XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiyaning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tuzumi - Tarix - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	6.3MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	31 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Tarix

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiyaning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tuzumi

Sotib olish

Mundarija
Kirish 2. ………………………………………………………
I-bob. Rossiya imperiyasi-yirik mustamlakachi davlat
I.1 Rossiyaning O rta Osiyoda olib borgan
’
mustamlakachilik siyosati........................................................5.
I.2 Rossiyaning Bolqon yarim orolida olib borgan siyosati.
Rossiya-Turkiya urushi..........................................................25.
I.3 Rossiyaning Uzoq Sharqdagi siyosati va rus-yapon
urushi.......................................................................................31.
II-bob. Rossiyaning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining
o ziga xos xususiyatlari
’ .
II.1 XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiyaning
ijtimoiy-iqtisodiy hayoti.........................................................38.
II.2 XX asrning boshlarida Rossiyadagi inqilobiy
harakatlar...............................................................................46.
Xulosa......................................................................................54.
Foydalanilgan manba va adabiyotlar
ro yxati.....................58.
’
Ilovalar ....................................................................................61.

Kirish
Mavzuning dolzarbligi.
XIX asr oxirlariga kelganda Rossiya Yevropadagi eng yirik davlatlardan biri
bo lib qoldi. Uning territoriyasi (taxminan 16 mln. kv.km) shimolda Barens‘
dengizidan tortib, januda Kavkaz va Qora dengizgacha, g arbda Baltika
‘
dengizidan tortib, sharqda Tinch okengacha bo lgan yerlarni o z ichiga olgan
‘ ‘
edi.
Rossiya imperiyasi jahonning qudratli davlatlari Buyuk Britaniya, Fransiya va
Germaniya imperiyalari qatori katta mustamlakachi davlat bo lib qoldi. Boltiq
‘
bo ylaridan Kavkaz tog larigacha, Ukraina dashtlaridan Uzoq Sharq va O rta Osiyo
‘ ‘ ‘
hududlarigacha cho zilgan yerlarda imperiyaning ikki boshli burgut tasviri tushirilgan
‘
oq-yashil bayrog i o rnatilib, Rossiya Polsha, Finlyandiya, Boltiqbo yi mamlakatlari,
‘ ‘ ‘
Kavkaz o lkasi, Boshqirdiston, Sibir va qalmoqlar yurti uning taxti tasarrufiga
‘
muhrlandi va bu hududlarni mustamlaka asoratiga solgan salobatli va shafqatsiz
imperiya edi.
1864-1885 yillarda 20 yildan ortiq vaqt davomida Rossiya imperiyasining uzoq
vaqt davom etgan harbiy tayyorgarligi natijasida bosqinchilik urushlari olib
borildi.O rta Osiyo xonlikrai hududining katta qismini 1.583.255 kv.km bosib olinib,
’
mustamlakaga aylantirildi.
Yevropaning ilg or jamoatchiligi XIX asr oxirida Rossiyani beadad miqdordagi
’ “
mulk o g risi , deb ta riflab, hisob-kitob vaqti kelganda,u bu mulklarni o z
’ ’ ” ’ “ ’
egalariga qaytarishga majbur bo ladi deb bashorat qilgan edi.
’ ”
Shu o rinda Prezidentimiz I.A. Karimov ta kidlaganidek: Biz bugun bir
’ ’ “
tarixiy davrda-xalqimiz o z oldiga qo ygan ezgu va ulug maqsadlar qo yib, tinch-
’ ’ ’ ’
osoyishta hayot kechirayotgan, o z kuchi va imkoniyatlariga tayanib,demokratik davlat
’
va fuqarolik jamiyati qurish yo lida ulkan natijalarni qo lga kiritayotgan bir zamonda
’ ’
yashamoqdamiz
” 1
1
I.A.Karimov. Inson manfaati, huquq va erkinliklarini ta`minlash, hayotimizning yanada erkin va obod bo`lishiga
“
erishish- bizning bosh maqsadimizdir.T.,2013, 3-bet
2

Shunday ekan Rossiyaning XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi siyosiy, iqtisodiy
va ijtimoiy ahvolini, Rossiyaning Bolqon yarim oroli va Uzoq Sharqda olib brogan
tashqi siyosat hamda XX asr boshlarida Rosssiyada ro`y bergan inqilobiy harakatlarning
tarixini o`rganish tarix fanining dolzarb masalalaridan biri bo`lib qolmoqda.
Mavzuning dolzarbligi sifatida Rossiya imperiyasining XIX asr oxiri va XX asr
boshlaridagi siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tuzumi tarixini o`rganilishi ularni yangi
adabiyotlardagi talqinini tizimlashtirish va tahlil qilish asos qilib olindi.
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari
Mazkur ishning maqsadi XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiyaning
siyosiy,iqtisodiy va ijtimoiy tuzumini o rganish va tahlil qilishdan iborat. ’
Asosiy maqsaddan kelib chiqib, mazkur ishda quyidagi vazifalar asosiy
vazifalar tarzida belgilab olindi:
- Rossiyaning O rta Osiyoda olib borgan mustamlakachilik siyosati
’
mohiyatini ochib berish;
- Rossiyaning Bolqon yarim orolida olib borgan siyosati, Rossiya-
Turkiya urushining boshlanish sabablari va urushning natijalarini tahlil
qilish;
- XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiyaning ijtimoiy-iqtisodiy
ahvolini yoritib berish;
- XX asr boshlarida Rossiyada ro y bergan inqilobiy harakatlarning
’
sabablarini ochib berish.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi
Ushbu bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi avvalo shundan iboratki,
mazkur mavzu ilk bor bitiruv malakaviy ish sifatida ilmiy adabiyotlar bilan
qiyoslab tahlil qilish asosida izchil tadqiq etildi. Turli tarixiy manbalar va
adabiyotlarga tayangan holda o z fikr-mulohazalarimizni bildirishga harakat
’
qildik:
- Rossiyaning O rta Osiyoda olib borgan mustamlakachilik siyosati
’
tahlil qilindi;
- Rossiyaning Bolqon yarim orolida olib borgan siyosati tasnif qilindi;
3

- Rossiyaning Uzoq Sharqdagi siyosati va rus-yapon urishi natijalari
tahlil qilindi;
- XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiyaning ijtimoiy-iqtisodiy
hayoti ochib berildi;
- XX asr boshlarida Rossiyada ro y bergan inqilobiy harakatlarning ’
boshlanish sabablari va natijalari tahlil qilindi;
Bitiruv malakavi ishning amaliy ahamiyati. Bitiruv malakaviy ishning
tadqiqot va xulosa qismida keltirilgan ma lumotlardan umumiy o rta ta lim
’ ‘ ’
maktablari, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida tarix fani darslarida va
ma ruza matnlari tayyorlashda foydalanish mumkin.
’
Bitiruv malakaviy ishning aprobatsiyasi. Bitiruv malakaviy ish Qarshi
Davlat universiteti Jahon tarixi va arxeologiya kafedrasi qoshidagi Yosh
“ ” “
tarixchi to garagida ma ruza qilingan, hamda 2012-2013 o quv yili davomida
” ’ ’ ’
Jahon tarixi va arxeologiya kafedrasida muhokama qilingan.
“ ”
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi. Bitiruv malakaviy ish kirish, ikki bob,
besh fasl, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yxati va ilovadan iborat.
‘
Bitiruv malakavi ishning umumiy hajmi _________ betni tashkil etadi.
4

I– bob. ROSSIYA IMPERIYASI YIRIK MUSTAMLAKACHI –
DAVLAT
I.1. Rossiyaning O rta Osiyoda olib borgan mustamlakachilik siyosati
‘
XIX asr o xirlariga kelganda Rossiya Yevropadagi eng yirik davlatlardan biri
bo lib qoldi. Uning territoriyasi (taxminan 16 mln. kv.km) shimolda Barens
‘
dengizidan tortib, januda Kavkaz va Qora dengizgacha, g arbda Baltika
‘
dengizidan tortib, sharqda Tinch okengacha bo lgan yerlarni o z ichiga olgan
‘ ‘
edi.
Rossiya xalqlari o zlarining mehnati va qahramonona kurashi bilan qudratli
‘
davlat barpo qildilar, ilgari hech kim yashamagan ko p yerlarni o zlashtirdilar,
‘ ‘
jahon tarixi va madaniyatiga buyuk hissa qo shdilar.
‘
Rossiya territoriyasida iqlim sharoiti juda xilma-xildir. Mamlakat Yevropa
qismining shimolida hamda Sibirda sovuq qutb iqlimi hukum suradi, ya ni qish
’
qattiq va uzoq vaqt davom etadi, yoz esa juda qisqa bo ladi. Rossiyaning o rta
‘ ‘
mintaqasida iqlim mo tadil bo lib, janubiy rayonlarda esa iliqdir. Rossiyada
‘ ‘
o rmonlar, daryo va ko llar juda ko p. Janubda bepoyon cho l-adirlar
‘ ‘ ‘ ‘
cho zilib ketgan bo lib, bu yerlarda aholi kam yashaydi.
‘ ‘
Rossiyaning aholisi XIX asr davomida ko paya borib, 11 million kishidan
‘
36 million kishiga yetdi. Rossiya aholisining yer jihatidan Yevropadagi yirik
mamlakatlardan biri bo lib qoldi.Bu vaqtda Fransiyada 27 million kishi,
’
Angliyada esa mustamlakalarni hisoblamaganda) 16,4 million kishi yashardi.
Lekin Rossiyada aholining zichligi juda kam bo lib, 1 kv. km ga 1,25 kishi
‘
to g ri kelardi
‘ ‘ 2
.
Rossiya ko p millatli davlat. Uning tarkibiga turli xalqlar (ruslar,
– ‘
ukrainlar, beloruslar, polyaklar,finlar, litvaliklar, chuvashlar, marilar, mordvalar,
buryatlar, yoqutlar, evenklar va boshqa ko pgina xalqlar) kirgan bo lib, ular
‘ ‘
ijtimoiy taraqqiyotning turli bosqichlarida turar edilar. Aholining asosiy qismi
ruslardan iborat bo lib, ular butun aholiga nisbatan 60-70 foizini tashkil etar edi
‘ 3
.
2
История России ХХ век. Минск, РИВШ,2005,стр-19
3
Фомченко А Русские население в Туркестанском крае Т., 1983,с-37
5

70- yillarda rus hukumati bilan ingliz hukumati o rtasida O rta Osiyodagi‘ ‘
ta sir doiralarini aniqlash uchun muzokaralar boshlandi va 1873- yili bitim tuzish
’
bilan yakunlandi. Bunga muvofiq, Rossiya Afg onistonni o z ta siridan
‘ ‘ ’
tashqari deb topdi. Angliya esa Xivani da vo qilmaydigan bo ldi. Bu bitim
’ ‘
O rta Osiyodagi kurashni vaqtincha susaytirdi, ammo Qo qon xonligining
‘ ‘
Rossiyaga qo shib olinishi inglizlar siyosatini faollashtirib yubordi va rus-ingliz
‘
munosabatlarining keskinlashuviga olib keldi. Bu narsa, chunonchi, 1878- yilda
boshlangan ingliz-afg on urushida va Sharq inqirozi davomida Angliyaning
‘ “ ”
Rossiyaga nisbatan dushmanlik siyosatini olib borganligida na-moyon bo ldi.
‘
1878-yilda Angliya Afg oniston ustiga bosqinchilik harakatlarini boshladi.
‘
Afg on qo shinlari inglizlarning qattiq zarbalaridan katta talafot ko rdilar.
‘ ‘ ‘
Afg oniston amiri SHeralixon mamlakatning shimoliy hududlariga qarab qochdi.
‘
SHeralixonning merosxo ri Hirot hukmdori Yoqubxon Gandamak shartnomasiga
‘
qo l qo yishga majbur bo ldi va shu bilan Rossiyaning mustamlakasi bo lgan
‘ ‘ ‘ ‘
Buxoro va Xiva kabi barcha huquqlardan mahrum bo lib qoldi.
‘ 4
Bunday mustamlakachilik siyosatidan norozi bo lgan afg on xalqi qo zg olon
‘ ‘ ‘ ‘
ko tardi. Bu qo zg olon natijasida Afg onistonning Kobul shahrida joylashgan
‘ ‘ ‘ ‘
ingliz harbiy qarorgohi vayron qilindi. Shunday voqealar yuz berayotgan bir paytda
Turkiston general-gubernatori N. Kaufman 1856-yildan Toshkent shahrida yashab, rus
hukumati homiyligida bo lgan SHeralixonning jiyani Abdurahmonni Afg onistonga
‘ ‘
jo natdi. Uni yuborishdan maqsad ingliz qo shinlariga qarshi kurashda undan
‘ ‘
foydalanish edi. Rahbarsiz qolgan afg on xalqi uning atrofida birlashdi. Ammo
‘
afg on xalqi uning rus manfaatlarini himoya etayotganligini anglab yetmagan edi.
‘
1880-yilda Abdurahmon boshchiligidagi qo zg olonchilar inglizlar ustidan g alaba
‘ ‘ ‘
qozondilar. Shundan so nggina ingliz hukumati Abdurahmonni Af g oniston amiri
‘ ‘
deb tan oldi.
Afg oniston masalasida ana shunday aralashuvdan so ng o zining strategik
‘ ‘ ‘
maqsadlariga erishgan Rossiya Turkmaniston hududini bosib olishga kirishdi. 1880-yil
iyul oyida Rossiya qo shinlari general Skobelev boshchiligida Turkmaniston tomon
‘
4
M.Lafasov,E. Xoliqov, D. Qodirova. Jahon tarixi T. , 2002, 125-bet
6

yurish boshladi. Bu yurish tarixda o zining butun mazmun-mohiyati bilan qora iz‘ “ ”
qoldirdi. 1881-yil 1- yanvardagi shiddatli janglardan keyin Ko ktepa qal asi chor
‘ ’
qo shinlari tomonidan qo lga kiritildi. Turkman xalqi o z mustaqilligini saqlab
‘ ‘ ‘
qolish yo lida qahramonona, jonini ayamasdan kurashdi. Lekin turkman qabilalari
‘
o rtasidagi o zaro kelishmovchiliklar ularga yagona kuch bo lib kurashish imkonini
‘ ‘ ‘
bermadi. Bunday vaziyatdan rus diplomatiyasi tezkorlik va uddaburonlik bilan
foydalanib, Skobelevning harbiy bosqinchilik yurishlarini tezlashtirish va tugallash
yo lini tutdi.
‘
1881-yil 9-dekabrda Tehronda fors-turkman chegarasi to g risidagi maxfiy
‘ ‘
bitim imzolanib, bunda Rossiya tarkibiga yangidan kiritilgan hudud chcgaralari
aniqlandi. Bu hududlar hozirda Turkmaniston va Eron chegaralari bo lib hisoblanadi.
‘
Shu yili Rossiya va Xitoyning Turkiston general-gubernatorligi va Xitoy o rtasida
‘
chegara chizig ini o tkazish bo yicha shartnoma imzolandi.
‘ ‘ ‘
1884- yili Rossiya Marini egallab, Kushkaga chiqdi. 1885-yil 26-martda
Kushkada afg on harbiy qismlari mag lubayatga uchradi. Rossiya Kushkani bosib
‘ ‘
olib, asosiy punkt Hirot va Qandahorni qo lga kiritdi. Shundan so ng Angliya va
– ‘ ‘
Rossiya o rtasidagi Afg onistonning taqdiri va uning chegarasini belgilash masalasi
‘ ‘
kun tartibiga qo yildi. 1885 1887- yillarda bu masala rus-ingliz komissiyasi
‘ –
tomonidan hal etildi. 5

1891- yili Rossiyaning tasarrufiga kirgan O rta Osiyo hududi va Afg oniston
‘ ‘
o rtasidagi chegara Pomirdan o tkazildi. Bu bitim O rta Osiyo masalasi bilan
‘ ‘ ‘
bog liq Angliya va Rossiya o rtasidagi kelishmovchilikni tugatdi. Lekin shunga
‘ ‘
qaramasdan ziddiyatlar, manfaatlar to qnashuvi saqlanib qoldi. O rta Osiyodagi
‘ ‘
o zaro manfaatlarni tartibga solish va munosabatlardagi sovuqlikni yo qotish
‘ “ ” ‘
maqsadida Rossiya va Angliya bu yerdagi o z ta sir doiralarini bo lib olishga
‘ ’ ‘
qaratilgan konvensiyani imzoladilar. Chunki bu paytda ikkala davlat uchun ham
Yevropada Germaniya xavf tug dirayotgan edi. Shu bois, Rossiya va Angliya O rta
‘ ‘
5
M. Lafasov, E. Xoliqov, D. Qodirova Jahon tarixi. T.,2002, 128-bet
7

Osiyo masalasini vaqtinchalik to xtatib, kuchayib borayotgan Germaniya davlati bilan‘
siyosat maydonida kurash boshladilar 6
.
O rta Osiyo istilosidan so ng, Rossiya, Pyotr I vasiyatini bajarib, jahonning
‘ ‘
eng yirik imperiyalaridan biriga aylandi. Yevropaning ilg or jamoatchiligi XIX asr
‘
oxirida Rossiyani beadad miqdordagi mulk o g risi , deb ta riflab, hisob-kitob vaqti
“ ” “ ‘ ‘ ’
kelganda, u bu mulklarni o z egalariga qaytarishga majbur bo ladi deb bashorat
‘ ‘ ”
qilgan edi.
Rossiya imperiyasi jahonning qudratli davlatlari Buyuk Britaniya, Fransiya va
Germaniya imperiyalari qatori katta mustamlakachi davlat bo lib qoldi. Boltiq
‘
bo ylaridan Kavkaz tog larigacha, Ukraina dashtlaridan Uzoq Sharq va O rta Osiyo
‘ ‘ ‘
hududlarigacha cho zilgan yerlarda imperiyaning ikki boshli burgut tasviri tushirilgan
‘
oq-yashil bayrog i o rnatilib, Rossiya Polsha, Finlyandiya, Boltiqbo yi mamlakatlari,
‘ ‘ ‘
Kavkaz o lkasi, Boshqirdiston, Sibir va qalmoqlar yurti uning taxti tasarrufiga
‘
muhrlandi. O z mustamlakalari hududi jihatidan endi Rossiya Buyuk Britaniya,
‘
Fransiya va Germaniyani orqada qoldirib ketdi. Angliya mustamlakalari 13 million
kvadrat kilometr, Fransiyaniki II million kvadrat kilometrni tashkil qilsa, Rossiyaning
birgina Sibir mustamlakasi hududi 13 million kvadrat kilometrni tashkil qilardi. 7

Rossiyaning Turkiston general-gubernatorligi hududi esa kengligi jiha-tidan
Fransiya, Germaniya va Avstro-Vengriya imperiyalari maydoniga teng bo ldi.
‘
Podsho Rossiyasi O rta Osiyoni bosib olgach, bepoyon hududlarga ega
‘
bo ldi. U dunyoning eng yirik mustalakachi mamlakatiga aylandi. Shuning uchun
‘
ham o sha vaqtlar Rossiya to g risida ulkan miqdordagi mulk o g risi
‘ ‘ ‘ “ ‘ ‘ ” 8
degan haq gaplar aytilgan edi.
Rossiyaning ikki boshli burgut tasviri tushirilgan mudhish mustamlakachilik
bayrog i Boltiq buylaridan Kavkaz cho qqilarigacha, Ukraina dashtlaridan O rta
‘ ‘ ‘
Osiyo kengliklari va Uzok, Sharq tizmalari kadar hilpirab turdi. Polsho Rossiyasi
6
D .Abdurahmonova, G.Rustamova XIX asrning ikkinchi yarmi-XX asr boshlarida mustamlaka hokimiyati tizimi
T.,1999 82-bet
7
Turkiston Chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. 1-kitob.T.,2000, 190-bet
8
J . Raximov. O‘zbekiston tarixi. T. , 1999, 125-bet
8

Polsha, Finlyandiya, Kavkazorti, Boshqirdiston, Sibir va qalmoqtar yurtini mustamlaka
asoratiga solgan salobatli va shafqatsiz imperiya edi 9
.
Sankg-Peterburg hukmron doiralari Buyuk Britaniyaning Hindistondagi va
Fransiyaning Tunis hamda Jazoirdagi mustamlaka tartiblarini, tajribalarini o rgangan‘
holda o zlarining ulardan tubdan farkli, aynan ruscha mustamlakachilik tizimlarini
‘
yaratdilar. Uni Turkistonda zo ravonlik yo li bilan amalga oshirdilar. Rossin
‘ ‘
imperiyasining O rta Osiyodagi tartiblari Polsha, Finlandiya va Kavkazdagidan ham
‘
tafovutli xususiyatga ega edi. Bu xususiyat mahalliy xalqlarga mutlaqo ishonmaslik,
ularga bepisandlarcha qarash kabi shovinistik ruh va kayfiyatlardan iborat edi. Bu
harbiy-komendantlik boshqaruvi mashinasining ruli o taketgan makkor, razil, O rta
‘ ‘
Osiyo xalklarining ashaddiy dushmanlari qo liga topshirilgan edi.
‘
Rossiya imperiyasi tashqi siyosatida o z chegaralarini sharqqa tomon
‘
kengaytirish uchun dastlab Buxoro amirligi, Xiva va Qo qon xonliklari bilan har
‘
tomonlama aloqala o rnatishga harakat qildi. Bunda, eng avvalo xonliklar
‘
to g risida ko proq ma lumotlar to plash maqsadida o z elchilarini bu yerlarga
‘ ‘ ‘ ’ ‘ ‘
jo natdi. Pyotr I hukmronligi davridayoq Aleksandr Bekovich-Cherkasskiy
‘
boshchiligidagi harbiy ekspeditsiya jo natilgan edi. Ammo bu ekspeditsiya
‘
muvaffaqiyatsizlikka uchragandan so ng podsho hukumati harbiy istehkomlar
‘
qurishga kirishdi. 1718-yilda Irtish daryosi sohilida shunday istehkomlardan yettitasi
qurib bitkazildi.
Sayyoh, savdogar, elchilar sifatida yuborilgan ayg oqchilar tomonidan O rta
‘ ‘
Osiyoning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va harbiy ahvoli, suv va quruqlikdagi yo llari
‘
to g risida ma lumotlar yig ib borildi. XIX asrda Rossiya imperiyasining sanoat
‘ ‘ ’ ‘
xomashyosiga bo lgan ehtiyojining ortishi, ishlab chiqarilgan mahsulotlari uchun
‘
qo shimcha istemol bozorlarining zarurligi, to qimachilik sanoati uchun arzon paxta
‘ ‘
tolasi yetkazib beradigan hududga ega bo lish muammolari O rta Osiyoni bosib
‘ ‘
olinishi yanada tezlashtirdi. Shuning uchun XIX asrning o rtlalarida bu hududni bosib
‘
olish Rossiya imperiyasining birinchi navbatdagi vazifasiga aylandi. Bundan tashqari,
xalqaro doirada ingliz tovarlarining O rta Osiyoga kirib kelishi Angliyaning bu
‘
hududga nisbatan qiziqishining ortib borishi Rossiya imperiyasi hukumatining
9
Исхаков Ф Националъная политика царизима в Туркестание (1867-1917) Т.,1997 с- 7
9

istilochilik harakatlari yanada tezlashtirdi. Buyuk Britaniyaning Ost- Indiya
kompaniyasi XIX asrdan boshlab strategik ahamiyatga ega bo lgan xonliklarning‘
tabiiy boyliklari. Xomashyo mahsulotlariga qiziqishi ortib bordi. O rta Osiyoga
‘
1825-yilda M. Murkroft Angliya bilan aloqalarni yo lga qo yish uchun yuboriladi. U
‘ ‘
Buxoroga kclib, qaytib ketayotganda ikki hamrohi bilan halok bo ladi. 1832-yilda
‘
Buxoroga A.Byorns, 1844-yilda mayor I.Volf, 1843-yilda Xiva va Buxoroga kapitan
J.Abbot yuborilgan. 10
O rta Osiyo davlatlariga harbiy sohada yordam berish va ularga Rossiya
‘
iperiyasiga qarshi harbiy ittifoq tuzish taklifi bilan Buxoroga kclgan
Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi vakillari Ch. Stoddart va A.Konnoli
1842-yilda amir tomonidan qatl qilindi. Bunga javoban Angliya hukumati
Buxoroga qarshi Afg oniston bilan sulh tuzib, ularni qurollantiradi. Shundan
‘
keyin, Afg oniston Buxoro amirligi hududining bir qismini bosib oldi.
‘
Natijada 1855-yilda o zbeklar va tojiklar yashay-digan Amudaryoning
‘
janubiy sohilidagi hududlar Afg oniston viloyatiga aylantirildi
‘ 11
.
XIX asrning o rtalariga kclib Angliyaning O rta Osiyoga nisbatan olib
‘ ‘
borayotgan bunday siyosati va podsho hukumatining Qrim urushidagi (1853
1856) mag lubiyati Rossiya imperiyasini Buxoro amirligi, Qo qon va Xiva
‘ ‘
xonliklarini bosib olish harakatlarini tezlashtirishga undadi. Buning uchun, u
eng avvalo unga olib boradigan yo llar ayniqsa, Rossiya imperiyasini O rta
‘ ‘
Osiyo bilan bog lovchi savdo yo llarini to liq o z qo liga olishga harakat
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qildi. Buning natijasida asosiy yo l hisoblangan Toshkentga boradigan
‘
Orenburg yo lida harbiy istehkomlar qurdi. Sirdaryoning Orolga quyilish
‘
joyida 1847-yilda Raim qal asi bunyod etildi.
’
Chcgara hududlarida yashaydigan Rossiya imperiyasi fuqarolari bo lgan
‘
aholiga talonchilik va bosqinchilik qilib turuvchi guruhlarning hujumlarini
bartaraf etish podsho hukumatining O rta Osiyodagi harbiy yurishlarini
‘
boshlashiga bahona bo ldi. Bundan tashqari, to qimachilik sanoati uchun
‘ ‘
xomashyo bo lgan paxtaning yetishmasligi O rta Osiyoni bosib olishga
‘ ‘
10
S. Till a boyev, A.Zamonov O‘zbekiston tarixi, T. , 2010, 21-bet
11
Хидоятов Г.Из история англо-русских отнашений в Средней Азии в конце Х I Х в. Т., 1969,стр-102
10

bo lgan harakatlarini tezlashtirdi. Bu davrda AQShda shimol va janub‘
o rtasida boshlangan fuqarolar urushi (1861-1865) tufayli Rossiyaning
‘
to qimachilik sanoati uchun paxta xomashyosiga taqchillik vujudga keldi.
‘
XIX asrning birinchi yarmida O rta Osiyo xonliklari o rtasidagi uzoq
‘ ‘
vaqt davom etgan o zaro urushlar ularning iqtisodiy va harbiy jihatdan
‘
zaiflashib ketishiga olib koldi. Shunday vaziyat oxir-oqibat xonliklarning
istilyo qilinishlarini osonlashtirdi.
Shunday qilib, XIX asrning o rtalariga kelib xonliklar o rtasidagi
‘ ‘
o zaro urushlar, ichki nizo va ziddiyatlar, davlat boshqaruvining uzoqni
‘
ko zlab ichki va tashqi siyosat olib bormaganliklaridan ahvolga tushib
‘
qoldi. Shunday vaziyatda Rossiya imperiyasi hukumati o zining siyosiy,
‘
iqtisodiy va geopolitik manfaatlarini ko zlab O rta Osiyoga harbiy
‘ ‘
mustamlakachilik harakatlarini boshlaydi.
O rta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olnishi
‘
to rt bosqichda amalga oshirildi. Birinchi bosqich 1847 -1865-yillarda
‘
Rossiya imperiyasi tomonidan Qo qon xonligining shimoliy-g arbiy
‘ ‘
viloyatdan va Toshkent shahri istilo qilindi. Istilo etilgan hududlarda
Orenburg general-gubernatorligi tarkibiga kiruvchi Turkiston viloyati
tashkil etildi. Ikkinchi bosqich 1865-1868-yillari qamrab olgan bo lib,
‘
bunda Qo qon xonligi va Buxoro amirligiga qarshi istilochilik harakatlari
‘
amalga oshirildi. Uchinchi bosqich 1873 -1879-yillar davomida Xiva va
–
Qo qon xonligi yerlarini bosib olishdan iborat bo ldi. To rtinchi bosqich -
‘ ‘ ‘
1880-1885-yillarda turkmanlarning bo ysundirilishi edi. Shunday qilib,
‘
1864 - 1885-yilarda 20 yildan ortiq vaqt davomida Rossiya
imperyasining uzoq davom etgan harbiy tayyorgarligi natijasida bosqinchilik
urushlari olib borildi. O rta Osiyo xonliklari hududining katta qismini
‘
(1583255kv. km) bosib olinib, mustamlakaga aylantirildi. 12
Rossiya mustabid hokimiyati Turkistonni o z ichki mustamlakasiga
‘
aylantira oladigan ma muriy va siyosiy tizimni yaratishga zamin hozirlagan
’
12
S. Tillaboyev, A. Zamonov O‘zbekiston tarixi T ., 2010, 22-bet
11

edi. Bu narsa o zining to liq harbiy hukmronligini qaror toptirishni, o lka‘ ‘ ‘
iqtisodiy va siyosiy hayoti ustidan yalpi nazorat o rnatishni, Rossiya
‘
hukumatiga kelgusida qarshi turuvchi kuch sifatida islom dinini siqib
chiqarib tashlashni anglatar edi.
Bu tizimning boshqa bir jihati Turkiston Xiva, Buxoro va Qo qonni
— ‘
tashqi dunyodan tamomila yakkalab qo yishda, Rossiya imperiyasi tashqi
‘
davlat chegaralarini barpo etish yo li bilan har qanday iqtisodiy, madaniy
‘
va siyosiy aloqalarni to xtatishda edi.
‘
Ingliz imperialistlari bilan shartnomaga ko ra 1869 1872-yillarda
‘ –
Panj daryosi bo ylab mahalliy xalqni ikkiga ajratib tashlab, sun iy chegara
‘ ’
o rnatildi. 1881-yilda Skobelev Turkmanistonni bosib olishi natijasida
‘
Eron bilan hozirgi chegaralar belgilandi. Xuddi shu yili Sharqiy
Turkistonning lliy o lkasidagi qo zg olon chor qo shinlari tomonidan
‘ ‘ ‘ ‘
bostirilgandan so ng Rossiya va Xitoy imperatori hozirgi /Qozog iston,
‘ ‘
Qirg iziston, Tojikiston va Xitoy o rtasidagi/ chegaralarni belgilab
‘ ‘
shartnomani imzolagan edilar 1 3
.
Nihoyat, 1885 1887 yillarda va 1891-yilda inglizlar bilan kelishuv
–
bitimlari tuzilishi bilan O rta Osiyo xalqlarini naqd yuz yilga bo lib
‘ ‘
tashlagan chegaraning oxirgi bo laklari o tkazilgandi. O rta Osiyo
‘ ‘ ‘
halqlari o z tashqi siyosatini yuritishda suveren huquqlaridan mahrum
‘
etildi, bu esa davlatchilikning nurab yemirilishini, iqtisodiy va madaniy
taraqqiyot barbod etilishini hamda ulkan davfatning qoloq bir quyrug iga
‘
aylanib qolishni anglatar edi.
Rossiya mustamlakachilik tizimining uchinchi xususiyati mintaqada rus
aholisining ma lum bir foizini joylashtirish edi. Markaziy Rossiyadan
’
ochlik va yersizlikdan qochgan rus dehqonlarini ko chirib kcltira
‘
boshladilar. Ammo shaharlarda rus aholisini shakllantirish siyosati
ahamiyatga ega edi.
13
История и истография националъно-осовободителън ы х движеней второй половин ы Х I Х-начала ХХ
вв.Средней Азии и Казахстана.Т., 1989, стр-14
12

XIX asrning ikkinchi yarmida Toshkent shahri rus aholisi hisobiga
shitob bilan kengayib bordi. Bu aholining katta qismi iste foga chiqqandan’
keyin shaharda yashash uchun qolgan askarlar, davlat boshqaruvi
amaldorlari, Rossiya armiyasi ofitserlari, Rossiya firmalari xizmatkorlari,
jazo manziliga jo natilgan jarimaga tortilgan xizmatchilar, xizmatdan
‘
bo shatib yuborilgan ofitserlar edi.
‘
Anhor shaharni qoq ikki qismga ajratgandi: Eski shaharda mahalliy
aholi. Yangi shaharda esa rus aholisi yashardi. Shaharning bu ikki qismi
o z iqtisodiy va ma naviy hayotini boshdan kechirar bir-biri bilan
‘ ’
kamdan-kam aralashigan holda yashalar edi.
Rossiya fransuz mustamlakachilaridan o rgangan, bu tizim
‘
plantatsion model" deb yuritilar edi. Bu tizimga ko ra Turkiston
“ ‘
aholisining bir qismi etnik ruslardan iborat bo lishi, ular asosan
‘
shaharlarlarda yashashi, shahar qishloq ustidan hukmron bo lishi kerak edi.
‘
Turkiston o lkasining 14 % aholisi shaharlarda yashardi.
‘ 1 4

Mu st am l a ka ch i l i k ni ng pl an t a t s i o n m o de l i i s hg a oi d b ar ch a h uj j a t l ar n i
r us t i l i d a y ur i t i sh ni na za r d a t u t ar di , b uyr uq l ar va f ar m o yi sh l a r h am r u s
t i l i d a ber i l ar d i , ul ar ni n g m oh i y at i n i m ah al l i y a ho l i ga m a ha l l i y
am al do r l a r t u sh un t i r i b b er ar ed i . I s hl ab c hi qa r i s hd ag i i c hk i qoi da l a r ha m
r us t i l i da y oz i b q o yi l ar v a i j r o et i l ar e di . Bu nar sa o z i g a xo s
‘ ‘
sh ah ar l a sh t i r i sh s aq l a ni b q ol i s hi ni r ag b at l a nt i r d i : r u s s ha hr i va o zb ek
‘ ‘
qi sh l o g i m ah al l i y ah ol i sa vo ds i z l i gi v a m a l a ka si pa st l i gi sa ql an i b
‘
qo l d i . Mi l l i y ah ol i f aq at yor da m c hi i s hl ar da m eh na t q i l ar d i , i s hc hi l a r ,
t e xn i k zi yo l i l ar qa t l am i e sa Ro ss i y ad an y ol l a sh h i s ob i g a t o l di r i l i b
‘
bor i l ar d i 1 5
.
Ro ss i y a hu km r on do i r a l a r i ni n g T u r ki st on y er l ar i g a g a r a zl i
‘
m a qs ad l a r d a k o z ol ay t i r i s hl ar i h al i o l ka da sh ay bo ni yl ar hu km r onl i g i
‘ ‘
da vo m e t a yo t g an d avr l a r d an bo sh l a ng an . K av ka z, V ol ga bo y i , Si b i r v a
‘
O r t a O si yo u st i d an h ukm r o nl i k q i l i s h r us p od sh ol ar i n i n g a za l i y va
‘
14
G. Hidoyatov, V. Kostetskiy O‘zbekiston tarixi, T ., 2002, 49-bet
15
А. Гинзбург Русское население в Туркестане М., 1991,стр-88
13

as r i y o r z us i bo l ga n. Gr oz no y l a qa bi bi l a n m as hh ur bo l ga n I va n‘ “ ‘ ” ‘
I V ni ng M os kv a u ch i n ch i Ri m , t o r t i nc hi R i m ni ng es a b o l i sh i m um k i n
‘ ‘
em as , d eg an so z l a r i da a na s hu m aq sa d r o y- r os t ak s et ga nd i . Sh u
‘ ‘
or z un i a m a l g a os hi r i sh ni I v an G r o zn o y ni ng o zi bo sh l a b be r a di ,
“ ‘ ” ‘
15 53- yi l i Qo zo n v a 15 56- yi l da A sh t a r x on xo nl i k l ar i n i b os i b o l a di .
Mo sk va d av l a t i 15 81- yi l da Si b i r d ag i m u su l m on po ds ho l i gi ga hu j um
qi l i b, uni za bt e t a di . R us da vl at i O r t a Os i y o m i n t a qa si ga ko z
‘ ‘
ol ay t i r i b , b u y er d ag i m a vj ud xo nl i kl ar ha qi da ke ng ko l am da j os us l i k
‘
m a l um ot l ar i n i t o pl ay bo sh l a yd i . Bu hol at M os kv a sa vd o
’ ‘ “
ko m p an i y as i de b a t a l g an t as hk i l ot ni ng va ki l i A nt oni J en ki ns on
”
bo sh ch i l i g i d ag i e l c hi l a r ni ng f ao l i ya t i da y aq qo l na m o yo n bo l ad i . I n gl i z
‘
sa vd og ar l a r i An t o ni Je nk i n so n R i c ha r d v a R ob er t J on so nl ar 1 55 8- 15 59-
yi l l ar d a, M os kv a s av do el ch i s i I v an Da ni l o vi ch X ox l o v 16 21- yi l d a Xi va ,
Bu xo r o va Sa m a r q an dg a a so sa n o l k an i o r g an i s h va j os us l i k
‘ ‘
m a l um ot l ar i n i t o pl as h m a qs ad i d a k el ga n e di l ar .
’ ‘
L ek i n T ur k i s t o nn i Ro ss i y ag a qa r a m q i l i sh u ch un t o g r i d an-
‘ ‘
t o g r i a m a l i y oc hi q ha r a ka t Py ot r I da vr i da n b os hl an ad i . U o zi ni ng
‘ ‘ ‘
Sh ar q qa ni sb at an t a j o vu zk or l i k si yo sa t i ni , O r t a O si yo v a Hi ndi st on
‘
ye r l a r i ga su ql an i b q ar ay ot ga nl i g i ni ya sh i r i b h am o t i r m ay di . Sh ar q
‘ “
bi l a n a l o qa da Q oz og i st on t as ar r uf i k al i t va da r v oz a h i s ob l a na di .
‘
Sh un i n g uc hu n m i l l i on l a b m a bl ag s ar f l a sa h am Q oz og i st on ni
‘ ‘
bo y su nd i r i s h yo ki he ch bo l m a sa u y er d a Ro ss i y a t a s i r i ni o r n at i s h
‘ ‘ ’ ‘
za r ur di r
” deydi Pyotr I.
Harbiy tarixchi KAbaza Zavoevaniye Turkestana (SPb, 1902) asarida
“ ”
yozishicha, Pyotr I Hindiston boyliklariga suqulib qarayotgan edi. U faqat qulay
vaziyatni ko tardi. Bunday vaziyatni 1714-yilda turkman zodagonlarining vakili
‘
Xo ja Nafas Peterburgga borib Amudaryoda oltinli qumlarning ko pligi
‘ ‘
to g risida bergan ma lumoti tezlashtiradi. Oltin va boylik vasvasasi bilan Pyotr
‘ ‘ ’
I tajovuzkorlik siyosatini amalga oshirish maqsadida O rta Osiyoga 1717-yilda biz
‘
14

yuqorida tilga olgan knyaz Bekovich-Cherkasskiyni 16
ka tta qo shin bilah yuboradi.‘
Ammo Xiva xoni SHerg ozixon tomonidan bu qo shin batamom qirib tashlanadi.
‘ ‘
Rossiya bilan Xiva xonligi o rtasida dushmanlik vaziyati kuchaydi. Pyotr I O rta
‘ ‘
Osiyo yerlariga bo lgan o z tajovuzkorligidan voz kechmadi. U Buxoroga josuslik
‘ ‘
maqsadlarida elchi qilib italiyalik Florio Benevenini jo natadi. Bu safar ham
‘
muvaffaqiyatsiz chiqadi va Benevenining o zi zo rg a jon saqlab qoladi va faqat
‘ ‘ ‘
Pyotr I o limidan so ng 1725-yilda Rossiyaga qaytadi. Florio Beneveni hali
‘ ‘
Buxoroda bo lgan chog idayoq josuslik ishlari bilan shug ullanadi va rus
‘ ‘ ‘
podshosiga yozgan xatlarining chetlarida shifrovka bilan maxfiy xabarlarni
yuboradi. Ana shu xildagi xatlardan birida bunday xabar beriladi: Amudaryo
“
Samarqand tog laridan boshlanadi va ayniqsa, oltinga boy qumlari Badahshondan
‘
Gioqcha daryosiga oqib keladi. Yerli xalq tog lardagi yirik oltinlarni qazib oladi.
‘
Shuningdek ular loyqa soy suvlariga qo y terisini yoyib qo yib, so ngra oftobda
‘ ‘ ‘
quritadilarda, sof oltin zarralarini terib oladilar. Bu tog larda oltin va kumush izlash
‘
man etilgan, ularni maxsus sarbozlar qo riqlaydi.
‘
Buxoro yerlarida mis, achchiqtosh, ruh va temir ham topiladi. Xivaning
Shayxjayli tog larida kumush ma danlar mavjud. Mazkur kondan xabar topgan
‘ ’
Xiva xoni Arokxon qo rqib ketib bir konchini tiriklayin ko mdirib yuborgan.
‘ ‘
Chunki xazina daragi qo shni xonliklarga yetib borsa yana g animlik boshlanishi
‘ ‘
mumkin, edi .
”
Xususan, rus elchisi o z shohiga shunday maslahat beradi: Agar Siz o z
‘ “ ‘
xazinangizni yana boyitish niyatini hosil qilsangiz bu joylarga tadorlik ko ring.
‘
Chor atrofdan ko p xavf tug ilmasligi ayon. Chunki, Xiva, Buxoro
‘ ‘
o zbeklari, shuningdek Paytxon (atxoy)lar ham bir-birlari bilan urushib turadilar.
‘
Faqat hindlar tinch, ammo ularning ham knyazlari o zaro urishishadi.
‘
Toshkentliklar, qirg izlar, qoraqalpoqlar va qozoqlar hech qachon Sizga xalaqit
‘
bermaydilar .
” 17
«Aytishlaricha, - deb yozadi A.S.Pushkin, - Pyotr I o limi oldidan ikki narsani
‘
amalga oshira olmagani uchun armon bilan ketayotganini aytgan; Prut yonidagi
16
R .Shamsutdinov, Sh.Karimov, O’.Ubaydullayev. Vatan tarixi.T., Sharq, 2010, 149-bet
17
“Fan va turmush”, 1992 yil, 3-4-sonlari, 27-bet
15

jangda Turkiyadan yengilganini va Bekovichning o limi uchun Xivadan o ch‘ ‘
ololmagani uchun qattiq afsus chekkan.» 18
O rta Osiyoni bosib olish maqsadida Pyotr I zamonidayoq Qozog istonning
‘ ‘
zabt etilgan hududlarida harbiy qafalar va istehkomlar qurila boshlangan edi. 1717-
yilda Omsk, 1718-yilda Semipalatinsk, 1720-yilda Ust-Kamenogorsk, 1742-yilda
Orenburg qal alari quriladi. Faqat XVIII asrning o zida Chor ma murlari yovuz
’ ‘ ’
niyat bilan hozirgi Qozog iston hududlarida 46 ta katta va 96 ta kichik harbiy
‘
qal a va istehkomlar qurganlar. XVIII asrning boshlarida har uchala Juzning
’
qozoqlari qalmiq (jungar)larning doimiy bosqini ostida og ir ahvolga tushib
‘
qoladi. 1723-yilda ro y bergan og ir ocharchilik qozoqlarning o z
‘ ‘ ‘
mustaqilliklarini saqlab qolishlarini xavf ostiga solib qo yadi. Oqibatda katta Juz
‘
jungarlarga siyosiy qaram bo lib qoladi. O rta Juz Buxoroga ko chib borib
‘ ‘ ‘
Buxoro xonligiga, Kichik Juzning bir qismi esa Xiva xonligiga tobe bo ladi.
‘
Bunday og ir vaziyat Katta va Kichik Juzning xoni Abulxayrxonni o z
‘ ‘
hokimiyatini saqlab qolish va qalmiqlar xataridan saqlanish ilinjida chor hokimiyati
bilan yaqinlashuvga majbur etadi. Ana shu tariqa 1731-yilda Kichik Juz, 1731-
1740-yillarda esa Katta Juz qozoqlarining aksariyati rus davlatining tobeligiga
o tadi.
‘ 19
Bu Pyotr I orzu-armonlarining ro yobga chiqishining boshlanishi edi.
‘
Qozoqlarning rus fuqaroligini qabul qilishlari chor mustamlakachi
ma murlarining Turkiston yerlarini egallash borasidagi bosqinchilik
’
harakatlariga qulay shart-sharoitlar yaratadi. Biroq Yevropadagi davlatlar
o rtasidagi vaziyatning tobora taranglashib va chigallashib borishi, rus-turk
‘
urushi (1806-1812), rus-shved urushi (1808-1809), rus-fors urushi (1805-1813)
va nihoyat Napoleonga qarshi 1805-1812-yillardagi to qnashuv va urush,
‘
qolaversa, chor samoderjaviyasiga qarshi dekabristlar nomini olgan dvoryanlar
qo zg oloni va uni bostirish chor hukumatining Turkistonga nisbatan
‘ ‘
bosqinchilik siyosatini ma lum muddatga ortga cho zilishiga sababchi
’ ‘
bo ladi. Biroq 1830-yillardan ma lum darajada Yevropadagi janjalli
‘ ’
18
Зияев Х. Средняя Азия и Сибиръ Х VI - Х I Х вв. Т.,1962 стр-52
19
Ziyoyev H. O’zbek xonliklari chorizm tomonidan bosib olinishi tarixiga doir.T., 1990 b-28
16

voqealardan qo li bo shagan chor hukumati yana o zining ayg oqchilik va‘ ‘ ‘ ‘
yovuzlik niyatlarini O rta Osiyo hududlariga qaratadi. 1839-1840-yillarda
‘
podsho Nikolay I ning homiyligi va fatvosi bilan Orenburg harbiy gubernatori
V.A.Perovskiy katta qo shin bilan Xivani bosib olish niyatida yo lga chiqadi.
‘ ‘
Maqtanchoq va bosar-tusarini bilmaydigan Perovskiy qo shini tarkibida 2 ta
‘
zambarak, 40 arava, 5325 askar, 10 ming tuya bor edi. Ammo og ir obi-havo
‘
sharoiti, yoqilg ining yo qligi, oziq-ovqat tanqisligi, kiyim-kechaklarning
‘ ‘
yaroqsizligi natijasida Perovskiy qo shinlari yo l-yo lakay katta talofatlar
‘ ‘ ‘
berib Xivaga yurishni to xtatib orqaga qaytadi
‘ 20
.
Chor hukumati XIX asrning o rtalaridan boshlab o zbek xonlikiarining
‘ ‘
yerlarini bosib olishga astoydil kirishadi. Buning sabablari avvalo shundaki;
Birinchidan, o zbek xonliklari o zaro mol-dunyo, davlat va yer talashib bir-
‘ ‘
birlarining tinka-madorlarini shu darajada quritgan edilarki, ular tashqi
dushmanga qarshi birlashib kurashish u yoqda tursin, hatto o zlarini biror bir
‘
darajada himoya qilishga ham qodir emas edilar. Bu hol chor ma murlariga juda
’
qo l kelar edi.
‘
Ikkinchidan, chor Rossiyasining harbiy-siyosiy va iqtisodiy ahvoli shuni talab
qilar ediki, rivojlanayotgan rus kapitalistlari uchun yangi-yangi bozorlar, foyda
manbalari kerak edi. Rossiya sanoat korxonalariga esa tabiiy yer osti boyliklari,
xom ashyo bazalari; paxta, ipak, qorako l teri va boshqalar zarur edi. 1861-
‘
1862-yillardagi fuqarolar urushi tufayli Amerikadan keladigan paxtaning
kamayib ketishi o zbek paxtasiga bo lgan talabni haddan tashqari oshirib
‘ ‘
yubordi.
Uchinchidan, O rta Osiyo masalasida ingliz-rus munosabatlarining
‘
keskinlashib borishi Rossiya bosqinining tezlashishiga sabab bo ldi. Rossiya
‘
hukmronlik doiralari XIX asrning boshidanoq ingliz josuslarining o zbek
‘
xonliklaridagi xatti-harakatlarini ziyraklik va shubha bilan kuzatib bordilar.
Darhaqiqat, Hindistonni Angliyaning mustamlakasiga aylantirgan Ost-Hindiston
kompaniyasi oltinga boy, hamda iqtisodiy va strategik ahamiyati katta bo lgan
‘
20
“Sharq yulduzi” 1990 yil, 8-son, 184-bet.
17

Turkiston o lkasidagi voqealarni anchadan beri diqqat bilan kuzatib borar va bu‘
o lkani o z tasarrufiga olish uchun qulay paytni poylardi. Buni Ost-Hindiston
‘ ‘
kompaniyasining O rta Osiyoga bir necha marta o z razvedkachilarini
‘ ‘
yuborganliklaridan bilsa bo ladi. Jumladan, 1824-yilda mazkur kompaniya
‘
ayg oqchisi Murkfort Buxoroda bo ladi biroq u qaytish chog ida yo lda
‘ ‘ ‘ ‘
halok bo ladi. 1831-yilda Buxoroga A.Byorns tashrif buyurdi. 1843-yilda 33
‘
yashar kapitan Ebbot Xivaga yuborildi. o sha yili Volf Buxoroga kelgan edi. U
‘
1838-yildan buyon Buxoro amiri Nasrulloxon zindonida saqlanayotgan
polkovnik Stoddart bilan mayor Konollini (bular 1842-yili qatl etilgan) qutqarish
niyatida edi 21
.
Ost-Hindiston kompaniyasi Buxoro amirligi va Xiva xonligiga Rossiyaga
qarshi ittifoq tuzishni taklif qiladi va birlashib Rossiya tajovuziga qarshi
kurashishni tavsiya etadi. Lekin bu takliflar amalga oshmaydi. Inglizlarning
O rta Osiyoni bosib olishdan iborat rejasining amalga oshuviga Hindiston bilan
‘
o zbek xonliklari o rtasida joylashgan Afg oniston to siq bo ladi. Hatto
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
1838-1842-yillarda va 1878-1880-yillarda inglizlar bilan Afg oniston o rtasida
‘ ‘
ikki marta urush ham kelib chiqadi. Ammo inglizlar afg on xalqining
‘
qarshiligini bostira olmaydilar, o z milliy mustaqilligi uchun kurashga otlangan
‘
xalqni yengib bo lmasligini o sha davr ingliz-afg on urushlari ochiq-oydin
‘ ‘ ‘
ko rsatadi. Albatta, Rossiya hukumati inglizlarning ishtahasi karnay bo lib
‘ ‘
O rta Osiyoga intilayotganligiga befarq qaray olmasdi va bu hududlarni tezroq
‘
egallash ishtiyoqida yonardi. Chor Rossiyasining Turkistonni bosib olishi podsho
Aleksandr II hukmronligi davrida nihoyatda tezlashdi. Chor Rossiyasining
Turkistonni bosib olishi to rt bosqichga bo linadi. Birinchi bosqich 1847-
‘ ‘
yildan boshlanib 1865-yilga qadar davom etadi. Bu bosqichda Qo qon xonligiga
‘
qarashli hududlar bosib olinadi. Ikkinchi bosqich 1865-yildan boshlanib 1868-
yilga qadar davom etadi. Bu davrda Toshkent va Buxoro amirligi hududlari bosib
olinadi. Uchinchi bosqich 1873-1879-yillarni o z ichiga olib, bu davrda Xiva va
‘
Qo qon xonligi hududlari chor qo shinlari tomonidan zabt etiladi. To rtinchi
‘ ‘ ‘
bosqich 1880-1885-yillar bu davrda hozirgi Turkmaniston yerlari bosib olinadi.
21
Халфин Н Политика России в Средней Азии (1857-1868), М., 1960, стр-102
18

Rossiya davlatining Turkiston yerlarini bosib olishga intilishining yangi to lqini‘
1847-yilda boshlandi. Shu yili Sirdaryoning Orol dengiziga quyiladigan joyi -
Raim egallanib, Orol harbiy qal asi barpo qilinadi. Orenburgda Nikolay va
’ “ ”
Konstantin degan kemalar qurilib, ular bo lak-bo lak holga keltirilib Orol
“ ” ‘ ‘
dengiziga tushiriladi. Oq masjid (Qizil o rda), Turkiston, Chimkent, Avliyoota,
‘
Pishpek, To qmoq va boshqa shaharlarda Qo qon xonligining harbiy
‘ ‘
istehkomlari mavjud edi. 1852-yilda chor qo shinlari Oq masjidga hujum
‘
qiladilar, lekin uni qo lga kirita olmaydilar. 1853-yilda general Perovskiy
‘
boshchiligida ikki ming askardan ortiq qo shin Oq masjidga ikkinchi marta
‘
hujum uyushtiradi. 22 kunlik qurshov va jangdan so ng chor askarlari
‘
istehkomni egallaganlar. Qal a himoyachilaridan 74 kishi tirik qolgan xolos.
’
Chor qo shinlaridan bor yo g i 25 kishi halok bo lgan va 46 kishi yarador
‘ ‘ ‘ ‘
qilingan. Istehkomga Perovskiy forti nomi berilgan. Oq masjiddagi
“ ”
mag lubiyat Qo qon xonligini qattiq tashvishlantirdi. Tezlik bilan Toshkentda
‘ ‘
kuch to planib hokim Sabdalxo ja boshchiligida 8 ming askarlik qo shin va
‘ ‘ ‘
ko ngillilar Oq masjidni qaytarib olish uchun yo lga chiqadi. Lekin ikki
‘ ‘
o rtadagi jangda ular yengiladilar
‘ 22
. Vatan himoyachilaridan 192 kishi halok
bo ladi. Qo qon xonligi qo shinlari yaradorlarni 92 tuyaga ortib orqaga
‘ ‘ ‘
chekinishga majbur bo ladilar.
‘
1853-yilning dekabr oyida Yoqubbek boshchiligidagi 13 ming kishilik
qo shin Oq masjidga kelib yana dushman bilan to qnashdi. Yurt
‘ ‘
himoyachilaridan bu jangda mingga yaqin kishi o ldirildi va yarador qilindi.
‘
Bosqinchilar faqat 55 askarlarini yo qotdilar. Bunday ketma-ket mag buliyatlar
‘ ‘
Vatan himoyachilari ruhini tushirmadi. Ular 1855-yilda yana 1500 kishilik
qo shin bilan Oq masjidga otlandilar. Ammo chor qo shinlariga yangi kuchlar
‘ ‘
kelib qo shilganini eshitib, orqaga qaytdilar.
‘
1854-yilda Olmaota o rnida Verniy harbiy qal asining qurilishi Turkistonni
‘ ’
egallashda hal qiluvchi o rin tutgan istehkomlardan bo ldi
‘ ‘ 23
.
22
ХХ asr boshlarida Turkiston: Milliy istiqlol ildizlari tarixiga doir. T., 2000, 12-bet
23
Muhammadjonov A. Ne’matov G Buxoro va Xivaning Rossiya bilan munosabatlari tarixiga oid ba’zi
manbalar .T., “Fan” 1957, b-127
19

1855-1857-yillardagi Qrim urushi munosabati bilan chor ma murlari O rta’ ‘
Osiyoni zabt etish bo yicha katta miqiyosdagi harbiy harakatlarni olib
‘
borolmaydilar. Qrim urushidagi mag lubiyat O rta Osiyoning Rossiya uchun
‘ ‘
siyosiy va strategik jihatdan qanchalik katta ahamiyatga ega ekanligini
ko rsatdi. Rossiya o rta Osiyo uchun olib boriladigan raqobatli kurashda
‘ ‘
Buyuk Britaniya qirolligini nafaqat siyosiy-iqtisodiy va strategik jihatdan balki
harbiy jihatdan ham mag lubiyatga uchratish va Qrim urushidagi mag lubiyat
‘ ‘
tufayli xalqaro maydonda bo shashib qolgan obro sini tiklashi ham mumkin
‘ ‘
edi. Chunki hind xalqining butun mamlakatni qoplab olgan va inglizlar
tomonidan zo rlik bilan bostirilgan 1857-yilgi qo zg oloni Buyuk
‘ ‘ ‘
Britaniyaning Hindistondagi mavqeyi uncha mustahkam emasligini ko rsatdi.
‘
Shu boisdan Rossiya hukmron doiralari o rtasida O rta Osiyo muammosini
‘ ‘
tezroq hal qilishga chorlovchi xat, da vat va takliflar 1860-yillarda tez-tez
’
ko zga tashlanadigan bo lib qoldi. Jumladan, Orenburg general-gubernatori
‘ ‘
Katenin tashqi ishlar vaziriga yozgan xatida O rta Osiyo mulkiga hukm-
“ ‘
ronligimizni o rnatishimiz uchun albatta Turkiston va Toshkentni egallashimiz
‘
shart deb ko rsatdi. Uning fikricha, Toshkentni qo lga kiritish Buxoro
” ‘ ‘
mulklariga qurolli kuchlar bilan borish uchun albatta zarurdir 24
.
1862-yilda Russkiy vestnik oynomasi sahifalarida ham Turkiston
“ ”
yerlarini bosib olishga da vat etuvchi bir qator shovinistik g oyadagi maqolalar
’ ‘
bosilib chiqarildi. Golos deb ataluvchi liberal oynoma esa Hindistonni
“ ”
mustamlakaga aylantirgan inglizlardan namuna olishga da vat qiladi.
’
Kaspiyni rus dengiziga aylantirish, O rta Osiyoning ko chmanchi elatlarini
“ ‘ ‘
o troq yashashga o rgatish, bu saxroyilar bilan pachakilashib o tirmay, ularni
‘ ‘ ‘
hattoki terror qilishga chaqirdi. Harbiy vazir D.A.Milyutin harbiy yurishlarning
doimiy tarafdori edi. Shu bois u 1864-yil oktabrida tashqi ishlar vazirligi
tomonidan podshoh uchun tayyorlangan agressiv xarakterdagi ma ruza matnini
’
batamom ma qulladi. Bu matnda Rossiyaning Sharqqa intilishi oqlanadi,
’
Yarim yovvoyilar qabilalari bilan to qnashib qolgan damlarda o ta
“ ” ‘ ‘
tinchliksevar siyosatni saqlab qolishning imkoni yo qligi xususida, Qo qon
‘ ‘
24
Ravshanov P, O’roqov R .Ajdodlarimiz qadri. T . “ Sharq ” 1999, 83- bet
20

xonligining tabiiy boyliklari bo lmish paxta, ipak, qimmatbaho ma danlar‘ ’
to g risida gap boradi
‘ ‘ 25
. Xullas, oltmishinchi yillar boshlarida Turkistonni
bosib olish bo yicha g oyaviy tayyorgarlik ko riladi. Endigi asosiy vazifa bu
‘ ‘ ‘
g oyani amalga oshirishdan iborat edi. 1860-yilda polkovnik Simmerman
‘
qo shini Qo qon xonligining 5 ming kishilik qo shinini tor-mor keltirib,
‘ ‘ ‘
To qmoq va Pishpak qal alarini egalladi. Iliorti vodiysi Alatov okrugi deb
‘ ’
o zgartirildi. Xuddi shu yili 21-oktabrda polkovnik Kolpakovskiy otryadi Qora
‘
Kostek daryosi yon bag ridagi Uzun yog och soyidagi jangda Qo qon
‘ ‘ ‘
xonligining 20 ming qo shinini batamom qirib tashladi. 1861-1863-yillarda chor
‘
qo shinlari Qo qon xonligiga bir necha zarbalar berdi. Bu davrda Qo qon
‘ ‘ ‘
xonligiga qarashli Yangi Qo rg on, Din Qo rg on, Merka va ikkinchi marta
‘ ‘ ‘ ‘
Pishpek egallanadi.
1863-yil yozida polkovnik Chernyayev Orenburg general-gubernatori
Bezakning roziligi bilan Sirdaryo yoqasidagi So zoq qal asini qo lga kiritdi
‘ ’ ‘
va uni tevarak-atrofdagi aholisi bilan birga Rossiyaning mulki deb e lon
“ ” ’
qiladi 26
.
1864-yil boshida Verniy (Olmaota) istehkomidan chiqqan 2500 kishilik
Chernyayev boshchiligidagi chor qo shinlari 4-iyunda Avliyootani egallaydi.
‘
Shahar ostonasidagi jangda vatanparvar kuchlarning 1500 kishilik qo shinlari va
‘
xalq qasoskorlari mag lubiyatga uchradilar. Himoyachilardan 307 kishi
‘
o ldiriladi va 390 vatanparvar yarador bo ladi. Chernyayev bilan izma-iz
‘ ‘
Perovskiy otryadidan chiqqan polkovnik Veryovkin guruhi esa Turkiston
qal asiga yurish qiladi va uni 12 kunda bosib oldi.
’
1864-yil 16-iyulga qadar chor armiyasi qo shinlari ikki yo nalish bo yicha
‘ ‘ ‘
mustaqil harakatlarni davom ettiradi. Sibir-Yorkend tomonidan 8-G arbiy Sibir,
‘
21-Sibir kazak armiyasi batareyasi, Orenburg - Xiva yo nalishi bo yicha esa 4-
‘ ‘
Orenburg liniya bataloni, 1864-yildan boshlab 2-Orenburg liniya bata-lonining 1
-vzvodi; 1865-yildan 6- va 9-Orenburg liniyalari bataloni, 4-G arbiy Sibir
‘
25
Рожкова М Экономические связи России со Средней Азии 40-60 год ы Х I Х в.М., 1963, стр-54.
26
Mukminova R, Bobobekov H. O’zbekiston tarixi. T, 1994, 86-bet.
21

bataloni janub tomondan o z harakatini davom ettirib, shahar va qishloqlarni‘
birin-ketin egallab boradi.
Avliyoota va Turkistonning dushman tomonidan zabt etilishi butun Qo qon
‘
xonligini oyoqqa turg azdi. Toshkent shahri chorizm bosqinchilariga qarshi
‘
kurashning markaziga aylandi. Bu yerga Marg ilondan, Yusufbek, Xo janddan
‘ ‘
Mirza Ahmad Qushbegi qo mondonligida qo shinlar, Andijon, Namangan,
‘ ‘
O sh va boshqa joylardan harbiy qismlar keltiriladi. To plangan qo shin va
‘ ‘ ‘
xalq qasoskorlariga Qo qon xonligining lashkarboshisi mulla Alimqul
‘
boshchilik qiladi. 27

Vatanparvar kuchlar to plangach duo fotiha olib Chimkent tomon ravona
‘
bo ladilar.
‘
Chimkentda bir kecha-kunduz qattiq jang bo ladi. Muhammad Solih o zining
‘ ‘
Tarixi jadidi Toshkand asrida yozishicha: So ngra to rt tomondan askarlar otdan
“ ” “ ‘ ‘
tushdi va karnay sadolari ostida rus askarlariga qarshi hujumga o tiladi.
‘
Himoyachilar 2-3 ming qadam yugurgach, dushmanning to p va miltiqlaridan
‘
yomg irdek yog ilgan o qlar ostida qoldilar . Oqibatda 12 ming kishi halok
‘ ‘ ‘ ”
bo ladi va yaralanadi
‘ 28
Ammo general Chernyayev boshchiligida chor qo shinlari ‘
urushni davom ettira olmay Turkistonga qaytishga majbur bo ladi. Jinay degan
‘
joyda bo lgan jangda ham vatanparvarlarning qo li baland kela-di. Vatan
‘ ‘
himoyachilari Iqon qal asi uchun bo lgan jangda ham g alabaga erishadilar.
’ ‘ ‘
Alimqul boshchiligida yurt himoyachilari urushni davom ettirish maqsadida
tayyorgarlik ko rayotgan bir paytda Buxoro amiri Muzaffarxonning Qo qonga
‘ ‘
hujum qilganligi to g risida xabar oladi. Natijada lashkarboshi Alimqul
‘ ‘
qo shinning katta bir qismini Chimkentda qoldirib o zi Qo qonga qaytishga
‘ ‘ ‘
majbur bo ladi. Albatta bu hol dushmanga qo l keladi va Chernyayev 1864-yil 21-
‘ ‘
sentabrda Chimkentni jang bilan egallaydi. Shahar mudofaachilaridan ko p kishi
‘
qirib tashlanadi 29
.
27
Amir lashkar Alimqul tarixi. Alimqul jangnomasi. Nashrga tayyorladi: R.T. Shamsuddinov. P. Ravshanov. T.,
1998: Habibullo Rustambek Shamsutdinov. “Yolqin”. Tarixiy roman. T., “Sharq”, 2001 62-bet
28
Кастелъская З Из зстории Туркестанского края (1865-1917) М ., 1980,стр 44
29
Исхаков Ф. Ц ентралъная Азия и России в Х VIII -нач. ХХ вв. Т, 2009, стр-107
22

Shu paytga qadar ikki yo nalishda mustaqil harakat qilib kelgan chor‘
armiyasining ikki qo shini Chimkent shahrida tutashadi. Istilyo qilingan yerlar
‘
hisobiga 1865-yilda Orenburg general-gubernatorligi tarkibida Turkiston viloyati
tashkil etiladi; uning tepasiga general Chernyayev qo yiladi.
‘
Rossiya olib borgan tinimsiz urushlar uning shundog am cheklangan
‘
moliyaviy zaxiralarini kasodga uchratdi. 187-yilda Rossiya Sharqiy
turkistondagi Yoqubbek qo zg olonini bostirish uchun katta qo shin tashladi.
‘ ‘ ‘
Rossiya 1877 1878-yillarda Turkiya bilan olib borgan urush San-Stefan sulh
—
shartnomasi bilan yakunlanishi, imperiyaga juda qimmatga tushdi. 1878-1880-
yillarda ingliz-afg on urushi ro y berishi tufayli Afg onistonga yurish qilishga
‘ ‘ ‘
mo ljallangan rus armiyasining soni Turkistonda qariyib 40 mingga yetgandi.
‘
Rossiyaning harbiy xarajatlari yangi mustamlaka mamlakatlarini ezish hisobiga
qoplandi.
1877-yilda Toshkentda shahar Nizomi joriy etilgan, unga muvofiq shahar
boshqaruvi Dumaga o tgan edi. Duma a zolarining 1/3 qismi shaharning Osiyo
‘ ’ “ ”
bo lagidan 2/3 qismi esa yangi Toshkent aholisi tomonidan saylangan edi.
‘ “ ”
Natijada shaharning 80 ming mahalliy aholisidan bo ldi. Shahar xo jaligini
‘ ‘
yuritishga oid barcha ishlar ana shu Duma qo liga o tdi. Duma ustidan rahbarlik
‘ ‘
qiluvchi shahar boshlig ini gneral-gubernator taqdimiga ko ra Harbiy vazirning
‘ ‘
o zi tasdiqlar edi.
‘
Joylarda boshqaruv apparati vazirligining bir qismi mahalliy rus ma muriyati
’
nazorati ostida ish yuritgan mahalliy oqsoqollar va volostnyolarga o tkazildi. Ular
‘
aholidan soliqlarni qurutday sanab olar edi
“ ” 30
.
1886-yil 12-iyulda imperator Aleksandr III tasdiqlagan Turkiston o lkasini
‘
idora qilish to g risidagi yangi Nizom arzimas o zgarishlar bilan 1917-yilga qadar
‘ ‘ ‘
amal qildi. Nizom to rtta asosiy bo limdan iborat bo lgan: o lkaning ma muriy
‘ ‘ ‘ ‘ ’
tuzilishi, sud tuzilishi, yer tuzilishi soliqlar va yig imlar. Bu "nizom" general-
‘
gubernatorlik hududiy birliklari nomlarini o zgartirishni va ularni bundan
‘
buyog iga ham birxillashtirib borishni nazarda tutar edi.
‘
30
Mullo Olim Mahmud Hoji Tarixi Turkiston Qarshi, “Nasaf”, 1992, 42-bet
23

Zarafshon okrugi Samarqand viloyatiga aylantirildi. Xo jand, Jizzax,‘
Kattaqo rg on, Samarqand uyezdlari uning tarkibiga kiritildi. Amudaryo
‘ ‘
bo limining bir qismi Sirdaryo viloyatiga o tkazib yuborildi, Qurama uyezdining
‘ ‘
nomi Toshkent uyezdi deb qayta nomlandi. Farg ona viloyati o zgarmasdan qoldi.
‘ ‘
Turkiston
general-gubernatorligining umumiy yer maydoni 1,7 million kv. km. bo lib, bu
‘
Fransiya va Germaniya hududini birga qo shib hisoblaganda ikki baravar ko p,
‘ ‘
ayni mahalda aholisi esa jami 5,2 million kishini tashkil etar edi. O zbeklar va
‘
boshqa tub millatlar 1897-yilda aholidan 5 millionini, 1911-yilda eda qariyb
millionni tashkil etgan. Rus aholisining umumiy soni ukrainlar beloruslarni ham
qo shib hisoblaganda 1897-yilda 197min kishini 1911-yilda esa 400 minng kishini
‘
tashkil etgan, ya ni 14 yil davomida mahalliy aholi soni 20% ga aholiniki esa ikki
’
baravar ko paygan.
‘ 31
Bu Rossiya mustamlakachiligi plantasion modeli"ning real natijasi edi.“
Rus aholisi mustamlakachiligi apparatining jonli kuchini tashkil etgan.
Chorizm armiyasi rus aholisining o lkada hukumron mavqe kafolati edi. ‘
1886-yilgi Nizom ga muvofiq turkiston general-gubernatorligining“ ”
ma muriy-tuzilmasi yangi idora Turkiston general-gubernatorligining ’ –
Kengashi bilan to ldirilgan edi. Viloyatlar harbiy gubernatorlari, general- ‘
gubernator devoni boshqaruvchisi, Turkiston harbiy okrugi shtabi boshlig i bu ‘
Kengashning doimiy a zolari bo lishgan. Bu idoradan ko zlagan maqsad ’ ‘ ‘
hokimiya qonunchilik asoslarini yaratish bo lgan. Kengash o lkani idora ‘ ‘
qilishga talluqli masalalarga qonun chiqarish huquqiga ega edi 32.
1889-yilgi Nizom Buxoroda Rossiya siyosiy agentligi va siyosiy agentini“ ”
ta sis etdi, uning ruxsati va roziligisiz Buxoro amiri ham tashqi ham ichki ’
siyosat masalalaida biror-bir ishni hal qila olmasdi. Siyosiy agent shuningdek
Buxoroning haqiqiy hukumdoriga aylandi 33.
31
G. Hidoyatov, V. Kostetskiy O‘zbekiston tarixi, T ., 2002, 50-bet
32
Якунин А . Народы Средней Азии и России М., 1964 стр-92
33
Юлдошев А. Аграрн ы е отношения в Туркестане.Т., 1969,стр-134
24

I.2. Rossiyaning Bolqon yarim orolida olib borgan siyosati.
Rossiya Turkiya urushi–
XIX asr oxirida Rossiyaning G arb davlatlar bilan munosabatlar ancha
‘
yomonlashdi. Rossiyaning tashqi siyosatdagi obro siga putur yetgan va
‘
harbiy qudrati zaiflashgan edi. Xalqaro munosabatlarda, Yevropa siyosati
masalalarini hal etishda Rossiyaning roli pasaya boshladi. Rossiyaning
diplomatik mag lubiyati Bolqon yarimorolidagi ustunlikdan mahrum bo lish
‘ ‘
demak edi. Qora dengizning daxlsiz qilinishi mamlakat janubini dushman
hamlasi xavfidan himoyasiz qoldirdi va shu bilan birga dvoryanlar hamda
sanoat doiralarini ochiq dengizga chiqish yo larini qo lga kiritish maqsadida
‘ ‘
istilochilikni amalga oshirish imkoniyatidan mahrum qilib qo ydi.
‘
Rus diplomatiyasi yangi sharoitda o zining ish usullarini takomillashtira
‘
boshladi. U sof diplomatik vositalardan foydalanish bilan birga
jamoatchilikning yordamiga suyanishga urinar, matbuot orqali Rossiya va
boshqa davlatlarning jamoatchiligi fikriga murojaat qilardi.
Parij kongressida Avstriya bilan Fransiya o rtasida bir qadar ziddiyat
‘
borligi va shu bilan birga Fransiyaning Rossiya bilan yaqinlashishga mayli
borligi aniq bo ldi. Sulh tuzilgandan keyin Fransiyaning Rossiya bilan
‘
do stona munosabatda bo ishga intilishi yanada kuchaydi.
‘ ‘
Qora dengiz va Bolqon masalasi Rossiya Turkiya munosabatlaridagi
–
ziddiyatlarning bosh sababi edi. Serbiya Turkiya urushi (1876 1877)
– –
tugab, 1877- yil fevralida Turkiya bilan tuzilgan sulh shartnomasiga Serbiya
qo l qo ydi. Chernogoriya esa urushni davom ettirdi. Mart oyida G arb
‘ ‘ ‘
davlatlari Rossiyaning tashabbusi bilan Turkiyaga armiyada demobilizasiya va
islohotlar o tkazishni taklif qildilar. Rossiya aynan bir vaqtda demobilizasiya
‘
o tkazish haqida muzokara boshlash uchun Peterburgga Turkiyadan o z
‘ ‘
vakillarini yuborishni so radi. Ammo Turkiya bu taklifni rad qildi. 1877-
‘
yilning 12- aprelida Aleksandr II Turkiyaga qarshi urush e lon qilish
’
haqidagi manifestga qo l qo ydi.
‘ ‘ 34
34
M. Lafasov, E. Xoliqov, D. Qodirova Jahon tarixi. T.,2002, 122-bet
25

Angliyaning qutqusi bilan Turkiya Rossiyaning slavyan xalqlari bilan
bo lgan janjalni tinch yo l bilan hal etish to g risidagi taklifini rad etdi. Chor‘ ‘ ‘ ‘
hukumati 1977 yilning aprelida urush boshlashga majbur bo ldi, chunki bundan
‘
keyingi ikkilanishlar Rossiyaning taslim bo lganligini bildirar va Bolqondagi
‘
slavyan xalqlari orasidagi obro sini butunlay yo qotib qo yar edi. May oyida
‘ ‘ ‘
Ruminiya ham Turkiyaga qarshi urush boshladi.
Mamlakatning butun ichki hayotini qayta qurish davom etib turgan bir
sharoitda rus hukumati uzoqqa cho ziladigan urushga tayyorlana olmagan edi.
‘
Uning moliyaviy ahvoli hanuz og ir edi. Harbiy islohotlar va armiyani qayta
‘
qurollantirish ishlari tugamagan edi. Armiyaning jangovar tayyorgarligi hali ham
yangi zamon talablaridan juda orqada qolib kelmoqda edi. Nikolay rejimi
sharoitida tarbiyalangan juda orqada qolib kelmoqda edi. Nikolay rejimi sharoitida
tarbiyalangan yuqori komanda sostavining ko pchiligi yangi taktika
‘
qo llanishiga qarshilik qilardi. Ammo o z birodarlari bo lgan slavyanlarga
‘ ‘ ‘
chuqur xayrixoxlik bildirgan rus armiyasining jangovorlik ruhi juda baland edi.
Soldatlarning jasurligi va fidokorligi, slavyanlarning milliy ozodlik uchun olib
borayotgan kurashida ularga yordam berish ishtiyoqi rus soldatlari va
ofitserlarining yuksak ma naviy xislatlarini belgilar edi.
’
Urush harakatlari Bolqonda va Zakavkazyeda avj olib ketdi. Rus
qo mondonligining planiga ko ra, Dunay daryosidan kechib o tib, shiddatli
‘ ‘ ‘
hujum bilan Bolqon tog laridan oshib o tilishi va Turkiya
‘ ‘
poytaxti onstantinopolga qarab borilishi kerak edi. Bu planni bajarish uchun
–
ancha ko p qo shin talab qilinardi. Lekin Bolqondagi urush harakatlari uchun
‘ ‘
ajratilgan kuchlar yetarli emas edi. Turklar o z qal alaiga tayanib, rus
‘ ’
qo shinlarini Dunaydan o tkazmaslikka ishongan edilar. Biroq turk
‘ ‘
qo mondonligining mo ljallari puchga chiqdi. 1877 yilning yozida rus armiyasi
‘ ‘
Dunaydan muvaffaqiyat bilan jang qilib o tdi. Gneral I.V. Gurko
‘
qo mondonligdagi oldingi otryad tezlik bilan Bolgariyaning qadimgi poytaxti
‘
bo lgan Tirnovo shahrini ishg ol qildi. So ngra Bolqon tog laridan o tadigan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
26

asosiy yo l Shipka dovonini egalladi. Biroq kuch yetishmasligi natijasida‘ –
bundan keyin oldinga siljish to xtab qoldi.
‘
Bolgarlar rus jangchilarini o z xaloskorlari sifatida xursandchilik bilan kutib
‘
oldilar. Bolgarlar xalq lashkari otryadlari tuzdilar, tog dan o tiladigan yo llarni
‘ ‘ ‘
tozaladilar, yo l ko rsatuvchi bo lib xizmat qildilar, chiqish qiyin bo lgan
‘ ‘ ‘ ‘
joylarga o q-dori va oziq-ovqat yetkazib berib turdilar.
‘
Rus armiyasining Bolqon tog larining bu tomonidan keng ko lamda harakat
‘ ‘
boshlab yuborish uchun urinishi natija bermadi, chunki Gurko otriyadida odam
juda oz edi, rus armiyasining asosiy kuchlari esa Turkiyaning Plevna qal asini
’
qamal qilish bilan band edilar. Turkiya qo mondonligi bu yerga Chernogoriyadan
‘
katta kuch yubordi. Saralangan bu qo shin Shipka dovonini shtrum qila boshladi.
‘
Shipka himoyachilari son jihatidan o zlaridan besh baravar ko p bo lgan
‘ ‘ ‘
dushman hujumini uch kun davomida qahramonlarcha qaytarib turdilar. O qlar
‘
tugagach, soldatlar nayza va toshlar bilan jang qildilar. Shipka pozitsiyalari ruslar
qo lida qoldi, lekin ularning janubga boradigan yo li berkitilgan edi. Qish kirdi.
‘ ‘
Tog larda juda qattiq sovuq boshlanib ketdi. Qorbo ron ko z ochirgan
‘ ‘ ‘
qo ymas, hamma yoqni qalin qor bosib, yo llarni ko mib yuborgan edi. Oziq-
‘ ‘ ‘
ovqat yetishmas edi. Rus qo shinlari haddan tashqari qiyin sharoitda jasorat va
‘
matonat mo jizalarini ko rsatib, 1878 yilning yanvarigachi dovonni mudofaa
‘ ‘
qilib turdilar. Rus qo shinida sovuq urib va muzlab halok bo lganlarning
‘ ‘
o zigina 9,5 ming kishi edi
‘ 35
.
Armiyaning g arbiy qanotidagi rus qo shinlarining Plevna (hozirgi Pleven)
‘ ‘
yonidagi urush harakati muvaffaqiyatsiz bordi. Turklar bu yerda rus
qo shinlarining katta kuchlarini to xtatib qo yishga muvaffaq bo ldi. Rus
‘ ‘ ‘ ‘
qo shinlari Plevnani uch marta shtrum qildi, juda ko p talofatlar berilgan bu
‘ ‘
hujumlar har safar ham muvaffaqiyatsiz chiqdi. Shunda qo mondonlik Plevnani
‘
qamal qilib olishga qaror berdi: shahar batamom o rab olindi, madad
‘
kuchlarining kelishi hamda oziq-ovqat va o q-dori olib kelinishi to xtab qoldi.
‘ ‘
Turk armiyasining qurshovi yorib chiqish uchun urinishi natija bermadi. 1877 yil
noyabr oyining oxirida 40 ming kishilik Plevna garnizoni taslim bo ldi.
‘
35
История Россия. ХIХ век. М . , АСТ, 2000, стр-74
27

Plevnaning taslim bo lishi slavyanlarning ozodlik harakatini yuksaltirib‘
yubordi. Serbiya qaytadan urushga kirdi. Turkiyaning kuchlari holdan toydirilgan
edi, shuning uchun endi u qattiq qarshilik ko rsata olmay qoldi. Gneral Gurko
‘
otryadi og ir sharoitida Bolqon tog laridan oshib o tdi, bir qancha janglarda
‘ ‘ ‘
turklarni tor-mor keltirib, Sofiyani ishg ol qildi. Gurko o z bo yrug ida
‘ ‘ ‘ ‘
soldatlarga murojaat qilib, mana bunday deb yozgan edi: Bolqon tog laridan
“ ‘
oshib o tildi. Nimaga ko proq taxsin o qishni bilmaysan kishi: sizlarning
‘ ‘ ‘
dushmanga qarshi olib borilgan janglarda ko rsatgan mardlik va
‘
jasurligingizgami yoki tikka tog larga, izg irin sovuqqa va qalin qorlarga qarshi
‘ ‘
kurashda boshingizdan kechirgan og ir mashaqqatlarga chidab berishingizga va
‘
sabot-matonatingizgami! Yillar o tar va bizning kelgusi avlodlarimiz bu notanish
‘
tog larga kelib ko rib, g urur va tantana bilan: Bu joylardan rus qo shinlari
‘ ‘ ‘ ” ‘
o tib, suvorovchi va rumyansevchi ajoyib bahodirlarning shon-shuhratini
‘
qaytadan ko rsatib berganlar deb aytishadi.
‘ ”–
Rus armiyasi saflarida bolgar xalq lashkarlarining askarlari ham
qahramonlarcha jang qildlar. Ularning qahramonliklari hammani qoyil qoldirdi.
Bolgar drujinalari sherdek olishardi deb yozgan edi shu urushda
“ –
qatnashganlardan biri. Ular shiddat bilan hujumga otilar, chekinganda esa
–
mahkam turib, qo lidan qurolini qo ymagan holda dushmanga tik boqib orqaga
‘ ‘
chekinar edi. Ular to g risida to qilgan hamma hikoyalar zavq va hayratga
‘ ‘ ‘
to la, 20 ming turk qurshovida qolgan 3 ming bolgar o z postini bermay qo lida
‘ ‘ ‘
saqlab qoldi. Ularning hujumi mislsiz jasorat bilan qilinar edi . Bolgar xalq
”
lashkarlari bilan rus soldatlarining 1877-1878 yillardagi urushda birgalashib olib
borgan kurashi rus-bolgar jangavor hamkorligining ajoyib namunasidir.
1878 yilning yanvarida rus qo shinlarining asosiy kuchlari Bolqon
‘
tog laridan oshib o tdilar. Rus qo shinlarining umumiy hujumi boshlandi.
‘ ‘ ‘
Turklar Fillippopol (hozirgi Plovdiv shahri) yonida tor-mor qilindi, so ngra esa
‘
ular Adrianopol (Endirne) ni jangsiz tashlab chiqdilar. Konstantinopolga yurish
uchun yo l ochilgan edi. Kavkazda ham rus qo shinlari turklarning armiyasini
‘ ‘
mag lubiyatga uchratdi va Boyazid, Ardaxon, Qors qal alarini ishg ol qildilar
‘ ’ ‘ 36
.
36
Орлов А. Георгиев В, Георгиева Н, Сиховина Т. История России. М., 2001 стр -125
28

Turkiya batamom tor-mor bo lish xavfi ostida qoldi. Bu hol Angliya va‘
Avstriya Vengriyani qo rqitib yubordi, chunki Turkiyaning tor-mor qilinishi
‘
Rossiyaning kuch-qudratini yanada kuchaytirgan bo lar edi. Angliya o z flotini
‘ ‘
Marmara dengiziga olib kirdi va Konstantinopol ishg ol qilingan taqdirda
‘
Rossiya bilan diplomatik munosabatlarni uzajagini bildirib tahdid qildi. Avstriya-
Vengriya urush harakatlarining davom ettirilishiga qarshi qat iy norozilik
’
bildirdi.
Rossiyaning hukumron doiralari oldida Yevropa davlatlari bilan bo ladigan
‘
katta urush sharpasi kndalang bo ldi. Rossiya esa bunday urushga tayyor emas
‘
edi. Qo mondonlik qo shinni San-Stefano qishlog ida (Konstantinopol
‘ ‘ ‘
yaqinida) to xtatadi va 1878 yil fevralida shu yerda preliminar (datlabki) sulh
‘
shartnomasi imzolandi.
Tuzilgan sulh shartlari Rossiya va slavyan xalqlari uchun foydali bo ldi.
‘
Yangi yirik davlat Bolgariya tashkil topdi. Turkiya Chernogoriya va Serbiyaning
–
mustaqilligini tan oldi. Ularning teritoriyasi ancha kengaydi. Ruminiya mustaqil
davlat deb e tirof qilindi. Uning territoriyasi ham kengaydi: u Shimoliy Dobrujani
’
oldi. Turkiyaning xristianlar yashaydigan hamma oblastlarida sulton hukumati
xalqning ahvolini yaxshilaydigan reformalar o tkazish majburiyatini oldi. Janubiy
‘
Bessarabiya va Kavkazdagi Qors oblasti Rossiyaga o tdi. Rossiya katta
‘
kontributsiya (tovon) oldi.
Angliya va Avstriya-Vengriya Bolqonda Rossiya mavqeining
mustahkamlanishidan hamda yirik slavyan davlati Bolgariyaning tashkil
–
topishidan norozi edi. Ular San-Stefano shartnomasini Yevropa kongressiyada
qayta ko rib chiqishni talab qildilar va urush ochamiz, deb Rossiyani qo rqita
‘ ‘
boshladilar. Bunday sharoitda chor hukumati shartnomani qayta ko rib chiqish
‘
uchun rozilik bildirishga majbur bo ldi. 1878 yilning yozida shu masalaga
‘
bag ishlangan Berlin kongressi bo ldi.
‘ ‘
Rus delegatsiyasi ancha yon berishga majbur bo ldi. 1878 yilgi Berlin
‘
traktati (shartnomasi) ga ko ra, Bolgariya uch qismga bo lindi va faqat Shimoliy
‘ ‘
Bolgariyagina o z davlat mustaqilligini oldi. Chernogoriya va Serbiya
‘
29

territoriyalariga qo shilgan yerlar kamaytirildi. Bosniya bilan Gersegovaniyani‘
Avstriya-Vengriya okkupatsiya qildi. Munofiqlik bilan Turkiyani himoya qilish
shiori ostida chiqqan Angliya undan Kipr orolini tortib oldi. Berlin shartnomasi
Rossiya g alabasining natijalarini kamaytirdi.
‘
Shunga qaramay Rossiya-Turkiya urushi Bolqon xalqlari uchun juda katta
ijobiy ahamiyatga ega bo ldi. Serbiya, Chernogoriya va Ruminiya to la
‘ ‘
mustaqillikka erishdi. Rus armiyasi bolgarlarni ko p asrlardan buyon davom etib
‘
kelgan turklar zulmidan ozod qildi. Bolgarlar ozod fuqaro bo lib oldilar va o z
‘ ‘
davlatini barpo etdilar. Bolgar xalqi rus armiyasini haqli ravishda o z xalaskori
‘
deb biladi.
30

1.3. Rossiyaning Uzoq Sharqdagi siyosati va rus-yapon urushi
Rossiyaning Uzoq Sharqdagi siyosati ham turli maqsadlarga yo naltirilgan edi.‘
Qrim urushi Uzoq Sharqni mudofaa qilish va unda jiddiyroq mustahkamlanib olish
zarurligini ko rsatdi. Rus savdo-sanoat doiralari ham Uzoq Sharqning qo lga
‘ ‘
kiritilishidan manfaatdor edilar. Amurbo yi va Primore tuprog i Xitoy hududiga
‘ ‘
kirar edi. Ammo unda Xitoy aholisi deyarli yo q edi. Amurbo yi bilan Ussuri
‘ ‘
o lkasini bosib olganligi munosabati bilan Rossiya uchun bu o lkalarni mudofaa
‘ ‘
qilishda Saxalin g oyat muhim o rin kasb etgan edi. Bu davrda Rossiya bilan
‘ ‘
Yaponiya yaxshi munosabatda edilar. Rossiya AQSH, Angliya, Fransiyaning
Yaponiyaga qarshi qaratilgan harbiy ekspeditsiyalarida ishtirok etmadi. 1872- yilda
Yaponiyaga doimiy vakil tayinlanib, unga Yaponiya bilan bo ladigan
‘
munosabatlarda bu mamlakatning ichki ishlariga mutlaqo aralashmaslik haqida
ko rsatma berilgan edi. Yapon hukumati 1875- yilda Fransiya bilari Germaniya
‘
o rtasida urush xavfi paydo bo lganligidan va Rossiyaning Uzoq Sharqda
‘ ‘
zaifligidan foydalanib, Janubiy Saxalinga bo lgan da vosidan voz kechish sharti
‘ ’
bilan Kuril orolarini Yaponiyaga berish to g risida shartnoma (1875- yil 25-aprel
‘ ‘
Peterburg shartnomasi) tuzishga muvaffaq bo ldi
‘ 37
.
1904 yil 27 yanvarga o tar kechasi Yaponiya floti urush e lon kilmay turib,
‘ ’
Port-Arturdagi rus eskadrasiga hujum kildi va uch kemaga shikast yetkazdi. O sha
‘
kuniyoq yapon eskadrasi Koreyaning Chemulpo portini kurshab oldi, shu portda
Varyag kreyseri va Koreyets kichkina harbiy kemasi turgan edi. Yapon
“ ” “ ”
qo mondonligi ularga betaraf portni tashlab chikib ketishni taklif etdi, aks xolda
‘
reydda o t ochamiz, deb tahdid soldi.
‘
Varyag kapitani V. F. Rudnev yapon kemalarining safini yorib o tishga ahd
“ ” ‘
qildi. U matroslarga qarata so zlagan nutqida bunday dedi: Eskadra qancha kuchli
‘ “
bo lmasin, biz uni yorib o tishga ketyapmiz va u bilan jang kilamiz... Biz kemalarni
‘ ‘
ham, o zimizni xam dushman qo liga topshirmaymiz va bir tomchi konimiz
‘ ‘
qolguncha jang kilamiz .
”
37
M. Lafasov, E. Xoliqov, D. Qodirova Jahon tarixi. T.,2002, 124-bet
31

Kreyser ekipaji zo r kahramonlik ko rsatdi. Hatto yarador, bo lgan‘ ‘ ‘
matroslar va ofitserlar xam to plar yonidan nari ketmadilar, o z
‘ ‘
o rtoqlariga yordam berib turdilar. Boshidan yaralangan Varyag kapitani kema
‘ “ ”
ko prikchasidan ketmasdan o z mardligi bilan matroslarni ruhlantirib turdi. Birok,
‘ ‘
Port-Arturga yorib o tishning iloji bo lmadi. Ikkala kema ham qattiq shikastlandi.
‘ ‘
To plar ishdan chiqarilgan edi. Komandalar o z kemalarini dushman ko liga
‘ ‘ ‘
topshiriishi istamay, Koreyets kemasini portlatdilar va Varyag kemasini
“ ” “ ”
cho ktirib yubordilar.
‘
Admiral S. O. Makarov Tinch okean flotining qo mondoni etib tayinlanadi.
‘
Stepan Osipovich Makarov kambag al dengiz ofitseri oilasida tug ilgandi. U
‘ ‘
dengiz ishini juda yaxshi bilar, iste dodli injener va olim edi. Rossiya-Turkiya
’
urushidayok (1877 1878) Makarov o z mardligi bilan shuhrat qozongan edi.
— ‘
Port-Arturda S.O.Makarov shikastlangan kemalarni remont qilishni tashkil etdi
va flotni Port-Arturni kurshab olgan yapon dengiz kuchlariga qarshi kurashga
tayyorladi. 1904 yil 31 martda, Makarov dushmanga qarshi jang qilish uchun
eskadrani dengizga olib chikkanida ko mondon o z shtabi bilan suzib borayotgan
‘ ‘
flagman kema minaga duch kelib portladi va bir necha minutdan keyin cho kib
‘
ketdi. Admiral Makarov halokatidan so ng podsho qo mondonligi dengizda aktiv
‘ ‘
harakatlar kilishdan voz kechdi 38
.
Quruklikdagi urush harakatlari ham rus armiyasi uchun muvaffaqiyatsiz bo ldi.
‘
Uzoq Sharkdagi qurolli kuchlar bosh ko mondoni admiral YE. A. Alekseyev
‘
mug ombir saroy ayoni va fitnachi, lekin uquvsiz ko mondon edi. Manjuriya
‘ ‘
armiyasiga general A.N.Kuropatkin ko mondonlik qilardi. Zamondoshlarining
‘
fikricha, u nari borganda faqat ikkinchi darajali rollarni bajarar, chunki jur atsiz va
’
irodasi zaif edi.
Yapon qo shinlari hech monesiz avval Koreyaga, so ngra Manjuriyaga kelib
‘ ‘
turdilar. Kuropatkin dushman kuchlariga teng keladigan kuchga ega bo lsa-da,
‘
chekinishga buyruk berdi.
1904 yil may oyida Port-Artur asosiy armiyadan ajratib qo yildi, keyin esa
‘
qal a garnizoni kuchidan ancha ko proq kuchga ega bo lgan yapon ko shinlari
’ ‘ ‘ ‘
38
История Россия. ХIХ век. М . , АСТ, 2000, стр-109
32

tomonidan qamal kilindi. 1904 yil avgustida Lyaoyan yonida katta jang bo ldi. Rus‘
soldatlari mardona turib himoyalandilar va dushmanning tinkasini kuritdilar. Yapon
qo shinlari maglubiyatga uchray deb turganda g alabaga ishonchini yo qotgan
‘ ‘ ‘
Quropatkin yana chekinishga buyruk, berdi. Port-Artur o z holiga tashlab
‘
qo yilgandi. Uning garnizoni yolg iz o zi og ir, tengsiz kurash olib borishga
‘ ‘ ‘ ‘
majbur bo ldi.
‘
Port-Arturda kurshovda kolgan soldat va matroslar ustun bo lgan dushman
‘
kuchlarining hujumini yetti oydan ko proq vaqt davomida qahramonona kaytarib
‘
turdilar. General Nogi armiyasi to rt marta- kal aga umumiy hamla qildi. Ularning
‘ ’
kuruklikdagi va dengiz artil-leriyasi shaharni muttasil o kqa tutib turdi, lekin Port-
‘
Artur himoyachilar qattiq turib mudofaa kildilar vi har safar dushmanni uloktirib
tashladilar. General Roman Isidorovich Kondratenko Port-Artur mudofaasining joni-
tani edi. Bu iste dodli harbiy boshliq o z harbiy burchini oxirigacha ado etib,
’ ‘
qahramonlarcha halok bo ldi.
‘
Qal a himoyachilari dushmanga ancha talafot yetkazdilar, Yaponlar Port-Artur
’
yaqinida o ldirilgan va yarador qilinganlar hisobida 110 mingdan ortiq kishisini
‘
yo kotdi. Podsho qo mondonligi qamaldagilarga yordam berish u yokda tursin,
‘ ‘
hatto yaponlarning ko pgina kuchlari Port-Arturda band bo lganligidan ham
‘ ‘
foydalana olmadi.
1904 yil oktabrda Shaxe daryosida katta jang bo lib, u ikki xaftaga yaqin
‘
davom etdi. Notanish tog li joy, tog artilleriyasining yo kligi, o k-dori
‘ ‘ ‘ ‘
yetishmasligi rus qo shinlarining manyovrlarini qiyinlashtirdi. Qo mondonlik dadil
‘ ‘
ish ko rmadi. Dushmanni yakson kilish imkoni bo lgani xolda, Kuropatkin
‘ ‘
g alaba qozona olmadi. Jang natijasiz tugadi. Port-Arturdan yaponlarning kuchini
‘
chetga tortishdagi birdan-bir imkoniyat boy berildi 39
.
O sha yilning dekabrida qal ani himoya kilishni davom ettirish imkoni
‘ ’
bo lsada, Port-Artur dushmanga topshirildi. Port-Arturning taslim bo lishi butun
‘ ‘
urushning borishiga katta ta sir ko rsatdi: Yaponiya floti dengizda tanho hukmron
’ ‘
bo lib koldi, ilgari qal ani qamal kilish bilan band bo lgan yapon qo shinlari esa
‘ ’ ‘ ‘
rus armiyasining asosiy kuchlariga karshi tashlandi va harakat kila boshladi.
39
История Россия. ХIХ век. М . , АСТ, 2000, стр-82
33

Qal aniig top-shirilishi rus soldatlari, matroslarining ruhiga yomon ta sir qildi.’ ’
No noq podsho qo mondonligining jinoyatkorona hatti-harakatlari butun
‘ ‘
mamlakatda nafrat ko zg atdi.
‘ ‘
1905 yilning fevralida Mukden yonida o sha zamondagi eng katta janglardan
‘
biri bo ldi. Unda ikki tomondan 550 ming kishi katnashdi. Podsho
‘
ko mondonligining qoniqarsiz harakatlari, ko shinlarni boshqarishda hech qanday
‘ ‘
tartib bo lmaganligi natijasida rus armiyasi qattiq mag lubiyatga uchradi. Ruslar 89
‘ ‘
ming kishini, yaponlar esa 71 ming kishini yo kotdi. Rus armiyasi ezilib jang kilish
‘
qobiliyatini yo kotgan edi. Unda inqilobiy g alayon kuchayib bordi. Urushda
‘ ‘
butunlay yutqazilgan edi. Burjua-liberal doiralar sulh tuzishni talab kilmoqda edilar.
Yaponlarning xarbiy kuchlari xam holdan toygandi. Fevral oyidayoq yapon
hukumati AQShga sulh tuzishda vositachilik qilishni iltimos kilib murojaat etdi.
Susima jangi urushning oxirgi sadosi bo ldi.
‘
1904-yildayoq podsho Boltiq floti kemalaridan tuzilgan
2-Tinch okean eskadrasini Uzoq Sharkqa yuborgan edi. Port-
Artur topshirilgach va Tinch okean flotining asosiy kuchlari
halokatga uchragach, dushmanga teng kelolmaydigan eskadra-
ning Uzoq Sharqqa kelishi behuda bo lib qoldi. Lekin Niko-
‘
lay II so zida turib oldi. U o jarlik kilib rus dengizchila-
‘ ‘
rini halokat tomon yo lladi.
‘
1904 yil may oyida Susima oroli yonida dengiz jangi
bo ldi. Rus matroslari va ofitserlari mardona kurashdilar.
‘
Rus kemalarining ko p kismi halok bo ldi, boshqalari yaponlar
‘ ‘
quliga tushdi yoki betaraf portlarga jo nab ketdi va faqat
‘
uchta kema Vladivostokka yorib o ta oldi. Eskadradan omon
‘
qolgani shu edi, xolos.
Urushda yutib chiqish mumkin emasligini tushungan podsho hukumati 1905 yil
avgustida sulh shartnomasini imzolashga rozi bo ldi. Bu shartnomaga muvofiq
‘
Yaponiya Koreyada o rnashib oldi. Lyaodun yarim orolini ijaraga olish huquqiga
‘
ega bo ldi va Saxalin orolining janubiy qismini bosib oldi. Yaponiya yanada
‘
34

kattaroq yerlarni qo lga qiritmoqchi edi-yu, ammo urushni davom ettirishga kuchi‘
yetmadi 40
.
Rus xalqiga chorizmning bu avantyurasi juda qimmatga tushdi: 400 ming kishi
o ldirildi, yarador qilindi va asir olindi, urushda juda ko p mablag sarflandi,
‘ ‘ ‘
deyarli butun Tinch okean floti halok bo ldi.
‘
Urush xavfi tobora ravshanroq ko rina boshlagan sari, chor hukumati yon
‘
berish, shu jumladan, Manjuriya masalasida ham yon berish yo lini tutdi. Chor
‘
hukumati Yaponiyaning va boshqa davlatlarning Manjuriya bo yicha Xitoy bilan
‘
tuzgan shartnomasini tan olishga rozilik bildirdi. Lekin yaponlar ruslarning murosa
tomon intilishini tan olmay, urushni tezroq boshlash maqsadida edilar. 1904- yil 24-
yanvarda muzokaralari to xtatib, urush e lon qilmasdan jang boshladilar.
‘ ’
Rus-yapon urushi Rossiya bilan Yaponiya o rtasidagi, shuningdek,
‘
Yaponiyaning Rossiyaga qarshi urushini o zlari uchun manfaatli deb hisoblagan
‘
boshqa davlatlar o rtasidagi ziddiyatlarning keskinlashib ketishi natijasida bo ldi.
‘ ‘
Bu urush o z xarakteriga ko ra har ikki tomondan ham adolatsiz urush edi. Bu
‘ ‘
urush shuningdek, xomashyo manbalari va bozorlar uchun, Xitoyni taqsimlash uchun
kurash olib borgan davlatlar o rtasidagi ziddiyatlar natijasida boshlangan urush ham
‘
edi.
Urush Xitoy va Koreya hududida avj olib ketdi. Yaponiya o zining asosiy
‘
kuchlarini Vladivostokka va Rossiyaning Uzoq Sharqdagi chekka o lkasiga qarshi
‘
qaratishga botina olmadi. Birinchi zarba Rossiyaning Tinch okeanda, Port-Arturda
joylashgan flotiga berildi. Chor Rossiyasi urushga yaxshi tayyorlanmagan edi. Urush
boshlarida Uzoq Sharqda hammasi bo lib 100 mingga yaqin askar bor edi, xolos.
‘ 41
Qo shinlar tarqoq holda bo lib, Port-Artur va Vladivostok garnizonlarida
‘ ‘
taxminan bittadan diviziya bor edi. Yaponiya ham iqtisodiy jihatdan zaif davlat
edi, biroq Angliya va AQSH yordamida u urushga yaxshi tayyorgarlik ko rdi.
‘
1904-yil 27-yanvarga o tar kechasi yapon harbiy kemalari Port-Arturning
‘
tashqi reydida yetarli darajada qo riqlanmay turgan rus kemalariga to satdan
‘ ‘
hujum qilib, ikki bronenosets va bitta kreyserni portlatdilar. Ertasi kuni ertalab
40
?
Орлов А. Георгиев В, Георгиева Н, Сиховина Т. История России. М., 2001 стр -79
41
M. Lafasov, E.Xoliqov, D.Qodirova. Jahon tarixi. T.,2002, 128-bet
35

yapon flotining asosiy kuchlari admiral Togo qo mondonligida eskadra va‘
shaharni bombardimon qildi. Xuddi o sha kuni yapon kemalarining boshqa bir
‘
otryadi Chemulpoga yaqin kelib, u yerdagi rus kemalariga hujum qildi.
1904- yil 17- iyulda Port-Artur qal asi uchun bevosita kurash boshlandi. Bu
’
kurash 157 kun davom etdi. Qal aning quruqlikdagi mudofaasiga general R. I.
’
Kondratenko rahbarlik qildi.
3-avgustda yaponlar qafani bo shatishni talab qildilar. Rad javobidan keyin
‘
yaponlar hamla boshladilar. Lekin bu barbod bo ldi. Bu birinchi hamla edi. 6-
‘
sentabrda general Nogi ikkinchi hamlani boshladi. 9-sentabrda shiddatli
janglardan keyin hujum to xtatildi.
‘
Yapon qo shinlari Port-Artur ostonalarida muvaffaqiyatsizlikka uchragan
‘
bir vaqtda, ular Manjuriyaning Shoxe daryosidagi jangda yangi yutuqlarga
erishdilar. Port-Arturga 17-oktabrda uchinchi, 13-noyabrda to rtinchi hujum
‘
boshlandi. Janglar shiddatli tarzda bordi. Kuchlar teng emas edi. 22-noyabr
kechqurun yaponlar Visokaya tog ini bosib oldilar. Port-Artur mudofaasining
‘
bosh tashkilotchisi R. I. Kondratenko bir guruh ofitserlar bilan birga 2- dekabrda
halok bo ldi.
‘
20-dekabrda qal a yaponlarga taslim bo ldi. Qal a garnizonining umumiy
’ ‘ ’
talafoti o lganlar va daraksiz ketganlar bo lib, 17 ming kishini tashkil qildi.
‘ ‘
Port-Arturning qo ldan ketishi urushning hal qiluvchi davri bo ldi. Yaponlar
‘ ‘
Port-Artur yonidagi Nogi armiyasi hisobiga kuchayib, 1905-yil fevralda
Mukdenga hujum boshladilar. Har ikki tomonning kuchlari teng edi. Lekin bu
jangda ruslar mag lubiyatga uchradilar. Chor hukumati mag lubiyatga uchrashi
‘ ‘
aniq bo lishiga qaramay, bunday holga ko nikkisi kelmadi va Tinch okeandagi
‘ ‘
2-eskadraga so nggi umidini bog ladi. Bu eskadra vitse-admiral
‘ ‘
Rojdestvenskiy qo mondonligi ostida edi.
‘
1905-yil 14-mayda rus floti Koreya bo g oziga kirdi. Jang boshlandi.
‘ ‘
Jangning birinchi soatlaridanoq ruslarning mag lubiyati boshlandi. 15- mayda
‘
esa jang yapon floti g alabasi bilan yakunlandi. Ruslarning Susima yonidagi
‘
36

mag lubiyatidan butun dunyo xabar topdi. Mamlakat ichida esa norozilik‘
chiqishlari boshlandi.
Urush vaqtida Rossiyaning tashqi siyosiy ahvoli nihoyatda yomonlashib
ketdi. Chor hukumati Germaniya bilan yanada yaqinlashishga intildi. 1904-
yilning oktabrida Rossiya, Angliya baliq ovlovchi kemasini yanglishib,
yaponlarniki deb portlatgan edi. Bundan ikki mamlakat munosabatlariga
sovuqchilik tushdi.
“ ”
Chorizm siyosiy jihatdan zaiflashganligi va harbiy mu- vaffaqiyatsizliklarga
uchraganligi tufayli Rossiya Fransiya ittifoqi Fransiya uchun o z ahamiyatini
– ‘
birmuncha yo qotib qo ygan edi.
‘ ‘
Ana shunday bir vaziyatda Fransiya bilan Angliya til topishdilar . 1904-
“ ”
yil 8- aprelda ular o rtasida samimiy kelishuv (Antarita) degan bitim tuzildi.
‘ “ ”
Bu bitim asosiy janjalli masalalarni hal qildi va Afrikadagi ta sir doiralarini
’
tartibga soldi.
1905-yil mayda Nikolay II Amerika elchisini qabul qildi. Elchi AQSH
Prezidenti T.Ruzveltning Rossiya bilan Yaponiya o rnasida sulh muzokaralarini
‘
boshlash to g risidagi takliflarini yetkazdi. Sulh tuzish to g risidagi
‘ ‘ ‘ ‘
muzokaralar Portsmutda (AQSH) olib borildi.
1905-yil 23-avgustda sulh imzolandi. Rossiya Koreyadagi ta siridan
’
mahrum bo ldi va uni iqtisodiy, siyosiy va harbiy jihatdan Yaponiya manfaatlari
‘
doirasi deb e tirof qildi, o zining Port-Artur va Dalniy hamda bu joylarda
’ ‘
bo lgan barcha mol-mulkini ijaraga berish huquqidan batamom voz kechdi.
‘
Xuanchenzi stansiyasi bilan (Sharqiy Xitoy temir yo lida) Port-Artur
‘
o rtasidagi temir yo lni barcha parovoz va vagonlari, toshko mir konlari bilan
‘ ‘ ‘
birga Tokioga berdi. Yaponiya Saxalinnipg 50° shimoliy kenglikkacha bo lgan
‘
janubiy qismini ham oldi. 42
Yaponiyaning baliq ovlash to g risidagi talablari
‘ ‘
maxsus bitim bilan tartibga solindi. Rossiya katta miqdorda o lpon to ladi.
‘ ‘
42
M. Lafasov, E.Xoliqov. D.Qodirova. Jahon tarixi. T.,2002, 130-bet
37

II-bob. ROSSIYANING IJTIMOIY-IQTISODIY TARAQQIYOTINING
O ZIGA XOS XUSUSIYATLARI‘
II.1.XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Rossiyaning ijtimoiy-iqtisodiy
hayoti
XIX asrning oxirlarida yuz bergan jahon agrar inqirozi Rossiya qishloq
xo jaligiga qattiq ta sir etgan bo lsa-da, mamlakat xalq xo jaligi 80 90-
‘ ’ ‘ ‘ –
yillarda yana asta-sekin rivojlana boshladi. Og ir sanoat tezlik bilan ilgariladi.
‘
Mayda sanoat ishlab chiqarish va manufaktura o sa bordi. Temir yo llarning
‘ ‘
uzunligi oshib bordi.
Sanoat o zgarishi tugallangan edi, binobarin, bu vaqtda
‘
mexanizatsiyalashgan fabrika ishlab chiqarishining xalq xo jaligidagi salmog i
‘ ‘
60 70- yillardagiga qaraganda ancha baland edi. Chet el kapitali mamlakatga juda
–
tez va ko plab kira boshladi. Ishchilar soni o sdi. Sanoatning rivojlanishi
‘ ‘
bo yicha 80 90-yillarni ikki bosqichga bo lish mumkin. Birinchi bosqich 1881-
‘ – ‘
1892- yillarni, ikkinchi bosqich 1893 1900- yillarni o z ichiga oladi
– ‘ 43
.
Birinchi bosqichda qishloq xo jaligi jahon agrar inqirozidan katta zarar
‘
ko rgan edi. 1891 1892- yillarda ocharchilik yuz berdi. Temir yo l qurilishi
‘ – ‘
qisqarib ketdi. Biroq, og ir sanoat o sdi. Donetsk havzasi va Krivoy Rog
‘ ‘
o rtasida bunyod qilingan temir yo l metallurgiyaning rivojlanishiga yordam
‘ ‘
berdi.
Ikkinchi bosqichda Rossiya tarixida katta sanoat yuksalishi yuz berdi.
Sanoatning barcha tarmoqlari, ayniqsa, og ir sanoat o sdi. 90-yillarda mamlakat
‘ ‘
xo jaligiga ko plab chet el kapitali jalb qilinganligi ham iqtisodiy taraqqiyotga
‘ ‘
ijobiy ta sir ko rsatdi. Bu davrda bank kapitalining roli oshib ketdi. 90-
’ ‘
yillardagi sanoat yuksalishi davri umuman olganda Rossiya ijtimoiy-iqtisodiy
tarixida yangi davrni boshlab berdi.
80 90- yillarda shuningdek, qishloq xo jaligi ham taraqqiy etdi. G alla
– ‘ ‘
narxining pasayishi to xtadi. Qishloq xo jaligi taraqqiyotining ikkita xususiyati
‘ ‘
bor edi.
43
Юлдашев М. К истории торгових и посолъских связей Средней Азии с Россией в Х VI -Х I Х вв. Т.,1964, стр-
32
38

Birinchidan qishloq xo jaligining rivojlanishi prusscha yo l dan‘ “ ‘ ”
borayotgan edi. Ikkinchidan, bu yillarda dunyo bozorida g alla narxining pasayib
‘
borishi Rossiya qishloq xo jaligiga qattiq ta sir ko rsatgan edi.
‘ ’ ‘
70-yillarning oxirlaridan to 90-yillargacha Yevropa qishloq xo jaligining
‘
ahvoli tarixiy va iqtisodiy adabiyotlarda XIX asr oxirlaridagi agrar inqiroz deb
nom olgan edi. Bu inqiroz asosan g alla narxining pasayishida ko ringan edi.
‘ ‘
Dunyo bozorida g alla narxining pasayishi 70-yillarning ikkinchi yarmida
‘
boshlanib 90-yillarning o rtalarigacha davom etdi. Yigirma yil ichida g alla
‘ ‘
narxi taxminan ikki barobar pasaydi.
Rossiya qishloq xo jaligi mahsulotlarini chetga chiqarish o sa bordi. Biroq,
‘ ‘
g alla asosiy chetga chiqariladigan qishloq xo jaligi mahsuloti bo lib qolaverdi.
‘ ‘ ‘
Agar 1876 1880- yillarda chetga 291 mln. rubllik 277 mln. pud g alla, 56 mln.
– ‘
rubllik 10 mln. pud zig ir chiqarilgan bo lsa, 1896 1900- yillarda 323 mln.
‘ ‘ –
rublik 444 mln. pud g alla, 51 mln. rubllik 13 mln. pud zig ir chiqarildi.
‘ ‘ 44
Hukumat chetga ko proq g alla chiqarishni qo llab-quvvatlardi, chunki
‘ ‘ ‘
buni chet ellar bilan savdo-sotiq ishida balansni saqlashning asosiy vositalaridan
biri deb bilardi. 80-yillarning oxiri 90-yilarning boshlarida moliya vaziri bo lgan
– ‘
I. A. Vishnegradskiy: o zimiz kamroq yesak ham, chetga chiqaraylik , degan
“ ‘ ”
edi.
80 90-yillarda Qozog iston cho llariga asosan rus va ukrain dehqonlari
– ‘ ‘
ko chib kela boshlaganligi tufayli dehqonchilik rivojlandi. Yerli aholining ham
‘
ekin maydonlari kengaydi. Ammo ko chmanchi chorvachilik hali ham
‘
Qozog istonda asosiy o rin tutar edi. 1909- yil ma lumotiga qaraganda, bu
‘ ‘ ’
yerdagi aholining to rtdan uch qismini ko chmanchilar tashkil etardi. Chor
‘ ‘
Rossiyasi istilyosi O rta Osiyo qishloq xo jaligiga albatta o z ta sirini
‘ ‘ ‘ ’
o tkazmasdan qo ymadi. 80- yillarda O rta Osiyodan Rossiyaga chiqariladigan
‘ ‘ ‘
paxta hali uncha ko p emas edi, ammo 1900-yilda O rta Osiyo paxtasi (Buxoro
‘ ‘
va Xivada yetishtirilgan paxta bilan birga) Rossiya fabrikalarida ishlatiladigan
paxtaning 36 foizini tashkil etardi.
44
M. Lafasov, E. Xoliqov, D. Qodirova Jahon tarixi. T. , 2002, 116-bet
39

80 90-yillarda bir qancha tarmoqlardagi mayda korxonalar manufakturaga–
aylana bordi. Mayda sanoat XIX asr oxirlariga borib beradigan mahsulotning
qiymati jihatidan yirik sanoatdan kcyingi o rinda tursa ham, o zida band
‘ ‘
bo lgan ishchilar soni jihatidan undan ustun turardi. 70-yillarning oxirida sanoat
‘
jiddiy yuksalish darajasiga yetmasdan 1882 1886-yillardagi uzoq muddatga
–
cho zilgan depressiyaga (turg unlikka) uchradi.
‘ ‘
1893-yilda qaytadan boshlangan sanoat yuksalishi o n
‘
yillikning oxirigacha davom etdi. Bu yuksalish mamlakat ichida
kapital jamg arishning o sishi, ayniqsa hukumatning temir yo l
‘ ‘ ‘
qurilishiga g oyat katta mablag sarflashi hamda katta hajmda chet el
‘ ‘
kapitalining kirishi natijasida yuz berdi
Rossiya qisqa vaqt davomida (1898 1901-yillar) neft qazib chiqarishda
–
AQSH dan o zib ketib, dunyoda birinchi o rinni egalladi. Chet elga asosan
‘ ‘
kerosin chiqarilardi.
Yuksalish yillarida cho yan eritish salkam uch barobar oshdi. Bunga asosan
‘
Rossiyaning janubida metall eritishni 5 barobardan ziyodroq ko paytirilishi sabab
‘
bo ldi. Janub 1895-yildayoq Uraldan o zib ketdi. 1900- yilda esa Janubda
‘ ‘
eritilgan cho yan Uralda eritilgan cho yandan ikki barobar ortiq edi.
‘ ‘
Sanoat yuksalishi yillarida Rossiyaning butun dunyo qora mctallurgiyasidagi
salmog i ancha o sdi, chunonchi, 1900.- yilda -cho yan eritishda Rossiyaning
‘ ‘ ‘
hissasi 7,1 foizni tashkil etdi. Metall eritishda Rossiya dunyoda to rtinchi o rini
‘ ‘
egaladi Fransiyadan o zib, Germaniyadan keyingi o ringa chiqdi. Metall
– ‘ ‘
iste mol qilishda temir yo llarga talabning o sishi juda katta rol o ynadi.
’ ‘ ‘ ‘
Ammo Rossiyada jon boshiga metall iste mol qilish Germaniyadagiga qaraganda
’
besh barobar kam edi.
Sanoat yuksalishi yillarida mashinasozlik juda taraqqiy etdi. 80-yillarda
mashinasozlik ko mir qazib chiqarish va metallurgiyaga nisbatan ancha tez o sib
‘ ‘
borgan edi. 90-yillardagi yuksalish davrida ham uning rivojlanish sur ati past
’
bo lmadi. Parovoz va vagonlar ishlab chiqaradigan eski zavodlar o z ishlarini
‘ ‘
jadallashtirib yubordi.
40

90- yillarda qishloq xo jalik mashinasozligi katta qadam tashladi. Ammo shu‘
bilan birga chet mamlakatlardan qishloq xo jalik mashinalari keltirish ham ancha
‘
ko paydi.
‘
Sanoat uchun asbob-uskunalar ishlab chiqarish ishlari olg a qarab siljidi,
‘
ammo mamlakat ichkarisida ishlab chiqarilgan asbob-uskunalar rus sanoati
ehtiyojining taxminan yarmini ta min etardi, xolos. Qolgan asbob-uskunalar chet
’
eldan keltirilardi. Peterburg mashinasozlikning yetakchi markazi bo lib qolaverdi.
‘
Rossiya mashinasozligida Ukrainaning salmog i juda oshdi.
‘
90-yillarda iste mol buyumlari ishlab chiqarish og ir sanoatdan ko ra
’ ‘ ‘
sekinroq sur at bilan oladi. Ammo sanoatning bu tarmoqlari ham umuman ancha
’
taraqqiy topdi. 1892-yili butun dunyodagi ip gazlama dug alarning 44 foizi
‘
Rossiyada(Polshani ham qo shganda) edi.
‘ 45
90-yillarning oxirlariga kelganda Rossiya dug alarning soni jihatidan
‘
Germaniya va Fransiyaga tenglashdi, ishlab chiqarish hajmi jihatidan esa, ulardan
o tib ham ketdi, chunki Germaniya va Fransiyada bir smenada ishlanar,
‘
Rossiyadagi juda ko pchilik fabrikalarda esa kunduzi ham, kechasi ham ish
‘
tinmas edi.
Bu davr Rossiya tarixida uning xalq xo jaligiga chet el kapitali eng ko p sarf
‘ ‘
qilingan davr bo ldi. Buning sababi shuki, bu vaqtda G arbiy Yevropada
‘ ‘
ortiqcha kapital ko p bo lib, Rossiyadan ko proq foyda olardi. Bu davr ichida
‘ ‘ ‘
Rossiya xalq xo jaligiga solingan chet el kapitali deyarli to rt barobar o sdi va
‘ ‘ ‘
XX asr boshiga kelib, mavjud ma lumotlarga qaraganda, 911 million rublga
’
yetdi. Chet el kapitali ayniqsa, Fransiya bilan Belgiyadan juda ko p miqdorda
‘
kirib keldi. Shuningdek, ingliz va german kapitalistlari ham anchagina kapital
sarfladilar.
Chet el kapitali asosan og ir sanoatga, ayniqsa Janubning ko mir,
‘ ‘
metallutgiya, neft sanoatlariga va mashinasozlikka sarf etildi. Rossiyada mineral
yoqilg i bilan ishlaydigan va mamlakatning metallga bo lgan ehtiyojini tola
‘ ‘
qondira oladigan metalluigiya sanoati vujudga keltirildi. Sanoat va transport uchun
zarur bo lgan mineral yoqilg i bazasi ham shu davrda yaratildi.
‘ ‘
45
M. Lafasov, E. Xoliqov, D. Qodirova Jahon tarixi. T. , 2002, 118-bet
41

Har bir mamlakat sanoatida bo lgani singari Rossiya sanoatida ham ishlab‘
chiqarishning yiriklashish jarayoni yuz berdi. Bu jarayon, ayniqsa, ip-gazlama
sanoati va Janubdagi qora metallurgiya singari texnik jihatdan yaxshi jihozlangan
korxonalarda juda kuchayib ketdi. Rossiyada sanoatning yuqori darajada
konsentratsiyalashishi ishlab chiqarishning turli tarmoqlarida bir xil bo lmadi.
‘
Ishlab chiqarish konsentratsiyasining o sishi korxonalar aksiyali shaklining
‘
keskin rivojlanishiga sabab bo lib, katta-katta fabrika va zavodlar qurish hamda
‘
ulami ishga solish uchun kapital yetishmay qolgan edi.
Rossiyada korxona egalarining birinchi Sindikat bitimlari 80-yil harning
boshida paydo bo la boshladi. 1882-yilda-rels ishlab chiqarish bitimi, 1886-yilda
‘
mix ishlab chiqarish bitimi tuzildi. Odatda bunday bitimlar ishlab chiqariladigan
bu buyumlarni davlatga yetkazib berish vaqtida ularning narxini oshirish
maqsadida tuzilardi. Qand va neft sanoatidagi sindikatlar ancha kuchli edi. Qand
sindikati 1887-yilda tuzilgan bo lib, 1892-1893-yillarda butun qand
‘
zavodlarining 92 foizini o z ichiga olgan edi. Sindikat bitimlari qand narxini
‘
oshirish maqsadida har bir zavodning har yili ichki bozorda sotish uchun qancha
qand ishlab chiqarishi lozimligini belgilab berardi. Agar zavod belgilangan
miqdordan ortiqcha mahsulot ishlab chiqarsa, bu ortiqcha mahsulotni bitimga
“ ”
muvofiq chet elga chiqarib sotishga majbur edi, aks holda juda katta jarima
to lashi lozim bo lardi. Sindikatning paydo bo lishi qandning narxini birdaniga
‘ ‘ ‘
keskin oshirib yubordi. Bu sindikat 1895- yilda tarqalib ketdi. Shunday qilib
80 90-yillarda Rossiyada sindikatlar ko p bo lmay, monopoliyalar o z
– ‘ ‘ ‘
taraqqiyotlarining eng dastlabki bosqichida edi.
XX asr boshlariga kelib monopolistik birlashmalar tashkil topish jarayoni
kuchaydi, bu birlashmalar xalq xo jaligining eng muhim tarmoq-larini o z
‘ ‘
ichiga oldi va mamlakat xo jalik hayotining asoslaridan biriga aylandi. Rossiya
‘
Janubining qora metallurgiyasida bu yillarda Prodmet degan yirik
“ ”
monopolistik tashkilot qaror topdi, bu tashkilot amalda bir qancha sindikatlarning
birlashmasidan iborat bo lib, metallurgiya sanoatining eng asosiy mahsulot
‘
turlari: sortli temir va tunuka, balkalar, relslar va boshqa shu kabilar savdosini
42

monopoliya qilib olgan edi. Metallurgiya zavodlarining faqat ayrim xil
mahsulotlari savdosinigina o z qo liga olgan monopolistik birlashmalar,‘ ‘
masalan, Truboprodaja , Krovlya sindikatlari kabi monopolistik
“ ” “ ”
birlashmalar vujudga keldi. Rangli metallurgiyada mis prokati zavodlari
sindikatlari (1903-y.) bilan Med jamiyati (1907-y.) hal qiluvchi mavqeni
“ ”
egallab oldi. Ko mir sanoatida Produgol sindikati vujudga keldi. Neft
‘ “ ”
sanoatida Nobel-mazut karteli katta mavqega ega bo ldi. Temir rudasi
“ ” ‘
sanoatida Prodrud sindikati tarkib topdi (1907- y.) Mashinasozlik sanoatida
“ ”
Prodparovoz (1901-y.), Prodvagon kabi monopolistik birlashmalar mavjud
“ ” “ ”
edi.
1909-yil 1-yanvarida Rossiyada 45 sanoat tarmog ida 140 ta monopolistik
‘
birlashma bor edi: Bu monopolistik brlashmalar ichida sindikatlar alohida o rin
‘
tutardi. Bu sindikatlarning eng yirigi Prodmel va Produgol jamiyatlari edi.
“ ” “ ”
Rossiyada sanoat yuksala boshlashi bilan chet el kapitalistlari yana qaytadan
rus sanoati korxonalarining aksiyalarini ham sotib ola boshladilar, buni mablag
‘
beradigan maxsus jamiyatlar tashkil qilish yo li bilan amalga oshirdilar. Shunday
‘
jamiyatlardan biri Londonda 1908- yili ta sis etilgan Lena Goldfilds jamiyati
’ “ ”
Lena oltin sanoati shirkatining paylarini qo lga kiritib olgan edi.
‘
Birinchi jahon urushi arafasida Rossiya xalq xo jaligiga chet el kapitalining
‘
kirib kelishida ayniqsa muhim rol o ynagan muassasa rus banklari edi. Rus
‘
sanoatiga qo yilgan chet el kapitallari orasida fransuz kapitali birinchi o rinda
‘ ‘
turar edi. Angliya kapitali urush boshlanishi oldida ikkinchi o ringa chiqdi (rus
‘
sanoatiga qo yilgan barcha chet el kapitalining 24 foizi). Angliya kapitali neft,
‘
oltin, Uralning tog -kon sanoatida katta rol o ynadi. Rus sahoatiga qo yilgan
‘ ‘ ‘
chet el kapitali orasida uchinchi o rinda Germaniya kapitali bo lib, hamma chet
‘ ‘
el kapitalining 20 foizga yaqinini tashkil etardi. 46

Rus sanoatining hal qiluvchi tarmoqlari bo lgan kon sanoati va metallsozlik
‘
sandatida chet el kapitali eng ko p ishtirok etardi.
‘
46
M. Lafasov, E. Xoliqov, D. Qodirova Jahon tarixi. T. , 2002, 1 32 -bet
43

Rossiyaning agrar tizimi va yer egaligida krepostnoylik qoldiqlari hukm surgan,
millionlab dehqonlar qashshoq, huquqsiz va savodsiz bo lgan bir sharoitda kapitalizm‘
taraqqiy qilib bordi.
Kapitalistik taraqqiyotning xususiyatlaridan biri qishloq xo jalik ishlab
‘
chiqarishining yanada ixtisoslashuvi bo ldi. Don xo jaligi rayonlarida asosan savdoga
‘ ‘
yetishtiriladigan g alla monokulturasi hukmronlik qilardi. Ukrainaning janubi, Shimoliy
‘
Kavkaz, Zavolje va G arbiy Sibir uchun bunday monokultura bug doy bo lib qoldi.
‘ ‘ ‘
Dehqonchilikning tovar mahsulot yetishtirishi birmuncha tezroq o sib bordi, buning
‘
sababi dehqonlarning yangi-yangi ommasi bozor munosabatlariga tortilayotganligida edi.
Qishloq xo jalik mahsulotlarining tovar muomalasiga kirishining o sishiga transport va
‘ ‘
aloqa vositalarining yanada taraqqiy qilishi ham yordam berdi.
Bu davrga kelib mamlakatda agrar islohot boshlandi. Stolipin agrar siyosatining
tarkibiy qismlari dehqonlar va bank siyosati, boshqa joylarga ko chirish, yer tuzilishi va
‘
boshqa tadbirlardan iborat edi.
Chorizmning ko chirish siyosati ham inqilobiy harakatdan oldingi davrga nisbatan
‘
o zgardi. Hukumat ko chirishni cheklash siyosatidan dehqonlarni Sibirga, Uzoq
‘ ‘
Sharqqa, O rta Osiyo va boshqa joylarga ko plab ko chirish siyosatiga o tdi. Bu
‘ ‘ ‘ ‘
siyosatdan kuzatilgan maqsad markazda yer tanqisligini yengillashtirishdan, milliy chekka
o lkalarga ko chib borgan ruslardan ruslashtirish siyosati va rus bo lmagan
‘ ‘ “ ” ‘
xalqlarni bo ysundirib turishda ommaviy baza sifatida foydalanishdan iborat edi.
‘
Keyinchalik podsho Davlat Kengashi qabul qilgan qonun loyihasini tasdiqladi va bu
qonun tasdiqlanish vacjtiga ko ra, 1910- yil 14- iyun qonuni deb atala boshladi. Ushbu
‘
qonunning bevosita davomi tariqasida 1911- yilning mayida yer tuzilishi to g risida
‘ ‘
qonun qabul qilindi.
1906-yil 9-noyabridagi Farmon va 1910-yil 14-iyun qonuni 10 yil davomida amalga
oshirildi va xalqning boshiga ko p ofatlar keltirdi.
‘
Chorizmning aholini bir joydan ikkinchi joyga ko chirish siyosati vaziyatni
‘
keskinlashtirdi. Chorizm bu siyosati bilan bir necha maqsadni ko zlagan edi. 1906-yilda
‘
boshqa joylarga ko chirilganlarning soni 141 ming kishini, 1907-yilda 427 ming kishini
‘
tashkil qildi. 1908-yili eng ko p, ya ni 665 ming kishi ko chirildi. Shundan so ng
‘ ’ ‘ ‘
44

keskin pasayish boshlandi. 910-yildan boshlab qayta ko chish to lqini nihoyatda avj‘ ‘
olib ketdi. Agar 1905-1908-yillarda qayta ko chib kelganlar 10 foizni, 1909- yilda 13
‘
foizni tashkil qilgan bo lsa, 1910-yilda qayta ko chib kelganlarning soni 36 foizga
‘ ‘
yetdi. 1911-yilda esa ularning soni barcha ko chirilganlarning yarmidan oshib ketdi. Bu
‘
hol chorizmning boshqa joylarga ko chirish siyosatiga bog lagan barcha umidlarining
‘ ‘
barbod bo lganligini ko rsatdir.
‘ ‘ 47
Bu siyosat barbod bo lganligining ikkita asosiy sababi bor edi. Birinchi
‘
sababi shu ediki, asosan Sibirga, Uzoq Sharqqa va boshqa joylarga yaxshiroq hayot
kechirishga umid bog lagan kambag al deqonlar ko chgan edi. Ular yerlari va
‘ ‘ ‘
mol-mulklarini sotib qo lga kiritgan, shuningdek, xazinadan yordamga berilgan
‘
ozgina pullarini yo l xarajatiga sarfladilar, yangi joyda esa mol-mulk olish uchun
‘
mablag lari qolmadi. Aldangan, xarob bo lgan kishilarning bir qismi eskidan
‘ ‘
o sha joylarda yashovchi boylar asoratiga tushdi, ko chirilganlarning ko p qismi
‘ ‘ ‘
esa mushkul ahvolda qolib, nafrat-g azabga to lib, o zlarining tug ilib o sgan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
joylariga qaytib bora boshladilar.
Ikkinchi sababi esa aholini ko chirish ishining jinoyatkorona tashkil
‘
qilinganida edi. Ko p hollarda xo jalik uchun noqulay uchastkalar ajratildi,
‘ ‘
osudalar kam miqdorda berildi, ko chish yuk ortiladigan vagonlarda sanitariya
‘
jihatdan talabga javob bermaydigan holda amalga oshirildi.
Natijada xonadonlar ko chirilgan joylarda vaziyat iqtisodiy va siyosiy
‘
jihatdan keskinlashdi. Bu joylar asosan eng ko p krepostnoylik qoldiqlari saqlanib
‘
qolgan dehqonchilik markazlari edi. Ikkinchi tomondan, bu siyosat Qozog iston va
‘
O rta Osiyodagi yerli aholiga qarashli eng yaxshi yerlarning talanishiga va yerli
‘
xalqlarning yeri yomon bo lgan yangi tumanlarga surib chiqarilishiga sabab
‘
bo ldi. Stolipin agrar islohoti qishloq xo jaligida kapitalizmning taraqqiyotini
‘ ‘
kuchaytirdi.
47
M. Lafasov, E. Xoliqov, D. Qodirova Jahon tarixi. T. , 2002, 137-bet
45

II .2. XX asrning boshlarida Rossiyadagi inqilobiy harakatlar
Mamlakatda bozor munosabatlarining tez o sib borishi natijasida yuz bergan‘
ijtimoiy taraqqiyot jarayoni dvoryanlarning iqtisodiy ahvoliga putur yetkazdi.
Pomeshchiklar olgan vikup (ssudalar) tezda sarf bo lib ketdi. Dvoryanlar qo lida
‘ ‘
hali saqlanib qolgan yer mulklari yuzasidan ularning qarzdorligi ham ko payib
‘
bordi. Kambag allashayotgan dvoryanlar islohotgacha hukm surib kelgan
‘
tartiblarga qaytish bilan najot topmoqchi bo lardilar. Dvoryanlar monarxiya
‘
tartibining asosiy tayanchi bo lib qolaverdilar. Rossiya monarxiyasi esa hali ham
‘
feodal-dvoryanlar davlati edi.
Korxonalarda ish kuni o rta hisobda 12 13 soat, to qimachilik sanoatida esa
‘ – ‘
13 14 soat va undan ham ko p vaqt davom etar edi. Masalan, Moskva
– ‘
gubernyasida uchta sanoat uyezdining fabrika va zavodlarida 80-yillarning
o rtalarida o tkazilgan tekshirish ma lumotlariga qaraganda, bu korxonalarning
‘ ‘ ’
o ndan bir qismidagina ish kuni 12 soatdan kam, uchdan bir (29 foiz) qismida
‘
12 12,5 soat, deyarli yarmida (44 foiz) 13 13,5 soat, nihoyat, hamma fabrika va
– –
zavodlarning oltidan bir qismida 14 soat va undan ham ko p bolib, 18 soatgacha
‘
yetar edi. 48
Ish kuni 90-yillarning oxirlarigacha, ya ni hukumat uni qonun bilan
’
cheklashga majbur bo lgunga qadar ana shunday uzaytirilganligicha qolaverdi.
‘
Bundan tashqari, sarmoyador fabrika do koni ochish yo li bilan ishchini
‘ ‘
asoratga solardi. Fabrikaga yollangan ishchi, xo jayin do konida o lchovdan
‘ ‘ ‘
ham, tarozidan ham urib qolishlariga, tovarning bahosi esa bozor bahosidan
“ ”
ancha yuqori va sifati juda yomon bo lishiga qaramay, ana shu do kondan
‘ ‘
nasiyaga olishga majbur edi. Do kon korxona egalari uchun ishchilarni
‘
qo shimcha ekspluatasiya qilish va o z foydalarini ko paytirish vositasi edi.
‘ ‘ ‘
Kavkazorti, Qozog iston va O rta Osiyoda ishchilar ayniqsa og ir va
‘ ‘ ‘
huquqsiz ahvolda edilar: ular odatda malaka talab qilmaydigan ishlarni bajarar
va ancha kam haq olar edilar. Fabrika ishi ishchini mashinaning oddiy
murvat iga aylantirib qo ygan edi.
“ ” ‘
48
M. Lafasov, E. Xoliqov, D. Qodirova Jahon tarixi. T.,2002, 120-bet
46

Bu davrda ijtimoiy harakat o sdi. G. V. Plexanov va uning Mehnatni‘ “
ozod qilish guruhi Rossiyadagi ijtimoiy harakatning p i o neri bo ldi. U
” “ ” ‘
tuzgan bu guruh, rus ijtimoiy fikrining yangi yo nalishini shakllantirdi,
‘
Mehnatni ozod qilish guruhi bilan deyarli bir vaqtda, lekin undan
“ ”
mustaqil ravishda Peterburgda ham sotsial-demokratik guruh vujudga keldi. Bu
guruhni Bolgariyadan Peterburg universitetida ta lim olish uchun kelgan
’
Dmitriy Blagoev tashkil qildi. P. V. Tochisskiy tashkil qilgan va Peterburgda
1885 1888- yillarda ish olib borgan boshqa bir guruh ham mavjud edi. 1883-
–
yilda Peterburgda avvalgilarga qaraganda ancha katta bo lgan sotsial-
‘
demokratik guruh tashkil topdi, bu guruh Brusnev guruhi edi. Shuningdek, 80-
yillarda va 90- yillarning boshlarida milliy-ijtimoiy harakat Ukraina,
Boltiqbo yi, Kavkazorti, Povolje, O rta Osiyoda ham rivojlandi. O rta
‘ ‘ ‘
Osiyoda vujudga kelgan bunday harakat jadidchilik edi 49
.
Bu inqilobiy harakatning ijtimoiy-iqtisodiy mazmuni burjua-demokratik
ruhda bo lib, uning asosiy vazifasi mamlakat iqtisodi va siyosiy tizimidagi
‘
barcha monarxistik, krepostnoylik qoldiqlarini tugatishdan iborat edi. XX asr
boshlarida Peterburg shahrida 250 mingga yaqin sanoat ishchisi bor edi. Ijtimoiy
harakat 1904-yilning kuzida jonlana boshladi. Uzluksiz ro y berib turgan
“ ” ‘
miting va ish tashlashlar Rossiya Yaponiya urushi davrida kuchayib ketgan
–
iqtisodiy inqiroz tufayli xalq ahvolining yomonlashib borayotganligiga
berilayotgan javob edi 50
.
Pop Gapon "Sankt-Peterburg shahrining rus fabrika-zavod ishchilari
yig ini degan tashkilot tuzdi, shahar tumanlarida bu tashkilotning bo limlari
‘ ” ‘
bor edi. Bu bo limlar go yo politsiyadan mustaqil ravishda ish olib borar edi.
‘ ‘
Gapon xalq ommasida monarxistik xom xayollar tug dirishga harakat qilar va
‘
hukumat ishchilarning iqtisodiy talablarini qabul qiladi, deb ularni
ishontirmoqchi bo lar edi. Unga ko pgina ishchilar ergashdilar.
‘ ‘
1905-yil 3-yanvarida Putilov zavodi ishchilari Gapon tashkilotiga mansub
bo lgan to rt ishchining ishdan bo shatilishiga qarshi norozilik bildirib ish
‘ ‘ ‘
49
Rajabov Q, Haydarov M. Turkiston tarixi. T., 2002, 105-bet
50
История России ХХ век М., АСТ,2000, стр-109
47

tashladilar. Putilovchilar sakkiz soatlik ish kuni joriy qilish, ish haqini oshirish,
korxona egalari bilan bo ladigan barcha bahsli masalalarni hal qilish uchun‘
saylov yo li bilan tuziladigan doimiy ishchi komissiyasi tashkil etish talablarini
‘
ko tarib chiqdilar. Shahardagi eng yirik korxonalarning ishchilari
‘
putilovchilarni qo llab-quvvatladilar, 8- yanvardan boshlab esa ish tashlash
‘
umumiy tus oldi.
Ish tashlash kunlarida Gapon podshoga iltimosnoma (petitsiya)ning
dastlabki matnini tuzdi va u ishchilarning yig ilishlarida keng muhokama
‘
qilindi. lltimosnomaga Ta sis majlisini chaqirish, demokratik erkinliklar berish,
’
xalqqa qarshi urushni to xtatish va boshqalar to g risida siyosiy talablar
‘ ‘ ‘
kiritildi.
Chor hukumati tinch namoyish bo lishini oldindan bilar, bunga qarshi
‘
tayyorgarlik ko rib qo ygan ham edi. 9-yanvar, yakshanba kuni shaharning
‘ ‘
turli burchaklarida 250 ming kishidan ko proq; bayramdagidek kiyingan
‘
ishchilar o z xotinlari va bolalari bilan Saroy maydoni tomon yo l oldilar.
‘ ‘
Ishchilar qon to kilishiga ishonmas edilar, lekin qo shinlar ularni o qqa
‘ ‘ ‘
tutdilar; piyoda va otliq askarlar xalq ommasiga qarshi hujumga tashlandi. Turli
joylarda ommani yoppasiga otishlar bo ldi. Shu kuni Peterburgdagi
‘
kasalxonalarga 5 mingga yaqin yarador keltirildi. Ishchilar nihoyatda qattiq
g azablandilar.
‘
Qonli yakshanba Rossiyada inqilobning boshlanishi bo ldi. 9-
“ ” ‘
yanvardagi o qqa tutish faqat ilg or ishchilarnigina emas, balki siyosiy
‘ ‘
jihatdan qoloq bo lgan millionlab ommani ham chorizmga qarshi kurashga
‘
qo zg atdi.
‘ ‘
Peterburgdagi qonli , voqealarga javoban Moskva, Riga, Varshava, Boku
“ ”
va boshqa shaharlarning ishchilari ish tashladilar, namoyishlar boshlandi 51
.
Ishchilarning eng ongli va uyushgan qismi bo lgan metallistlar kurashning
‘
oldingi safida bordilar. 1905-yilning birinchi choragida bo lib o tgan barcha
‘ ‘
ish tashlashlarda qatnashganlarning to rtdan uch qismi metallistlar edi.
‘
Rossiyaning milliy o lkalaridagi mehnatkash xalq ham kurashga qo zg aldi.
‘ ‘ ‘
51
История России. ХХ век. Минск , РИВШ , 2005, стр-117
48

Bu harakatlarga demokratik ziyolilar va mayda burjuaziyaning keng tabaqalari
ham qo shildilar.‘
Mamlakatda dehqonlar kurashi bilan bir qatorda qishloq xo jalik
‘
ishchilarining ham ommaviy chiqishlari boshlandi. 1905- yilning bahoridayoq
Boltiqbo yi va Polshaning qishloq tumanlarida qishloq xo jaligi ishchilarining
‘ ‘
chiqishlari bo lib o tdi. 1-maydagi ish tashlashlar va namoyishlar davomida
‘ ‘
ko plab to qnashuvlar yuz berdi.
‘ ‘
1905-yil 12-mayda Ivanovo-Voznesensk shahrida yirik ish tashlash bo lib
‘
o tdi. Unda 8 soatlik ish kuni, demokratik erkin-Hklar, Ta sis majlisi kabi
‘ ’
talablar o rtaga tashlandi. Ish tashlashga rahbarlik qilish uchun 151 deputatdan
‘
iborat vakillar Kengashi saylandi. Bu Kengash majlislar erkinligini mustaqil
tartibda amalga oshirdi, inqilobiy tartib o rnatdi, ish tashlagan ishchilarga va
‘
ularning oilalariga yordam uyushtirdi. Kengashning ishchi militsiyasi va
saylangan sudi bor edi.
Rus-yapon urushi davridagi Susima fojiasidan keyin soldat va matroslar
orasida inqilobiy kayfiyat ayniqsa kuchaydi.
1905-yil yozida Qora dengiz flotining sotsial-demokratik tashkiloti
–
Sevastopol matroslar markazi qo zg olon ko tarishga tayyorlandi.
“ ” ‘ ‘ ‘
Qo zg olon Qora dengiz eskadrasining mashqlar o tkazish vaqtiga
‘ ‘ ‘
mo ljallandi. Lekin, 14- iyunda Knaz Potyomkin Tavricheskiy
‘ “ ”
bronenosetsida stixiyali yuz bergan qo zg olon belgilangan rejani buzib
‘ ‘
qo ydi. Matroslar kemani egallab oldilar. To qnashuvda qo zg olon
‘ ‘ ‘ ‘
rahbarlaridan biri matros G. N. Vakulenchuk halok bo ldi
‘
14-iyun kuni kechqurun Potyomkin Odessaga keldi. Bu vaqtda shaharda
“ ”
ish tashlash harakati kuchayib, dastlabki barrikadalar kurashiga aylangan edi.
Biroq, qo zg olon boshliqlarining sarosimaga tushib qolganligidan va Odessa
‘ ‘
garnizonining ikkilanib qolishidan shaharda hokimiyatni batamom qo lga olish
‘
uchun foydalanilmadi. 18-iyunda Potyomkin Qora dengiz eskadrasini kutib
“ ”
olish uchun portdan chiqdi. Eskadraga kemani qurolsizlantirish to g risida
‘ ‘
topshiriq berilgan edi, ammo matroslar kemani o qqa tutishdan bosh tortdilar.
‘
49

Potyomkin ga Georgiy Pobedonosets bronenotsesi qo shildi, lekin u“ ” “ ” ‘
xoin Botsman tomonidan atayin sayozlikka o tqazib qo yildi. Potyomkin
‘ ‘ “ ”
og ir ahvolda Ruminiya tomon yo l oldi va 25- iyunda rumin ma murlariga
‘ ‘ ’
taslim bo ldi
‘ 52
.
Rossiya sanoat shaharlarida, mustamlaka o lkalarning ko plab yerida
‘ ‘
umumiy harakatlar boshlanib ketdi. Moskvadagi sentabr ish tashlashi, butun
Rossiya oktabr siyosiy ish tashlashlari ayniqsa uyushqoqlik bilan o tkazildi.
‘
Oktabr ish tashlashi natijasida Nikolay II aholiga demokratik erkinliklar, vijdon
erkinligi, so z erkinligi, ittifoqlar tuzish va yig ilishlar erkinligi berilishi
‘ ‘ “ ”
va qonun chiqaruvchi Duma chaqirilishi to g risida Manifest chiqardi.
‘ ‘
Oktabr ish tashlashi qizigan bir paytda Piter ishchilari mamlakatda birinchi
bo lib o zlarining ishchi deputatlari Kengashini tuzdilar. Noyabr-dekabr
‘ ‘
oylarida Tver, Kostroma, Samara, Saratov, Yekaterinburg, Novorossiysk,
Rostov-Don, Bokuda shunday Kengashlar tashkil qilindi.
Inqilobiy harakat yuksalib borayotgan bir sharoitda mazlum xalqlarning
o z milliy ozodligi uchun kurashi ommaviy tus oldi. Xalq ommasi milliy
‘
zulmni yo qotishni, maktablarda o z ona tilida o qitishni, madaniyat va tilni
‘ ‘ ‘
taraqqiy ettirish uchun erkinliklar berilishini talab qildi.
Armiya va flot chorizmga qarshi kurashga tobora faolroq tortildi, 26 27-
–
oktabrda Kronshtadtda matroslar va soldatlarning stixiyali qo zg oloni
‘ ‘
bo ldi. Qo zg olon tor-mor qilindi. 1500 matros va bir necha yuz soldat
‘ ‘ ‘
harbiy-dala sudiga berildi. Lekin Peterburg ishchilarining Kronshtadtda
qo zg olon ko targanlarni himoya qilib birdamlik bilan ish tashlashi
‘ ‘ ‘
qo zg olon ishtirokchilarini o lim jazosidan qutqarib qoldi.
‘ ‘ ‘
Xalqning talabi bilan 1905-yil dekabrda yangi saylovlar to g risidagi
‘ ‘
qonun chiqdi. Unga ko ra, yer egalari 2 ming kishidan, ishchilar 90 ming
‘
kishidan bitta vakil yuborardilar. Davlat Dumasida hukmron sinf vakillarining
ustunligi ta minlangan edi. Qonunga ko ra xotin-qizlar, soldatlar, rnatroslar,
’ ‘
o quvchilar, yersiz dehqonlar va batraklar saylov huquqidan mahrum qilingan
‘
edilar.
52
M . Lafasov , Sh . Jo ’ rayev , D . Xoliqova Jahon tarixi , T ., 2006 , 101- bet
50

1906- yil 27- aprelda I Davlat Dumasi o z ishini boshladi. Unda 448‘
deputat qatnashdi. So l partiyalar Dumani boykot qilishi natijasida
“ ‘ ”
saylovda kadetlar g alaba qozondilar.
‘
Duma faoliyatidagi asosiy masala agrar masala bo ldi. 1906-yil 9- iyulda
‘
podsho Dumani tarqatish to g risida Manifest qabul qildi, 9- noyabrda esa
‘ ‘
agrar inqilob va dehqonlarni ko chirish haqida Farmon chiqardi.
‘
1907-yil yanvarda Dumaga yangi saylov bo lib o tdi. Uning yangi
‘ ‘
tarkibiga 516 deputat saylandi. 53
20- fevralda II Davlat Dumasi ish boshladi. Agrar
masala asosiy masala bo lib qolaverdi.
‘
1907-yil bahorida Dumadagi sotsial-demokratik fraksiyaning taqdiri hal bo ldi.
‘
Agrar masalani hal qilishga erishish niyati puchga chiqqan Stolipin 1907-yil 3-
“ ”
iyunga o tar kechasi sotsial-dcmokratik fraksiyani davlat to ntarishi qilishga
‘ ‘
tayyorgarlik ko rishda ayblab, qamoqqa oldi. Duma tarqatib yuborildi. 1907-yil
‘
yoziga kelib inqilobiy harakat bostirildi. Mamlakatda Stolipin reaksiyasi nomini
“ ”
olgan rejim hukm sura boshladi, bu rejim uning asosiy ilhomchilaridan biri Vazirlar
–
Kengashining Raisi Stolipin nomi bilan atalgan edi.
1907-yil 3-iyunda joriy qilingan yangi saylov tizimi ishchi, dehqonlar, soldat,
matroslar, xotin-qizlarga berilgan huquqlarni keskin cheklab qo ydi. Bundan
‘
tashqari, Rossiyaning Yevropa qismidagi 53 gubernasida saylovchi vakillar sonini
pomeshchiklar va yirik burjuaziya foydasiga qat iy tarzda qayta taqsimladi. Yirik
’
pomeshchiklar barcha saylovchi vakillarning 49,4 foiziga ega bo ldilar.
‘
Rossiyaning milliy chekka o lkalaridagi, jumladan o rta Osiyo, Yoqutistondagi
‘ ‘
barcha xalqlar, Astraxan va Stavropol gubernalaridagi ko chmanchilar hamda
‘
Zabaykaledagi rus bo lmagan xalqlar Dumaga vakillar yuborishdan tamomila
‘
mahrum qilindilar. III Duma 1907-yil 1-noyabrda ochildi va Du-mada hukumatning
chinakam hukmronligini saqlab qoldi.
1907-1914- yillardagi xalqaro vaziyatning xususiyati shundan iborat bo ldi-ki,
‘
mehnat bilan kapital o rtasidagi, rivojlangan davlatlar bilan ularning mustamlakalari
‘
va kapitalistik davlatlar o rtasidagi o zaro ziddiyatlar keskinlashib ketdi.
‘ ‘
53
M. Lafasov, E. Xoliqov, D. Qodirova Jahon tarixi. T. , 2002, 136-bet
51

Yaponiya bilan bo lgan urushda chorizmning mag lubiyatga uchraganligi‘ ‘
uning Uzoq Sharqdagi bosqinchilik rejalarini barbod qildi va Rossiyaning Eron,
Afg oniston va Turkiyadagi ta sirini kamaytirdi. Rossiya o zining xalqaro
‘ ’ ‘
mavqeidan mahrum bo lish xavfmi tug dirgan yakkalanib qolish darajasiga tushib
‘ ‘
qolmaslik uchun Yevropadagi bir-biriga dushman bloklardan biriga albatta
qo shilmog i shart bo lib qolgan edi.
‘ ‘ ‘
Chor hukumati Angliya bilan bitimga kelishdan oldin Yaponiya Rossiya
–
o rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf qilib olmoqchi edi. Yaponiya hukmron doiralari
‘
Rossiya bilan sulh ertaroq tuzildi deb hisoblar, Uzoq Sharqda Rossiya hisobiga yangi
hududlar bosib olishni istar edi. Lekin Yaponiya hukumatning qo yayotgan talablari
‘
bitimga kelish yo lidagi asosiy to siq bo lib, bu talablar Portsmut shartnomasi
‘ ‘ ‘
doirasidan ancha chetga chiqib ketgan edi. Yaponiya, jumladan Amur va Sungarida
o z kemalarining bemalol qatnash huquqini, Sibirga imtiyozli huquqlar bilan
‘
tovarlar keltirishni, Rossiyaning Uzoq Sharq sohillarida amalda cheklanmagan
tarzda, erkin sur atda baliq ovlash huquqini talab qilar edi. 1907-yil 15-iyulda
’
Rossiya Yaponiya savdo shartnomasi va baliq ovlash to g risida konensiva
– ‘ ‘
oradan bir kun o tgach, 17- iyulda umumiy siyosiy masalalar yuzasidan ham bitim
‘
imzolandi.
54
1907- yil 18- avgustda Peterburgda Rossiya bilan Angliya o rtasida ularning Eron, ‘
Afg oniston va Tibetdagi manfaatlari doiralari chegaralarini belgilash to g risida ‘ ‘ ‘
bitim imzolandi. Eronning rus va ingliz sarmoyadorlari uchun r a q obat maydoni “ ”
hisoblangan b e t araf zonasi ochiq qoldirildi. Bu zonada mulklarni ijaraga olish “ ”
masalasida har ikki davlat ham teng huquqqa ega bo ldi. Rossiya bilan Angliya ‘
Eronning daromad manbalarini nazorat ostiga olish to g risida kelishib oldilar. ‘ ‘
Angliya Afg onistonning faqat o z nazorati ostida bo lishligiga erishdi. Shu ‘ ‘ ‘
bilan bir vaqtda Angliya Afg onistonda Rossiyaga tahdid soladigan tadbirlar ‘ “ ”
ko rilishiga yo l qo ymaslik majburiyatini oldi. Savdo-sotiq sohasida rus ‘ ‘ ‘
savdogarlarining ingliz va hind savdogarlari bilan teng huquqli bo lishi tamoyili qabul ‘
qilindi. Buning evaziga Rossiya Afg oniston bilan bo ladigan siyosiy aloqalarni faqat ‘ ‘
54
M. Lafasov, E. Xoliqov, D. Qodirova Jahon tarixi. T. , 2002, 139-bet
52

Britaniya hukumatining vositachiligi orqali olib borish majburiyatini oldi. Chor
hukumati Angliyaning Afg oniston ustidan protektoratini amalda e tirof etish bilan ‘ ’
o rta Osiyodagi o zining strategik mavqeini ancha zaiflashtirib qo ydi.‘ ‘ ‘
Davlat Dumasining 1908-yil 27-fevraldagi majlisida Tashqi ishlar vaziri
Izvolskiyning Angliya Rossiya bitimi imzolanganligi to g risidagi bayonotidan faqat – ‘ ‘
oshkora germanparastlargina norozi bo ldilar. ‘
Angliya Rossiya bitimidan ko zlangan maqsadlardan biri Osiyo xalqlarining — ‘
o sib borayotgan ozodlik harakatiga qarshi va eng avvalo, Eron inqilobiga qarshi‘
kurashmoq uchun ingliz va rus kuchlarini birlashtirish edi. Bu bitim Yevropaning bir-
biriga qarama-qarshi turgan ikkita harbiy-siyosiy blokka Antanta ga (Rossiya - – “ ”
Fransiya Angliya) va Uchlar ittifoqi ga (Germaniya Avsriya-Vengriya Italiya) – “ ” – –
bo linishini tugalladi va binobarin, Birinchi jahon urushiga olib boradigan yo ldagi ‘ ‘
m u h im bosqich bo ldi.“ ” ‘
53

XulosaO z mustamlakalari hududi jihatidan endi Rossiya Buyuk Britaniya, Fransiya va
‘
Germaniyani orqada qoldirib ketdi. Angliya mustamlakalari 13 million kvadrat
kilometr, Fransiyaniki II million kvadrat kilometrni tashkil qilsa, Rossiyaning birgina
Sibir mustamlakasi hududi 13 million kvadrat kilometrni tashkil qilardi. Bu davr tarixini
tadqiq qilish jaroyonida qaytadan xulosalarga kelindi:
Birinchidan, Rossiyaning Turkiston general-gubernatorligi hududi esa kengligi
jihatidan Fransiya, Germaniya va Avstro-Vengriya imperiyalari maydoniga teng
bo ldi.Podsho Rossiyasi O rta Osiyoni bosib olgach, bepoyon hududlarga ega ’ ’
bo ldi.U dunyoning eng yirik mustamlakachi mamlakatiga aylandi. Shuning uchun ham ’
o sha vaqtlar Rossiya to g risida ulkan miqdordagi mulk o g risi degan haq’ ’ ’ “ ’ ’ ”
gaplar aytilib, uning mustamlaka imperiyasi salobatli va shafqatsiz imperiya ekanligi
tahlil qilindi.
Ikkinchidan, Qora dehgiz va Bolqon masalasi Rossiya-Turkiya
munosabatlaridagi ziddiyatlarning bosh sababi edi. Serbiya-Turkiya urushi (1876-1877)
tugab, 1877yil fevralida Turkiya bilan tuzilgan sulh shartnomasiga Serbiya qo l ’
qo ydi. Chernogoriya esa urushni davom ettirdi. Mart oyida G arb davlatlari ’ ’
Rossiyaning tashabbusi bilan Turkiyaga armiyada demobilizatsiya va islohotlar
o tkazishni taklif qildilar.Rossiya aynan bir vaqtda demobilizatsiya o tkazish haqida’ ’
muzokara boshlash uchun Peterburgga Turkiyadan o z vakillarini yuborishni so radi. ’ ’
Ammo Turkiya bu taklifni rad etdi. 1877 yilning 12-aprelida Aleksandr II Turkiyaga
qarshi urush e lon qilish haqidagi manifestga qo l qo ydi va Rossiya-Turkiya urushi ’ ’ ’
boshlandi. 1878 yil fevralida San-Stefano qishlog ida sulh shartomasi tuzilib, Janubiy ’
Bessarabiya va Kavkazdagi Qors viloyati Rossiyaga o tdi va Rossiyaning katta tovon ’
(kontributsiya) olganligi yoritib berildi.
Uchinchidan,
Rossiyaning Uzoq Sharqdagi siyosati ham turli maqsadlarga
yo naltirilgan edi. Qrim urushi Uzoq Sharqni mudofaa qilish va unda jiddiyroq
‘
mustahkamlanib olish zarurligini ko rsatdi. Rus savdo-sanoat doiralari ham Uzoq
‘
Sharqning qo lga kiritilishidan manfaatdor edilar. Amurbo yi va Primor
‘ ‘ y e
54

tuprog i Xitoy hududiga kirar edi. Ammo unda Xitoy aholisi deyarli yo q edi.‘ ‘
Amurbo yi bilan Ussuri o lkasini bosib olganligi munosabati bilan Rossiya uchun
‘ ‘
bu o lkalarni mudofaa qilishda Saxalin g oyat muhim o rin kasb etgan edi. Bu
‘ ‘ ‘
davrda Rossiya bilan Yaponiya yaxshi munosabatda edilar. Rossiya AQSH, Angliya,
Fransiyaning Yaponiyaga qarshi qaratilgan harbiy ekspeditsiyalarida ishtirok etmadi.
1872- yilda Yaponiyaga doimiy vakil tayinlanib, unga Yaponiya bilan bo ladigan
‘
munosabatlarda bu mamlakatning ichki ishlariga mutlaqo aralashmaslik haqida
ko rsatma berilgan edi. Yapon hukumati 1875- yilda Fransiya bilari Germaniya
‘
o rtasida urush xavfi paydo bo lganligidan va Rossiyaning Uzoq Sharqda
‘ ‘
zaifligidan foydalanib, Janubiy Saxalinga bo lgan da vosidan voz kechish sharti
‘ ’
bilan Kuril orolarini Yaponiyaga berish to g risida shartnoma (1875- yil 25-aprel
‘ ‘
Peterburg shartnomasi) tuzishga muvaffaq bo ldi.
‘
1904 yil 27 yanvarga o tar kechasi Yaponiya floti urush e lon kilmay turib,
‘ ’
Port-Arturdagi rus eskadrasiga hujum kildi va uch kemaga shikast yetkazdi.
1905-yil 23-avgustda sulh imzolandi. Rossiya Koreyadagi ta siridan
’
mahrum bo ldi va uni iqtisodiy, siyosiy va harbiy jihatdan Yaponiya manfaatlari
‘
doirasi deb e tirof qildi, o zining Port-Artur va Dalniy hamda bu joylarda
’ ‘
bo lgan barcha mol-mulkini ijaraga berish huquqidan batamom voz kechdi.
‘
Xuanchenzi stansiyasi bilan (Sharqiy Xitoy temir yo lida) Port-Artur
‘
o rtasidagi temir yo lni barcha parovoz va vagonlari, toshko mir konlari bilan
‘ ‘ ‘
birga Tokioga berdi. Yaponiya Saxalinnipg 50° shimoliy kenglikkacha bo lgan
‘
janubiy qismini ham oldi. 55
Yaponiyaning baliq ovlash to g risidagi talablari
‘ ‘
maxsus bitim bilan tartibga solindi. Rossiya katta miqdorda o lpon to laganligi
‘ ‘
va uning yengilish sabablari ko rsatib berildi.
’
To rtinchidan,
’ XIX asrning oxirlarida yuz bergan jahon agrar inqirozi
Rossiya qishloq xo jaligiga qattiq ta sir etgan bo lsa-da, mamlakat xalq
‘ ’ ‘
xo jaligi 80 90-yillarda yana asta-sekin rivojlana boshladi. Og ir sanoat tezlik
‘ – ‘
bilan ilgariladi. Mayda sanoat ishlab chiqarish va manufaktura o sa bordi. Temir
‘
yo llarning uzunligi oshib bordi.
‘
55
M. Lafasov, E.Xoliqov. D.Qodirova. Jahon tarixi. T.,2002, 130-bet
55

Sanoat o zgarishi tugallangan edi, binobarin, bu vaqtda‘
mexanizatsiyalashgan fabrika ishlab chiqarishining xalq xo jaligidagi salmog i
‘ ‘
60 70- yillardagiga qaraganda ancha baland edi. Chet el kapitali mamlakatga juda
–
tez va ko plab kira boshladi. Ishchilar soni o sdi. Sanoatning rivojlanishi
‘ ‘
bo yicha 80 90-yillarni ikki bosqichga bo lish mumkin. Birinchi bosqich 1881-
‘ – ‘
1892- yillarni, ikkinchi bosqich 1893 1900- yillarni o z ichiga oladi.
– ‘
Birinchi bosqichda qishloq xo jaligi jahon agrar inqirozidan katta zarar
‘
ko rgan edi. 1891 1892- yillarda ocharchilik yuz berdi. Temir yo l qurilishi
‘ – ‘
qisqarib ketdi. Biroq, og ir sanoat o sdi. Donetsk havzasi va Krivoy Rog
‘ ‘
o rtasida bunyod qilingan temir yo l metallurgiyaning rivojlanishiga yordam
‘ ‘
berdi.
Ikkinchi bosqichda Rossiya tarixida katta sanoat yuksalishi yuz berdi.
Sanoatning barcha tarmoqlari, ayniqsa, og ir sanoat o sdi. 90-yillarda mamlakat
‘ ‘
xo jaligiga ko plab chet el kapitali jalb qilinganligi ham iqtisodiy taraqqiyotga
‘ ‘
ijobiy ta sir ko rsatdi. Bu davrda bank kapitalining roli oshib ketdi. 90-
’ ‘
yillardagi sanoat yuksalishi davri umuman olganda Rossiya ijtimoiy-iqtisodiy
tarixida yangi davrni boshlab berdi.
80 90- yillarda shuningdek, qishloq xo jaligi ham taraqqiy etdi. G alla
– ‘ ‘
narxining pasayishi to xtadi. Qishloq xo jaligi taraqqiyotining ikkita xususiyati
‘ ‘
bor edi.
Birinchidan qishloq xo jaligining rivojlanishi prusscha yo l dan
‘ “ ‘ ”
borayotgan edi. Ikkinchidan, bu yillarda dunyo bozorida g alla narxining pasayib
‘
borishi Rossiya qishloq xo jaligiga qattiq ta sir ko rsatgan edi.
‘ ’ ‘
70-yillarning oxirlaridan to 90-yillargacha Yevropa qishloq xo jaligining
‘
ahvoli tarixiy va iqtisodiy adabiyotlarda XIX asr oxirlaridagi agrar inqiroz deb
nom olgan edi. Bu inqiroz asosan g alla narxining pasayishida ko ringan edi.
‘ ‘
Dunyo bozorida g alla narxining pasayishi 70-yillarning ikkinchi yarmida
‘
boshlanib 90-yillarning o rtalarigacha davom etdi. Yigirma yil ichida g alla
‘ ‘
narxi taxminan ikki barobar pasaydi.
56

Rossiya qishloq xo jaligi mahsulotlarini chetga chiqarish o sa bordi. Biroq,‘ ‘
g alla asosiy chetga chiqariladigan qishloq xo jaligi mahsuloti bo lib qolaverdi.
‘ ‘ ‘
Agar 1876 1880- yillarda chetga 291 mln. rubllik 277 mln. pud g alla, 56 mln.
– ‘
rubllik 10 mln. pud zig ir chiqarilgan bo lsa, 1896 1900- yillarda 323 mln.
‘ ‘ –
rublik 444 mln. pud g alla, 51 mln. rubllik 13 mln. pud zig ir chiqarilganligi
‘ ‘
ochib berildi
Beshinchidan, Rossiyada 1905 va 1907 yillarda bo lib o tgan inqilobiy
’ ’
harakatlar xalqning ozodligi va o z erki uchun olib borgan kurashlari ekanligi
’
tahlil qilindi.
Zero, Prezidentimiz I.A.Karimov ta kidlaganidek: Xalqlarning ozodlik,
’ “
mustaqillik, baxt-saodatga azaliy intilishi, o z taqdirini o zi belgilashga azmu
’ ’
qarori hayotdagi chuqur o zgarishlarni harakatga keltiruvchi kuchdir.
’ ” 56
56
Islom Karimov. O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T., “O’zbekiston” NMIU 2011, 416-bet
57

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI‘
1. Karimov I.A. Inson manfaati, huquq va erkinliklarini ta minlash, hayotimizning
’
yanada erkin va obod bo lishiga erishish-bizning bosh maqsadimizdir. T.,2013.
‘
2. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. T., Ma naviyat 2008
’ – “ ’ ”
3. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. T., Sharq 1998
‘ “ ”
4. Abduraxmonova D, Rustamova G. XIX asrning ikkinchi yarimi XX asr
–
boshlarida mustamlaka hokimiyati tizimi. T., 1999
5. Гул я мов Х. Из истории дипломатических отношений Росси и с Бухарски м
ханствам XVIII в. Т., “Фан”, 1992
6.Фомченко А. Русские поселение в Туркестанском крае. Т., “Фан” 1983
7. Гинзбург А. Русское население в Туркестане. М., 1991
8. Hidoyatov G. Kostetskiy V. O‘zbekiston tarixi. T., “O‘zinkomsentr” 2002
9. Х ид а ятов Г. Из истории англо-русских отношений в Средний Азии в конце
XIX в. (60-70 гг) Т: 1969.
10. Исхаков Ф. Центральная Азия и Россия в XVIII -нач. XX вв. Т., “Ўзда в
матбуоти”, 2009
11. Исхаков Ф. Н ациональная политика царизма в Туркестана (1867-1917) Т.,
“Фан” 1997
12. История и исторография национально-освободительн ы х движений второй
половин ы XIX –начала XX вв. Средн ей Азии и Казахстана. Т.,1989
13. История России XX век. М., АСТ, 2000
14. История России XX век. Минск, РИВШ, 2005
15. Karimov Sh, Shamsutdinov R. Turkiston Rusiya bosqini davrida. Andijon,
“Meros”, 1995
16.Кастельская З. Из истории Туркестанского края. (1865-1917) М. 1980
17. Lafasov M. Xoliqov E. Qodirova D. J axon tarixi. T., 2002
18.Mukminova R, Bobobekov N. O‘zbekiston tarixi. T.,1994
19.Mullo Olim Mahmud Hoji. Tarixi Turkiston Qarshi, “Nasaf” 1992
58

20. Muxammadjonov A, Ne’matov G. Buxoro va Xivaning Rossiya bilan
munosabatlari tarixiga oid ba’zi manbalar. T., “Fan”, 1957
21.Орлов А. Георгиев В, Георгиева Н, Сиховина Т–История России М.,
“Проспект” 2001
22. Raximov J. O‘zbekiston tarixi. T ., “O‘qituvchi” 1999
23. Rajabov Q, Haydarov M. Turkiston tarixi. T., “Universitet” 2002
24.Ravshanov P, O‘roqov R. Ajdodlarimiz qadri. T., “Sharq” 1999
25.Raximov J. Turkistonning chor Rossiyasi tomonidan zabt etilishi. T.,1990
26.Рожкова М. Экономические связи России со Средней Азии 40-60 год ы
XIX в. М. 1963
27.Садиков А. Россия и Хива в конце XIX –начала XX века Т.,1972
28. Tillaboyev S, Zamonov A. O‘zbekiston tarixi. T., “Sharq” 2010
29.Х а лфин Н. Политика России в Средней Азии (1857-1868) М., 1960
30.Юлдошев А. Аграрн ы е отношения в Туркестане. Конец XIX –начала XX
вв. Т., 1969
31. Юлдошев М. К истории торгових и посольских связей Средний Азии с
Росси ей в XVI – XIX вв. Т., “Фан” 1964
32.Якунин А. Народ ы Средней Азии и Россия М., 1954
33. Ziyoyev H. Turkistonda Rossiya tajavuzi va hukmronligiga qarshi kurash. T.,
“Sharq” 1998
34. Ziyoyev H. O‘zbek xonliklari chorizm tomonidan bosib olinishi tarixiga doir.
T.,1990
35. Зияев Х. Средня я Азия и Сибирь XVI – XIX вв Т., 1962
36.Shamsutdinov R. Karimov Sh, Ubaydullayev O‘. Vatan tarixi. II-kitob. T.,
“Sharq” 2010
37. XX asr boshlarida Turkiston: Milliy istiqlol ildizlari tarixiga doir. T.,2000
38. “Fan va turmush jurnali, 1992 yil 3-4 sonlar”
39. Sharq yulduzi jurnali, 1990 yil 8-son.
“ ”
40. www . ziyonet . uz
59

41. www.google.uz
42. www.edu.uz

60

ILOVALAR.
Turkiya istibdodiga qarshi kurash olib borayotgan slavyanlar foydasiga
Rossiyada mablag to planmoqda’ ’
Shipka. Burgut uyasining himoya qilinishi
61

Dehqonlar ish qidirib shaharga ketmoqdalar
1905 yil 9 yanvarda Qishki saroy oldida ishchilarning o qqa tutilishi’
62

Sotib olish