maqsadga muvofiqdir. 3. Kichik maktab yoshidagi bolalar hayoti va faoliyatida asosiy yeakchi o'rin tutadi. Ular har bir topshiriq yoki vazifani o'yin bilan uyg'unlashtirgan holda amalga oshirishga harakat qiladilar. Tajribali boshlang'ich sinf o'qituvchilari o'yindan bolalar uchun yangi va murakkab bo'lgan ta'lim jarayonini qiziqarli tashkil etish usuli sifatida foydalana oladilar. 24 4. Ta'limiy o'yinlar boshlang'ich ta'lim jarayonini qiziqarli tashkil etish bilan birga bolalarni aqlan va jismonan chiniqtirish vazifalarini ham o'taydi. 5. Boshlang'ich ta'lim jarayonida ona tili va o'qish darslarining tashkil etilganligi joriy holatini o'rganish asosida hanuzgacha ta'limiy o'yinlarning imkoniyatlaridan to'liq foylanilmayapti, degan xulosaga keldik. 6. Boshlang'ich ta'lim jaraonida didaktik o'yinlardan foydalanishga doir metodik qo'llanmalar, ko'rsatmalar, ko'rgazmali qurollar tayyorlanishi va nashr etilishi hozirgi kun talablaridan biridir. 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. G'afforova T., Nurullaeva Sh. Boshlang'ich sinflar ona tili darslarida didaktik o'yinlar va mustaqil ishlar. –Qarshi: Nasaf,2003.–54 b. 2. G'afforova T., Nurullaeva Sh., Haydarova O. Boshlang'ich sinflar uchun ona tili va o'qishdan didaktik materiallar. –Toshkent: Ilm ziyo, 2004. 3.Sh.M. Mirziyoyev “Erkin va farovon demokratik O’zbekiston Davlatini birgalikda barpo etamiz” –T.: “O’zbekiston” 2016-y 56-b. 4.Sh.M. Mirziyoyev “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak”. –T.: “O‘zbekiston” 2017 y. -104-b. 5.Sh.M. Mirziyoyev “Qonun usutuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovoniligining garovi”–T.: “O‘zbekiston” 2017 y. -48- 6.Sh.M. Mirziyoyev “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz”–T.: “O‘zbekiston” 2017 y. -488-b. 7.Sh.M. Mirziyoyev “Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz”. –T.: “O‘zbekiston” 2017 y. -592 b. 8.Abdullayeva Q. Va b. O’qish axborot vositalarii. (Bilim bog’i) 2-sinf. – T.: O’qituvchi, 2003 y., 192 9.Adizov B. R. Boshlanqich ta'limni ijodiy tashkil etishning nazariy asoslari. 13.00.01. — pеdagogika nazariyasi va tarixi. — T.:2003 y, 44 b. 10.Boshlanqich ta'lim Kontsеpsiyasi //Boshlanqich ta'lim, 1998, №6, 15-18 11.Jumaboеv M. Bolalar adabiyoti. Darslik–majmua. –T.: O’qituvchi, 1994 12.Saidahmеdov N. Pеdagogik amaliyotda yangi pеdagogik tеxnologiyalarni qo’llash tеxnologiyalari. Toshkеnt: 2000 y. - 46 b. 13.Umumiy o’rta ta'limning Davlat ta'lim standartlari va o’quv dasturi. Boshlang’ich ta'lim. // O’zbеkiston Rеspublikasi Xalq ta'limi vazirligining Axborotnomasi. 7-maxsus son. –T.: «Sharq», 480 b. 26 14.Umarova M, Hakimova Sh. O’qish kitobi. 3-sinf.(to’ldirilgan 10 nashri) T.:«Cho’lpon», 2010 y. 224 15.Shojalilov A., Toshmatova G., Matjonov S., Sariеv Sh. O’qish kitobi. 4– sinf uchun darslik. – T.: O’qituvchi, 2001. –352 Internet materiallari www.referat.arxiv.uz www.bilimdon.uz www.ziyonet.uz www.tatu.uz 27

1-sinf savodga o’rgatish davrida o’yinli texnologiyalardan foydalanish.

Купить