Mirzo Ulugʻbeknig hayoti va faoliyati mavzusida kurs ishi - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	17999UZS
Hajmi	55.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	14 Iyul 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

Sarvar Mingboyev

Ro'yxatga olish sanasi 25 Aprel 2025

3 Sotish

Mirzo Ulugʻbeknig hayoti va faoliyati mavzusida kurs ishi

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI
O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI
TARIX FAKULTETI
KURS ISHI
MAVZU : Mirzo Ulug‘bekning hayoti va faoliyati

Tayyorladi:……………………...
Qabul qildi:………………………
Toshkent – 2025

Mundarija
Kirish ……………………………………………………………….……………2-4
I BOB. Mirzo Ulug bek shaxsiyati va uning hukmdorlik davri faoliyati.ʻ
1.1 Mirzo Ulug bek shaxsiyati va uning hukmdorlik davri faoliyati……...……5-11
ʻ
1.2 Mirzo Ulug bek hukmronligi davri mamlakat ijtimoiy-madaniy taraqqiyoti
ʻ
…………………………………………………………………………………12-16
II BOB. Mirzo Ulug bek davrida Movarounnahrda ilm-fan va ma rifat
ʻ ʼ
2.1 Mirzo Ulug’bekning jahon ilm-fan taraqqiyotiga qo’shgan улкан hissasi..17-24
2.2 Mirzo Ulug’bek нинг иккинчи ренесанс Темурийлар даври илм фан
тараккиётига қўшган улкан хиссаси ………………………………………...25-31
Xulosa …………………………………………………………………………32-33
Foydalanilgan adabiyotlar ………………………………………………………34

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga
erishgan dastlabki yillardan boshlab o‘zbek xalqining ma’naviy merosini
o‘rganishga katta e’tibor qaratila boshlandi. Ko‘plab tarixiy shaxslarning ilmiy va
madaniy-ma’naviy merosini o‘rganish bilan birga ularning faoliyati tarixini
o‘rganish, yoshlar orasida keng targ‘ib qilish ishlari ham keng ko‘lamlarda amalga
oshirila boshlandi. Shunday tarixiy shaxslar qatorida Temuriy larsulolasiga
mansub bo‘lgan hukmdor, olim va sarkarda Mirzo Ulug‘bekning hayoti, faoliyati
vailmiy-ma’naviy merosini o‘rganishga alohida e’tibor qaratildi. Ulug‘bek
tavalludining 600 yilligi 1994 yilning aprelida Parijda, o‘sha yilning oktabrida
Toshkent va Samarqand shaharlarida tantanali ravishda nishonlandi va xalqaro
konferensiyalar o‘tkazildi. Shu yili Toshkentda Ulug‘bekka haykal o‘rnatildi.
Ulug‘bek siymosi Pulkovo rasadxonasi, Moskva
universiteti konferens-zallarida dunyodagi mashhur olimlarning portretlari
qatoridan joy olgan. Samarqandda Ulug‘bekning memorial muzeyi tashkil etilgan.
Toshkentda O‘zbekiston milliy universiteti, tuman, ko‘cha, mahalla, metro bekati,
istirohat bog‘i, shaharcha Ulug‘bek nomi bilan ataladi. Farg‘ona pedagogika
universitetiga, Samarqand arxitektura-qurilish institutiga, Kitob xalqaro kenglik
stansiyasiga, qishloq, maktab va boshqalarga Ulug‘bek nomi berilgan.
Yaqin yillargacha Ulug‘bek faqat astronom va matematik deb
hisoblanardi. Lekin XX asr oxirida uning ijodi serqirra bo‘lib, u tarix, she’riyat va
musiqa bobida ham qalam tebratgani aniqlandi. Mirzo Ulug‘bekning ilmiy merosi
haqida so‘z yuritib taniqli olim, akademik B.Axmedov quyidagilarni ta’kidlagan
edi: “Olimning merosi XVII asrdan beri butun dunyo ilmiy jamoatchiligining
diqqdt-e’tiborini o‘ziga qaratib kelyapti. Mirzo Ulug‘bek va u qoldirgan merosni
o‘rganishda bizning mamlakatimizda ham, xorijiy yurtlarda ham anchagina asarlar
yaratildi. Ulug‘bekning betakror ilmiy merosi, u ta’sis etgan va rahnamolik qilgan
Samarqand munajjimlik maktabi haqidagi tasavvurimizni hali yetarli deb
bo‘lmaydi”. Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, Mirzo Ulug‘bek va
uning ilmiy – ma’naviy merosini, jumladan, u tomondan yaratilgan asarini

o‘rganish, uning manbaviy ahamiyatini ko‘rsatib berish dolzarb mavzu
hisoblanishi mumkin. Mavzuning obekti Mirzo Ulug’bek davrida ilm-
fanning yuksalishi etib bergilandi.
Mavzuning predmeti Mirzo Ulug’bek hukumronlik davri va
uning davrida ilm-fanning yuksalishishini tashkil etilishi tadqiqotning prdmeti etib
bergilandi. Tadqiqotning usullari. Tadqiqotni yoritishda tarixiylik,
ilmiylik, xronologik, hududiy yondoshuv kabi usullardan foydalanilgan.
Mavzuning maqsadi Mirzo Ulug’bekning hayoti va ilm-fanga
qo’shgan hissasini o’rganish etib bergilandi.
Mavzuning vazifasi kurs ishining maqsadi vazifasi esa quyidagicha
- Mirzo Ulug’bekning hukumronlik davrining boshlanishini o’rganish;
- Mirzo Ulug’bek hukumronlik davrida mamlakatda ijtimoiy – madaniy
hayotning shakillanishini tahlil qilish;
- Mirzo Ulug’bekning jahon ilm-fan taraqqiyotiga qo’shgan hissasini yoritib
berish;
- Mirzo Ulug’bek akademiyasining shakillanishini o’rganishdir.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Temuriylar davri
madaniy hayotini o‘rganish, shu davrda yashagan va ijod qilgan ijodkorlar,
shoirlar, tarixchilar va boshqalarning ijodi va faoliyatini o‘rganish bevosita o‘sha
davrda yashagan tarixchilar tomonidan o‘rganish boshlangan bo‘lsa, XIX asrda
dunyoning ko‘pgina xalqlari tarixchilari tomonidan bu davr madaniy hayoti
tarixini o‘rganishga e’tibor kuchaydi.
Birinchi bosqich Rossiya imperiyasi hukumronlik qilgan
davrda ijod qilgan olimlarining tadqiqotlari orqali o’rganildi. Bu sohada Mirzo
Ulug‘bek va uning ilmiy faoliyatini o‘rganish alohida o‘rin tutadi. XIX asr oxiri –
XX asr boshlarida V.L.Vyatkin, S.Glazenap, M.P.Osipov, Maxmudxo‘ja
Behbudiy, V.V.Bartold kabi tarixchilar hamda sharqshunoslar va arxeologlar
tomonidan Mirzo Ulug‘bek davri tarixzi, uning davlat boshqaruvdagi va ayniqsa
ilm va fan sohasidagi faoliyatini o‘rganishda bir qator natijalarga erishilib, xattoki
1908 yilda Obiraxmat daryosi bo‘yidagi Ulug‘bek rasadxonasi qoldiqlari arxeolog

V.Vyatkin tomonidan aniqlandi.
Ikkinchi bosqich XX asrda ham Amir Temur va
temuriylar davri madaniyati tarixini o‘rganishga katta e’tibor qaratildi va ko‘pgina
tarixchilar tomonidan Temuriylar xonadoniga mansub olimlar, ijodkorlar tarixi,
jumladan, Mirzo Ulug‘bek hayotiga oid ham ko‘plab maqolalar hamda asarlar
yozildi. Bu davrda yaratilgan asarlar orasida mualliflardan Y.I.Aleskerov,
A.A.Axmedov, B.A.Axmedov, M.S.Bulatov, D.G.Voronovskiy, Y.G.Gulyamov,
G.D.Djalalov, T.N.Kari-Niyazov, G.A.Pugachenkova va boshqalar tomonidan
Mirzo Ulug‘bekning hayoti, davlatni boshqarishi va harbiy yurishlari, astronomiya
va boshqa sohalardagi ilmiy faoliyatiga oid ko‘plab ishlar amalga oshrilib,
Ulug‘bek shaxsi haqida ko‘plab ma’lumotlar yetkazib berildi.
Uchinchi bosqich Mirzo Ulug‘bekning hayoti va
faolyatini o‘rganish, uning dunyo ilm-fani va madaniyati taraqqiyotiga qo‘shgan
hissani ko‘rsatib berish O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgan
yillarda yanada keng tus oldi, bu davrda Ulug‘bek hayoti va faoliyati, uning o‘zbek
davlatchiligi va ilm faniga qo‘shgan hissasini o‘rganishga bag‘rishlangan
tadqiqotlar amalga oshrilib, ko‘plab asarlar yaratildi. Bu davrda A.Ashraf,
G‘.Karimov, K.Kattaev, R.G.Mukminova, E.V.Rtveladze, D.A.Alimova,
F.Shamukaramova, D.Yusupova, A.Muhammadjonov kabi ko‘plab tarixchilar va
tadqiqotchilar tomonidan Mirzo Ulug‘bekning tug‘ilishidan boshlab barcha hayot
yo‘li, uning davlat boshqaruvidagi siyosati va amalga oshirgan ishlari, Temuriylar
davlatining parchalanib ketishdan saqlab qolish uchun amalga oshirgan harbiy
yurishlari, uning tarix, astronomiya sohalarida amala oshirgan ishlari va barcha
erishgan ilmiy yutuqlari va ularning ahamiyatini ko‘rsatib berishga bag‘rishlangan
tadqiqotlar amalga oshirilish bilan birga ko‘plab asarlar ham yaratildi va Mirzo
Ulug‘bek tomonidan yaratilgan asarlar chop ettirildi.
Kurs ishining tuzilishi kirish, ikkita bob, to’rtta paragraf, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlardan iborat.

I BOB. Mirzo Ulug bek shaxsiyati va uning hukmdorlik davri faoliyati.ʻ
1.1 Mirzo Ulug bek shaxsiyati va uning hukmdorlik davri faoliyati
ʻ
Sohibqiron Amir Temurning sevimli nevaralaridan biri, riyoziyot, falakiyot,
musiqashunoslik va tarix ilmlari sohasida qalam tebratgan davlat arbobi Mirzo
Ulug`bek 1394 yilda Sultoniya shahrida dunyoga kelgan. Amir Temur yetti yillik
(1399—1404 yillar) urushdan g`alaba bilan qaytar ekan, Sultoniyadan Tabrizga
ug`ruqni chaqirtirib Saroymulk xonim, Tuman og`o, Cho’lpon Malik, Qonzoda
begim kabi malikalar va boshqa shahzodalar bilan uchrashgan edi. Ular orasida
Ulug`bek ham bo’lgan. Sohibqiron sevimli nevarasi Mirzo Ulug`bekni bag`riga
bosib, unga Damashqning mohir qilichsozlari yasagan oltin dastali shamshirni
tortiq qiladi. O’g`ruq 1404 yil 21 may kuni Feruzkuh qal’asidan Buxoroi sharif
orqali Samarqandga yo’l oladi. Sohibqiron Termiz va Kesh orqali o’z poytaxti
tomon otlanadi. «Keshda faqat bir necha tunadi va ertalab piri Shamsiddin Kulol,
ulug` otasi, onasi, o’g`li Jahongir va boshqa qarindosh-urug`larining hokipoylarini
ziyorat qilgandan keyin to’xtovsiz yana yo’lga tushdi».
Sohibqiron Samarqandga kelgach, ikkinchi kuni shahar hokimi Argunshoh
Bog`i Chinorda Amir Temur sharafiga katta ziyofat uyushtiradi. Ziyofat chog`ida
Sohibqironning xotirasiga ug`ruq tushib, ularning kelmaganligiga xavotir bo’lib:
«Axir, u Xurosonda, Feruzkuhda, ancha orqada qolgandi-ku! Mahdulyo
Saroymulk xonim va Tuman og`olar, Mirzo Ulug`bek, Ibrohim Mirzo va boshqa
shahzodalar ham o’sha ug`ruqda edi-ku!» Amir Temur darhol ularning istiqboliga
Argunshoh boshliq qirq yigitni yuboradi. Ular o’g`ruq bilan Buxoroi sharifda
uchrashadilar va ularni Sohibqiron sabrsizlik bilan kutayotganligini bildiradi. Bu
haqda Sharafuddin Ali Yazdiy «Zafarnoma»da quyidagicha guvohlik beradi:
«...Buxoroga yetib tushub erdigim, Sohibqironning yibarkon elchisi keldi.
Saroymulk xonim keyin erdi, uch kun anda turdikim, barcha og`olar yetishdilar.
Andin og`olar ug`ruqdin ilgari bo’lib, ta’jil bila yuridilar.
Barcha amiru amirzodalar Samarqand yaqinidagi Aliobodda zudlik bilan
kengash o’tkazib, Ulug`bekni dastlab Buxoroga, u yerda turish imkoni bo’lmasa,
Xurosonga, otasi Shohrux Mirzo oldiga yuborishni rejalashtiradilar.Ulug`bekka

ayniqsa uni voyaga yetgazgan ulug` siymo — Saroymulk xonim bilan
xayrlashish juda og`ir botadi.
1405 yilning 5 mart kuni Ulug`bek va Ibrohim Sulton hazrati oliyalari —
Saroymulk xonim bilan xayrlashadilar va Shayx Nuriddin bilan amir Shohmalik
boshchiligida Buxoro tomon ravona bo’ladilar. Ular Dabusiya qal’asiga yetib
kelgach, hali dam olishga ulgurmasdanoq Samarqanddan chopar kelib,
Saroymulk xonimdan Ulug`bek Mirzoga muhrlangan maktubni uzatadi. Unda:
«Ulug`jon jigargo’sham! Mirzo Qalil Sultonning niyati buzuq ko’rinadir. Va
yana oning Buxoroda ham odamlari borga o’xshaydir. Qarholda o’zingizga
ehtiyot bo’ling. Menga qolsa, o’sha yerdin tezroq ixroj bo’lib, ulug` otangizning
oldiga, Qiriyga shoshilganingiz ma’qul...» degan so’zlar bitilgan edi. Bu maktub
bilan Saroymulk xonim Samarqand taxti Xalil Sulton qo’liga o’tganligi va
notinchlik davri boshlanganligini bildirgandi.Ulug`bek atrofidagilar bilan
Dabusiya qal’asidan chiqib, Shohruhiyaga - Buyuk Ipak yo’liga tushadilar.
Bu yo’l bilan Buxorogacha yigirma sakkiz farsaxlik (168—196 km) yoki
8—9 kunlik yo’l edi. Ulug`bek va Ibrohim Sultonlar yo’lini turli-tuman
parrandalar kesib, uyoqdan-buyoqga o’tardilar. Amirzodalar esa g`amgin va
notinch ravishda Buxoroi sharif tomon oshiqardilar. 1406 - yil fevralida Xalil
Sultonga qarshi janglarda Shohmalik va Pirmuhammadlar yengilgach, Ulug`bek
Shohmalik bilan otasi Shohrux huzuriga jo’nab, davlatni boshqarish ilmi bilan
shug`ullana boshlaydi. Mirzo Ulug`bek ilm-fan rivojiga katta e’tibor berib, 1417
yilda Buxoroda katta madrasa qurdiradi va har safar madrasa qurilishlaridan
xabar olib turadi. Mirzo Ulug`bek bobosi Amir Temur an’analarini davom
ettirib, turli davlatlar bilan diplomatik munosabatlarni yaxshilashga harakat
qiladi. Bu davrda Xitoy va Hindiston bilan diplomatik munosabatlar o’rnatiladi.
Peterburgda chop etgan «Buxoro xonligining tasviri» kitobida guvohlik beradi»,
deb yozadi tarixchi olim Farhod Qosimov. O’rta Osiyo tarixi tadqiqotchilaridan
biri G.A.Pugachenkova Amir Temur va temuriylar davrining miniatyura
maktabi haqida fikr yuritar ekan, bugun Amerika Qo’shma Shtatlarining
Vashington shahridagi Frir galereyasida saqlanayotgan Ulug`bek hayotida

davrida chizilgan bir ov manzarasining tasviri tushirilgan miniatyura to’g`risida
yozadi. Unda Tarag`ay Bahodirning tabiat qoynida o’z oila a’zolari
bilan dam olayotgani tasvirlanib, o’rtada Mirzo Ulug`bek, atrofidagi
gilamchalarda ayollari — begimlarga xos anvoyi kiyimlarda savlat tukib
o’tirgani, boshlaridagi ro’mol ostidan bezakli taqinchoqlari ko’rinib turganligi,
yonlarida kichkina shahzodalar o’tirgani chiroyli chizilgan. Sal nariroqda esa
amirlar, beklar, saroy ayonlari Ulug`bekka iltifot bajo qilib turibdilar.
Xizmatkorlarning qo’llarida esa burgutsimon ovchi qushlar, o’q to’la sadoq,
ayrimlari esa anvoyi taomlarni uzatish taraddudida tasvirlangan. Bu miniatyurada
Ulug`bekka alohida e’tibor berilgani, ranglarga nihoyatda boy, yam-yashil o’tloq
va osmonning zarrin yog`dusida odamlar ustidagi rang-barang kiyim-kechagi ov
manzarasini juda ham boyitishga xizmat qilganligi ko’rsatiladi.
Ulug`bek Samarqanddan G`ijduvon va Buxoroga
o’tishda bir necha marta Karmanada to’xtab o’tganligi ham ma’lum. Ulug`bek
XV asrning 30—40- yillarida otasi Shohrux Mirzo bilan Dashti Qipchoqning
Sharqiy qismida tashkil topgan O’zbek ulusi xoni Abulxayrxonga qarshi muttasil
janglar olib borishga majbur bo’ladi. Ko’chmanchilar qish fasllarida
Movarounnahr hududlariga tez-tez bostirib kirar, shahar va qishloqlarni talab
ketar edilar. Karmana ham bundan mustasno emas edi. Ayniqsa, 1431 va 1435
yillardagi Abulxayrxon hujumi Samarqanddan Xorazmgacha bo’lgan hududni
qamrab, jumladan, Karmana va uning atroflarida Shohrux Mirzo bilan birga
o’g`li Ulug`bek ham bu jangu jadallarda ishtirok etgan. Mirzo Ulug`bek bobosi
Sohibqiron Amir Temur singari islom ulamo va pirlariga katta ehtirom bilan
qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G`ijduvoniyga atab, uning maqbarasi yonida
1432-1433 yillarda madrasa qurdiradi. Bu madrasa bugun g`ijduvonliklarning va
Abdulxoliq G`ijduvoniyni ziyorat qilishga keluvchilarning sevimli maskaniga
aylangan. Huddi shunga o’xshash yana bir miniatyura Londondagi Geyr
kolleksiyasida saqlanayotgani ham xabar qilinadi.Bu miniatyuralar Mirzo
Ulug`bekning Zarafshon daryosi boylariyu Sarmish, Nurota tizma tog`lari
atrofidagi ovlarini eslatmasmikan. Ulug`bek Samarqanddan G`ijduvon va

Buxoroga o’tishda bir necha marta Karmanada to’xtab o’tganligi ham ma’lum.
Ulug`bek XV asrning 30—40- yillarida otasi Shohrux Mirzo bilan Dashti
Qipchoqning Sharqiy qismida tashkil topgan O’zbek ulusi xoni Abulxayrxonga
qarshi muttasil janglar olib borishga majbur bo’ladi. Ko’chmanchilar qish
fasllarida Movarounnahr hududlariga tez-tez bostirib kirar, shahar va qishloqlarni
talab ketar edilar. Karmana ham bundan mustasno emas edi. Ayniqsa, 1431 va
1435 yillardagi Abulxayrxon hujumi Samarqanddan Xorazmgacha bo’lgan
hududni qamrab, jumladan, Karmana va uning atroflarida Shohrux Mirzo bilan
birga o’g`li Ulug`bek ham bu jangu jadallarda ishtirok etgan. Mirzo Ulug`bek
bobosi Sohibqiron Amir Temur singari islom ulamo va pirlariga katta ehtirom
bilan qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G`ijduvoniyga atab, uning maqbarasi
yonida 1432-1433 yillarda madrasa qurdiradi. Bu madrasa bugun
g`ijduvonliklarning va Abdulxoliq G`ijduvoniyni ziyorat qilishga
keluvchilarning sevimli maskaniga aylangan. Zero, o’sha hangomda qattiq
shamol qo’zg`alib, o’lgan tuzon paydo bo’ldi. Chunonchi, odamlar bir-birovini
hech bir ko’rmay qoldilar. Mug`ul lashkari buni Shayxning karomatiga yoyib,
jang qilishdan yuz o’girdilar; Torobiy odamlari ularning payida tushdilar. Tangri
xalqidan qariyb o’n ming nafar kishi o’ldirildi». Ulug`bek Malik cho’lida
bo’lgan bu shafqatsiz jang haqida, Mahmud Torobiyni xalq Shayx va
lashkarboshi sifatida ulug`lagani to’g`risida fikr yuritib, quyidagilarni bayon
etadi: «Shayx odamlari qatl etish va talon-torojdan qul tortganlarida, o’z
shayxlaridan nomu nishon topmadilar. «Shayximiz g`oyib bo’libdi. Biz
odamlarning ko’zidan g`oyib bo’lmog`ni istabdilar. Mirzo
Ulug`bek Buxorodan Samarqand sari otlanar ekan, unga Qashqardan kelgan
amirlar ham hamroh bo’ladilar. Hofizi Abro’ning «Zubdat ut-tavorixi
Boysung`uriy» asarida ko’rsatilishicha, 1419 yilning noyabridan 1420 yilning 8
yanvarigacha rosa 40 kun Ulug`bek Xatirchi atrofidagi Kufiyn qal’asida to’xtab
ov qilgan. Bu joylarning havosi tozaligi, buloqlarga boyligi, sero’t tog`
yaylovlari, ayniqsa, hayvonot olami Mirzo Ulug`bek va uning sheriklarini
maftun etgan, hayvonot olamiga juda ham boy joylar hisoblangan. Bu

o’simliklarning aksariyati ko’pyillik bo’lib, yovvoyi hayvonlar va chorva mollari
uchun tuyimli ozuqa hisoblanadi.
O’rta Osiyo tarixi tadqiqotchilaridan biri G.A.Pugachenkova Amir Temur
va temuriylar davrining miniatyura maktabi haqida fikr yuritar ekan, bugun
Amerika Qo’shma Shtatlarining Vashington shahridagi Frir galereyasida
saqlanayotgan Ulug`bek hayotida davrida chizilgan bir ov manzarasining tasviri
tushirilgan miniatyura to’g`risida yozadi. Unda Tarag`ay Bahodirning tabiat
qoynida o’z oila a’zolari bilan dam olayotgani tasvirlanib, o’rtada Mirzo
Ulug`bek, atrofidagi gilamchalarda ayollari - begimlarga xos anvoyi kiyimlarda
savlat tukib o’tirgani, boshlaridagi ro’mol ostidan bezakli taqinchoqlari ko’rinib
turganligi, yonlarida kichkina shahzodalar o’tirgani chiroyli chizilgan. Sal
nariroqda esa amirlar, beklar, saroy ayonlari Ulug`bekka iltifot bajo qilib
turibdilar. Xizmatkorlarning qo’llarida esa burgutsimon ovchi qushlar, o’q to’la
sadoq, ayrimlari esa anvoyi taomlarni uzatish taraddudida tasvirlangan. Bu
miniatyurada Ulug`bekka alohida e’tibor berilgani, ranglarga nihoyatda boy,
yam-yashil o’tloq va osmonning zarrin yog`dusida odamlar ustidagi rang-barang
kiyim-kechagi ov manzarasini juda ham boyitishga xizmat qilganligi ko’rsatiladi.
Huddi shunga o’xshash yana bir miniatyura Londondagi Geyr
kolleksiyasida saqlanayotgani ham xabar qilinadi.Bu miniatyuralar Mirzo
Ulug`bekning Zarafshon daryosi boylariyu Sarmish, Nurota tizma tog`lari
atrofidagi ovlarini eslatmasmikan. Ulug`bek Samarqanddan G`ijduvon va
Buxoroga o’tishda bir necha marta Karmanada to’xtab o’tganligi ham ma’lum.
Ulug`bek XV asrning 30—40- yillarida otasi Shohrux Mirzo bilan Dashti
Qipchoqning Sharqiy qismida tashkil topgan O’zbek ulusi xoni Abulxayrxonga
qarshi muttasil janglar olib borishga majbur bo’ladi. Ko’chmanchilar qish
fasllarida Movarounnahr hududlariga tez-tez bostirib kirar, shahar va qishloqlarni
talab ketar edilar. Karmana ham bundan mustasno emas edi. Ayniqsa, 1431 va
1435 yillardagi Abulxayrxon hujumi Samarqanddan Xorazmgacha bo’lgan
hududni qamrab, jumladan, Karmana va uning atroflarida Shohrux Mirzo bilan
birga o’g`li Ulug`bek ham bu jangu jadallarda ishtirok etgan. Mirzo Ulug`bek

bobosi Sohibqiron Amir Temur singari islom ulamo va pirlariga katta ehtirom
bilan qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G`ijduvoniyga atab, uning maqbarasi
yonida 1432-1433 yillarda madrasa qurdiradi. Bu madrasa bugun
g`ijduvonliklarning va Abdulxoliq G`ijduvoniyni ziyorat qilishga
keluvchilarning sevimli maskaniga aylangan. Mo’g`ullarga qarshi kurashgan
Mahmud Torobiy hayoti bilan qiziqqani va bu haqda yozib qoldirgan tarixiy
lavhalari maroqlidir. Ulug`bek o’zining “T ar i x i a r ba’ ul u s ” ( T o ’ rt u l us
t a r i x i ) a sa r ida M a h m ud T o r o b iy ha qi da t o ’ li q ma’lumotlar berib, uning botir
va jasurligini, keng xalq ommasi uni qo’llab- quvvatlab, «shaharning butun
aholisi tashqariga otilib chiqib, (Mahmud Torobiy) atrofiga jam bo’ldilar», deb
ta’kidlaydi. Ulug`bek bu kitobida uning Cho’li Malikda qum tuzonlari orasida
halok bo’lganini tasvirlab, «nogoh qazo qamondori shastidan jon oluvchi o’q —
qadar novagi Shayx Mahmud Torobiy qatli uchun huddi shunga o’xshash yana
bir miniatyura Londondagi Geyr kolleksiyasida saqlanayotgani ham xabar
qilinadi. Bu miniatyuralar Mirzo Ulug`bekning Zarafshon daryosi boylariyu
Sarmish, Nurota tizma tog`lari atrofidagi ovlarini eslatmasmikan. Ulug`bek
Samarqanddan G`ijduvon va Buxoroga o’tishda bir necha marta Karmanada
to’xtab o’tganligi ham ma’lum. Ulug`bek XV asrning 30-40- yillarida otasi
Shohrux Mirzo bilan Dashti Qipchoqning Sharqiy qismida tashkil topgan O’zbek
ulusi xoni Abulxayrxonga qarshi muttasil janglar olib borishga majbur bo’ladi.
Ko’chmanchilar qish fasllarida Movarounnahr hududlariga tez-tez bostirib kirar,
shahar va qishloqlarni talab ketar edilar. Karmana ham bundan mustasno emas
edi. Ayniqsa, 1431 va 1435 yillardagi Abulxayrxon hujumi Samarqanddan
Xorazmgacha bo’lgan hududni qamrab, jumladan, Karmana va uning atroflarida
Shohrux Mirzo bilan birga o’g`li Ulug`bek ham bu jangu jadallarda ishtirok
etgan. Mirzo Ulug`bek bobosi Sohibqiron Amir Temur singari islom ulamo va
pirlariga katta ehtirom bilan qaraydi. Shulardan biri Abdulxoliq G`ijduvoniyga
atab, uning maqbarasi yonida 1432-1433 yillarda madrasa qurdiradi. Bu madrasa
bugun g`ijduvonliklarning va Abdulxoliq G`ijduvoniyni ziyorat qilishga
keluvchilarning sevimli maskaniga aylangan.Mo’g`ullarga qarshi kurashgan

Mahmud Torobiy hayoti bilan qiziqqani va bu haqda yozib qoldirgan tarixiy
lavhalari maroqlidir. Ulug`bek o’zining «T ar i x i a r ba’ ul u s » ― T o ’ rt u l us
t a r i x i ‖ a sa r ida M a h m ud T o r o b iy ha qi da t o ’ li q ma’lumotlar berib, uning botir
va jasurligini, keng xalq ommasi uni qo’llab- quvvatlab, «shaharning butun
aholisi tashqariga otilib chiqib, (Mahmud Torobiy) atrofiga jam bo’ldilar», deb
ta’kidlaydi. Ulug`bek bu kitobida uning Cho’li Malikda qum tuzonlari orasida
halok bo’lganini tasvirlab, «nogoh qazo qamondori shastidan jon oluvchi o’q —
qadar novagi Shayx Mahmud Torobiy qatli uchun yetib kelib tegdi. U yiqilib
jon berdi. Uning o’limidan hech kim voqif bo’lmadi. Zero, o’sha hangomda
qattiq shamol qo’zg`alib, o’lgan tuzon paydo bo’ldi. Chunonchi, odamlar bir-
birovini hech bir ko’rmay qoldilar. Mug`ul lashkari buni Shayxning karomatiga
yoyib, jang qilishdan yuz o’girdilar; Torobiy odamlari ularning payida tushdilar.
Tangri xalqidan qariyb o’n ming nafar kishi o’ldirildi». Ulug`bek Malik cho’lida
bo’lgan bu shafqatsiz jang haqida, Mahmud Torobiyni xalq Shayx va
lashkarboshi sifatida ulug`lagani to’g`risida fikr yuritib, quyidagilarni bayon
etadi: «Shayx odamlari qatl etish va talon-torojdan qul tortganlarida, o’z
shayxlaridan nomu nishon topmadilar. «Shayximiz g`oyib bo’libdi. Biz
odamlarning ko’zidan g`oyib bo’lmog`ni istabdilar. Shayx qaytib kelgunlaricha u
kishining inilarini Shayx o’rniga qoyilmaqom qilarmiz», deb Muhammad, Ali
degan (ukalari)ni Shayxning qoyilmaqomi qildilar. Barcha avom va bebosh
odamlar ul kishiga tobe’lik kamarini jonlari beliga bog`ladilar va (duoga) qo’l
ko’tardilar. So’ng ko’ngillariga nima kelsa qila boshladilar, ne aytkilari kelsa,
aytdilar».

1.2 Mirzo Ulug bek davrida ijtimoiy-madaniy hayot taraqqiyoti ʻ
Mirzo Ulug’bekning ijtimoiy-siyosiy qarashlari, davlatni qurish va
boshqarish, xalqaro diplomatik munosabatlar, q о ‘shnichilik, barqaror hamkorlik,
sulhparvarlik siyosati, urushlarning oldini olish, mamlakatning iqtisodiy
farovonligi, qonunchilik, qonun ustuvorligi, qonun oldida barchaning tengligi,
qonunning insonparvar b о ‘lishining axamiyatini Uzoq Sharq - Xitoy, Fransiya,
Ispaniya, Italiyalik siyosatchi, elchi va sayohatchilari, ilm-fan madaniyat arboblari
yuksak baholashgan. Mirzo Ulug’bek davrida Markaziy Osiyoning mustaqil davlat
qilib birlashtirilishi mamlakatning iqtisodiy-madaniy taraqqiyotiga ijobiy ta’sir
k о ‘rsatadi. Ilm-fan, adabiyot va san’at, hunarmandchilik va me’morchilik ravnaq
topdi. Mamlakat va poytaxt Samarqandning obodonchiligi y о ‘lida mahalliy chet
mamlakatlardan k о ‘plab fan va san’at ahllarini, hunarmand me’morlarni va
musavvirlarni t о ‘pladi. Temur markazlashgan davlat tuzish jarayonida ishlab
chiqarishga, xususan qishloq x о ‘jaligiga alohida e’tibor berdi.
Markaziy Osiyoda esa qishloq x о ‘jaligi sun’iy sug‘orishga bog‘liqligini
yaxshi tushungan Temur Angor kanalini qazdirdi, Murg‘ob vodiysida sug‘orish
ishlarini y о ‘lga q о ‘ydi. Samarqand, Shahrisabz, Xuroson о ‘lkalarini suv bilan
ta’minladi. Obodonchilik, yangi yerlar ochish, bog‘lar barpo etish kabi tadbirlarni
amalga oshirdi. О ‘nlab kanallar, ariqlar qazildi, daraxtzorlar, ekinzorlar, bog‘-
rog‘lar yashnab, t о ‘kin-sochinlik yuzaga keldi. Dehqonchilikda donli ekinlar,
paxta, zig‘ir ekilgan. B о ‘yoq uchun r о ‘yan о ‘simligi, shuningdek pillachilikda
tutlar k о ‘p ekilgan. Uzum, limon yetishtirilgan. Xorijdan kelgan sayyohlar, elchilar
mamlakat g о ‘zalligidan xayratga tushganlar. Bunday tadbirlar nafaqat bizning
yurtda, balki saltanat tarkibidagi boshqa mamlakat va makonlarda ham amalga
oshirilganligini ta’kidlash lozimdir.
Bu haqda taniqli tarixchi Sharafiddin Ali Yazdiy shunday guvohlik beradi:
“Olam ravnaqi va r о ‘shnoligi y о ‘lida hafsalasi nihoyatda baland b о ‘lgan Amir
Temur obodonchilikka yaraydigan biron parcha yerning zoye b о ‘lishini ravo

k о ‘rmasdi”. Mirzo Ulug’bek Ozarbayjonda ham sun’iy sug‘orish tizimlarini
bunyod etish ishlariga katta axamiyat berganini bilamiz. Chunonchi, Qorabog‘da
b о ‘lib turgan paytida Ulug’bek о ‘sha atrofda uzunligi 60-70 km keladigan Barlos
kanalini, shuningdek, uzunligi 35-40 km keladigan Boylaqon kanalini qazdirgani
ma’lumdir. Ulug‘bek davrida Samarqand maktabiga xos b о ‘lgan 18 miniatyura
Nizomiyning “Xamsa” asariga va 49 miniatyura “Shohnoma” asariga ishlangan.
Sharq miniatyurachiligida oddiy xalq hayoti mavzui temuriylar davrida paydo
b о ‘lgan. Masalan, “Samarqand masjidini qurish”, “Iskandar devorini bunyod
etish”, “K о ‘chmanchilar turmushi”, “Jamshidning oddiy xalqqa hunar о ‘rgatishi”
mavzusidagi miniatyuralar bunga misoldir. Umuman, Samarqand miniatyurachilari
manzarani tasvirlashda mahoratlidirlar.
Kamoliddin Bexzod (taxm. 1455-1535 y.) Hirotda tug‘ildi. О ‘z iste’dodi
bilan Alisher Navoiy diqqatini о ‘ziga tortdi. Keyinchalik uning xomiyligida buyuk
san’atkor darajasiga k о ‘tarildi. Bexzod Hirotda tug‘ilib, Alisher Navoiy davrasida
ijod qilgan b о ‘lsa ham, temuriylar inqirozga yuz tutgach, u ham k о ‘pgina san’atkor
va rassomlar qatori Buxoroga k о ‘chib о ‘tdi. О ‘zining mashxur asarlaridan biri
Shayboniyxon portretini ham shu yerda yaratdi. Keyinroq qisqa vaqt Tabrizda,
s о ‘ng qolgan umrini Hirotda о ‘tkazdi. U shoirlar asarlariga illyustratsiyalar chizdi,
portretlar ishladi. Jang va ov manzaralarini, jumladan Sa’diyning “B о ‘ston”,
“Guliston”, Nizomiyning “Xamsa”, Dehlaviyning “Xamsa”, Sharafiddin Ali
Yazdiyning “Temur zafarnomasi” asarlariga rasmlar ishlagan.
Alisher Navoiyning k о ‘pgina dostonlarini ham о ‘z suratlari bilan bezagan.
Navoiy, Jomiy, Husayin Boyqaro va Shaybonixonning Behzod tomonidan
ishlangan portretlari mavjuddir. Maxmud Muzahib Bexzod ta’sirida kamol topdi.
U Shayboniylar, Ubaydullaxon va Abdulaziz saroyida xizmat qilgan. Bu musavvir
о ‘zining kitob bezash va miniatyura ishlash borasidagi yuksak mahorati uchun
“Muzahib” - “oltin suv yurituvchi” taxallusiga loyiq b о ‘ldi. Uning ilk asari Alisher
Navoiyning hassaga tayanib turgan holatini tasvirlovchi portretdir. Uning asarlari
orasida ayniqsa, “Sulton Sanjar va t о ‘quvchi qari kampir uchrashuvi” rasmi
diqqatga sazovordir. Markaziy Osiyoning yana bir yirik musavvirlaridan biri

Muhammad Murod Samarqandiydir. U qahramonlik temalarida qator miniatyuralar
yaratdi. Xiva xoni uchun tayyorlagan “Shohnoma” q о ‘lyozmasiga 115 miniatyura
ishlangan. Amir Temur ilm-fan rivoji uchun g‘amx о ‘rlik qilishi tufayli Samarqand
dunyoning ma’rifiy markaziga aylandi. Mashhur olimlar Samarqandga keldi.
Masalan, Qozizoda Rumiy, tabib Xisomiddin Kermoniy, falakshunos Mavlono
Ahmad, Ulug‘bek davrida turli mamlakatlardan kelgan 100dan ortiq olimlar ilmiy
va ijodiy faoliyat k о ‘rsatgan. Falakiyotshunoslik fanida Ulug‘bek, Qozizoda
Rumiy, ¢iyosiddin Jamshid va Ali Qushchilar yangi kashfiyotlar qildi. Tarix ilmida
Sharafiddin Ali Yazdiy, Hofizi Abr о ‘, AbdurazzoqSamarqandiy, Mirxond,
Xondamir, Zayniddin Vosifiy va boshqalar qimmatli asarlar yaratdi. Badiiy ijod va
tilshunoslikda Jomiy, Navoiy, Davlatshoh Samarqandiy, Qoshg‘ariy kabi
ijodkorlar yuksak san’at asarlari bilan mashhur b о ‘ldi.
Mirzo Ulug‘bek davrida Samarqandda birinchi akademiyaga asos solindi.
Yer kurrasini о ‘lchash va falakiyotshunoslik jadvallarini tuzish ishlari amalga
oshirildi. Ulug‘bek matematikaga doir “Bir daraja sinusni aniqlash haqida risola”,
falakiyotshunoslikka oid “Risolai Ulug‘bek” va musiqa haqida “Musiqa ilmi
xaqida risola” kabi asarlar yozdi. Aslini olganda Amir Temur ham, uning avlodlari
ham ijod qilish borasida iste’dodli insonlar b о ‘lgan. Temuriylardan 22 tasi ijodkor
– san’atkor shoir b о ‘lganlar. Bular: Xalil Sulton, Mirzo Ulug‘bek, G’iyosiddin
Boysung‘ur, Abdulqosim Bobur, Abdulattif Mirzo, Boysung‘ur Mirzo, Sulton
Xusayn Boyqaro, Budiuzzamon Mirzo, Shoh ¢arib Mirzo, Muxammad Xusayn
Mirzo, M о ‘min Mirzo, Zaxiriddin Muxammad Bobur va boshqalar nozik didli
shoir b о ‘lganlar. Markaziy Osiyoda Temur va temuriylar davrida madaniyat
rivojlandi va kamol topdi. XIV - XV asrlardagi Movarounnahr va Xurosondagi
madaniy taraqqiyotni buyuk sohibqiron Amir Temur gullatib yashnatdi. XV asrda
metall buyumlar – uy-r о ‘zg‘or buyumlari, asbob-uskunalar, qurol-yarog‘lar
k о ‘plab ishlab chiqilgan. Shaharlarda mis va jezdan buyumlar va mis chaqalar zarb
qilingan. Shu о ‘rinda temuriylar davridagi pul muomalasiga t о ‘xtalsak. Amir
Temur zamonida 6 gramm og‘irlikdagi kumush tangalar va uning t о ‘rtdan biriga
teng 1,5 grammlik kumush pullar zarb qilingan. 1,5 grammlik kumush pullar

“miri” deyilgan. Shuningdek muomalada mis pullar – chaqalar ham b о ‘lganini
bilamiz. Tangalar Samarqand, Buxoro, Ardabil, Astrobod, Darband, Tabriz, Sheroz
va boshqa shaharlarda zarb qilingan. Amir Temur fan va madaniyat sohasida,
san’at va me’morchilik y о ‘nalishlarida, bog‘-rog‘lar yaratish olamida ham k о ‘plab
ishlar olib borgan. Masalan, faqatgina bog‘-rog‘chilikning о ‘zida k о ‘plab bog‘lar
barpo etgan. Birgina Samarqand atrofida Behisht, Shamol, Dilkusho, Baland,
Chinor, Zog‘on, Bog‘inav, Jahonnamo, Naqshi jaHon, Gulbog‘, B о ‘ldu,
Davlatobod, Amirzoda Shoxrux kabi bir qator bog‘larni qad k о ‘tartirgan. Ular
nafaqat bog‘dorchilik, balki ichidagi qasrlari bilan me’morchilikning nafis
namunalari ham edilar. Temuriylar davlatining qudrati ayniqsa me’morchilikda
namoyon b о ‘ladi. Bu davrda Movarounnahr shaharlari qurilishda istehkomlar,
shoh k о ‘chalar, me’moriy majmualar keng k о ‘lam kasb etadi. Shaharlar esa
mahallalardan iborat b о ‘lib, guzarlarga birlashgan. Shaharlarda me’moriy
majmualar shakllanishi Temur va temuriylar davrining eng katta yutug‘i b о ‘ldi.
Me’morchilik taraqqiyoti yangi bosqichga k о ‘tarildi, inshoatlar soni bilan birga
ularning shakli va hajmi ham kattalashdi. Bu jarayon muhandislar, me’morlar va
naqqoshlar zimmasiga yangi vazifalar q о ‘ydi. Aniq fandagi yutuqlarni
me’morchilik yodgorliklarida k о ‘rishimiz mumkin. Inshoatlarning ichki va tashqi
tomonlarini rejalashtirishda geometrik tuzilmalardan keng foydalanilgani
k о ‘rinadi. Temuriylar davrigacha va undan keyin ham Movarounnahr va Xuroson
me’morchiligida bezak va naqsh bu qadar yuksalmagan. Temur va Ulug‘bek davri
me’morchiligida bezakda k о ‘p ranglilik va naqshlar xilma-xilligi kuzatiladi.
Albatta, rangli bezak Markaziy Osiyo an’anaviy me’morchiligining ajralmas qismi
b о ‘lgan. Lekin, XIV asrga kelib, binoning ichki va tashqi pardozi alohida о ‘rinni
egallay boshladi. Markaziy Osiyo me’morchiligida sodir b о ‘lgan о ‘zgarishlar ilk
bor q о ‘hna Urganchdagi T о ‘rabek xonim maqbarasida namoyon b о ‘ldi. Xorazm
ustalari yaratgan bu ajoyib yodgorlik an’analari keyinroq Temur farmoyishi bilan
Samarqand va saltanatning boshqa yerlaridan keng foydalanilgan.

II BOB. Mirzo Ulug bek davrida Movarounnahrda ilm-fan va ma rifat.ʻ ʼ
2.1 Mirzo Ulug’bekning jahon ilm-fan taraqqiyotiga qo’shgan hissasi
Insoniyat tarixida shunday ajoyib kishilar yetishib chiqqanki, ularning nomi
tarix sahifasida abadiy о ‘rin olib kelayotir. Bular orasida Muhammad Xorazmiy,
Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Forobiy, Ulug‘bek, Kopernik, Jordano Bruno, Galiley,
Lomonosov kabi buyuk siymolar bor. Bu olimlarning tabiat t о ‘g‘risidagi fanlarni,
xususan, matematika, meditsina, astronomiyani vujudga keltirish va
rivojlantirishdagi xizmatlari beqiyosdir. Ushbu siymolar ichida ulug‘
vatandoshlarimiz ham borki, bugungi о ‘tish davrida ularning hayoti va ijodiy
faoliyatiga xalqimizning yangicha dunyoqarash bilan - madaniy merosimiz va
kechmish tariximizni о ‘rganish ruh bilan qiziqishi tobora ortib bormoqda. Keyingi
yillarda mamlakatimizda falakiyot sirlarini ochish va undan hayotda foydalanish
sohasidagi tadqiqotlar jadal sur’atlar bilan avj oldirildi. Bu ilmlarga asos solgan va
yaratgan kishilar hayoti va faoliyatini о ‘rganish sham chuqurlashdi.
Falakiyotga birinchilardan b о ‘lib "darcha" ochganlar orasida faxrli о ‘rinni
buyuk vatandoshimiz Mirzo Ulug‘bek egallaydi. Shuning uchun ham hayoti va
uning yaratuvchilik faoliyatini о ‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Buyuk
sohibqiron Amir Temurning nabirasi Mirzo Ulug‘bek yoshligidanoq bilimga z о ‘r
ishtiyoq hissi bilan voyaga yetdi. Yoshlik chog‘ida Ulug‘bek bobosi Temur va
bibisi Saroymulkxonim bilan Armaniston, Kavkazorti, Hindiston va Qobulda,
shuningdek, Eron va Kichik Osiyoning k о ‘pgina shaharlarida safarda b о ‘ldi.
Ulug‘bek Samarqandda boshqa nabiralar qatorida davlat kengashlarida bobosining
elchilarni qabul qilish marosimlarda qatnashar edi. Bunday marosimlar odatda tez-
tez b о ‘lib turar edi.
Ayniqsa, Temur saroyidagi olimlar va shoirlar anjumani juda maroqli о ‘tar
edi. Ulug‘bek ushbu anjumanlarga qatnashib, olimlar va shoirlar bilan muloqotda
b о ‘lib turardi. Bu uchrashuvlar yosh Ulug‘bekning madaniy va, ayniqsa, ilmiy
jihatdan yanada kamol topishiga katta ijobiy ta’sir k о ‘rsatardi. Ulug‘bek kitob

mutolaa qilishdan vaqtini ayamas, bobosining K о ‘ksaroydagi podsholikka xos
kuubxonasi ham uning uchun doimo ochiq b о ‘lardi. Unda ilohiyot, hadis, tarix,
jug‘rofiya, falsafa, fikh, tibb, falakiyot, riyoziyot va boshqa fanlarga oid kitoblar
saqlanardi. Ulug‘bek о ‘n bir yoshga t о ‘lay deganda (1405 yil 18 fevral), uning
bobosi Temur vafot qiladi. Shundan s о ‘ng Temurning ulkan saltanati sulolaviy
kurashlar iskanjasiga tushib qoladi. О ‘sha kezlari (1405 yildan to 1409 yilgacha)
Ulug‘bek otasi Shohrux Mirzo huzurida b о ‘ladi va bir necha bor uning harbiy
yurishlarida qatnashadi. Shohrux Mirzoning kitobga, ayniqsa nodir q о ‘lyozmalarga
qiziqishi z о ‘r b о ‘lib, Hirotda u ulkan kutubxona yaratga edi. Ulug‘bek b о ‘sh
vaqtlarida ushbu kutubxonada b о ‘lar, undagi nodir kitoblarni mutolaa qilar edi.
О ‘z zamonasi va о ‘tmishdagi k о ‘p olimlarning asarlarini Ulug‘bek dastlab
Samarqandda, s о ‘ngra otasining ushbu kutubxonasida о ‘qishga muyassar b о ‘ldi.
Jumladan, yunon olimlari - Aflotun, Arastu, Gipparx, Ptolemeylarning klassik
asarlari bilan yaqindan tanishdi. Vatandoshlari Ahmad Bin Muhammad al-
Farg‘oniy, Muhammad al-Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino,
Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy va boshqa olimlarning ilmiy asarlarini qunt
bilan о ‘rganib chiqdi. Ulug‘bek Movarounnahr hukmdori deb e’lon qilinganida
endigina 15 yoshga t о ‘lgan edi. Shuning uchun Samarqandagi haqiqiy hokimiyat
Ulug‘bekning vasiyi (otalig‘i) amir Shohmalikka ishonib topshirilgandi. U
Ulug‘bek 17 yoshga t о ‘lguncha Shohruh Mirzoning k о ‘magida Samarqandni
Ulug‘bek nomidan boshqarib turdi. Ulug‘bek vasiydan xalos b о ‘lgach,
Movarounnahr va unga yondosh viloyatlarning haqiqiy hukmdori b о ‘lib qoldi.
Ulug‘bek о ‘z hukmronligi davrida harbiy bosqinchilik yurishlari olib bormaydi. U
faqat, zarurat tug‘ilganda, mamlakat xavf ostida qolgan hollardagina tegashli
choralar k о ‘radi. Masalan, 1425 yil boshida M о ‘g‘uliston tarafidan shunday xavf-
xatar tug‘ilganda Ulug‘bek ularga qarshi q о ‘shin tortishga majbur b о ‘ladi. U
s о ‘nggi safar 1427 yili Oq О ‘rda xoni Baroq о ‘g‘longa qarshi q о ‘shin tortgan edi.
Shundan keyin о ‘tgan yigirma yil mobaynida Ulug‘bekning о ‘zi о ‘zga
yurtlarga qarshi harbiy yurishlar о ‘tkazmagan. Ulug‘bek harbiy yurishlar bilan
emas, balki ma’rifat, ilm-fan hamda obodonchilik ishlari bilan shug‘ullangan.

Xullas, Ulug‘bek davlat arbobi tarzida emas, balki jasur olimlik hamda
yaratuvchilik faoliyati bilan shuhrat qozongan. Lekin u davlat ishlarini butunlay
tashlab q о ‘ya olmas edi. Chunki hokimiyat tepasida turish xayrli va fozillik
ishlarini amalga oshirishda Ulug‘bekka yordam va madad berardi.
Ulug‘bek shaxsiy hayotida va siyosiy faoliyatida otasi Shohruh va bobosi
Temurga nisbatan butunlay boshqacha y о ‘l tutdi. Amir Temur va Shohruhlar
shariat qonunlariga berilib, о ‘zlariga madadkor b о ‘lgan musulmon ruhoniylari
ta’siriga suyangan holda, k о ‘proq diniy muassasalar uchun zarur binolar, ya’ni
masjid, maqbara va xonaqohlar qurdirgan b о ‘lsa, Ulug‘bek о ‘z faoliyatida ulardan
о ‘zgacha y о ‘lni – k о ‘proq madaniy va ilmiy muassasalar qurish, madaniyatni
taraqqiy ettirish, obodonchilik, ma’murchilik va ijtimoiy taraqqiyot y о ‘lini tanladi.
Ulug‘bek о ‘z davlatining nufuzli va madaniy markazlari b о ‘lmish Buxoro (1417
yili), Samarqand (1420 yili) va keyinchalik G‘ijduvonda (1433 yili) madrasalar
qurdirib, ilmiy va ijtimoiy taraqqiyotga katta ahamiyat berdi. Ulug‘bek qurdirgan
madrasalar о ‘z davrining dorilfununlari hisoblanib, ularda mashhur olimlar ilohiyot
ilmlari (qur’on, hadis, tafsir)dan tashqari riyoziyot (matematika), handasa
(geometriya), ilmiy hay’at (astronomiya), tibbiyot (meditsina), tarix, jug‘rofiya,
ilmi afruz (poeziya) kabi fanlardan ham dars berishgan.
Madrasalarda о ‘qib tahsil k о ‘rgan va olimlar sinovidan muvaffaqiyatli
о ‘tgan talabalarga sanad (shahodatnomalar berilgan. Ulug‘bekning Samarqanddagi
madrasasida sharqning mashhur shoiri Abdurahmon Jomiy ham tahsil k о ‘rib,
о ‘qishni tugatgandan s о ‘ng shu madrasada mudarrislik qilgan.Buxorodagi
Ulug‘bek madrasasi darvozasiga Qur’ondan olingan bayt – «Talab-ul ilma
farizatun alo kullimuslimin va muslima», ya’ni «ilmga talab – har bir musulmon
erkak va ayol uchun farzdur» degan s о ‘zlar naqsh etilgan. Bunday hikmatni
madrasa peshtoqiga yozdirish Ulug‘bekning fuqaroni ijtimoiy taraqqiyotga
chorlashining guvohi edi. Ulug‘bek qurdirgan madrasalar orasida, ayniqsa
Samarqand madrasasi qurilishi va faoliyati jihatidan alohida e’tiborga sazovordir.
U Ulug‘bek Buxoroda qurdirgan madrasadan keyin (1417-1420 yillarda)
qurilgan b о ‘lib, tarhi, tarzi va ichki k о ‘rinishi, muhandislik yechimlarini о ‘ziga

xosligi bilan Temuriylar davrida qurilgan k о ‘pgina boshqa madrasalardan ham farq
qiladi. Ayniqsa, bosh peshtoqining tarzi va me’moriy tuzilishi g‘oyat salobatli va
mahobatlidir. Madrasaga kiraverishdagi peshtoq yuzlarida yulduzlarga t о ‘la osmon
tasviri ifodalangan. Atoqli olim, akademik Toshmuhammad Qori-Niyoziy bu holni
«madrasada о ‘qitilgan fanlar ichida falakiyotga alohida ahamiyat va faxrli о ‘rin
berganligidan», deb tushuntiradi.
Madrasa о ‘z vaqtida ikki qavatli b о ‘lib, t о ‘rt burchagida t о ‘rta baland
gumbazli darsxonalar, har ikki yonida hovliga qaragan qator hujralar b о ‘lgan. Har
bir hujra uch xonadan: qaznoq, yotoqxona va darsxonadan iborat b о ‘lgan. Madrasa
devorlarining naqshlari asosan moviy, lojuvard va oq ranglarda fazoviy girixlar
bilan gilam xusnida terilgan. Mirzo Ulug‘bek qurgan madrasalarga mudarris
tayinlashda ham iboratli ish tutgan. Bir kuni Ulug‘bekdan uning Samarqand
madrasasi y о ‘sinida: «Shohim, bu ulkan ajoyib madrasa qurilishi tugay deb qoldi.
Unga kimni mudarris tayinlamoqchisiz?» - deb s о ‘rashganlarida Ulug‘bek: «Bu
madrasa mudarrisi jame’ ilmlarga mohir va barcha fanlardan bahramand va komil
kishi b о ‘lg‘ay», deb javob bergan ekan. Shunda ushbu madrasa qurilishida k о ‘p
k о ‘maklashib, ustod binokorlar q о ‘liga g‘isht uzatib turgan va ancha muddatdan
beri Samarqandga kelib, jiddu-jahd bilan tahsil k о ‘rgan mavlono Muhammad
Havofiy: «Bu martabag‘a men loyiqdurmen», deb qoladi. Shundan s о ‘ng Ulug‘bek
uni yoniga chaqirib, tanishadi va imtihon aylaydi.
Nimaniki s о ‘ramasin, ma’qul va maqbul javob oladi. Keyin uni izzat-hurmat
qilib, Qozizoda Rumiy huzuriga olib boradi va о ‘ziga hamsaboq qiladi. Madrasa
ochilgan kuni t о ‘qson nafar olimlar yig‘ilib, Mavlono Havofiydan «ochiq dars»
о ‘tkazishni s о ‘raydi. Havofiy darsiga Mirzo Ulug‘bek va Qozizodayi Rumiy ham
tashrif buyurishadi. Havofiy darsni ilmiy jihatdan о ‘ta teran bayon qiladiki, uning
ma’nosini Ulug‘bek va Qozizoda Rumiydan b о ‘lak hech kim t о ‘la fahmlab
ololmaydi. О ‘sha kuni olimlar kengashi bilan mavlono Muhammad Havofiy
Ulug‘bek madrasasining yetakchisi qilib tayinlanadi. Bobomiz Ulug‘bekning XV
asrdayoq olim va fozillar ichida bunday oshkoralik tarzida ish tutish bugungi
kunda ham о ‘rnak olsa arzigudek ahamiyat kasb etadi. Mashhur adib Abdurahmon

Jomiyning ham Ulug‘bek madrasasiga mudarrislik qilinishi buning isbotidir.
Taniqli olim va me’mor P о ‘lat Zohidovning fikricha, Ulug‘bek madrasasi
imoratining g‘arb tomonida, ya’ni orqa qismida Ulug‘bek xonaqohi joylashgan
b о ‘lib, u о ‘zaro birlashgan uchta katta baland gumbazli xona (zal)lardan iborat
b о ‘lgan. Madrasaning hozirgi xolatini va tarxini о ‘rganar ekanmiz, P о ‘lat
Zohidovning ushbu talqini t о ‘g‘ri ekanligiga ishonch hosil qilamiz. Haqiqatdan
ham, madrasaning orqa qismida ikki burchda bittadan baland gumbazli xonalar,
о ‘rtada ular hamda madrasa hovlisiga chiquvchi baland ayvon bilan bog‘langan
mehrobli ch о ‘zinchoq zal – masjid joylashganki, bular xonaqohga tegishli
xonalardir. P о ‘lat Zohidov Temuriylar davrini yorituvchi yozma manbalarga
tayanib hamda arxeologik tekshirishlar natijalariga asoslanib, Temur va Ulug‘bek
davridan boshlab turli vazifalarga m о ‘ljallangan imoratlarni kompleks yoki
ansambl tarzida ubshtirish an’anasi keng rivoj topgan, degan xulosaga keladi.
Demak, madrasa va xonaqohni bir imorat tarkibida qurish Ulug‘bek davrida ham
y о ‘l q о ‘yilishi mumkin b о ‘lgan me’moriy uslub hisoblangan. Buning ustiga
shunday b о ‘lganda ancha qulaylik yaratilganki, xonaqoh madrasaga kelgan
shoirlar, olim va talabalar uchun yotoqxona rolini ham bajargan. Musofir
darveshlar uchun esa katta va kichik alohida xonaqohlar qurilgan. Ulug‘bekning
Buxoro va G‘ijduvondagi madrasalari ham Samarqand madrasasidek t о ‘g‘ri
t о ‘rtburchak tarxga va chorsu hovliga ega. Hajmiy tuzilishi va tarxining о ‘lchovlari
jihatidan Samarqand madrasasiga nisbatan kichik b о ‘lsada, ular ham ancha
mukammal ishlangan. Hovlilar ikki muqobil ayvonli, Buxoro madrasasi ikki
qavatli hujralar bilan, G‘ijduvon madrasasi esa bir qavatli qilib qurilgan.
Madrasalarda, darsxonalar, masjid, kitobxonalar, hujralar, ayvonlar, minoralar bor.
Madrasalar hovlisi berk, lekin о ‘ziga jozibador qilib bezatilgan. Madrasa tarzlari
serhasham, puxta va teran kompozitsiyalarda, g о ‘zal va mahobatli qilib ishlangan.
Shunisi diqqatga sazovorki, Ulug‘bek madrasalaridagi koshinkoriy bezaklar bir-
birida hech takror ishlatilmagan. Ma’lumotlarga k о ‘ra, Buxorodagi Ulug‘bek
madrasasining bosh me’mori isfaxonlik me’mor usta Tohir о ‘g‘li Ismoil b о ‘lgan.
Ushbu me’mor keyinchalik о ‘z о ‘g‘li bilan Ulug‘bek rasadxonasi qurilishida ham

bosh me’mor b о ‘lgan ekan. Ulug‘bek madrasasi asrlar davomida musulmon
Sharqida dong taratgan oliy bilim maskani b о ‘lib keldi. Madrasa binosi ta’lim-
tarbiya, ma’rifat va ilm maqsadlarini k о ‘zlab bunyod etilganligi uchun ham uni
yaratgan me’morlar talabalarga bilim va tarbiya berish masalasini kompleks hal
qilishdi: ta’limot va ilm maskani g о ‘zal san’at asari tarzida - g‘oyat maftunkor
me’moriy maskani k о ‘rinishida yaratilgan. Oddiy rangli sirlangan g‘ishtlar,
mozaika va о ‘yma marmarlar omixta b о ‘lib, ana shu yagona badiiy g‘oyani
ifodaladi. Naqshlardagi yulduzsimon girixlar va arab imlosidagi yozuvlar
Ulug‘bekning ma’rifatparvarligi va «falakiyot» faniga cheksiz muhabbatni asrlar
osha hikoya qilib turadi. Ulug‘bek faqat madrasalar – dorilfununlar qurish bilan
cheklanib qolmadi. U umuman Samarqandni obod qilishga va Movarounnahrni
boshqa shaharlarni ham obodonlashtirishga katta hissa q о ‘shdi. Ayniqsa, u
Samarqandda, Registon maydonida katta qurilishlar qildi. О ‘zi qurdirgan madrasa
yoniga 1424 yili Mirzoyi karvonsaroyini soldirtirdi (hozirgi Tillakori madrasasi
ushbu karvonsaroy о ‘rniga XVII asrda qurilgan). Shu yerda madrasa va xonaqohga
yaqin joydan ajoyib bir hammom ham qurdirdi.
Madrasaning janub tomonidan Muqatta’ nomli masjid ham soldirdiki, u
haqda Bobur keyinchalik: «…Bu jihattin, Muqatta’ derlarkim qat’a-qat’a
yig‘ochlarni tarosh qilib, islimiy va xitoiy naqshlar solibturlar, tamom devorlari va
saqfi ushbu y о ‘sinluqtur», - deb yozadi. Tarixchi olim B.Ahmedovning fikricha,
ushbu masjid va Ulug‘bek madrasasi uning rasadxonasi bitkazilib ishga tushganga
qadar, о ‘zining asosiy vazifasidan tashqari, о ‘ziga xos rasadxona vazifasini ham
bajargan ekan. Ulug‘bek bobosi Amir Temur davrida qurilish boshlanib, ayrim
sabablarga k о ‘ra bitmay qolgan bir talay muhim binolarni ham qurib bitkazadi.
Samarqandda Bibixonim masjidi, G о ‘ri Mir maqbarasi va Shohizinda ansambli
qurilishi nihoyasiga yetkaziladi. Marvda Xayriya muassasalari, shuningdek
Shahrisabzdagi K о ‘kgumbaz masjidi va Gumbaz maydon, Yassidagi Hoji Ahmad
Yassaviyning qabri ustiga q о ‘yilgan binolar tugallanadi. Bulardan tashqari,
Ulug‘bek farmoyishi bilan Movarounnahr shaharlarida k о ‘plab chorsu, savdo
rastalari, karvonsaroylar, hammomlar, sardobalar. Samarqandda Obirahmat suvi

yoqalab bir qancha k о ‘rkam bog‘-rog‘lar barpo etiladi.
Ulug‘bek 1424 yili G о ‘ri Mir kompleksida, uning kunchiqish tarafidan eshik
ochtiradi va undan to maqbaraga qadar yopiq ayvon qurdirtiradi. Maqbara
eshigining tepasi, yon taraflari, shuningdek, yopiq ayvon naqshin b о ‘yoqlar bilan
bezatiladi. qabrlar atrofidagi jimjimador marmar panjaralarni ham Ulug‘bek
q о ‘ydirgan b о ‘lib, ular maqbaraning ichki k о ‘rinishiga alohida husn q о ‘shib
turibdi. Ulug‘bek davrida Temur qabri uchun kattakon t о ‘q yashil nefritdan tosh
y о ‘nilib, unga Temurning shajarasi о ‘yib yoziladi. Afrosiyobning janub tarafida
joylashgan va Shohizinda nomi bilan ma’lum silsila Samarqandning ajoyib
me’morchilik yodgorliklaridan hisoblanadi. Shohizinda XI asrda qurila boshlanib,
Temur va Ulug‘bek davrida poyoniga yetkaziladi. Xususan Ulug‘bek hozirgi
ansamblning quyi qismini tashkil qiluvchi binolar guruhini norasida о ‘g‘li
Abdulaziz nomidan qurdirtiradi. Dastlabki u bu yerda q о ‘sh gumbazli k о ‘rkam
maqbara, s о ‘ngra yuqori va quyidagi imoratlarni bog‘lovchi serbar zinapoya va
rango-rang serjilo g‘ishtlar bilan bezalgan baland peshtoqli darbozani (1434- 1435)
qurdiradi. Bu bilan Ulug‘bek asrlar b о ‘yi bino etib kelinganShohizinda ansamblini
kompozitsion jihatdan nihoyasiga yetkizadi.
Q о ‘sh gumbazli maqbaraning me’moriy qurilish uslubi boshqa
maqbaralardan tubdan farq qilib, u bir о ‘qda joylashgan alohida ikki xonadan:
g о ‘rxona va ziyoratxonadan iborat. Ulug‘bek qurdirgan binolar haqida gapirar
ekanmiz, uning Registon maydoni atrofida soldirgan hammomining о ‘rni
xususidagi muammoga t о ‘xtalib о ‘tmoqchimiz. Gap shundaki, bu hammom
bizgacha yetib kelmagan, adabiyotlarda hatto uning joylashgan о ‘rni haqida ham
aniq ma’lumotlar y о ‘q. Bobur Ulug‘bekning Samarqandda qurdirgan imoratlari
haqida yoza turib: «Ulug‘bek Mirzoning imoratlaridan Samarqand qal’asining
ichida madrasa va xonaqohdir… Ushbu madrasa va xonaqohga yovuq bir yaxshi
hammom solibtur. Mirzo hammomiga mashhurdir, har bir nav’ toshlardan farshlar
qilibtur. Xuroson va Samarqandga oncha hammom ma’lum emaskim b о ‘lg‘ay.
Yana bu madrasaning janubida masjid solibtur, masjidi Muqatta’ derlar…», deb
tushuntiradi.

2.2 Mirzo Ulug’bek akademiyasining shakillanishi
Ulug‘bek hayotida eng katta о ‘rin tutgan, Yevropada «Samarqand
akademiyasi» deb shuhrat topgan, Ulug‘bek va u homiylik qilgan olimlarning
ilmiy kashfiyotlari, laboratoriyasi va oliy mahkamasi hisoblangan, Samarqandda
bunyod etilgan mashhur binolardan biri Ulug‘bek rasadxonasidir. U 1424-1429
yillari hozirgi CH о ‘ponota tepaligida, Obirahmat arig‘i b о ‘yiga yaqin joyda
quriladi. Rasadxonaning hajmiy yechimi, bezak va jihozlari haqida hali juda oz,
afsuski, faqat umumiy ma’lumotlargagina egamiz, xolos. XVII asrgacha saqlanib,
keyinchalik vayron b о ‘lib ketgan rasadxona qoldiqlarini rus olimi V.L.Vyatkin
1908 yili tarixiy hujjatlar asosida topdi. Shundan keyin rasadxona о ‘rganila
boshlandi. 1948 yili qazish va о ‘rganish ishlarini arxeolog olim V.A.Shishkin
davom ettirdi. Sovet davrida olib borilgan uzoq tekshirishlardan s о ‘ng bino
ustuvon (silindr) k о ‘rinishida b о ‘lganligi aniqlandi. Olimlardan V.Vyatkin,
M.Masson, V.Shishkin, B.Zapiski, T.Qori-Niyoziy, V.Nilsen, G.Pugachenkovalar
hamda keyingi yillarda M.Bulatov rasadxona k о ‘rinishini, shaklu shamoyilini
ilmiy asosda aniqlab berishga harakat qildilar. Rasadxona uch qavatli, g‘oyat
hashamdor va pishiq g‘ishtdan ishlangan ulkan bino b о ‘lgan. Mutaxasislarning
fikricha, bino balandiligi 30,4 metr, aylanasini diametri esa 46,4 metrga teng.
Binoning asosiy qismini radiusi 40,2 metrli suds (sekstant) deb atalgan ulkan
kuzatish asbobi tashkil qilgan. Sudsning saqlanib qolgan qismi yer ostida
joylashgan b о ‘lib, qolgan qismi yer sathidan 30 mertcha baland b о ‘lgan.
Rasadxona binosi kattaligi, qurilish uslubining originalligi va uskunalanishi
jihatidan Sharq va Yevropa mamlakatlaridagi barcha boshqa astronomik
inshootlardan ustun turgan. Suds astronomiyaning asosiy doimiyliklari – muaddil
(ekvator) va falak al-burj (ekliptika) tekisliklari orasidagi burchakni о ‘lchash, yilik
protsessiya doimiysini va boshqa fundamental astronomiy doimiyliklarni
aniqlashga imkon bergan. Rasadxonada sayyoralar, oy harakati tekshirilgan.
Kichik о ‘lchamli asboblar: amilyar sfera, 2,4 va 7 xalqadan iborat о ‘lchash

asboblari, quyosh va yulduz soatlari, usturlob (astrolyabiya) va boshqalar b о ‘lgan.
Rasadxona ichida katta zallar, turli katta-kichik xonalar, qariyb 15 ming kitobga
m о ‘ljallangan kutubxona ham b о ‘lganRasadxona binosining sirti koshin va sirli
parchinlar bilan bezatilgan. Rasadxona xonalariga Ulug‘bek о ‘zi va о ‘zidan oldin
о ‘tgan olimlarning astronomiya sohasidagi muhim yutuqlarini turli shakllar, tasvir
va raqam-naqshlar bilan chizdirtiradi. U huddi shunday uslubni ilgari о ‘zining
Samarqanddagi madrasasida ham q о ‘llangan edi. Chunonchi, Ulug‘bek madrasa
ravog‘iga sayyoralarning Quyosh atrofida ma’lum tartib bilan joylashishini,
boshqacha aytganda, falak burji (Zodiak) tasvirini soldirgandi. Ushbu tasvir
madrasaga kiraverishda bino peshtoqiga ishlangan о ‘n ikki burchli shakl va uning
ichidagi inson k о ‘zi va qorachig‘inieslatuvchi naqsh sifatida hozirgacha saqlanib
qolgan. Shakl ichiga, aftidan, asosiy maqsadni shariat peshvolaridan niqoblash
uchun, Qur’ondan olingan axloq haqidagi suralar yozilgan.
Falak burji kabi ilmiy ma’no anglatuvchi tasvirlar madrasa binosining
boshqa peshtoqlari va ichkari hovli bezaklarida ham uchraydiki, ular kelajakda
о ‘rganishga loyiq b о ‘lgan zarur tarixiy ma’lumotlardir. Huddi shunday tasvirlar:
falakiyot, yer kurasi, yetti iqlim bilan bog‘liq b о ‘lgan kashfiyotlar, muhim belgi va
ramzlar bilan rasadxona bezaklari sifatida uning ichki devorlari va shiplariga ham
tushirilgan edi. Ularni о ‘z k о ‘zi bilan k о ‘rgan muarrix Abdurazzoq Samarqandiy
yozishicha: «… u oliy bunyod va ulug‘sifat imoratning xonalari ichiga t о ‘qqiz
falakning hay’atiyu t о ‘qqiz (osmon) doiralari shakllarini darajalar, daqiqalar,
soniyalardan tortib to oshiralargacha (ch о ‘zildi) hamda aylanuvchi falaklar, yetti
sayyora, sobita yulduzlar k о ‘rinishi va yer kurasi hay’atiyu iqlimlar suratlarini
tog‘lar, biyobonlar… dilpazir naqshlaru benazir raqamlar bilan» chizildi.
Ulug‘bek nazdida madrasa va rasadxonaga ishlangan bunday benazir naqsh
– tasvirlar ushbu binolar bilan uzoq saqlanishi va kelajak avlodlarga yetib borishi,
savodli insonlar uchun kelgusida muhim dastur b о ‘lib xizmat qilishi lozim edi.
Tasvirlarning madrasa va rasadxonaxonalariga chizilishi esa ulardan hamma
savodli kishilarning barobar foydalanishi imkonini tug‘dirardi. Ulug‘bek vaqt
о ‘tishi bilan ilmiy yutuqlar majmu b о ‘lgan ushbu tasvirlarning xalq mulkiga

aylanajagiga ishongan edi. Rasadxonaning bunyod etilishida uning joyini
tanlashdan tortib to jihoz-uskunalarini hozir qilgunga qadar о ‘z zamonasining
mashhur olimlari (matematik va astronom Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid
Koshoniy, Ali Qushchi va taniqli me’morlar usto Ismoil va uning о ‘g‘li)
Ulug‘bekka hamkor b о ‘ldilar.
Rasadxona yaratilishida Sharq va G‘arbda yig‘ilgan boy ilmiy meros, bilan
va amaliy tajribalar asos qilib olindi. Marvon II (744-750) zamonasida Damashqda
qurilgan rasadxona, IX asrning boshlarida ishga tushgan Bog‘dod rasadxonasi,
Nosiriddin Tusiy nomi bilan bog‘liq b о ‘lgan Marog‘a (XIII asr) rasadxonalarining
ilmiy ishlari va qurilish tajribalari, mashhur yunon olimlari Aflotun, Arastu,
Gipparx, Ptolemey ta’limotlari, ulug‘ vatandoshlarimiz Ahmad Farg‘oniy, Abu
Nasr Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Muhammad Xorazmiy va
boshqalarning ajoyib ilmiy asarlari va tajribalariga tayanib ish k о ‘rildi. Har qalay
rasadxona qurilishi juda murakkab b о ‘lganligi sababli, u besh yilga ch о ‘zildi.
Rasadxona etagida Ulug‘bek ikkita mumtoz chorbog‘ ham qurdirgan edi. Biri
Bog‘i maydon, ikkinchisi esa Chinnixona nomini olgandi. Bog‘i maydonga ikki
oshiyonli chilstun nomli g о ‘zal va mahobatli k о ‘shk qurilgan b о ‘lib, uning devor
va ustunlariga marmardan sayqal berilgandi. Chinnixona bog‘idagi ikki imoratning
biri toshdan, yana biri rangli Xitoy chinnisidan ishlangandi. Imoratgina emas,
hovuzi, quvurlari, zinapoyalari, ayvonlarigacha chinnidan edi. Bu bog‘lar
Ulug‘bek rasadxonadan chiqib dam olar, mutolaa qilar, ilmiy munozara va davlat
kengashlarini ham о ‘tkazar edi.
Rasadxona bitgach, Ulug‘bek va uning homiyligidagi taniqli va mashhur
olimlar fan ishlarini qizitib yuboradilar. Shogirdlar ilmiy kuzatishlarda, jadval
tuzishda hisob-kitob ishlari bilan mashg‘ul b о ‘ladilar. Ulug‘bek boshchiligidagi
ushbu «akademiya» olimlari о ‘sha davr mezoni bilan olganda, astronomik
kuzatishlarda ajoyib muvaffaqiyatlarga erishganlar. Jumladan, ekliptikaning
og‘maligini, beshta sayyoraning – Zuhra (Venera), Zuhal (Saturn), Mirrih (Mars),
Mushtariy (Yupiter) va Utorud (Merkuriy)ning yillik harakatini, yulduz yilining
uzoqligini, 1018 yulduzni о ‘z ichiga olgan jadval va, nihoyat, aholi yashaydigan

punktlardan 683 tasining geografik koordinatalarini tuzganlar. 1437 yili k о ‘p yillik
kuzatish va ilmiy mulohazalardan s о ‘ng Ulug‘bek va uning shogirdlari
«Samarqand akademiyasi»da ishlangan buyuk asar – «Ziji jadidi K о ‘ragoniy»
(«Ulug‘bek K о ‘ragoniyning yangi astronomik jadval»)ni yozib tugatdilar. Bu asar
keyinchalik Sharq klassik astronomiyasining nazariy va amaliy masalalarini о ‘zida
mujassamlashtirgan, uni yangi dalillar bilan boyitgan ulkan kashfiyot sifatida
butun dunyoga tanildi. «Zij» da berilgan ilmiy natijalarning aniqligi va
mukammalligi pirovardida jahon olimlarini hayratda qoldirdi. Ushbu shohona asar
mazmunini vatandoshimiz, taniqli olim va mutafakkir Toshmuhammad Qori-
Niyoziy о ‘zining «Ulug‘bek va uning ilmiy merosi» degan kitobida Ittifoqda
birinchi b о ‘lib kitoxonlarimizga tahlil va talqin qilib berdi.«Zij»ning dunyodagi
yoyilishida dastlab Ulug‘bekning sodiq shogirdi, matematik, astronom Ali Qushchi
va Miram Chalabiy hamda Abdullali Birjandiylarning hissasi katta b о ‘ldi.
Samarqand astronomik maktabida Ulug‘bekning ushbu shohona asaridan bosh
qator ajoyib ilmiy ishlar yaratildiki, ular Samarqand maktabining yetuk olimlari
G‘iyosiddin Jamshid, Qozizoda Rumiy va Ali Qushchilar qalamiga mansubdir.
Jahon fani tarixida Mirzo Ulug‘bek faoliyati kamdan-kam uchraydigan hodisa
b о ‘lganligi endilikda keng miqyosda tan olinmoqda. U faqat tabiiy qobiliyatlari
bilangina emas, shu bilan birga, ilm-fanga nihoyatda mehr-muhabbat q о ‘ygan va
progressiv g‘oyalarga qattiq ishonganligi, horib-tolmasligi va serqirra hayotining
barcha jabhalarini bir zaylda olib borganligi tufayli shunday darajada erishgandi.
Mirzo Ulug‘bek zamonida Muvarounnahrda dunyoviy fanlardan tashqari
tarix, adabiyot va san’at, ayniqsa, tasviriy san’at taraqqiy etgandi. Ulug‘bekning
ukasi Boysunqur bilan о ‘zaro yozishmalarida ham ilmiy adabiyot mavzularida
mubohasa borgani ma’lum. Ulug‘bek she’riyatda ozarbayjon shoiri buyuk
Nizomiy Ganjaviy uslubi va maktabini ustun deb isbotlamoqchi b о ‘lsa, Mirzo
Boysunqur genial shoir va mutafakkir Amir Xusrav Dehlaviy ijodiyotining haqiqiy
mahsuli sifatida bahs qilardi. Ulug‘bek о ‘z ona tili ( о ‘sha davrda chig‘atoy-turkiy
tili)dan tashqari arab va fors tillarini mukammal bilardi. Muhammad Haydar
о ‘zining mashhur «tarixi Rashidiy» asarida Mirzo Ulug‘bek «tarixnavis

donishmand edi va «T о ‘rt ulus» tarixini ham yozib qoldirgan edi», deb yozadi.
Bu asar Ulug‘bekning «Tarixi arba’ ulus» kitobi b о ‘lib, unda bir
vaqtlar Chingizxon bosib olgan mamlakatlarning XIII asr – XIV asrning birinchi
yarmidagi siyosiy hayoti aks ettirilgan edi. Shuni alohida ta’kidlash zarurki, buyuk
olim va jamoat arbobi Mirzo Ulug‘bek davrida Samarqandda faqat О ‘rta
Osiyodagina emas, balki Sharqda ma’lumu mashhur byu о ‘lgan sozandalar,
bastakorlar, xonandalar va raqqosalar ijod etardilar. Ulug‘bekning о ‘zi ana shu
iste’dod egalarining birinchi muxlisi va homiysi ham edi. Tarixchi G‘iyosiddin ali
kundaliklarining dalolat berishicha, Samarqandga kelgan chet ellik elchilar ham
saroy qabul marosimlarida qatnashib, bu yerda musiqa tinglar va tasviriy san’at
asarlarini tomosha qilardilar. Buyuk Alisher navoiyning ta’rifiga k о ‘ra, Ulug‘bek
ajoyib shoir ham b о ‘lgan. «Tuxfatu surur» kitobi esa uning buyuk musiqa
bilimdoni ekanligidan dalolatdir. «Muhit attafviq» kibtobida Ulug‘bekning
«Bilujiy» «Shodiyona» (bu asar bizgacha yetib kelgan), «Axloqiy», «tabriziy»,
«Usuli ravon», «Usuli bahriy» singari katta musiqa asarlarini ijod etganligi
k о ‘rsatilgan. Ulug‘bek homiyligida Samarqandda Darvesh Ahmad Samarqandiy,
Sulton Ahmad Noiy, Hosimi Abuvafo, Muhammad Ali G‘aribiy, Yusuf Burxon
Naqqorachi (Navoiyning amakisi), Mavlono Sohib Balxiy, Abul baraka va boshqa
san’atkorlar ijod bilan band b о ‘lganlar. Shuningdek, Ulug‘bek madrasasining
k о ‘zga k о ‘ringan mudarrislari - qomusiy olimlar Mavlono Muhammad Havofiy,
Said Imomiddin, mashhur tib olimi Hoja Burhoniddin Nafis, yirik adabiyotshunos
va tilshunos olim Hoja Fazlulloh hamda Abulqosim Samarqandiy zamonasining
peshqadam olimlari sifatida dong taratdilar. Ayrim manbalarga k о ‘ra, Ulug‘bek
tabobat sohasida ham anchagina mukammal bilimga ega b о ‘lgan. U tib ilmiga doir
«Nafis» nomli risola yozib, u sohada t о ‘plangan bilimlarni unda ifodalagan.
Yozuvchi Tohir Malik xalq og‘zaki ijodiga asoslanib Ulug‘bekni
Samarqandda «Dor ush-shifo» - shifoxona qurdirishga ham jazm qilganligi haqida
yozadi. Afsuski, Ulug‘bek qisqa umr k о ‘rdi. Uning ilg‘or tadbirlari va ilmiy
faoliyati reaksion musulmon-ruhoniylari tomonidan qattiq qarshilikka uchradi.
Shariat peshvolari va vatan xoinlari rahnamo b о ‘lgan fitna natijasida Ulug‘bek

1449 yil 25 oktabrda vaxshiylarcha о ‘ldirildi. Biz Ulug‘bek haqida fikr yuritar
ekanmiz, u nimalar qilishga ulgurolmagani xususida emas, balki nimalarni
r о ‘yobga chiqarganligi uchun olimni fahrlanib eslaymiz va uning о ‘chmas
xotirasini e’zozlaymiz.
Akademik V.V.Bartold ta’biri bilan aytganda, musulmon olamida uningdek
zahmatkash odil podshoh b о ‘lmagan. Ulug‘bekning zamondoshlari ham huddi shu
fikrda edilar. Uni Abdurazzoq Samarqandiyning quyidagi misralaridan ham qiyos
qilish mumkin:
Chun ulug‘ Mirzo dar ilmi handasa,
Notavon yoft dar hazoron madrasa.
Ma’nosi: geometriya ilmida minglarcha madrasalarda ham Ulug‘bekdek
olimni topa olmaysan. Alisher Navoiy esa о ‘zining «Farhod va Shirin» dostonida
Ulug‘bekning sayyoralar haqida yaratgan shohona asariga yuksak baho beradi:
Temurxon naslidin Sulton Ulug‘bek,
Ki, olam k о ‘rmadi sulton aningdek.
Aning abnoi jinsi b о ‘ldi barbod,
Ki davr ahli biridin aylamas yod.
Va lek ul ilm sori topdi chun dast,
K о ‘zi ollinda b о ‘ldi osmon past.
Rasadkim bog‘lamish zebi jahondur,
Jahon ichra yana bir osmondur.
Bilib bu nav’ ilmi osmoniy,
Ki ondin yozdi «Ziji K о ‘ragoniy».
Qiyomatga deganda ahli ayyom,
Yozarlar aning ahkomidan ahkom.

Ulug‘bek hayoti va faoliyati haqida gapirar ekanmiz, buyuk olimning ilmiy
merosini asrlar g‘uboridan tozalab, madaniyatimiz tarixining ulkan va yorqin bir
sahifasini k о ‘zimiz oldiga keltirgan zotlarni ham eslamay ilojimiz y о ‘q. Biz
yuqorida ularni qisman eslab о ‘tdik. Ular orasida Ulug‘bek ilmiy va tarixiy
muhitiga hammadan k о ‘ra keng yondoshib chuqur kirib borgan, Ulug‘bek boshliq
astronomlar maktabi merosini keng k о ‘lamda yoritib bergan zabardast olimlar
borki, Toshmuhammad Qori-Niyoziy va B о ‘riboy Ahmedovlardir. Agar Qori-
Niyoziy bizga Ulug‘bekning о ‘zini kashf qilib bergan b о ‘lsa, B о ‘riboy
Ahmedovning tadqiqotlari ushbu kashfiyotga uzukka q о ‘yilgan k о ‘zdek ajoyib
chiroy baxsh etdi. Ulug‘bek boshlab bergan fayzli ishlarni sovet olimlari va
astronomlari samarali davom ettirmoqdalar.
1928 yilda О ‘zbekistonda astronomik kenglik stansiyasi – observatoriya
tashkil qilinib, unga Ulug‘bek nomi berildi. Qazib topilgan Ulug‘bek rasadxonasi
qoshida 1964 yili Ulug‘bek muzeyi ochildi. 1966 yili Toshkentda О ‘zbekiston
Fanlar akademiyasi qoshida Astronomiya instituti tashkil qilindi. О ‘sha yili
Samarqandda me’morchilik-qurilish instituti ochilib, unga ham Mirzo Ulug‘bek
nomi berildi. Zotan, Ulug‘bek bobomizning о ‘zi ta’riflaganidek, podsholiklar
yemirilib, о ‘tmish dunyo о ‘tib ketmoqda, ammo olimlarning ishi abadul-abad
qolajak. Buyuk alloma Mirzo Ulug‘bek abadiyati ham hamisha shunday
barhayotdir.

XULOSA
Temuriylar davri madaniy hayotini o‘rganish, shu davrda yashagan va ijod
qilgan ijodkorlar, shoirlar, tarixchilar va boshqalarning ijodi va faoliyatini
o‘rganish bevosita o‘sha davrda yashagan tarixchilar tomonidan o‘rganish
boshlangan bo‘lsa, XIX asrda dunyoning ko‘pgina xalqlari tarixchilari tomonidan
bu davr madaniy hayoti tarixini o‘rganishga e’tibor kuchaydi. Bu sohada Mirzo
Ulug‘bek va uning ilmiy faoliyatini o‘rganish alohida o‘rin tutadi.
Mirzo Ulug‘bekning hayoti va faolyatini o‘rganish, uning dunyo ilm-fani va
madaniyati taraqqiyotiga qo‘shgan hissani ko‘rsatib berish O‘zbekiston
Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgan yillarda yanada keng tus oldi, bu
davrda Ulug‘bek hayoti va faoliyati, uning o‘zbek davlatchiligi va ilm faniga
qo‘shgan hissasini o‘rganishga bag‘rishlangan tadqiqotlar amalga oshrilib, ko‘plab
asarlar yaratildi. Ulug‘bekning tug‘ilishidan boshlab barcha hayot yo‘li, uning
davlat boshqaruvidagi siyosati va amalga oshirgan ishlari, Temuriylar davlatining
parchalanib ketishdan saqlab qolish uchun amalga oshirgan harbiy yurishlari,
uning tarix, astronomiya sohalarida amala oshirgan ishlari va barcha erishgan ilmiy
yutuqlari va ularning ahamiyatini ko‘rsatib berishga bag‘rishlangan tadqiqotlar
amalga oshirilish bilan birga ko‘plab asarlar ham yaratildi va Mirzo Ulug‘bek
tomonidan yaratilgan asarlar chop ettirildi.
Mirzo Ulug`bek ilmiy kuzatishlar olib borish va madrasada falakkiyot
ilmidan va’z aytish bilan birga madaniy-maishiy ishlarga ham jiddiy e’tibor
bergan. O’nlab madrasa, xonaqoh, masjid, karvonsaroylar qurdirgan. Oldinroq
boshlangan Bibixonim masjidi, Go’ri amir maqbarasi, Shohi zinda ansamblining
qurilishini nihoyasiga yetkazgan. Ulug`bek haqida yuzlab asarlar mavjudki, ularda
u donishmand faylasuf, adolatli sulton, ijodkor ustoz sifatida madh etiladi. Alisher
Navoiyning «Farhod va Shirin» dostonida «Ulug`bek madhiyasi» degan maxsus
bob mavjud. Х ulosa qilib shuni aytish mumkinki, hamma tabiatshunoslar singari

Mirzo Ulug`bek ham o’z dunyoqarashiga ko’ra, moddiy dunyoning inson ongidan
tashqari va mustaqil mavjudligini, tabiat hodisalarining va butun koinotning,
shubhasiz, o’z qonunlari va qonuniyatlari asosida harakatlanishi va mavjudligini,
shu bilan birga tabiat va jamiyat hodisalarining o’zaro aloqadorligi, ular haqidagi
bilimlar kishilik jamiyatini rivojlantirish yo’lida xizmat qilish zarurligini tushunib
yetgan donishmand mutafakkirdir.

Foydalanilgan adabiyotlar
I. Rahbariy adabiyotlar
• Mirziyoyev Sh. M. – Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta`minlash –
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. -Toshkent.: “O`zbekiston”,
2017.
• Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. –
Тошкент. Ўзбекистон. 2011.
II. Asosiy adabiyotlar.
• Аҳмедов. Б. Улуғбек (Эссе). – Тошкент. 1989
• Аҳмедов. А – Улуғбек ҳаёти ва фаолияти. – Тошкент. 1991.
• Алескеров Ю.И. Обсерватория Улугбека. – Ташкент. Узбекистан.
1979.
• Бронштен В. А., Клавдий Птолемей. - Москва. 1988.
• Бўриев. О – Амир Темур авлодлари. – Тошкент. 1992.
• Муҳаммаджонов. А. Темур ва темурийлар салтанати. Тарихий очерк.
– Тошкент. 1996.
• Низомиддин Шомий. «Зафарнома». – Тошкент.1996
• Улугбек Мухаммад Тарагай. Зижи жадиди Гурагони.«Зидж» Новые
Гурагановы астрономические таблицы //Вступительна статья,
перевод, комментарии и указателиА.А.Ахмедова. Ташкент: Фан, 1994
• Hugh Thurston, Early Astronomy, (New York: Springer-Verlag), p. 194,
ISBN 0-387-94107-X
• Файзиев. Т – Темурийлар шажараси. – Тошкент. “Ёзувчи”. 1995.
• Shamsutdinov R. , Karimov Sh. Vatan tarixi. (XVI-XX asr boshlari).
Birinchi kitob. – Toshkent. “Sharq”. 2010.
• Шалотонин. Б. Город на берегу Зарафшана. “Қизилқум”. – Тошкент.
1999.
• Шамукарамова Ф. Жизнь и творчество Мирзо Улугбека в
историографии XX века. – Мирзо Улуғбекнинг ҳаёти ва ижоди XX аср
тарихшунослигида. - Ташкент. Yangi nashr. 2012.
• Каттаев К. Хожа Аҳрор ва Мирзо Улуғбек муаммолари талқини. –
Самарқанд. 2004.
• Каримов Ғ. Амир Темур ва Улуғбек замондошлари хотирасида. -
Тошкент. Шарқ. 1996.
• Вяткин В.Л. Мирза Улугбек и его обсерватория в Самарканде // Мирза
Улугбек. – Ташкент. 1925.

Ushbu hujjat Mirzo Ulugʻbekning hayoti va faoliyati mavzusida tayyorlangan kurs ishi bõlib mavzu tõliq keng miqyosda ochib berilgan

Sotib olish