1919-1933 - yillarda Buyuk Britaniya - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	25000UZS
Hajmi	55.8KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	05 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Kamoldjon Isroilov

Ro'yxatga olish sanasi 05 Mart 2026

1 Sotish

1919-1933 - yillarda Buyuk Britaniya

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI

60220300-Tarix (mamlakatlar va yo‘nalishlar bo‘yicha)

-guruh talabasi
JAHON TARIXI
fanidan
1919-1933-yillarda Buyuk Britaniya
mavzusida tayyorlagan
KURS ISHI

Ilmiy rahbar:

– 2025 -yil
Mundarija

Kirish …………………………………………………………...………………..3-6
I BOB. BUYUK BRITANIYANING URUSHDAN KEYINGI SIYOSIY VA
IJTIMOIY AHVOLI (1919–1924).
1.1 Birinchi jahon urushidan keyingi siyosiy tizi va davlat boshqaruv ……….7-12
1.2 Ijtimoiy muammolar, ishchilar harakati va Leyboristlar partiyasining
kuchayishi …………………………………………………....... 12-14
II BOB. BUYUK BRITANIYANING IQTISODIY RIVOJLANISHI VA
TASHQI SIYOSATI (1925–1933).
2.1 Iqtisodiy tanazzul, Buyuk Depressiya va davlat siyosati ………………....15-19
2.2 Tashqi siyosat, Millatlar Ligasi va Britaniya imperiyasining zaiflashuvi…19-22
Xulosa …………………………………………………………………….…...23-25
Foydalanilgan adabiyotlar …………………………………………………...26-29
2

KIRISH
Kurs ishi mavzuning dolzarbligi. Hozirgi globallashuv va murakkab
geosiyosiy jarayonlar sharoitida rivojlangan davlatlarning tarixiy tajribasini chuqur
o‘rganish alohida ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Xususan, Buyuk
Britaniyaning 1919–1933-yillardagi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyot
jarayonlarini tahlil qilish bugungi kunda davlat boshqaruvi, ijtimoiy siyosat va
xalqaro munosabatlar sohasidagi muammolarni anglashda muhim o‘rin tutadi.
Ushbu davr Buyuk Britaniya tarixida burilish davri bo‘lib, u urushdan keyingi
chuqur inqirozlar, iqtisodiy tanazzul va siyosiy tizimning yangilanishi bilan
tavsiflanadi.
Birinchi jahon urushidan keyin yuzaga kelgan iqtisodiy va ijtimoiy
muammolar Buyuk Britaniya jamiyatining barcha qatlamlariga ta’sir ko‘rsatdi.
Ishsizlikning keskin oshishi, sanoat ishlab chiqarishining pasayishi va aholining
turmush darajasining yomonlashuvi davlatning iqtisodiy siyosatini tubdan qayta
ko‘rib chiqishni taqozo etdi. Ayniqsa, 1929-yilda boshlangan Buyuk Depressiya
sharoitida davlatning iqtisodiyotga aralashuvi, ijtimoiy himoya tizimining
kengaytirilishi va moliyaviy islohotlarning amalga oshirilishi hozirgi davr iqtisodiy
inqirozlarini boshqarish tajribasi bilan bevosita bog‘liqdir. Shu nuqtayi nazardan,
mazkur tarixiy tajribani o‘rganish bugungi kunda yuzaga kelayotgan global
iqtisodiy muammolarni tahlil qilishda dolzarb hisoblanadi.
Mazkur davrning dolzarbligi yana shunda namoyon bo‘ladiki, aynan
1919–1933-yillarda Buyuk Britaniyada ijtimoiy davlat g‘oyalarining
shakllanishiga asos solindi. Ishchilar harakatining kuchayishi, kasaba
uyushmalarining faoliyati va Leyboristlar partiyasining siyosiy maydonga chiqishi
natijasida davlatning ijtimoiy mas’uliyati ortdi. Bu jarayonlar zamonaviy
demokratik jamiyatlarda ijtimoiy tenglik, mehnat huquqlari va aholining zaif
qatlamlarini himoya qilish masalalarining tarixiy ildizlarini ochib beradi. Bugungi
kunda ham ko‘plab davlatlar ijtimoiy siyosatni takomillashtirish yo‘lida aynan shu
davr tajribasiga murojaat qilmoqda.
3

Shuningdek, Buyuk Britaniyaning 1919–1933-yillardagi tashqi siyosati va
imperiya boshqaruvidagi o‘zgarishlar ham dolzarb ahamiyatga ega. Mustamlaka
tizimidagi inqirozlar, milliy-ozodlik harakatlarining kuchayishi va imperiyaning
asta-sekin zaiflashuvi hozirgi xalqaro munosabatlarda mustamlakachilikdan
keyingi jarayonlarni tushunishda muhim tarixiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Millatlar
Ligasi doirasidagi faoliyat esa bugungi xalqaro tashkilotlar, xususan, Birlashgan
Millatlar Tashkiloti faoliyatini tahlil qilishda muhim tarixiy tajriba sifatida
qaraladi.
Xulosa qilib aytganda, Buyuk Britaniyaning 1919–1933-yillardagi tarixini
o‘rganish nafaqat tarixiy bilimlarni boyitadi, balki zamonaviy siyosiy, iqtisodiy va
ijtimoiy jarayonlarni chuqurroq anglash imkonini beradi. Shu sababli mazkur kurs
ishi mavzusi bugungi kunda ham ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb bo‘lib, tarix,
siyosatshunoslik va xalqaro munosabatlar fanlari uchun muhim ahamiyat kasb
etadi.
Kurs ishi tadqiqotining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi
1919–1933-yillarda Buyuk Britaniyaning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish
jarayonlarini kompleks va tizimli ravishda tahlil qilish, ushbu davrda yuz bergan
muhim tarixiy voqealar va jarayonlarning mohiyatini ochib berishdan iboratdir.
Shuningdek, urushdan keyingi inqirozlar sharoitida Buyuk Britaniya davlat
siyosatining o‘zgarishi hamda ijtimoiy davlat konsepsiyasining shakllanish
bosqichlarini yoritish kurs ishining muhim maqsadlaridan biri hisoblanadi.
Mazkur kurs ishining maqsadi – 1919–1933-yillarda Buyuk Britaniyaning
siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish xususiyatlarini kompleks tarzda tahlil
qilishdan iborat.
Mazkur maqsadga erishish uchun kurs ishida quyidagi vazifalar belgilandi:
-Birinchi jahon urushidan keyin Buyuk Britaniyada yuzaga kelgan siyosiy
vaziyatni tahlil qilish;
-Urushdan keyingi yillarda davlat boshqaruvi tizimi va siyosiy partiyalar
faoliyatidagi o‘zgarishlarni o‘rganish;
4

-Ijtimoiy muammolar, ishsizlik va ishchilar harakatining kuchayish
sabablarini aniqlash;
-Leyboristlar partiyasining siyosiy maydonga chiqishi va uning tarixiy
ahamiyatini ko‘rsatib berish;
-Buyuk Depressiya davrida Buyuk Britaniya iqtisodiyotining holatini tahlil
qilish;
-Davlatning iqtisodiyotga aralashuvi va ijtimoiy siyosatdagi o‘zgarishlarni
yoritish;
-Buyuk Britaniyaning tashqi siyosati va imperiya tizimidagi inqirozlarni
tahlil qilish.
Tadqiqot ob’yekti . Mazkur kurs ishining tadqiqot obyekti sifatida 1919–
1933-yillarda Buyuk Britaniyada kechgan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlar
majmui olinadi. Ushbu davr mamlakat tarixida muhim burilish bosqichi bo‘lib,
urushdan keyingi tiklanish, iqtisodiy tanazzul va siyosiy tizimning yangilanishi
bilan xarakterlanadi.
Kurs ishining tadqiqot predmeti esa 1919–1933-yillarda Buyuk Britaniyada
olib borilgan ichki va tashqi siyosat, iqtisodiy islohotlar, ijtimoiy harakatlar hamda
siyosiy partiyalar, xususan, Leyboristlar partiyasining faoliyati bilan bog‘liq
jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, Buyuk Depressiya sharoitida davlatning
iqtisodiyot va ijtimoiy hayotga ta’siri tadqiqot predmetining muhim jihatlaridan
biri hisoblanadi.
Davriy (xronologik) chegaralanishi. Ushbu kurs ishida 1919-1933-yillarda
Buyuk Britaniya Imperiyasining tarixi yoritib beriladi.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kirish, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
5

I BOB. BUYUK BRITANIYANING URUSHDAN KEYING SIYOSIY VA
IJTIMOIY AHVOLI (1919–1924)
1.1. Urushdan keyingi siyosiy tizim va davlat boshqaruvi
Birinchi jahon urushi Buyuk Britaniya tarixida chuqur iz qoldirdi. Garchi
mamlakat g‘oliblar safida bo‘lgan bo‘lsa-da, urush iqtisodiyot, ijtimoiy hayot va
siyosiy tizimga og‘ir zarba berdi. Urush yillarida sanoat harbiy ehtiyojlarga
bo‘ysundirildi, tinch ishlab chiqarish qisqardi, davlat qarzi esa keskin oshdi.
1919–1933-yillar Buyuk Britaniya uchun o‘tish davri bo‘lib, bu davrda eski
liberal iqtisodiy model asta-sekin o‘z imkoniyatlarini yo‘qota boshladi. Jamiyatda
ishchilar sinfining faolligi kuchaydi, Leyboristlar partiyasi siyosiy maydonda
yetakchi kuchga aylandi. Shu bilan birga, Buyuk Britaniya tashqi siyosatda
imperiyani saqlab qolish va xalqaro barqarorlikni ta’minlashga urinib ko‘rdi.
1919-1933-yillarda Buyuk Britaniya Birinchi jahon urushi dan keyingi
tiklanish, mustamlakalardagi milliy ozodlik harakatlari (ayniqsa Hindistonda
Gandi boshchiligidagi), imperiyaning davlatlar hamdo stligiga aylanishiʻ
(dominionlarning mustaqilligi), shuningdek, 1929-yilgi Jahon iqtisodiy tanazzuli
( Buyuk Depressiya ) ta sirida iqtisodiy qiyinchiliklarni boshdan kechirdi va siyosiy
ʼ
jihatdan o zgarishlar davrini o tkazdi.
ʻ ʻ
 Hindiston va mustamlakalar: 1919-yildagi kabi voqealar mustaqillik
harakatini kuchaytirdi. Mahatma Gandi boshchiligidagi hamkorlik qilmaslik
harakati o sdi, Gandi 1922-yilda qamoqqa olinib, bu mustaqillik kurashining
ʻ
kuchayishiga sabab bo ldi.
ʻ
 Imperiya tarqalishi: 1923-yilgi va ayniqsa 1926-yilgi Imperiya
konferensiyalari mustamlakalar (dominionlar)ning metropoliyadan mustaqil tashqi
siyosat yuritishiga imkon berdi. Bu esa imperiyaning “Britan davlatlari
hamdo stligi”ga aylanishiga yo l ochdi
ʻ ʻ 1
.
 Iqtisodiy qiyinchiliklar: 1929-yildagi katta iqtisodiy tanazzul Britaniya
iqtisodiyotiga katta ta'sir ko'rsatdi, ishsizlik o'sdi va ijtimoiy keskinlik kuchaydi.
1
Karimov I.A. Jahon tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2010. – 376-bet.
6

 Siyosiy o zgarishlar:ʻ Bu davrda liberal, ishchilar partiyasi va konservativ
hukumatlar navbatma-navbat boshqaruvga keldi, ammo davlat siyosatida
imperiyani saqlab qolish va iqtisodiy qiyinchiliklarni yengish asosiy muammo
bo lib qoldi.
ʻ
Birinchi jahon urushi yillarida Angliyada ishlab chiqarish va kapitalning
konsentratsiyasi o‘sdi. Kichik va o‘rta korxonalarning majburiy
kooperativlashtirilishi hamda banklarning birlashuvi ro‘y berdi. Ayni shu
jarayonda yirik London banklari - “Lloyd”, “Barklay”, “Midlend”, “Vestminister”
va ingliz bankidan iborat “katta beshlik” vujudga keldi. Ularning tasarrufida
Angliya pul resurslarining 85 foizi jamlangan edi. Sanoatda oltita yirik monopoliya
paydo bo‘ldi. Bular “Royyal Datch shell” (neft), “Ingliz-Eron neft kompaniyasi”
(neft), “Yunilever” (keng iste’mol mahsulotlari), “Imperial kemikl indastriz”
(kimyo sanoati), “Danlop rabbers” (kauchuk, rezina) va “Vikkers” (qurolyarog‘)
edi 2
. Mazkur olti yirik monopoliya amalda ishlab chiqarishning barcha sohalarida
hukmron edi. Beshta eng yirik bank bilan birgalikda ular Angliya ichki va tashqi
siyosatining yo‘nalishlarini ham belgilardilar. Biroq, Birinchi jahon urushida
Germaniya va uning ittifoqchilari ustidan qozonilgan g‘alaba ko‘p zararlar evaziga
bo‘ldi. Angliya jahonda moliya ustunligidan mahrum bo‘ldi. Urush harajatlari
11 milliard funt sterlingni tashkil etdi.
Davlat qarzi 1913-yilda 645 million funt sterling bo‘lsa, 1919-yilda qariyib
7 milliard 800 million funt sterlingga yetdi. Urushdan oldin ko‘pgina
mamlakatlarga hatto AQSHga ham qarz berib kelgan Angliyaning o‘zi AQSHdan
(1919-yilda 850 million funt sterlingdan ortiq) qarzdor bo‘lib qoldi. Urushda
Angliya tomonidan 747,7 ming kishi halok bo‘ldi, 1 million 693 ming kishi
yarador bo‘ldi. U savdo flotining 70 % idan ajraldi. Jahon bozorida Angliyaning
pozitsiyasi sezilarli darajada bo‘shashib qoldi 3
. AQSH harbiy floti tez rivojlanib
ketganligidan Angliya harbiy-dengiz flotining jahon flotidagi salmog‘i kamaydi.
Urushdan so‘ng Angliyaning iqtisodiyoti ancha zaiflashib, keyinchalik uzoq
vaqtgacha deyarli turg‘unlik holatida bo‘ldi. Sanoat mahsulotining hajmi bu davrda
2
Taylor A.J.P. English History 1914–1945. – London, 1992. – P. 143.
3
Morgan K.O. The Oxford History of Britain. – Oxford, 2001. – P. 528.
7

1913-yildagiga nisbatan 1920-yilda 61%, 1921-yilda 62%, 1924-yilda 88%,
1929-yilda 99,1% ni tashkil qildi. 1919-yil yanvarida Lloyd Jorj boshchiligida
konservatorlar va liberallardan iborat ikkinchi koalitsion hukumat tuzildi. Mazkur
hukumat mamlakatni 1922-yil kuzigacha boshqardi. Konservatorlar hukumat
tepasida epchil liberal L.Jorjning bo‘lishini afzal ko‘rdilar, asosiy vazirlar esa o‘z
qo‘llarida bo‘ldi 4
. Konservatorlar partiyasining vakillari Kerzon tashqi ishlar
vaziri, Cherchel harbiy vazir qilib tayinlandi. Lloyd Jorj hukumati (1919-1922 yy)
Angliyaning xalqaro mavqeini saqlab qolishga intildi. U Rossiyaning ichki
ishlariga qo‘pol ravishda aralashdi. Angliyaning asosiy maqsadi Rossiyani
bo‘lib yuborish,
1916-yilda Fransiya bilan bitimda qayd etilgan va 1918-yil 13-noyabrda
tasdiqlangan hududlar ustidan o‘z hukmronligini o‘rnatish edi. Hindistonda ingliz
imperializmiga qarshi revolyusion harakat yuksaldi. Amritsar shahrida qonli voqea
(1919-yil 13-aprel), Panjob viloyatida qo‘zg‘olon (1919-yil aprel-may) va
Hindistonning boshqa joylarida kuchli ommaviy chiqishlar yuz berdi. Angliya
hukumati o‘z mustamlakachilik rejimini saqlab qolish maqsadida yon berishlarga,
konstitutsion islohotlar o‘tkazishga majbur bo‘ldi.
1919-yilda Afg‘oniston xalqi o‘z mamlakatiga bostirib kirgan ingliz
bosqinchilariga qarshi qurolli kurashga otlandi va uchinchi AngliyaAfg‘oniston
urushida o‘z mustaqilligi uchun mardonavor kurashib g‘alaba qildi. Angliya
Afg‘onistonning mustaqilligini tanishga majbur bo‘ldi. 1919 va 1921-yillarda
Misrda Angliya mustamlakachilariga qarshi katta namoyishlar, ish tashlashlar,
politsiya bilan to‘qnashuvlar va qurolli qo‘zg‘olonlar bo‘ldi. 1922-yil fevralida
Angliya yon berishga majbur bo‘lib, Misr ustidan bo‘lgan o‘z protektoratini bekor
qilajagini bildirdi. Misr rasman mustaqil davlat deb e’lon qilindi. Lekin, Angliya
qo‘shinlari ilgargidek Misrda qoldirildi. Angliya strategik jihatdan muhim O‘rta
Yer dengizi hududida tayanch nuqtasiga ega bo‘lishni istar edi.
1919-yilda imzolangan Versal bitimiga shartlariga ko ra imperiyaʻ
4662000 km² kengaydi va aholi soni 13 mln.ga ko payib o z tarixidagi eng yuqori
ʻ ʻ
4
Taylor, A. J. P. English History 1914–1945. Oxford: Oxford University Press, 1965.
8

cho qqisiga chiqdiʻ 5
. Germaniya koloniyalari va Usmonli turklar imperiyasining
ko plab hududlari g oliblar o rtasida
ʻ ʻ ʻ Millatlat Ligasi mandatlariga ko ra bo lib ʻ ʻ
olindi.
Britaniya Imperiyasi iqtisodiyoti bu davrda mustahkamlanishda davom etdi:
koloniyalar va dominionlarga eksport 32 %dan 39 %ga o sdi, import esa 24 %dan
ʻ
37 %ga o sdi.
ʻ
Irlandiyaga mustaqil boshqaruv taqdim etilishining kechiktirilishi
sababli Shinn Feyn boshchiligidagi mustaqillik tarafdorlari partiyasi sezilarli tarzda
kuchaydi. 1918-yildagi parlament saylovlarida u Irlandiyadan ko p o rin oldi.
ʻ ʻ
1919-yilda Dublinda Irland assambleyasini tuzib, mustaqilligini e lon
ʼ
qildi. Irland Respublikasi armiyasi britan boshqaruviga qarshi partizan
urushini boshladi. Ingliz-irland urushi 1921-yilda ingliz-irland bitimining
imzolanishi bilan yakunlandi. Bitimga ko ra imperiya tarkibidagi dominion
ʻ
sifatida Irland Ozod davlati tuzildi. 32 irland grafliklaridan 6tasidan
iborat Shimoliy Irlandiya hozirga qadar „1922-yilgi Irland hukumati to g risidagi
ʻ ʻ
akt“ga ko ra Birlashgan Qirollik tarkibiga kiradi.
ʻ
Shunga o xshash kurash Hindistonda boshlandi;
ʻ 1919-yilgi Hindiston hukumati
to g risidagi akt
ʻ ʻ mustaqillik tarafdorlarini qoniqtirmadi 6
. Britan hukumati
mustaqillik uchun urushlar boshlanib ketmasligi uchun qattiqqo l choralarni
ʻ
qo llay boshladi, masalan,
ʻ Panjobda. Bunga javoban Mahatma Gandi inglizlarning
Hindiston aholisi tomonidan boykot qilinishi sanalgan nohamkorlik harakatini
boshladi. 1922-yil 10-martda Gandi qamoqqa olinib, 18-martda ekstremistik
ruhdagi materiallar nashr etganligi sababli ikki yil ozodlikdan mahrum etildi.
1923-yilgi Imperiya konferensiyasi dominionlarning metropoliyadan mustaqil
ravishda o z tashqi siyosatini yurgizish imkonini berdi. Bundan bir yil oldingi
ʻ
Turkiyadagi Chanoq inqirozida Britaniya yana dominionlar yordamini so radi,
ʻ
lekin Kanada va Janubiy Afrika bu safar yordam berishdan bosh tortdi. 1926-yilgi
Imperiya konferensiyasi Irlandiya va Janubiy Afrika bosimi
ostida dominionlarni “Britan Imperiyasi” tarkibidagi teng huquqga ega va bir-
5
Morgan, K. O. The Age of Lloyd George. London: George Allen & Unwin, 1971.
6
Morgan, K. O. The Age of Lloyd George. London: George Allen & Unwin, 1971.
9

biriga bo ysunmaydigan davlatlar deb tan oldi. Bu „Ikkinchi imperiya“ning qulashiʻ
edi, shundan so ng „imperiya“ o rniga „Britan davlatlari hamdo stligi“ atamasi
ʻ ʻ ʻ
qo llanila boshladi.
ʻ
Urushdan keyin Buyuk Britaniya siyosiy tizimida muhim o‘zgarishlar yuz
berdi. 1918-yilda saylov qonunining qabul qilinishi natijasida saylovchilar soni
keskin oshdi, ayollar va keng ishchi qatlamlar siyosiy jarayonga jalb etildi. Bu
holat parlament tarkibining ijtimoiy jihatdan yangilanishiga olib keldi.
Konservatorlar partiyasi urushdan keyingi dastlabki yillarda hokimiyatni saqlab
qoldi. Ularning siyosati imperiyani mustahkamlash, ijtimoiy noroziliklarni
cheklashga qaratilgan edi. Shu bilan birga, Liberal partiya o‘z ta’sirini yo‘qota
boshladi va siyosiy sahnadan chekina bordi.
1924-yilda Leyboristlar partiyasining hukumat tuzishi Buyuk Britaniya
tarixida yangi bosqichni boshlab berdi. Bu hodisa ishchilar sinfining siyosiy
hayotdagi rolini sezilarli darajada oshirdi 7
.
Angliyaning rejalarini Turkiya buzib yubordi. 1920-yilda Izmirning greklar
tomonidan bosib olinishi bilan boshlangan grek-turk urushi 1922-yilgacha davom
etdi. Angliya Egey dengizining har ikki tomonida Buyuk Gretsiya davlatini
yaratish niyatida bo‘lgan greklarning da’vosini qo‘llab quvvatladi 8
. Ingliz
siyosatining mohiyatini yaxshi tushungan Fransiya va Italiya esa Gretsiyaning
kuchayishiga qarshi chiqdilar. Angliya birinchi jahon urushidan keyin birinchi
marta yakkalanib qoldi. Lloyd Jorj hukumatining ichki va tashqi siyosati xususan
Irlandiyadagi voqealar mamlakatda norozilikni kuchaytirdi. Tashqi siyosatning
muvaffaqiyatsizliklari va mustamlaka masalalarida boshqa davlatlarga yon berish
1922-yil oktyabrida konservatorlarni L.Jorj boshchiligidagi liberallar bilan aloqani
uzishga majbur etdi, hamda 1922-yilning oktyabr oyida Bonar Lou boshchiligida
va
1923-yilning mayida Stenli Bolduin boshchiligida konservatorlar hukumatlarining
tuzilishiga olib keldi. Angliya 1919-1920-yillarda vujudga kelgan imperialistik
7
Qosimov B. Yangi davr Yevropa tarixi. – Toshkent, 2015.
8
Saidov A.X. Xalqaro munosabatlar tarixi. – Toshkent, 2018.
10

Versal tizimining asosiy tashkilotlaridan biri bo‘ldi 9
. Angliya Parij sulh
konferensiyasining tor doiradagi kengashlarida (masalan To‘rtlar kengashida) faol
qatnashdi. Angliya 1919-yilgi Parij konferensiyasida tashkil topgan Millatlar
Ittifoqining boshliqlaridan biri bo‘lib qoldi.
1.2. Ijtimoiy muammolar va ishchilar harakati
Urushdan keyingi yillarda ijtimoiy muammolar keskinlashdi. Millionlab
askarlar tinch hayotga qaytdi, biroq sanoat ularni ish bilan ta’minlay olmadi.
1921-yilga kelib ishsizlik darajasi rekord darajaga yetdi 5
. Kasaba uyushmalari
faoliyati kuchaydi, ommaviy ish tashlashlar avj oldi. 1926-yildagi umumiy ish
tashlash Buyuk Britaniya tarixidagi eng yirik ijtimoiy chiqishlardan biri bo‘ldi 6
. Bu
voqea hukumat va ishchilar o‘rtasidagi keskin qarama-qarshilikni namoyon etdi.
Leyboristlar partiyasi ijtimoiy adolat, ishchilar huquqlari va davlatning
ijtimoiy mas’uliyatini kuchaytirishni targ‘ib qildi 10
. Bu g‘oyalar jamiyatda keng
qo‘llab-quvvatlandi.
1919-1924-yillarda Buyuk Britaniya chuqur ijtimoiy va siyosiy inqiroz
holatida bo‘ldi. Ishchilar harakati va Leyboristlar partiyasining kuchayishi siyosiy
tizimning yangilanishiga olib keldi va kelajakdagi ijtimoiy davlat modeliga asos
soldi. 1924 yildan boshlab ko‘pgina kapitalistik mamlakatlarda, shu jumladan
Angliya xalq xo‘jaligida qisman stabillashuv davri boshlandi. Lekin Angliyadagi
stabillashuv juda bo‘sh va qisqa stabillashuv edi. Uning iqtisodiyoti asosan
turg‘unlik holati bilan xarakterlandi. U AQSH va hatto Fransiyadan ham ancha
orqada qolib ketgan edi. Turg‘unlik holati ko‘proq metallurgiya, ko‘mir,
to‘qimachilik va kemasozlik sanoatlarida ro‘y berdi 11
.
Hatto 1929-yilga kelganda ham Angliyaning 7 sanoat mahsuloti
1913-yildagi darajasining 99,1% ini tashkil etdi. Ishsizlar 1 mln. kishidan ortiq edi.
Tashqi savdoda ham Angliyaning hissasi kamaya bordi. Jahon bozori uchun
kurashda AQSH va Yaponiyadan tashqari, tiklanib kelayotgan Germaniya ham
9
Rasulov A. XX asr Yevropa mamlakatlari tarixi. – Toshkent, 2016.
10
Hobsbawm E. The Age of Extremes. – London, 1994.
11
Morgan K.O. The Oxford History of Britain. – Oxford, 2001.
11

Angliyaga raqobatchi bo‘lib qolmoqda edi. Angliya hukmron doiralari xo‘jalikdagi
turg‘unlik holatidan chiqish va iqtisodiyotda barqaror stabillashuvga erishishga
barcha choralar bilan urindilar. Bolduin Buyuk Britaniya sanoatini surunkali
xastalik - ishsizlik va korxonalarning to‘la quvvat bilan ishlamasligidan xolos
etmoqchi bo‘ldi. Shu maqsadda erkin tijoratni bekor qildi va milliy iqtisodiyotni
himoya qilish maqsadida bir qator boj soliqlari joriy etdi. Ammo, bu choralar
foyda bermadi va ingliz iqtisodiyot sohasidagi turg‘unlik 1929-yilgacha davom
etdi. Buning ustiga Angliya
1923-yil oxiriga kelib yana iqtisodiy jihatdan boshi berk ko‘chaga kirib qoldi.
Birorta ham partiya undan chiqish yo‘lini topa olmadi. Konservatorlarning
boj siyosati ham ko‘pchilik siyosiy arboblar tomonidan rad etildi. Britaniya qiroli
Georg Beshinchi 1923-yil 23-dekabrda Leyborist partiyasi rahbari Ramsey
Makdonaldga Angliya tarixida birinchi marta leyboristlar hukumatini tuzishni
topshirdi. 1924-yil yanvarida leyboristlar rahbari Ramsey Makdonald
boshchiligida yangi, birinchi leyboristlar hukumati “ishchilar hukumati” tuzildi. Bu
hukumat “ishchilar hukumati” deb atalgan bo‘lsada, haqiqatda hukmron burjuaziya
manfaatini ko‘zlab siyosat yuritdi. Leyboristlar hukumati ochiqdan-ochiq korxona
egalarini yoqlab chiqdi, mustamlakachilik tarafdori bo‘lib ish ko‘rdi. “Ishchilar
hukumati”ning siyosati amalda konservatorlar hukumatining siyosatidan farq
qilmadi. Ishchilarning noroziligi kuchaya bordi. O‘ziga-o‘zi isnod keltirgan
“ishchilar hukumati” 1924-yil noyabr boshidayoq iste’fo berishga majbur bo‘ldi 12
.
1924-yil 29-oktyabrda yangi parlament saylovlarini o‘tkazdi. Konservatorlar
parlamentda 413-ta, leyboristlar 151 ta va liberallar 40 ta deputatlik mandatiga ega
bo‘ldilar. 1924-yil noyabr boshida Bolduin boshchiligida konservatorlar hukumati
tuzildi va mamlakatni1929-yilgacha boshqardi.
Qachonlardir jahon bozorida Britaniya hukmronligining asosi bo‘lgan
hamda Britaniya sanoatining yuksak foyda olishini ta’minlagan tijorat erkinligini
tiklashni talab etilaredi. Ammo buning uchun, eng avvalo, ingliz valyutasining
(funt sterling) oltin asosini yaratish lozim edi. Ammo, hukumat boshqa
12
Thomson, D. Europe since Napoleon. London: Penguin Books, 1990.
12

mamlakatlarning pul birliklariga nisbatan funtning qiymatini yuksak darajada
belgilaganligi tufayli ingliz mahsulotlarining narxlari keskin oshib ketdi, natijada
ingliz mahsulotlari raqobatga bardosh berolmaydigan bo‘lib qoldi 13
. Bu esa
turg‘unlikni yanada kuchaytirdi va ishsizlikni keskinlashtirdi. Ingliz sanoatchilari
ko‘pgina salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan eng so‘nggi choraga qo‘l
urdilar - ishchilarning u siz ham past darajada bo‘lgan ish haqini qisqartirishga
qaror qildilar. Bunga javoban Tred-yunionlar Bosh kengashi (ingliz kasaba
uyushmalarining rahbar organi) barcha ishchilarni yalpi ish tashlashga chaqirdi.
1926-yil 4-mayda Angliyada ishchilarning yalpi ish tashlashi boshlandi.
Sanoatning ish tashlagan sohalarida faoliyat tamomila to‘xtadi. Bolduin hukumati
tomonidan 1925-yilda moliya islohoti o‘tkazilib qadrsizlanib ketgan pul (funt
sterling)ning oltin standarti (banknotni oltinga tenglashtirish va oltinga almashtira
olish) tiklandi.
Jahon bozori, xom ashyo manbalari va chetga kapital chiqarish obyektlari
uchun kurashdi, ayniqsa Angliya-Amerika ziddiyati keskinlashdi. Iqtisodiy va
siyosiy jihatdan ancha rivojlangan Buyuk Britaniya dominionlari - Kanada,
Avstriya va boshqalar, o‘zlariga Angliya bilan teng iqtisodiy huquqlar berilishini
talab qildilar. Angliya burjuaziyasi yon berishga majbur bo‘ldi.
13
Winter, J. The Great War and the British People. London: Palgrave Macmillan, 2003.
13

II BOB. BUYUK BRITANIYANING IQTISODIY RIVOJLANISHI VA
TASHQI SIYOSATI (1925–1933)
2.1. Iqtisodiy tanazzul va Buyuk Depressiya
1920-yillarning oxirida Buyuk Britaniya iqtisodiy muammolarga duch keldi.
An’anaviy sanoat tarmoqlari inqirozga yuz tutdi. 1929-yilda boshlangan Buyuk
Depressiya mamlakat iqtisodiyotini yanada izdan chiqardi .⁹
Ishlab chiqarish qisqardi, eksport kamaydi, ishsizlik keskin oshdi. Hukumat
iqtisodiyotga davlat aralashuvini kuchaytirib, ijtimoiy dasturlarni kengaytirdi¹ .
⁰
Inqiroz Angliya iqtisodiyotini yanada orqaga surib yubordi. 1930-yildagi
sanoat mahsuloti 1929-yildagi ko‘rsatkichning 92,4% ga, 1931-yilda esa 83,8% ga,
1932-yilda esa 82% ga tushib qoldi. Ko‘mir, mashinasozlik, kemasozlik va boshqa
ba’zi sanoat tarmoqlarining mahsuloti 40% ga kamayib, 1897-yildagi darajaga
tushib qoldi. Angliyaning jahon savdosidagi roli ham pasaydi 14
. Tashqi savdoning
hajmi ikki hissa kamaydi. Xorijiy mamlakatlarning Angliyani an’anaviy
bozorlardan siqib chiqarish jarayoni avj oldi. Angliya iqtisodiyotining eng zaif joyi
ishsizlik bo‘ldi. 1929-1932-yillardagi inqiroz ishsizlikning Angliya tarixida
bo‘lmagan darajada o‘sishiga olib keldi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 1930-yilda
barcha ishchilarning 17% uzoq vaqt davomida ishsiz edilar, 1931-yilda ishsizlik
darajasi 23% ga, 1932-yilda esa 25% ga o‘sdi. Iqtisodiy inqirozning boshlanishi
leyboristlar partiyasining yana hukumat tepasiga kelish vaqtiga to‘g‘ri keldi.
1929-yil mayidagi parlament saylovlarida konservatorlar hukumatining ichki va
tashqi siyosatidan norozi bo‘lgan ishchilar leyboristlarga ko‘p ovoz berdilar.
1929-yil iyunida R.Makdonald (1866-1937 yy) boshchiligidagi leyboristlarning
ikkinchi hukumati tuzildi 15
.
R.Makdonald boshchiligidagi ikkinchi leyboristlar hukumati qiyin ahvolda
qoldi. Leyboristlar hukumati moliyaviy inqirozdan qutulish uchun 1931-yildan
ijtimoiy ehtiyojlarga oid harajatlarni yanada qisqartirish va egri soliqlarni
oshirishni mo‘ljalladi. Bu esa, leyboristlar partiyasining o‘zida ham norozilik
14
Clarke, P. Hope and Glory: Britain 1900–2000. London: Penguin Books, 2004.
15
Benson, J. The Working Class in Britain 1850–1939. London: Longman, 2003.
14

tug‘dirdi, natijada partiya inqirozi, ixtilof va ajralish ro‘y berdi. Leyboristlarning
ikkinchi hukumati 1931-yil avgustida iste’fo berdi.
1931-yil avgustida R.Makdonald hukumati iste’foga chiqdi, biroq ertasi
kuniyoq qirol Georg V (1865-1936, 1910-1936-yillarda hukmronlik qilgan) unga
hamkorlik asosida konservatorlar ishtirokida yangi hukumat tashkil qilish
vazifasini topshirdi. Hukumatdagi ko‘pchilik o‘rin konservatorlarga tegishli edi,
biroq Bosh vazir kursisida Makdonald qoldirildi. Bu yangi siyosiy xiylanayrang
bo‘lib, unda leyboristlar rahbarlik, konservatorlar esa hukmronlik qilardilar. Yangi
hukumat mehnatkashlarning ijtimoiy imtiyozlariga qarshi yoppasiga hujum
boshladi. Ishsizlik bo‘yicha nafaqa 10% ga pasaytirildi. O‘ng leyboristlar,
konservatorlar va liberallar bilan birlashib, Makdonald boshchiligidagi reaksion
“milliy hukumat” 1935-yil yozigacha hokimiyat tepasida turdi.
Buyuk Britaniyada iqtisodiy tanazzul va Buyuk depressiya jarayoni
XX asrning birinchi yarmida mamlakat tarixida muhim o‘rin egallaydi. Bu inqiroz
nafaqat iqtisodiy tizimga, balki jamiyatning ijtimoiy tuzilmasi, davlat siyosati va
xalqaro mavqeiga ham chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Buyuk Britaniyada iqtisodiy
qiyinchiliklar Buyuk depressiya boshlanishidan ancha oldin, Birinchi jahon urushi
tugaganidan so‘ng paydo bo‘la boshlagan edi. Urush mamlakat iqtisodiyotini
jiddiy darajada zaiflashtirdi, chunki harbiy xarajatlar davlat byudjetini keskin
kamaytirdi, tashqi qarzlar oshdi va sanoat ishlab chiqarishi urush ehtiyojlariga
moslashib qoldi. Urush tugagach, tinch davr iqtisodiyotiga moslashish jarayoni
murakkab va sekin kechdi.
Birinchi jahon urushidan keyingi yillarda Buyuk Britaniya sanoati chuqur
inqiroz holatida edi. Urush davrida rivojlangan harbiy sanoat tarmoqlari tinch
davrda o‘z ahamiyatini yo‘qota boshladi. Millionlab sobiq askarlarning mehnat
bozoriga qaytishi ishsizlik muammosini keskin kuchaytirdi. Shu bilan birga,
Buyuk Britaniya iqtisodiyotining asosini tashkil etgan ko‘mir qazib olish, po‘lat
ishlab chiqarish, kemasozlik va to‘qimachilik kabi an’anaviy sanoat tarmoqlari
xalqaro bozorda raqobatbardoshligini yo‘qota boshladi 16
. AQSh va Yevropaning
16
Cain, P. J., Hopkins, A. G. British Imperialism: 1688–2000. London: Longman, 2002.
15

ayrim davlatlarida yangi texnologiyalar tez joriy etilayotgan bir paytda, Buyuk
Britaniyada sanoatni modernizatsiya qilish sust kechdi. Bu esa ishlab chiqarish
tannarxining yuqori bo‘lishiga va eksportning qisqarishiga olib keldi 17
.
1920-yillar davomida Buyuk Britaniya iqtisodiyoti barqaror rivojlanish
yo‘liga chiqa olmadi. Ayrim yillarda qisqa muddatli o‘sish kuzatilgan bo‘lsa-da,
umumiy iqtisodiy vaziyat beqaror bo‘lib qoldi. Aynan shunday zaif holatda Buyuk
Britaniya 1929 yilda boshlangan Buyuk depressiyani qarshi oldi. AQShda fond
birjasining qulashi bilan boshlangan global inqiroz qisqa vaqt ichida xalqaro savdo
va moliyaviy aloqalar orqali Buyuk Britaniyaga ham yetib keldi. Jahon
savdosining keskin qisqarishi Buyuk Britaniya uchun juda og‘ir oqibatlarga olib
keldi, chunki mamlakat iqtisodiyoti tashqi bozorlarga katta darajada bog‘liq edi.
Buyuk depressiya yillarida Buyuk Britaniyada sanoat ishlab chiqarishi
sezilarli darajada kamaydi. Korxonalar yopildi yoki ishlab chiqarish hajmini
qisqartirdi, bu esa ishsizlikning misli ko‘rilmagan darajada oshishiga sabab bo‘ldi.
1930-yillarning boshlarida millionlab odamlar ish joyidan ayrildi va uzoq vaqt
davomida ish topa olmadi 18
. Ishsizlik ayniqsa sanoatlashgan hududlarda, xususan
Shimoliy Angliya, Janubiy Uels va Shotlandiyada kuchli bo‘ldi. Bu hududlarda
ko‘plab oilalar doimiy daromaddan mahrum bo‘lib, qashshoqlik keng tarqaldi.
Aholining turmush darajasi keskin pasaydi, oziq-ovqat, uy-joy va sog‘liqni saqlash
bilan bog‘liq muammolar kuchaydi 19
.
Buyuk depressiya davrida moliyaviy tizim ham jiddiy sinovdan o‘tdi.
Banklar va moliya institutlari barqarorligini yo‘qota boshladi, investorlar ishonchi
pasaydi. 1931-yilda yuzaga kelgan moliyaviy inqiroz funt sterlingning
barqarorligiga putur yetkazdi. Kapital mamlakatdan tashqariga chiqib ketdi, bu esa
davlat moliyaviy ahvolini yanada og‘irlashtirdi. Hukumat byudjet tanqisligini
kamaytirish maqsadida qat’iy moliyaviy choralar ko‘rdi, davlat xarajatlarini
qisqartirdi va ijtimoiy to‘lovlarni kamaytirdi. Bu siyosat moliyaviy jihatdan
17
Taylor A.J.P. English History 1914–1945. – London, 1992.
18
Stevenson D. British Society 1914–1945. – London, 1984.
19
Briggs, A. A Social History of England. London: Penguin Books, 1999.
16

ma’lum darajada samara bergan bo‘lsa-da, aholi turmush darajasiga salbiy ta’sir
ko‘rsatdi va ijtimoiy norozilikni kuchaytirdi.
1931-yilda Buyuk Britaniyaning oltin standartidan chiqishi iqtisodiy
siyosatda muhim burilish bo‘ldi. Oltin standartidan voz kechish pul siyosatini
moslashuvchanroq qilish imkonini berdi va funt sterlingning qadrsizlanishiga olib
keldi 20
. Bu holat Britaniya eksportining nisbatan arzonlashishiga va tashqi
bozorlarda raqobatbardosh bo‘lishiga yordam berdi. Shu tariqa, oltin standartdan
chiqish Buyuk Britaniya iqtisodiyotining tiklanish jarayonida muhim rol o‘ynadi.
1930-yillarning o‘rtalariga kelib Buyuk Britaniyada iqtisodiy faollik asta-
sekin jonlana boshladi. Ichki iste’molning o‘sishi, uy-joy qurilishining kengayishi
va yangi sanoat tarmoqlarining rivojlanishi iqtisodiyotga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Avtomobilsozlik, kimyo va elektrotexnika sanoati kabi yangi sohalar yangi ish
o‘rinlarini yaratdi va iqtisodiy o‘sishga turtki berdi. Shunga qaramay, iqtisodiy
tiklanish barcha hududlarda bir xil darajada kechmadi. Ayrim sanoat mintaqalari
uzoq vaqt davomida inqiroz oqibatlarini bartaraf eta olmadi va hududiy tengsizlik
saqlanib qoldi.
Buyuk depressiya Buyuk Britaniya jamiyatida chuqur ijtimoiy va siyosiy
o‘zgarishlarga ham sabab bo‘ldi. Davlatning iqtisodiyotdagi roli kuchaydi, ijtimoiy
himoya tizimlarini kengaytirish zarurati yuzaga keldi. Ishsizlik nafaqasi, ijtimoiy
yordam va davlat aralashuvi g‘oyalari kengroq qo‘llab-quvvatlana boshladi. Bu
jarayonlar keyinchalik Buyuk Britaniyada “farovonlik davlati” konsepsiyasining
shakllanishiga zamin yaratdi.
Umuman olganda, Buyuk Britaniyada iqtisodiy tanazzul va Buyuk
depressiya uzoq davom etgan, murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, mamlakat
iqtisodiy tuzilmasini tubdan o‘zgartirdi. Bu davr sanoatning eski shakllaridan yangi
iqtisodiy yo‘nalishlarga o‘tish zaruratini ko‘rsatib berdi, davlatning iqtisodiy
siyosatdagi rolini kuchaytirdi va jamiyatda ijtimoiy adolat hamda barqarorlik
masalalariga e’tibor oshishiga olib keldi. Buyuk depressiya tajribasi Buyuk
20
McKibbin R. Classes and Cultures. – Oxford, 1998.
17

Britaniya tarixida muhim saboq bo‘lib qolib, keyingi iqtisodiy siyosat va
islohotlarga katta ta’sir ko‘rsatdi.
2.2. Tashqi siyosat va Britaniya imperiyasi
Buyuk Britaniya tashqi siyosatda Millatlar Ligasi orqali tinchlikni saqlashga
intildi¹¹. Biroq mustamlakalarda milliy-ozodlik harakatlari kuchaydi. Hindiston,
Misr va Irlandiyadagi harakatlar imperiyaning zaiflashayotganini ko‘rsatdi¹².
Natijada Buyuk Britaniya mustamlaka siyosatini qayta ko‘rib chiqishga majbur
bo‘ldi.
1925–1933-yillarda Buyuk Britaniya iqtisodiy va tashqi siyosatda jiddiy
sinovlardan o‘tdi. Buyuk Depressiya davlatning iqtisodiyotdagi rolini kuchaytirdi,
imperiya esa asta-sekin parchalanish yo‘liga kirdi 21
.
1925–1933 yillar Buyuk Britaniya tashqi siyosati va Britaniya imperiyasi
tarixida murakkab va o‘zgarishlarga boy davr bo‘ldi. Bu davr Birinchi jahon
urushidan keyingi xalqaro tartibni mustahkamlash, imperiyani saqlab qolish va shu
bilan birga iqtisodiy qiyinchiliklar sharoitida tashqi siyosiy majburiyatlarni qayta
ko‘rib chiqish zarurati bilan xarakterlanadi 22
. Buyuk Britaniya urushdan g‘olib
davlat sifatida chiqqan bo‘lsa-da, uning iqtisodiy va harbiy resurslari sezilarli
darajada zaiflashgan edi. Shu sababli tashqi siyosatda asosiy e’tibor barqarorlikni
saqlash, yangi harbiy to‘qnashuvlarning oldini olish va imperiya hududlarida
nazoratni imkon qadar kam xarajat bilan davom ettirishga qaratildi.
1920-yillarning ikkinchi yarmida Buyuk Britaniya tashqi siyosatining
muhim yo‘nalishlaridan biri Yevropada tinchlikni mustahkamlash bo‘ldi 23
.
1925-yilda imzolangan Lokarno shartnomalari Buyuk Britaniya diplomatiyasining
muhim yutug‘i sifatida baholanadi. Ushbu kelishuvlar Germaniya, Fransiya va
Belgiya o‘rtasidagi chegaralarning daxlsizligini kafolatlashga qaratilgan bo‘lib,
Buyuk Britaniya va Italiya bu kafolatlarning asosiy kafillari sifatida qatnashdi.
Lokarno siyosati Buyuk Britaniyaning Yevropada kuchlar muvozanatini saqlash va
21
Saidov A.X. Xalqaro munosabatlar tarixi. – Toshkent, 2018.
22
McKibbin R. Classes and Cultures. – Oxford, 1998.
23
Benson, J. The Working Class in Britain 1850–1939. London: Longman, 2003.
18

Germaniyani xalqaro tizimga qayta integratsiya qilishga bo‘lgan intilishini aks
ettirdi. Bu siyosat qisqa muddatda Yevropada nisbiy barqarorlikni ta’minlagan
bo‘lsa-da, uzoq muddatda chuqur muammolarni hal qila olmadi.
Buyuk Britaniya 1920-yillarning oxirida Millatlar Ligasi doirasida faol
ishtirok etdi. Millatlar Ligasi xalqaro nizolarni tinch yo‘l bilan hal qilishning
asosiy maydoni sifatida ko‘rildi. Buyuk Britaniya bu tashkilot orqali kollektiv
xavfsizlik tamoyillarini ilgari surdi, biroq amalda davlat o‘z manfaatlarini har doim
ham kollektiv majburiyatlardan ustun qo‘ydi. Ayniqsa, imperiya manfaatlariga
taalluqli masalalarda Buyuk Britaniya mustaqil harakat qilishga intildi.
1929-yilda boshlangan Buyuk depressiya Buyuk Britaniyaning tashqi
siyosatiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Iqtisodiy inqiroz sharoitida davlat harbiy
xarajatlarni qisqartirishga va tashqi majburiyatlarni kamaytirishga majbur bo‘ldi.
Bu holat tashqi siyosatda ehtiyotkorlik, murosaga moyillik va harbiy
to‘qnashuvlardan qochish siyosatini kuchaytirdi. Buyuk Britaniya uchun asosiy
vazifa iqtisodiy tiklanishga e’tibor qaratish bo‘lib qoldi, tashqi siyosat esa ko‘proq
shu maqsadga bo‘ysundirildi.
1925–1933 yillarda Britaniya imperiyasi ham jiddiy sinovlarga duch keldi.
Imperiya hududlari juda katta bo‘lib, ularni nazorat qilish tobora qiyinlashib
borardi. Dominonlar, ya’ni Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya va Janubiy Afrika
Ittifoqi tobora ko‘proq siyosiy mustaqillikka intila boshladi. 1931 yilda qabul
qilingan Vestminster statuti dominonlarga qonunchilik mustaqilligini rasman tan
oldi. Bu hujjat Britaniya imperiyasining an’anaviy markazlashgan tuzilmasidan
ko‘ra, Hamdo‘stlik asosidagi yangi shaklga o‘tish jarayonining muhim bosqichi
bo‘ldi.
Imperiyaning Osiyo va Afrika hududlarida esa milliy ozodlik harakatlari
kuchaya bordi. Hindistonda mustaqillik harakati ayniqsa faollashdi. Buyuk
Britaniya bu hududda kuch ishlatish va siyosiy islohotlarni uyg‘unlashtirish orqali
vaziyatni nazorat ostida ushlab turishga harakat qildi. 1930-yillarning boshlarida
Hindistonda siyosiy islohotlar masalasi kun tartibiga chiqdi, biroq mustaqillik
19

masalasi hali hal etilmadi. Bu holat Britaniya imperiyasining ichki ziddiyatlarini
yaqqol namoyon qildi 24
.
Yaqin Sharqda Buyuk Britaniya mandati ostidagi hududlar ham muhim
ahamiyat kasb etdi. Falastin, Iroq va Transiordaniya kabi hududlarda Buyuk
Britaniya o‘z manfaatlarini saqlab qolishga intildi. Ayniqsa, neft resurslariga ega
bo‘lgan mintaqalarda Britaniya siyosiy va iqtisodiy ta’sirini kuchli saqlashga
harakat qildi. Biroq mahalliy aholi noroziligi va milliy harakatlarning kuchayishi
imperiya siyosatini murakkablashtirdi.
1920-yillarning oxiri va 1930-yillarning boshlarida Buyuk Britaniya tashqi
siyosatida AQSh bilan munosabatlar ham muhim o‘rin tutdi. Ikki davlat o‘rtasida
rasmiy ittifoq bo‘lmagan bo‘lsa-da, moliyaviy va iqtisodiy bog‘liqlik kuchli edi.
Buyuk Britaniya AQSh kreditlari va investitsiyalariga muhtoj edi, bu esa tashqi
siyosatda ma’lum darajada ehtiyotkorlikni talab qildi. Shu bilan birga, Buyuk
Britaniya dengizdagi ustunligini saqlab qolishga intildi, biroq bu sohada ham
iqtisodiy cheklovlar sezildi.
1930-yillarning boshlariga kelib xalqaro vaziyat tobora keskinlashdi.
Germaniyada siyosiy beqarorlik va radikal kuchlarning kuchayishi Buyuk
Britaniya tashqi siyosati uchun yangi xavflarni yuzaga keltirdi. Biroq
1925–1933-yillar oralig‘ida Buyuk Britaniya hali ham murosaga asoslangan,
ehtiyotkor tashqi siyosat yuritdi va ochiq qarama-qarshiliklardan qochishga harakat
qildi. Bu siyosat qisqa muddatda tinchlikni saqlashga yordam bergan bo‘lsa-da,
kelajakdagi jiddiy sinovlarga yetarlicha tayyorgarlik yaratib bermadi.
Umuman olganda, 1925–1933 yillarda Buyuk Britaniyaning tashqi siyosati
va imperiya siyosati iqtisodiy cheklovlar, xalqaro majburiyatlar va ichki
muammolar o‘rtasidagi murakkab muvozanatni aks ettirdi. Bu davr Buyuk
Britaniyaning global yetakchi davlat sifatidagi mavqeining asta-sekin
zaiflashayotganini, imperiyaning esa markazlashgan tuzilmadan ko‘ra, nisbatan
mustaqil birliklarga asoslangan tizimga o‘tayotganini ko‘rsatdi. Mazkur jarayonlar
24
Qosimov B. Yangi davr Yevropa tarixi. – Toshkent, 2015.
20

keyingi yillarda Buyuk Britaniya tashqi siyosati va imperiyasining tubdan
o‘zgarishiga asos bo‘lib xizmat qildi 25
.
Angliya “Milliy hukumati” tashqi siyosatida, AQSH va Fransiya
hukumatlari bilan birga likda Yaponiyaning manchjuriyani bosib olishiga,
Germaniyada hokimiyatning gitlerchilar qo‘liga o‘tishiga, urush o‘choqlari va
tugunlarining paydo bo‘lishiga, urush olovining kuchayib borishiga yo‘l berib
qo‘ydi va fashist agressorlarni rag‘batlantirdi 26
. 1933-yilda Angliya, Fransiya,
Germaniya va Italiya o‘rtasida “To‘rtlar ahdnomasi” tuzildi va fashist agressorlar
bilan til biriktirildi. Angliya mustamlakachilari o‘z mustamlakalarini, ayniqsa,
Hindistonni tobora ko‘proq talashga zo‘r e’tibor berib keldilar. Ular Hindistonga
chiqariladigan ingliz sanoat tovarlarining narxini pasaytirmaslikka, Hindiston
qishloq xo‘jalik mahsulotlarini arzon bahoda olib turishga intildilar. Angliya
hukmron doiralari dominionlardagi aholiga nisbatan bir qancha yon berishlarga
borishga majbur bo‘ldi. 1931-yilda Angliya parlamenti uning biror-bir qonuni
dominionlarga ularning rasmiy roziligisiz tadbiq etilmasligini ko‘zda tutuvchi
hujjatni qabul qildi. Dominionlar qabul qilgan qarorlar endi Angliya parlamenti
tomonidan tasdiqlanmasdi. Angliya parlamentining bu hujjati Vestminster nizomi
nomini oldi. U Angliya parlamentining mustamlaka va dominionlarda qabul
qilingan istalgan qonunni bekor qilish huquqiga barham berdi.
Shu bilan birga, Britaniya hukumati mustamlaka va dominionlarning
Angliyaga qaramligini mustahkamlashga urindi. Ular Angliyaning sanoat
ustaxonasi bo‘lib qolishlari lozim edi.
25
Bourne, J. M. Britain and the Great War 1914–1918. London: Edward Arnold, 1989.
26
Aldcroft, D. H., Stevenson, J. British Society 1914–1979. Cambridge: Cambridge University Press, 1981.
21

XULOSA
1919–1933-yillar Buyuk Britaniya tarixida murakkab, ammo muhim davr
bo‘ldi. Siyosiy tizim demokratlashdi, ijtimoiy davlat asoslari shakllandi, imperiya
esa o‘z qudratini yo‘qota boshladi. Bu jarayonlar Buyuk Britaniyaning XX asrdagi
keyingi rivojiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Xullas, 1919-1933-yillar Buyuk Britaniya
uchun imperiyaning qayta shakllanishi, mustamlakachilikka qarshi harakatlar
kuchayishi va iqtisodiy tangliklar davri bo ldiʻ 27
.
1919-1933-yillar Buyuk Britaniya tarixida chuqur va ko‘p qirrali
o‘zgarishlar davri bo‘lib, mamlakatning iqtisodiy rivojlanish modeli, siyosiy
tizimi, tashqi siyosiy yo‘nalishlari va imperiyaviy tuzilmasi aynan shu davrda
tubdan qayta shakllana boshladi. Birinchi jahon urushidan keyin Buyuk Britaniya
g‘olib davlat sifatida xalqaro maydonda muhim mavqega ega bo‘lib qolgan bo‘lsa-
da, urushning iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari mamlakatni jiddiy darajada
zaiflashtirdi. Urush yillarida to‘plangan moliyaviy qarzlar, sanoatning biryoqlama
harbiy ehtiyojlarga moslashuvi va inson resurslarining katta yo‘qotilishi tinch
davrda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashni nihoyatda murakkablashtirdi. 1919–
1924 yillarda Buyuk Britaniya aynan shu murakkab sharoitda urushdan keyingi
moslashuv jarayonini boshdan kechirdi va bu jarayon keskin iqtisodiy tanazzul,
ishsizlikning ommaviy tus olishi, sanoat ishlab chiqarishining beqarorligi hamda
jamiyatda norozilik kayfiyatlarining kuchayishi bilan kechdi.
Mazkur davrda ichki siyosiy tizimda ham muhim siljishlar yuz berdi.
An’anaviy liberal siyosiy kuchlarning zaiflashuvi va leyboristlar partiyasining
siyosiy maydonda yetakchi kuchlardan biriga aylanishi Buyuk Britaniya jamiyatida
demokratik jarayonlarning chuqurlashayotganini va ijtimoiy masalalarga bo‘lgan
e’tiborning ortayotganini ko‘rsatdi. Davlatning iqtisodiyot va ijtimoiy sohalardagi
rolini kengaytirish zarurati tobora aniqroq namoyon bo‘ldi. Shu bilan birga,
hukumatlar iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va ijtimoiy talablarni qondirish
o‘rtasida muvozanatni saqlashda katta qiyinchiliklarga duch keldi.
27
Carr, E. H. International Relations between the Two World Wars. London: Macmillan, 1947.
22

1919–1924-yillardagi tajriba Buyuk Britaniya uchun kelajakdagi iqtisodiy va
siyosiy qarorlar yo‘nalishini belgilab bergan muhim bosqich bo‘ldi 28
.
1920-yillarning ikkinchi yarmiga kelib Buyuk Britaniya iqtisodiyoti hali
ham to‘liq tiklana olmagan edi. An’anaviy sanoat tarmoqlarining inqirozi,
texnologik yangilanishning sustligi va xalqaro raqobatning kuchayishi iqtisodiy
o‘sishni cheklab qo‘ydi. Aynan shunday zaif iqtisodiy holatda mamlakat 1929-
yilda boshlangan Buyuk depressiyaga duch keldi. Buyuk depressiya Buyuk
Britaniyada mavjud bo‘lgan barcha iqtisodiy muammolarni yanada chuqurlashtirib,
sanoat ishlab chiqarishi, savdo va moliya tizimini qamrab oldi. Eksport hajmining
keskin pasayishi, bank tizimidagi beqarorlik va investitsiyalarning qisqarishi
iqtisodiy tanazzulni yanada kuchaytirdi. Ommaviy ishsizlik millionlab
insonlarning turmush darajasini keskin pasaytirib, jamiyatda qashshoqlik va
ijtimoiy tengsizlik muammolarini kuchaytirdi.
Buyuk depressiya davrida hukumat tomonidan dastlab qo‘llanilgan qat’iy
moliyaviy siyosat iqtisodiy muammolarni to‘liq hal qila olmadi va ayrim hollarda
ijtimoiy vaziyatni yanada og‘irlashtirdi. Biroq 1931-yilda oltin standartidan chiqish
va pul siyosatini moslashuvchanlashtirish Buyuk Britaniya iqtisodiyotining
tiklanishi uchun muhim shart-sharoit yaratdi. Ushbu qaror mamlakatning iqtisodiy
siyosatida burilish yasab, davlatning iqtisodiyotga faolroq aralashuvi va ichki
bozorni rivojlantirishga qaratilgan yondashuvlarning shakllanishiga olib keldi.
Buyuk depressiya tajribasi Buyuk Britaniya jamiyatida davlatning ijtimoiy
mas’uliyati, ijtimoiy himoya tizimlari va iqtisodiy barqarorlik masalalariga bo‘lgan
munosabatni tubdan o‘zgartirdi.
Shu bilan birga, 1925–1933-yillarda Buyuk Britaniyaning tashqi siyosati va
Britaniya imperiyasi ham jiddiy o‘zgarishlar davrini boshdan kechirdi 29
. Urushdan
keyingi xalqaro tizimda Buyuk Britaniya Yevropada tinchlik va barqarorlikni
saqlashga intildi, biroq iqtisodiy cheklovlar uning tashqi siyosiy imkoniyatlarini
tobora toraytirib bordi. Lokarno shartnomalari va Millatlar Ligasi doirasidagi
faoliyat Buyuk Britaniyaning diplomatik vositalar orqali xalqaro muammolarni hal
28
Addison, P. The Road to 1945: British Politics and the Second World War. London: Pimlico, 1994
29
Darwin, J. Britain and Decolonisation: The Retreat from Empire in the Post-War World. London: Macmillan, 1988.
23

qilishga bo‘lgan intilishini ifodaladi. Shu bilan birga, bu siyosat Buyuk
Britaniyaning harbiy kuchdan foydalanish imkoniyatlari cheklanganini va
murosaga asoslangan tashqi siyosatga majbur bo‘lganini ham ko‘rsatdi.
Britaniya imperiyasi ushbu davrda ichki va tashqi bosimlar ostida sezilarli
darajada o‘zgarib bordi. Dominonlarning siyosiy mustaqilligi kengayib,
Vestminster statuti imperiyaning yangi, markazlashmagan boshqaruv modeliga
o‘tayotganini tasdiqladi. Mustamlaka hududlarida milliy ozodlik harakatlarining
kuchayishi imperiya siyosatining barqarorligini jiddiy ravishda shubha ostiga
qo‘ydi. Buyuk Britaniya imperiyani saqlab qolish bilan birga, uni iqtisodiy va
siyosiy jihatdan yanada moslashuvchan tizimga aylantirishga harakat qildi, biroq
bu jarayon imperiyaning asta-sekin zaiflashuvi bilan kechdi. Ayniqsa, Osiyo va
Afrikadagi mustamlakalarda mustaqillik g‘oyalari tobora keng yoyildi va bu holat
Buyuk Britaniyaning global ustunligiga putur yetkaza boshladi.
Umuman olganda, 1919–1933 yillar Buyuk Britaniya tarixida burilish davri
bo‘lib, bu yillar mamlakatning urushdan keyingi tiklanishdagi qiyinchiliklarini,
iqtisodiy tanazzul va Buyuk depressiyaning chuqur oqibatlarini, shuningdek tashqi
siyosat va imperiya tizimidagi tub o‘zgarishlarni yaqqol namoyon etdi. Bu davr
Buyuk Britaniyaning global yetakchi davlat sifatidagi mavqeining asta-sekin
pasayib borayotganini, biroq shu bilan birga davlatning yangi sharoitlarga
moslashish qobiliyatini ham ko‘rsatdi. Aynan shu yillarda to‘plangan iqtisodiy,
siyosiy va diplomatik tajriba keyingi davrlarda Buyuk Britaniyaning ijtimoiy
siyosati, iqtisodiy islohotlari va tashqi siyosiy strategiyalarining shakllanishida
muhim asos bo‘lib xizmat qildi. 1919-1933-yillardagi jarayonlar Buyuk Britaniya
tarixida faqat inqiroz davri sifatida emas, balki mamlakatning zamonaviy
rivojlanish yo‘liga o‘tishidagi hal qiluvchi bosqich sifatida alohida tarixiy
ahamiyatga ega bo‘lib qoladi.
24

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.Addison, P. The Road to 1945: British Politics and the Second World War.
London: Pimlico, 1994.
2.Aldcroft, D. H. The British Economy between the Wars. London: Macmillan,
1986.
3.Aldcroft, D. H., Stevenson, J. British Society 1914–1979. Cambridge:
Cambridge University Press, 1981.
4.Bell, P. M. H. The Origins of the Second World War in Europe. London:
Longman, 2007.
5.Benson, J. The Working Class in Britain 1850–1939. London: Longman, 2003.
6.Bourne, J. M. Britain and the Great War 1914–1918. London: Edward Arnold,
1989.
7.Briggs, A. A Social History of England. London: Penguin Books, 1999.
8.Brown, K. The British Empire and the World. London: Bloomsbury, 2012.
9.Cain, P. J., Hopkins, A. G. British Imperialism: 1688–2000. London: Longman,
2002.
10.Carr, E. H. International Relations between the Two World Wars. London:
Macmillan, 1947.
11.Clarke, P. Hope and Glory: Britain 1900–2000. London: Penguin Books, 2004.
12.Darwin, J. Britain and Decolonisation: The Retreat from Empire in the Post-
War World. London: Macmillan, 1988.
13.Darwin, J. The Empire Project: The Rise and Fall of the British World-System.
Cambridge: Cambridge University Press, 2009.
14.Feuchtwanger, E. J. Imperial Germany 1850–1918. London: Routledge, 2001.
15.Ferguson, N. Empire: How Britain Made the Modern World. London: Allen
Lane, 2003.
16.Gilbert, M. The First World War. London: HarperCollins, 1994.
17.Hobsbawm, E. J. The Age of Extremes: The Short Twentieth Century 1914–
1991. London: Michael Joseph, 1994.
18.Hobsbawm, E. J. Industry and Empire. London: Penguin Books, 1999.
25

19.James, R. R. A Short History of Britain. London: Longman, 1994.
20.Kennedy, P. The Rise and Fall of the Great Powers. London: Fontana Press,
1989.
21.Keynes, J. M. The Economic Consequences of the Peace. London: Macmillan,
1919.
22.Laybourn, K. Britain on the Breadline: A Social and Political History of Britain
1918–1939. Gloucester: Sutton Publishing, 1990.
23.McKibbin, R. Classes and Cultures: England 1918–1951. Oxford: Oxford
University Press, 1998.
24.Middlemas, K. Politics in Industrial Society. London: Deutsch, 1979.
25.Morgan, K. O. Britain since 1945: The People’s Peace. Oxford: Oxford
University Press, 2001.
26.Morgan, K. O. The Age of Lloyd George. London: George Allen & Unwin,
1971.
Overy, R. The Inter-War Crisis 1919–1939. London: Longman, 1994.
27.Pugh, M. State and Society: A Social and Political History of Britain since
1870. London: Arnold, 2008.
28.Stevenson, J. British Society 1914–1945. London: Penguin Books, 1984.
29.Taylor, A. J. P. English History 1914–1945. Oxford: Oxford University Press,
1965.
30.Thomson, D. Europe since Napoleon. London: Penguin Books, 1990.
31.Winter, J. The Great War and the British People. London: Palgrave Macmillan,
2003.
Internet saytlar va elektron resurslar
1.BBC History. Britain between the Wars.
www.bbc.co.uk/history
2.British Library Digital Collections.
www.bl.uk
3.Encyclopaedia Britannica. Great Depression; British Empire; Interwar Britain.
26

www.britannica.com
4.Imperial War Museums. Interwar Britain and the British Empire.
www.iwm.org.uk
5.National Archives (UK). British Government Documents 1919–1933.
www.nationalarchives.gov.uk
6.Oxford Reference Online. British History and Empire.
www.oxfordreference.com
7.Spartacus Educational. Britain 1918–1939.
www.spartacus-educational.com
8.The National Archives – Education Resources.
www.nationalarchives.gov.uk/education
9.UK Parliament History. Interwar Britain.
27

1919-1933 - yillarda Buyuk Britaniya

Sotib olish