Turizm” atamasi tushunchasi va uning shakllanish jarayoni 26 - Tarix - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	35000UZS
Hajmi	5.6MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	13 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Tarix

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

201 Sotish

Turizm” atamasi tushunchasi va uning shakllanish jarayoni 26

Sotib olish

Turizm” atamasi tushunchasi va uning shakllanish jarayoni
1

MUNDARIJA
KIRISH ………………………………………………………………………... 4-6
I-BOB.“TURIZM” TUSHUNCHASINING NAZARIY-HUQUQIY
ASOSLARI VA MOHIYATI ...........................................................................7-18
I.1.“Turizm” atamasining etimologiyasi va fanga kirib kelishi: Konseptual
yondashuvlar ………………………………………………………………….. 7-12
I. 2. Turizmning ijtimoiy-iqtisodiy mazmuni va huquqiy talqini ………..…… 12-18
II-BOB TURIZM FENOMENINING TARIXIY TARAQQIYOTI VA
SHAKLLANISH BOSQICHLAR .................................................................19-38
II.1.Qadimgi va o rta asrlarda sayohatlar madaniyati: Markaziy Osiyo vaʻ
Temuriylar davri …………………………………………………………… 19-26
II.2.XIX-XX asrlarda ommaviy turizmning yuzaga kelishi va klassik
sanoat…………………………………………………………………………..26-32
II.3.Zamonaviy madaniy turizm: muzeylar va arxeologik yodgorliklar manzilgoh
sifatida…………………………………………………………………………32-38
XULOSA ..........................................................................................................39-41
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
ʻ ........................................ 42-43
ILOVALAR......................................................................................................44-45
2

KIRISH
Hozirgi globallashuv va iqtisodiy integratsiya jarayonlari jadallashib
borayotgan sharoitda turizm jahon xo jaligining eng muhim va tez rivojlanayotganʻ
tarmoqlaridan biri sifatida namoyon bo lmoqda. Turizm sohasi nafaqat iqtisodiy
ʻ
foyda keltiruvchi faoliyat turi, balki davlatlar o rtasida madaniy aloqalarni
ʻ
mustahkamlovchi, xalqlar o rtasida o zaro tushunish va hamkorlikni
ʻ ʻ
rivojlantiruvchi muhim ijtimoiy hodisa ham hisoblanadi. Shu sababli turizm
atamasining mazmun-mohiyatini chuqur ilmiy asosda o rganish, uning shakllanish
ʻ
jarayonini tahlil qilish va rivojlanish qonuniyatlarini aniqlash bugungi kunning
dolzarb ilmiy masalalaridan biridir.
Zamonaviy turizm iqtisodiyotning ko plab tarmoqlari bilan chambarchas
ʻ
bog‘liq bo lib, transport, savdo, qurilish, xizmat ko rsatish, madaniyat va sport
ʻ ʻ
sohalarining rivojlanishiga bevosita ta sir ko rsatadi. Jahon amaliyotida turizm
ʼ ʻ
“katta iqtisodiyot” ning ajralmas qismi sifatida qaralib, ko plab mamlakatlarda
ʻ
yalpi ichki mahsulotning muhim ulushini tashkil etadi. Shu jihatdan turizmning
nazariy asoslarini o rganish, ayniqsa uning atamaviy shakllanishi va rivojlanish
ʻ
bosqichlarini ilmiy tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
O zbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida turizmni rivojlantirish
ʻ
davlat siyosatining ustuvor yo nalishlaridan biri sifatida e tirof etildi.
ʻ ʼ
Mamlakatimiz boy tarixiy-madaniy merosi, noyob me moriy obidalari, qadimiy
ʼ
shaharlari va betakror tabiati bilan jahon turizm bozorida katta salohiyatga ega.
Ayniqsa, Samarqand, Buxoro, Xiva kabi tarixiy shaharlar xalqaro miqyosda
mashhur turistik markazlar hisoblanadi. Ushbu salohiyatdan samarali foydalanish
maqsadida so nggi yillarda turizm sohasini rivojlantirishga qaratilgan keng
ʻ
ko lamli islohotlar amalga oshirilmoqda.
ʻ
O zbekistonda turizm — jismoniy shaxslarning doimiy yashash joyidan bir
ʻ
yildan ko p bo lmagan muddatga boshqa joyga sayohat qilishlari bo lib, “Turizm
ʻ ʻ ʻ
to g‘risida” gi qonun (O RQ-549, 2019-yil) bilan tartibga solinadi. Qonun turistik
ʻ ʻ
3

faoliyat, subyektlar, xavfsizlik va davlat tomonidan tartibga solishni belgilab
beradi 1
.
Kurs ishi m avzuning dolzarbligi . Hozirgi kunda turizm sohasi jahon
iqtisodiyotining eng tez rivojlanayotgan tarmoqlaridan biri sifatida alohida
ahamiyat kasb etmoqda. Global miqyosda turizm nafaqat iqtisodiy o sishniʻ
ta minlovchi omil, balki ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlovchi, madaniyatlararo
ʼ
aloqalarni rivojlantiruvchi va xalqlar o rtasida o zaro hamkorlikni kengaytiruvchi
ʻ ʻ
muhim vosita hisoblanadi. Shu jihatdan turizm tushunchasining mazmun-
mohiyatini chuqur o rganish hamda uning shakllanish jarayonini ilmiy asosda
ʻ
tahlil qilish bugungi kun talabiga to liq javob beradi.
ʻ
Zamonaviy sharoitda turizmning rivojlanishi davlatlar iqtisodiy siyosatining
ustuvor yo nalishlaridan biriga aylanib bormoqda. Ayniqsa, rivojlanayotgan
ʻ
mamlakatlarda turizm iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, yangi ish o rinlarini
ʻ
yaratish va hududlar rivojlanishini ta minlashda muhim rol o ynamoqda. Shu
ʼ ʻ
nuqtai nazardan turizm atamasining nazariy asoslarini o rganish, uning shakllanish
ʻ
bosqichlarini aniqlash va rivojlanish qonuniyatlarini tahlil qilish ilmiy va amaliy
jihatdan dolzarb hisoblanadi.
O zbekiston Respublikasida ham turizmni rivojlantirishga katta e tibor
ʻ ʼ
qaratilmoqda. Mamlakatimiz boy tarixiy merosi, noyob madaniy obidalari va
tabiiy resurslari bilan xalqaro turizm bozorida katta salohiyatga ega. Xususan,
Samarqand, Buxoro, Xiva kabi qadimiy shaharlar jahon miqyosida yuksak turistik
ahamiyatga ega bo lib, ularning salohiyatidan samarali foydalanish dolzarb
ʻ
vazifalardan biri hisoblanadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, turizm atamasining nazariy asoslarini
o rganish, uning shakllanish bosqichlarini ilmiy jihatdan tahlil qilish hamda
ʻ
zamonaviy rivojlanish tendensiyalarini aniqlash mazkur kurs ishining dolzarbligini
belgilab beradi. Bu esa o z navbatida turizm sohasini yanada rivojlantirish, uning
ʻ
1
https :// lex . uz / ru / docs
4

iqtisodiy samaradorligini oshirish va milliy turizm salohiyatidan to liqʻ
foydalanishga xizmat qiladi.
Kurs ishi tadqiqotining maqsadi . Mazkur kurs ishining maqsadi — turizm
atamasining mazmun-mohiyatini ilmiy jihatdan asoslash, uning shakllanish va
rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish hamda zamonaviy turizmning nazariy va
amaliy jihatlarini kompleks o rganishdan iborat.
ʻ
Tadqiqotning obyekti. Mazkur kurs ishining tadqiqot obyekti turizm sohasi
bo lib, u o z ichiga sayohat faoliyati, turistik xizmatlar tizimi hamda turizm
ʻ ʻ
infratuzilmasini qamrab oladi. Tadqiqot jarayonida turizmning nazariy asoslari va
uning jamiyat hayotidagi o rni alohida o rganiladi
ʻ ʻ
Kurs ishi ning tuzilishi va hajmi : Mazkur kurs ishining tarkibiy qismi
kirish, 2 bob, 5 bo lim, xulosa hamda ilovalar qismidan iborat. Kurs ishining
ʻ
umumiy hajmi 45 sahifadan iborat.
5

I BOB. “ TURIZM” TUSHUNCHASINING NAZARIY-HUQUQIY
ASOSLARI VA MOHIYATI
I.1. “Turizm” atamasining etimologiyasi va fanga kirib kelishi: konseptual
yondashuvlar
Turizm zamonaviy jamiyatning eng muhim ijtimoiy-iqtisodiy
fenomenlaridan biri hisoblanib, uning ilmiy atama sifatida shakllanishi uzoq tarixiy
davrni o z ichiga oladi. “Turizm” so zining etimologik ildizlari turli tillardagiʻ ʻ
sayohat, aylanma harakat va sarguzasht tushunchalariga borib taqaladi. Ko pgina
ʻ
lingvistik tadqiqotlar shuni ko rsatadiki, bu atama qadimgi yunon tilidagi “tornos”
ʻ
(tornos — doira, aylanma harakat) hamda lotin tilidagi “tornare” (aylanmoq)
fe llaridan kelib chiqqan. Ushbu so zlar keyinchalik roman tillari guruhiga,
ʼ ʻ
xususan, fransuz tiliga «tour» (sayr, aylanib kelish) shaklida o zlashgan
ʻ 2
.
Aynan fransuz tilidagi “tour” so zi XVIII asr oxiri — XIX asr boshlarida
ʻ
ingliz leksikasiga kirib kelib, “tourism” va “tourist” shaklida keng qo llanilishni
ʻ
boshlagan. Ilmiy manbalarda qayd etilishicha, sayohat qilish maqsadida uydan
chiqib, ma lum vaqtdan so ng yana o z doimiy yashash joyiga qaytib kelish
ʼ ʻ ʻ
jarayoni aynan mana shu “aylanma harakat” (tour) mantiqiga asoslanadi 3
. Turizm
atamasining lingvistik tahlili shuni isbotlaydiki, uning dastlabki ma nosi sof
ʼ
iqtisodiy emas, balki ko proq jo g‘rofiy va ijtimoiy xarakterga ega bo lgan.
ʻ ʻ ʻ
Turizm tushunchasining ilmiy va adabiy muomalaga kiritilishi ko pincha
ʻ
XVII-XVIII asrlarda Yevropada zodagon yoshlar o rtasida ommalashgan “Grand
ʻ
Tour” (Buyuk sayohat) an anasi bilan bog‘lanadi. Britaniyalik aristokratlar
ʼ
ta limni yakunlagach, madaniyat va san atni o rganish maqsadida qit a bo ylab,
ʼ ʼ ʻ ʼ ʻ
asosan Fransiya va Italiyaga qator oylar davom etadigan sayohatlarga chiqishgan.
G‘arb olimlari C. Goeldner va J. R. B. Ritchie o zlarining fundamental
ʻ
tadqiqotlarida “Grand Tour” zamonaviy madaniy turizmning ilk prototipi
bo lganini ta kidlashadi
ʻ ʼ 4
.
2
Zorin I.V., Kvartalnov V.A. Энциклопедия туризма. – М.: Финансы и статистика, 2003. – С. 273.
3
Tuxliyev I.S., Hayitboyev R., Safarov B.Sh., Tursunova G.R. Turizm asoslari. O quv qo llanma. – T.: O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
faylasuflari milliy jamiyati, 2014. – B. 12.
4
Goeldner C.R., Ritchie J.R.B. Tourism: Principles, Practices, Philosophies. 12th Edition. – John Wiley & Sons,
2011. – P. 45.
6

“Turist” atamasi adabiyotda ilk bor XIX asr boshlarida rasman qayd etilgan.
Xususan, fransuz yozuvchisi Stendal 1838-yilda o zining “Turist xotiralari”ʻ
(Mémoires d un touriste) nomli asarini nashr ettirgach, bu so z Yevropa bo ylab
ʼ ʻ ʻ
ommalashib ketdi. Shu tariqa, dastlab adabiy-badiiy ma noda, xordiq chiqaruvchi
ʼ
va yangi taassurotlar qidiruvchi shaxsni anglatuvchi ushbu so z asta-sekin iqtisodiy
ʻ
va sotsiologik fanlar lug‘atidan o rin ola boshladi
ʻ 5
.
Turizmning iqtisodiyot va sotsiologiya fanlari kesimida o rganilishi XX asr
ʻ
boshlariga to g ri keladi. Atamaning rasmiy fanga kirib kelishida dastlabki ilmiy
ʻ ʼ
ta riflar sayohatchilarning sarf-xarajatlari va ularning qabul qiluvchi davlat
ʼ
iqtisodiyotiga ta siriga qaratildi. 1910-yilda avstriyalik iqtisodchi Hermann fon
ʼ
Shullern tsu Shrattenxofen turizmga ilk iqtisodiy ta rifni berib, uni xorijliklarning
ʼ
ma lum bir hududga kelishi va u yerda iste molchi sifatida ishtirok etishi bilan
ʼ ʼ
izohlagan edi 6
.
Turizm tushunchasining institutsionalizatsiyasi va uning huquqiy-me yoriy
ʼ
fanga kirib kelishida 1937-yilgi Millatlar Ligasining maxsus qo mitasi yig‘ilishi
ʻ
burilish nuqtasi bo ldi. Aynan shu yerda “xalqaro turist” tushunchasiga rasmiy
ʻ
ta rif berildi. Rus olimi V.A. Kvartalnov ta kidlaganidek, turizm sohasini
ʼ ʼ
terminologik jihatdan tartibga solish orqali olimlar turizmni shunchaki
migratsiyadan (ko chishdan) ajratib olishga erishdilar, ya ni turizmda daromad
ʻ ʼ
topish maqsadi yo qligi va u vaqtinchalik xususiyatga ega ekanligi fanda qat iy
ʻ ʼ
belgilab qo yildi
ʻ 7
.
Turizmning iqtisodiyot va sotsiologiya fanlari kesimida o rganilishi XX asr
ʻ
boshlariga to g‘ri keladi. Atamaning rasmiy fanga kirib kelishida dastlabki ilmiy
ʻ
ta riflar sayohatchilarning sarf-xarajatlari va ularning qabul qiluvchi davlat
ʼ
iqtisodiyotiga ta siriga qaratildi. 1910-yilda avstriyalik iqtisodchi Hermann fon
ʼ
Shullern tsu Shrattenxofen turizmga ilk iqtisodiy ta rifni berib, uni xorijliklarning
ʼ
5
Mamatqulov M.X., Bektemirov A.B. Xalqaro turizm. – T.: Moliya, 2009. – B. 23.
6
Aleksandrova A.Yu. Международный туризм. Учебник. – М.: Аспект Пресс, 2002. – С. 18.
7
Kvartalnov V.A. Туризм: Учебник. – М.: Финансы и статистика, 2002. – С. 34.
7

ma lum bir hududga kelishi va u yerda iste molchi sifatida ishtirok etishi bilanʼ ʼ
izohlagan edi 8
.
Turizm tushunchasining institutsionalizatsiyasi va uning huquqiy-me yoriy
ʼ
fanga kirib kelishida 1937-yilgi Millatlar Ligasining maxsus qo mitasi yig‘ilishi
ʻ
burilish nuqtasi bo ldi. Aynan shu yerda “xalqaro turist” tushunchasiga rasmiy
ʻ
ta rif berildi. Rus olimi V.A. Kvartalnov ta kidlaganidek, turizm sohasini
ʼ ʼ
terminologik jihatdan tartibga solish orqali olimlar turizmni shunchaki
migratsiyadan (ko chishdan) ajratib olishga erishdilar, ya ni turizmda daromad
ʻ ʼ
topish maqsadi yo qligi va u vaqtinchalik xususiyatga ega ekanligi fanda qat iy
ʻ ʼ
belgilab qo yildi
ʻ 9
.
Zamonaviy ilm-fanda turizm atamasiga nisbatan bir qancha konseptual
yondashuvlar mavjud bo lib, ular orasida G‘arb maktabi vakillari tomonidan ilgari
ʻ
surilgan tizimli yondashuv (system approach) alohida ajralib turadi. Ushbu
yondashuvning asosiy ma nosi shundaki, turizm shunchaki yakka tartibdagi biznes
ʼ
turi emas, balki mustaqil, ammo bir-biriga qat iy tobe bo lgan elementlar
ʼ ʻ
yig‘indisidir. Ingliz olimlari C. Cooper va J. Fletcher turizmni to rtta asosiy
ʻ
elementdan iborat murakkab tizim sifatida tahlil qiladilar: talab (turistlar
motivatsiyasi), tranzit yo nalishlar (logistika va xavfsizlik), qabul qiluvchi
ʻ
manzilgoh (destinatsiya va meros obyektlari) hamda turizm industriyasi (ta minot
ʼ
zanjiri) 10
.
Mazkur tizimli yondashuvni yanada takomillashtirgan yana bir yirik G‘arb
olimi N. Leyper (Neil Leiper) turizmni “Geofazoviy tizim” sifatida baholaydi.
Uning e tirof etishicha, turizm atamasi aslida turist, turoperator va u boradigan joy
ʼ
o rtasidagi ma lumot, mablag‘ va madaniyat almashinuvi jarayonidir
ʻ ʼ 11
. Bu esa
turizm – oddiygina mexanik joy o zgartirish emas, balki murakkab ijtimoiy-
ʻ
iqtisodiy jarayon ektoanligini isbotlaydi.
8
Aleksandrova A.Yu. Международный туризм. Учебник. – М.: Аспект Пресс, 2002. – С. 18.
9
Kvartalnov V.A. Туризм: Учебник. – М.: Финансы и статистика, 2002. – С. 34.
10
Cooper C., Fletcher J. va boshq. Tourism: Principles and Practice. – Pearson Education, 2008. – P. 15-18.
11
Leiper N. The framework of tourism: Towards a definition of tourism... // Annals of Tourism Research. – 1979. –
Vol. 6. – P. 390.
8

Shuningdek, xorijlik iqtisodchi va sotsiologlar D. Weaver va L. Lawton
turizm tushunchasiga mutlaqo boshqa rakursdan – sotsio-ekologik yondashuv
asosida baho beradilar. Ular turizmni o ziga xos “ekotizim” (ecosystem) sifatidaʻ
talqin qilib, uning negizida insonlarning yangi madaniyat, yot muhit va tabiat bilan
o zaro ta siri yotishini ilmiy asoslab berganlar. Ularning fikricha, turizmning
ʻ ʼ
markaziy mohiyati bu — “Mezbon va Mehmon” (Host and Guest) o rtasidagi
ʻ
ijtimoiy munosabatlardir 12
.
Sayohatchi yangi manzilgohga borganda nafaqat o z pulini sarflaydi, balki
ʻ
mahalliy madaniyatdan oziqlanadi, o z navbatida o zining dunyoqarashini ham
ʻ ʻ
mahalliy aholiga qoldirib ketadi. Xulosa qilib aytganda, G‘arb maktabining bu
yondashuvlari turizm atamasini quruq savdo-sotiq yoki biznes doirasidan olib
chiqib, uni jamiyatlarni o zgartiruvchi, xalqlar o rtasida madaniy ko prik
ʻ ʻ ʻ
yaratuvchi va mintaqalarni iqtisodiy faollashtiruvchi global sotsiologik fenomen
sifatida qabul qilishga ilmiy zamin yaratadi 13
.
MDH va post-sovet hududi olimlarining turizmga doir konseptual
yondashuvlari o ziga xos ilmiy an analarga ega. Bu maktab vakillari, asosan,
ʻ ʼ
turizmning ijtimoiy-madaniy muassasa sifatidagi mohiyatiga urg‘u beradilar. Rus
turizmologiyasining yirik vakillari I.V. Zorin va V.A. Kvartalnovlar o zlarining
ʻ
fenomenologik yondashuvlarida turizmni “shaxsning jismoniy va ma naviy
ʼ
kuchlarini tiklashga qaratilgan erkin vaqt faoliyati” sifatida talqin etishadi 14
.
Bundan tashqari, fanda “institutsional yondashuv” ham keng tarqalgan
bo lib, unga ko ra turizm turli korxona va tashkilotlar (mehmonxonalar, transport
ʻ ʻ
kompaniyalari, turistik agentliklar) hamkorligining mahsuli hisoblanadi.
A.Y.Aleksandrovaning fikricha, atamaning zamonaviy talqini globallashuv
jarayonlari bilan bevosita bog‘liq bo lib, bugungi kunda turizm xalqaro
ʻ
munosabatlarni shakllantiruvchi va xalqlar o rtasida tinchlik elchisi vazifasini
ʻ
bajaruvchi “yumshoq kuch” (soft power) vositasiga aylanib ulgurgan 15
.
12
Weaver D., Lawton L. Tourism Management. 5th Edition. – Wiley, 2014. – P. 24-26.
13
Richards G. Cultural Tourism: Global and Local Perspectives. – Routledge, 2007. – P. 31.
14
Zorin I.V., Kvartalnov V.A. Энциклопедия туризма . – М ., 2003. – С . 275.
15
Aleksandrova A.Yu. Международный туризм. – М.: Аспект Пресс, 2002. – С. 25.
9

O zbekiston ilmiy tadqiqotlarida turizm tushunchasining o rganilishi asosanʻ ʻ
Milliy iqtisodiyot va mintaqaviy boshqaruv ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda
shakllandi. Mahalliy olimlardan I.S.Tuxliyev turizmni mamlakatning eksport
salohiyatini oshiruvchi hamda aholi bandligini ta minlovchi strategik tarmoq
ʼ
sifatida baholaydi 16
. O zbek olimlarining konseptual yondashuvlarida asosiy urg u
ʻ ʼ
— Buyuk Ipak yo li merosi va madaniy-tarixiy resurslarni iqtisodiy aylanmaga
ʻ
kiritishga qaratilgan.
Buxoro turizm maktabining yirik vakili professor B.N. Navro z-Zoda
ʻ
“turistik manzilgoh” (destinatsiya) tushunchasini mahalliy sharoitda ilmiy jihatdan
asoslab, turizm fani lug atiga O zbekiston tarixiy obidalari va madaniy
ʼ ʻ
obyektlarini boshqarishga doir yangi talqinlarni olib kirdi. Uning konseptual
yondashuviga ko ra, turizm hududning nafaqat iqtisodiy, balki o ziga xos brendini
ʻ ʻ
va imijini yaratuvchi ijtimoiy-psixologik omil hamdir 17
.
Zamonaviy mahalliy va xorijiy olimlar turizm atamasini o rganishda
ʻ
madaniy meros obyektlari va ularni boshqarish tizimining o rniga alohida e tibor
ʻ ʼ
qaratmoqdalar. Xususan, fanda “Muzeylashtirish” (museification) va turizmning
integratsiyasi yangi konseptual yondashuvni yuzaga keltirdi. Ushbu yondashuvga
ko ra, muzeylar va arxeologik yodgorliklar shunchaki eksponatlar saqlanadigan
ʻ
passiv bino emas, balki turistlarni bevosita jalb qiluvchi va hududning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishiga hissa qo shuvchi faol turistik destinatsiya (manzilgoh)
ʻ
hisoblanadi 18
. Bu tushuncha boy tarixga ega mintaqalarda, jumladan,
O zbekistonda madaniy turizm nazariyasining fundamental asosini tashkil etadi.
ʻ
Turizm endilikda sayohatchiga o tmish bilan interaktiv muloqot qilish imkonini
ʻ
beruvchi yirik madaniy menejment tizimi sifatida talqin qilinmoqda.
O zbekiston ilmiy tadqiqotlarida turizm tushunchasining o rganilishi milliy
ʻ ʻ
iqtisodiyot va mintaqaviy boshqaruv ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda shakllandi.
Buxoro turizm maktabining yirik vakili professor B.N.Navro z-Zoda “turistik
ʻ
manzilgoh” tushunchasini mahalliy sharoitda ilmiy jihatdan asoslab, turizm fani
16
Tuxliyev I.S., va boshq. Turizm asoslari. O quv qo llanma. – T., 2014. – B. 28.
ʻ ʻ
17
Navro z-Zoda B.N. Turistik manzilgohlar menejmenti. – Buxoro, 2007. – B. 15.
ʻ
18
Richards G. Cultural Tourism: Global and Local Perspectives. – Routledge, 2007. – P. 112.
10

lug‘atiga O zbekiston tarixiy obidalari va madaniy obyektlarini boshqarishga doirʻ
yangi talqinlarni olib kirdi. Uning konseptual yondashuviga ko ra, turizm
ʻ
hududning nafaqat iqtisodiy, balki o ziga xos brendini va imijini yaratuvchi
ʻ
ijtimoiy-psixologik omil hamdir 19
. Mahalliy olimlardan I.S.Tuxliyev esa turizmni
mamlakatning eksport salohiyatini oshiruvchi hamda milliy merosimizni jahonga
tanituvchi strategik tarmoq sifatida baholaydi 20
.
Yuqoridagi konseptual yondashuvlar va etimologik tahlillarni umumlashtirib
aytish mumkinki, “turizm” atamasi fanda yagona dogmatik ta rifga ega emas.
ʼ
Atamaning kelib chiqishi va uning fanga kirib kelish xronologiyasi shuni
ko rsatadiki, u muayyan bir xalqning emas, balki butun insoniyat sivilizatsiyasi
ʻ
taraqqiyotining qonuniy mahsulidir. Sayohatchilarning madaniy ehtiyojlari ortib
borishi bilan turizm tushunchasi ham kengayib, o z ichiga yangi fan sohalarini
ʻ
qamrab olmoqda. Bu esa atamaning xalqaro huquqiy va me yoriy jihatdan qanday
ʼ
mustahkamlanganini ishimizning keyingi bo limida chuqurroq tahlil qilishni
ʻ
taqozo etadi.
I.2 Turizmning ijtimoiy-iqtisodiy mazmuni va huquqiy talqini
Turizm o zining mohiyatiga ko ra nafaqat bo sh vaqtni o tkazish shakli,
ʻ ʻ ʻ ʻ
balki jamiyat hayotining barcha jabhalariga kirib boruvchi yirik ijtimoiy-iqtisodiy
tizimdir. Iqtisodiy nuqtai nazardan, turizm – bu moddiy va nomoddiy xizmatlar
ishlab chiqarish, taqsimlash va iste mol qilish jarayonlarini o zida mujassam etgan
ʼ ʻ
murakkab tarmoqlar majmuasi hisoblanadi. Turizm iqtisodiyotda o ziga xos
ʻ
“multiplikator effekti” ni hosil qiladi. O zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-
ʻ
muhitni muhofaza qilish va iqlim o zgarishi vazirligi huzuridagi Turizm
ʻ
qo mitasining rasmiy ma lumotlariga ko ra, bitta turistning tashrifi o rtacha 7-8 ta
ʻ ʼ ʻ ʻ
yondosh sohalarda (transport, ovqatlanish, esdalik sovg‘alari ishlab chiqarish,
muzeylar) yangi ish o rinlari yaratilishiga va daromad shakllanishiga olib keladi
ʻ 21
.
19
Navro z-Zoda B.N. Turistik manzilgohlar menejmenti. – Buxoro, 2007. – B. 15.
ʻ
20
Tuxliyev I.S., va boshq. Turizm asoslari. O quv qo llanma. – T., 2014. – B. 32.
ʻ ʻ
21
O zbekiston Respublikasi Turizm qo mitasi rasmiy veb-sayti. – Elektron manba:
ʻ ʻ https://uzbektourism.uz
(Murojaat vaqti: 2024-yil).
11

Turizmning ijtimoiy mazmuni esa shaxsning ma naviy-ruhiy kamoloti bilanʼ
bevosita bog‘liq. Sayohatchi o z doimiy yashash joyidan tashqariga chiqish orqali
ʻ
yangi bilimlarni o zlashtiradi, o zining intellektual va madaniy salohiyatini
ʻ ʻ
oshiradi. Ijtimoiy fanlarda turizmning eng muhim funksiyalaridan biri sifatida
insonning jismoniy va asab-psixologik kuchlarini qayta tiklash (rekreatsiya) hamda
madaniy qadriyatlarni avloddan-avlodga uzatish jarayoni e tirof etiladi
ʼ 22
.
Turizmning ijtimoiy-huquqiy asosi bevosita insonning fundamental va
ajralmas huquqlari bilan mustahkamlangan. Birlashgan Millatlar Tashkilotining
(BMT) rasmiy portalida e lon qilingan “Inson huquqlari umumjahon
ʼ
deklaratsiyasi” ning 24-moddasida har bir inson dam olish va bo sh vaqtga, shu
ʻ
jumladan ish vaqtini oqilona qisqartirish hamda haq to lanadigan davriy ta tillarga
ʻ ʼ
ega bo lish huquqi qat iy belgilab qo yilgan
ʻ ʼ ʻ 23
. Bu norma xalqaro ommaviy
turizmning rivojlanishi uchun asosiy yuridik baza bo lib xizmat qiladi.
ʻ
Milliy qonunchiligimizda ham erkin harakatlanish va madaniy merosdan
foydalanish huquqi oliy darajada kafolatlangan. Xususan, O zbekiston
ʻ
Respublikasi Qonunchilik ma lumotlari milliy bazasida (Lex.uz) keltirilgan yangi
ʼ
tahrirdagi Konstitutsiyamizning 32-moddasida O zbekiston Respublikasi hududida
ʻ
qonuniy asoslarda bo lib turgan har kimga erkin harakatlanish huquqi
ʻ
kafolatlanishi qayd etilgan bo lsa, 42-moddada har kimning munosib dam olish
ʻ
huquqi mustahkamlangan 24
. Konstitutsiyaviy normadagi ushbu qoidalar
fuqarolarning mamlakat bo ylab ichki turizmini tashkil etishining huquqiy
ʻ
kafolatidir.
Turizm va unga oid atamalarning xalqaro miqyosdagi rasmiy va yagona
talqini BMTning Butunjahon turizm tashkiloti (UN Tourism, sobiq UNWTO)
tomonidan ishlab chiqilgan va xalqaro huquq doirasida qo llaniladi. Tashkilotning
ʻ
rasmiy glossariysiga ko ra, “sayohat” (travel) va “turizm” (tourism) tushunchalari
ʻ
yuridik jihatdan farqlanadi. Sayohat – maqsadidan qat i nazar harakatlanishni
ʼ
22
Aliyeva M.T. Turizm iqtisodiyoti. Darslik. – T.: Moliya, 2004. – B. 34.
23
BMTning "Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi". BMT rasmiy sayti. – Elektron manba:
https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights
24
O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi // Qonunchilik ma lumotlari milliy bazasi, 01.05.2023-y. – Elektron
ʻ ʼ
manba: https://lex.uz/docs/6445145
12

bildiradi, turizm esa sayohatning iqtisodiy-huquqiy mezonlarga bo ysunadiganʻ
shaklidir.
UN Tourism xalqaro standartlariga muvofiq, “Turizm” – insonlarning o z
ʻ
odatiy muhitidan tashqaridagi joylarga dam olish, ish yoki boshqa maqsadlarda 24
soatdan kam bo lmagan, biroq ketma-ket bir yildan oshmagan muddatga borishi va
ʻ
vaqtincha bo lishi jarayonidir. Xalqaro statistikada sayohatchilar tashrif vaqtiga
ʻ
qarab qat iy ikki toifaga ajratiladi:
ʼ “Turistlar” (tashrif buyurgan joyda kamida bir
tunab qoluvchi shaxslar) va “Ekskursantlar” (tunab qolmasdan, 24 soat ichida,
odatda madaniy yoki ta lim maqsadida kelib ketuvchilar)
ʼ 25
. Bu ta riflar butun ʼ
dunyoda bojxona va migratsiya qonunchiligining asosi hisoblanadi.
Turizmning huquqiy talqinida madaniy turizm, meros obyektlari va
muzeylarni tartibga soluvchi maxsus xalqaro me yoriy hujjatlar mavjud. Tarixiy
ʼ
shaharlar va muzeylar asosiy turistik destinatsiya (manzilgoh) sifatida namoyon
bo lar ekan, ulardan foydalanish qoidalari YUNESKO (UNESCO) va Xalqaro
ʻ
Muzeylar Kengashi (ICOM) konvensiyalari bilan himoya qilinadi. YUNESKOning
rasmiy portalida keltirilgan “Butunjahon merosi konvensiyasi” ga ko ra, tarixiy
ʻ
yodgorliklarni turizm maqsadida ishlatish ularning aslligiga va xavfsizligiga daxl
qilmasligi qat iy belgilangan
ʼ 26
.
Shuningdek, ICOMning rasmiy veb-saytida e lon qilingan “Muzeylar uchun
ʼ
axloq kodeksi” (Code of Ethics for Museums) me yorlariga ko ra, muzey
ʼ ʻ
muassasalari shunchaki sayyohlar hisobidan daromad ko ruvchi tijorat markazi
ʻ
emas, balki jamiyatning intellektual boyligini oshiruvchi madaniy-ma rifiy muhit
ʼ
hisoblanadi 27
. Xalqaro huquq nuqtayi nazaridan, har qanday turistik faoliyat
obyektning “qabul qilish imkoniyati” (carrying capacity) doirasidan chiqib
ketmasligi va mahalliy aholining ijtimoiy muhitiga putur yetkazmasligi shart.
Xalqaro normalar bilan bir qatorda, O zbekiston Respublikasida ham turizm
ʻ
sohasini tartibga soluvchi va himoya qiluvchi mustahkam milliy huquqiy baza
25
UN Tourism (World Tourism Organization) Glossary of tourism terms. – Elektron manba:
https://www.unwto.org/glossary-tourism-terms
26
UNESCO World Heritage Centre. Tourism Programme. – Elektron manba: https://whc.unesco.org/en/tourism/
27
ICOM Code of Ethics for Museums. International Council of Museums rasmiy sayti. – Elektron manba:
https://icom.museum/en/resources/standards-guidelines/code-of-ethics/
13

yaratilgan bo lib, uning asosi sifatida yangi tahrirda qabul qilingan “Turizmʻ
to g‘risida” gi qonun (O RQ-549-son) xizmat qiladi. Lex.uz qonunchilik bazasida
ʻ ʻ
qayd etilganidek, ushbu qonun respublikamizda turistik faoliyat sohasidagi
munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga soluvchi oliy yuridik hujjatdir.
Qonunning 3-moddasida sohadagi asosiy tushunchalarga yuridik ta rif berilgan.
ʼ
Milliy qonunchiligimizga ko ra,
ʻ Turizm – jismoniy shaxsning doimiy
yashash joyidan vaqtinchalik bo lish joyiga haq to lanadigan faoliyat bilan
ʻ ʻ
shug‘ullanmagan holda jo nab ketishi (sayohat qilishi) hisoblanadi. Qonunda eng
ʻ
muhim tushunchalardan biri – “Turistik resurslar” tushunchasiga ham yuridik
aniqlik kiritilgan bo lib, unga sayyohlarning ehtiyojlarini qondirishga qodir
ʻ
bo lgan tarixiy, madaniy (shu jumladan, muzeylar, san at galereyalari, arxeologik
ʻ ʼ
yodgorliklar), ijtimoiy hamda ma naviy obyektlar kiritilgan
ʼ 28
. Bu normativlar
orqali davlat o zining madaniy merosini turizm bozoriga qonuniy va xavfsiz tarzda
ʻ
olib kiradi.
O zbekiston Respublikasi Prezidentining sohani rivojlantirishga qaratilgan
ʻ
qator farmon va qarorlari, jumladan, e-qaror.gov.uz elektron bazasida ochiq e lon
ʼ
qilingan hujjatlar asosida mamlakatimizda ichki va xalqaro turizm huquqiy
jihatdan eng rag‘batlantiriladigan tarmoqlardan biriga aylandi. Milliy
qonunchiligimiz va xalqaro me yoriy hujjatlarning (UN Tourism va ICOM)
ʼ
qiyosiy tahlili shuni ko rsatadiki, bugungi kunda turizm faqatgina daromad manbai
ʻ
emas, balki qat iy qoidalar va me yorlar bilan boshqariladigan sotsial-huquqiy
ʼ ʼ
tizimdir.
O zbekiston Respublikasi Prezidentining sohani rivojlantirishga qaratilgan
ʻ
qator farmon va qarorlari, jumladan, e-qaror.gov.uz elektron bazasida ochiq e lon
ʼ
qilingan hujjatlar asosida mamlakatimizda ichki va xalqaro turizm huquqiy
jihatdan eng rag‘batlantiriladigan tarmoqlardan biriga aylandi. Milliy
qonunchiligimiz va xalqaro me yoriy hujjatlarning (UN Tourism va ICOM)
ʼ
qiyosiy tahlili shuni ko rsatadiki, bugungi kunda turizm faqatgina daromad manbai
ʻ
28
O zbekiston Respublikasining "Turizm to g risida"gi Qonuni (Yangi tahrir) // Lex.uz – Qonunchilik ma lumotlari
ʻ ʻ ʼ ʼ
milliy bazasi, 19.07.2019-y., 03/19/549/3445-son. – Elektron manba: https://lex.uz/docs/4428097
14

emas, balki qat iy qoidalar va me yorlar bilan boshqariladigan sotsial-huquqiyʼ ʼ
tizimdir.
O zbekistonning yangi tahrirdagi “Turizm to g‘risida” gi qonunining xalqaro
ʻ ʻ
huquq bilan integratsiyalashuvi sohada “barqaror turizm” (sustainable tourism)
tamoyilini milliy darajaga olib chiqdi. Mahalliy olimlarning ta kidlashicha,
ʼ
qonunchilikdagi bu uyg‘unlik tarixiy va arxeologik yodgorliklarni haddan tashqari
tijoratlashtirishdan saqlaydi. YUNESKO konvensiyalari talablariga mos ravishda,
milliy me yorlarimizda ham har bir turistik obyektning ekologik va ijtimoiy
ʼ
yuklamasi (carrying capacity) hisobga olinishi belgilangan 29
. Bu esa, davlatning
turizmdan keladigan iqtisodiy foydani milliy o zlik va madaniy merosni asrash
ʻ
maqsadi bilan muvozanatga keltira olganidan dalolat beradi.
Bundan tashqari, turizmning huquqiy talqinida uning “yumshoq kuch” (soft
power) sifatidagi xususiyati ham muhim ahamiyat kasb etadi. Sayohat
erkinligining kafolatlanishi jamiyatlararo stereotiplarni buzishga, turli elatlar
o rtasida madaniy va ma rifiy ko priklar qurishga yordam beradi. Shu ma noda,
ʻ ʼ ʻ ʼ
xalqaro huquq turizmni nafaqat iqtisodiy tranzaksiya, balki xalqlar o rtasida
ʻ
tinchlik va bag‘rikenglikni targ‘ib qiluvchi asosiy vosita sifatida e tirof etadi
ʼ 30
.
Birinchi bob bo yicha yakuniy xulosa o rnida qayd etish mumkinki,
ʻ ʻ
“turizm” atamasi tilshunoslikda maishiy so z sifatida paydo bo lgan kundan
ʻ ʻ
boshlab, to yirik xalqaro huquqiy doiraga kiritilib, davlat iqtisodiyotining eng
daromadli drayverlaridan biriga aylanguniga qadar ulkan evolyutsion yo lni bosib
ʻ
o tdi. Nazariy, iqtisodiy va huquqiy yondashuvlarning xilma-xilligi turizmning
ʻ
insoniyat hayotidagi beqiyos va fundamental o rnini tasdiqlaydi. C. Cooper hamda
ʻ
D. Weaver kabi xorij olimlarining “tizimli” va “sotsio-ekologik” yondashuvlari
turizmning shunchaki sayohat emas, balki murakkab geofazoviy ekotizim
ekanligini isbotlab berdi.
O zbekiston sharoitida ushbu nazariy asoslar bevosita mamlakatning boy
ʻ
tarixiy-madaniy salohiyati bilan bog‘lanadi. Atamaning nazariy mazmuni,
29
Navro z-Zoda B.N. Turistik manzilgohlar menejmenti. – Buxoro, 2007. – B. 88.
ʻ
30
Aleksandrova A.Yu. Международный туризм. – М.: Аспект Пресс, 2002. – С. 112.
15

sotsiologik negizi va qat iy huquqiy asoslari aniqlangach, uning tarixiy shakllanishʼ
xronologiyasini bevosita amaliyotda ko rib chiqish mantiqiy ehtiyojga aylanadi.
ʻ
Zero, turizm qonuniyatlari va nazariyasi quruqlikda emas, balki aniq tarixiy
jarayonlar va hududlar negizida shakllangan. Ayniqsa, Markaziy Osiyo va hozirgi
O zbekiston hududida turizm tamoyillari (mehmondo stlik, karvonsaroylar
ʻ ʻ
xizmati, madaniyatlar almashinuvi) qanday amaliy bosqichlarni va evolyutsiyani
bosib o tganini tadqiq etish muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi
ʻ 31
.
Shu sababli, tadqiqotimizning keyingi bosqichida turizm fenomenining
G arb va Sharq sivilizatsiyalarida shakllanish tarixi, Buyuk Ipak yo lidagi ilk
ʼ ʻ
sayohatlardan tortib to Tomas Kukning ommaviy turizm industriyasigacha bo lgan
ʻ
yo li batafsil tahlil qilinadi. Ushbu ijtimoiy-tarixiy va amaliy jarayonlar
ʻ
ishimizning navbatdagi ikkinchi bobida chuqur va atroflicha yoritib beriladi.
Turizmning ijtimoiy-huquqiy mazmunini to liq yoritishda uning xalqaro
ʻ
madaniy diplomatiyadagi o rnini ham alohida ta kidlash zarur. Siyosatshunoslik va
ʻ ʼ
xalqaro munosabatlar nazariyasida turizm davlatlarning o ziga xos “yumshoq
ʻ
kuchi”(soft power) instituti sifatida qabul qilinadi. Amerikalik olim Jozef Nay
(Joseph Nye) tomonidan kiritilgan ushbu tushunchaga ko ra, davlat xalqaro
ʻ
maydonda o z maqsadlariga harbiy yoki iqtisodiy bosim orqali emas, balki o z
ʻ ʻ
madaniyati, qadriyatlari va jozibadorligi bilan erishishi eng samarali usuldir 32
.
Aynan turizm industriyasi ushbu jozibadorlikni namoyish etishning tayanch
vositasi hisoblanadi. O zbekiston misolida oladigan bo lsak, ziyorat va madaniy
ʻ ʻ
turizm orqali mamlakatimiz xalqaro maydonda o zining boy islomiy merosi va
ʻ
bag‘rikenglik an analarini dunyo hamjamiyatiga to g‘ridan-to g‘ri namoyish
ʼ ʻ ʻ
etmoqda.
Bundan tashqari, turizmning zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy yondashuvlari
Birlashgan Millatlar Tashkilotining “2030-yilgacha bo lgan davrda Barqaror
ʻ
Rivojlanish Maqsadlari” (Sustainable Development Goals - SDG) bilan bevosita
integratsiyalashgan. UN Tourism tashkilotining xalqaro hisobotlariga ko ra, turizm
ʻ
31
Tuxliyev I.S., va boshq. Turizm asoslari. – T., 2014. – B. 55-57.
32
Nye J.S. Soft Power: The Means to Success in World Politics. – New York: PublicAffairs, 2004. – P. 15-18.
16

industriyasi bevosita uchta global maqsadga xizmat qiladi: 8-maqsad (Munosib ish
o rinlari va iqtisodiy o sish), 11-maqsad (Barqaror shaharlar va hamjamiyatlar)ʻ ʻ
hamda 12-maqsad (Mas uliyatli iste mol va ishlab chiqarish)
ʼ ʼ 33
. Xususan, tarixiy
obidalarimiz va muzeylarimizni asrab-avaylagan holda ulardan iqtisodiy foyda
ko rish — bevosita ushbu barqarorlik tamoyillarining amaliy ifodasidir. Bu shuni
ʻ
anglatadiki, turizmning huquqiy va iqtisodiy asosi qisqa muddatli foydaga emas,
balki kelajak avlodlar oldidagi madaniy mas uliyatga tayanadi.
ʼ
Turizmning ushbu global va zamonaviy talqinlari o zining ildizlarini uzoq
ʻ
o tmishdagi Sharq va G‘arb falsafasidan oladi. Xususan, Markaziy Osiyo
ʻ
mutafakkirlari sayohatni (arabcha “ rihla” ) faqatgina savdo vositasi emas, balki
ilm izlash va dunyoni anglashning asosiy yo li deb bilganlar. Ijtimoiy fanlar nuqtai
ʻ
nazaridan, qadimgi sayyohlar — elchilar, savdogarlar va ulamolar bugungi global
turizmning ilk tamal toshini qo ygan ijtimoiy qatlam hisoblanadi.
ʻ
II BOB TURIZM FENOMENINING TARIXIY TARAQQIYOTI VA
SHAKLLANISH BOSQICHLAR
II.1. Qadimgi va o rta asrlarda sayohatlar madaniyati: Markaziy Osiyo
ʻ
va Temuriylar davri
33
Tourism and the Sustainable Development Goals – Journey to 2030. – Madrid: UNWTO, 2017. – P. 22-25.
17

Turizmning ijtimoiy-iqtisodiy fenomen sifatida shakllanishi qadimgi
sivilizatsiyalar va ularning o zaro aloqalari bilan bevosita bog‘liqdir. Jahon tarixidaʻ
sayohatlarning dastlabki ko rinishlari ko proq harbiy, savdo va diniy ehtiyojlar
ʻ ʻ
tufayli yuzaga kelgan bo lsa-da, Markaziy Osiyo hududida harakatlanish
ʻ
madaniyati o ziga xos tarzda namoyon bo ldi. Miloddan avvalgi I ming yillikda
ʻ ʻ
mintaqamizda ko chmanchi va o troq aholining yonma-yon yashashi o ziga xos
ʻ ʻ ʻ
iqtisodiy-madaniy almashinuvlarni talab etar edi. Qadimgi Baqtriya, Xorazm va
So g‘diyona davlatlari o rtasidagi doimiy aloqalar mintaqada sayohat qilishning
ʻ ʻ
dastlabki ko nikmalarini shakllantirdi
ʻ 34
.
Ayniqsa, Qadimgi Farg‘ona (Davan davlati) mintaqasi o zining “samoviy
ʻ
tulporlari” , boy hunarmandchiligi va dehqonchilik madaniyati bilan antik davr
sayohatchilari, elchilari va savdogarlarining diqqat markazida bo lgan. Xitoy
ʻ
manbalarida, xususan, sayyoh va elchi Chjan Syan xotiralarida Farg‘ona
vodiysining o ziga xos tabiati va shaharlari haqida qoldirilgan ma lumotlar
ʻ ʼ
mintaqaga bo lgan xalqaro qiziqishni oshirgan. Bu davrdagi sayohatlar hozirgi
ʻ
tushunchadagi “turizm” bo lmasa-da, harakatlanish uchun zarur bo lgan
ʻ ʻ
yo nalishlar va dastlabki xavfsizlik choralarining paydo bo lishiga xizmat qilgan
ʻ ʻ 35
.
Sayohatchilarning xavfsizligini ta minlash, ularga yo l ko rsatish va ot-
ʼ ʻ ʻ
ulovlar bilan ta minlash kabi xizmatlar xalqimizda qadimdan qadriyat darajasiga
ʼ
ko tarilgan. Sayohat va harakatlanish ehtiyojining ortishi joylarda o ziga xos
ʻ ʻ
xizmat ko rsatish madaniyatini — ilk “mehmondo stlik sanoati” ni yuzaga keltira
ʻ ʻ
boshladi. Bu davrda yo lovchilar asosan daryo o zanlari, quduqlar va yirik vohalar
ʻ ʻ
bo ylab harakatlanishgan bo lib, bu marshrutlar keyinchalik insoniyat tarixidagi
ʻ ʻ
eng yirik transmilliy tarmoqning asosi bo lib xizmat qildi.
ʻ
Markaziy Osiyoda, xususan, O zbekiston hududida turizm
ʻ
infratuzilmasining haqiqiy prototipi Buyuk Ipak yo lining shakllanishi bilan
ʻ
bevosita bog‘liqdir. Miloddan avvalgi II asrdan to milodiy XVI asrgacha Xitoydan
tortib to O rta Yer dengizigacha cho zilgan bu qadimiy yo l nafaqat savdo
ʻ ʻ ʻ
34
Xo jayev A. Buyuk Ipak yo li: shakllanishi va taraqqiyoti. – T.: O zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2007. – B.24.
ʻ ʻ ʻ
35
Asqarov A. O zbekiston xalqlari tarixi. – T.: Fan, 1993. – B. 112.
ʻ
18

tarmog‘i, balki Sharq va G‘arb madaniyatlarini bog‘lovchi ulkan axborot va
elchilik ko prigi vazifasini bajargan. Iqtisodchi olimlar ta kidlaganidek, Buyukʻ ʼ
Ipak yo li insoniyat tarixidagi ilk transqit aviy turizm marshrutidir
ʻ ʼ 36
.
Ushbu ulkan tranzit yo nalishi xizmat ko rsatish sohasida ulkan inqilobni
ʻ ʻ
yuzaga keltirdi. Yo l bo ylab har 30-40 chaqirimda (bir kunlik yo l) maxsus
ʻ ʻ ʻ
bekatlar — karvonsaroylar va rabotlar barpo etilgan. Karvonsaroylar zamonaviy
mehmonxona, restoran va xavfsizlik tizimlarini o zida mujassam etgan mukammal
ʻ
majmualar bo lgan. Ular hujralar (yashash xonalari), otxonalar, quduqlar va
ʻ
omborxonalardan iborat bo lib, sayohatchilar va ularning mulki uchun yuqori
ʻ
darajadagi xavfsizlikni ta minlagan. Ba zi yirik karvonsaroylarda tabiblar xonasi,
ʼ ʼ
hammomlar va hatto tilmochlar (tarjimonlar) faoliyat yuritgani qadimiy
mehmondo stlik sanoatining qanchalik rivojlanganini ko rsatadi
ʻ ʻ 37
.
Mintaqamiz hududida olib borilgan arxeologik izlanishlar, jumladan,
vohalardagi turli qadimiy manzilgohlar va yodgorliklar tizimi (masalan, Oqtom
arxeologik yodgorligi kabi qadimiy tepaliklar va mudofaa inshootlari qoldiqlari)
shuni ko rsatadiki, qadimiy sayohatchilar marshrutlari doimiy ravishda davlat
ʻ
muhofazasida bo lgan. Ipak yo lining asosiy tarmoqlari Farg‘ona, Toshkent,
ʻ ʻ
Samarqand va Buxoro orqali o tgan bo lib, bu shaharlarning yirik kosmopolit
ʻ ʻ
markazlarga aylanishiga va asrlar o tib jahon sayyohlarining asosiy destinatsiyasi
ʻ
(manzilgohi) bo lib shakllanishiga zamin yaratgan.
ʻ
Markaziy Osiyodagi sayohatlar tarixini o rganar ekanmiz, islom dinining
ʻ
kirib kelishi va uning jamiyat hayotidagi o rni turizm turlarini keskin
ʻ
ko paytirganiga guvoh bo lamiz. O rta asrlarda sayohatning mutlaqo yangi
ʻ ʻ ʻ
sotsiologik turlari — “Rihla” (ilm izlab safarga chiqish) va ziyorat (Haj amali
hamda muqaddas qadamjolarga sayohat) keng ommalashdi. Diniy bag‘rikenglik va
islomiy qadriyatlar mintaqamizda “mehmon ataoyi xudo” tushunchasini
shakllantirdi, bu esa sayohatchilarga tekin yashash va ovqatlanish imkonini
beruvchi ijtimoiy qoidalarni yuzaga keltirdi 38
.
36
Tuxliyev I.S., va boshq. Turizm asoslari. – T., 2014. – B. 48.
37
Pugachenkova G.A. O rta Osiyo san ati va me morchiligi tarixi. – T.: San at, 1999. – B. 65.
ʻ ʼ ʼ ʼ
38
Navro z-Zoda B.N. Turistik manzilgohlar menejmenti. – Buxoro, 2007. – B. 31.
ʻ
19

Ilm-fan va Islom renessansi davrida (IX-XII asrlar) Al-Xorazmiy, Ahmad
Farg oniy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino kabi qomusiy olimlarning ilmiyʼ
izlanishlar olib borish, noyob qo lyozmalarni qidirib topish va turli hukmdorlar
ʻ
saroylarida xizmat qilish maqsadida uzoq muddatli sayohatlarga chiqishlari an ana
ʼ
tusiga kirdi. Bu jarayon zamonaviy ma nodagi “ta lim va ilmiy turizm” ning ilk
ʼ ʼ
ko rinishlari edi. Sharq mutafakkirlari nafaqat sayohat qilishgan, balki o zlari
ʻ ʻ
borgan joylarning jo g‘rofiyasi, iqlimi, madaniyati haqida yirik ilmiy asarlar yozib
ʻ
qoldirishgan.
Shuningdek, so fiylik tariqatlari (Yassaviya, Naqshbandiya) vakillarining
ʻ
o lkalar bo ylab tinimsiz harakatlanishi ijtimoiy qatlamlar o rtasida axborot
ʻ ʻ ʻ
almashinuvini ta minlagan. Tasavvuf vakillari uchun qurilgan xonaqohlar
ʼ
karvonsaroylarga muqobil ravishda ruhiy sokinlik va boshpana beruvchi o ziga xos
ʻ
ijtimoiy obyetlar (hozirgi ma nodagi xostellar va rekreasiya markazlari) vazifasini
ʼ
o tagan
ʻ 39
. Shunday qilib, o rta asrlarda sayohat shunchaki harakatlanish emas, ʻ
balki shaxsning ma naviy kamolotga erishish vositasiga aylangan.
ʼ
Sayohatlar madaniyati rivojida nafaqat mahalliy olimlar, balki Markaziy
Osiyoga tashrif buyurgan xorijlik sayyohlar va ularning qoldirgan xotiralari
alohida o ringa ega. XIII-XIV asrlarda Yevropa va Osiyo o rtasidagi aloqalar
ʻ ʻ
yangi bosqichga ko tarildi. Bu davrda mintaqamizga tashrif buyurgan eng mashhur
ʻ
sayyohlardan biri italiyalik savdogar Marko Polo (1254-1324) hisoblanadi. Uning
sharq mamlakatlariga, xususan Markaziy Osiyoga qilgan sayohati “Marko Polo
sayohatnomasi” (Ajoyibotlar kitobi) asarida o z aksini topgan.
ʻ
Marko Poloning esdaliklari zamonaviy ilm-fanda yuksak baholanib, ular
etnografik turizm tushunchasi uchun bebaho manba sanaladi. U o z asarida
ʻ
Markaziy Osiyo xalqlarining urf-odatlari, yashash tarzi, bozorlardagi tovarlar,
Farg‘ona, Samarqand va Buxoro kabi shaharlarning beqiyos boyliklari hamda
mahalliy hunarmandchilik turlari haqida batafsil ma lumot qoldirgan
ʼ 40
.
Evropaliklar asrlar davomida aynan mana shu kitob orqali Sharq o lkalarini
ʻ
39
Hasanov H. O rta Osiyolik sayyoh va olimlar. – T.: O zbekiston, 1988. – B. 54.
ʻ ʻ
40
Marko Polo. Kitob. (Ruscha tarjimasi: Книга Марко Поло. – М.: Госиздат географической литературы, 1955.
– С. 84).
20

o rganishgan. Bu esa, zamonaviy tilda aytganda, hududning “turistik imijini”ʻ
(brendini) xalqaro maydonda targ ib qilishning o ziga xos usuli edi.
ʼ ʻ
Xuddi shunday, arab sayyohi Ibn Battuta (1304-1369) ham o zining “Rihla”
ʻ
asarida Oltin O rda va Chig‘atoy ulusi hududlari, Xorazm, Buxoro va Qashqadaryo
ʻ
vohalari haqida juda qimmatli ma lumotlar bergan. Ibn Battuta o z xotiralarida
ʼ ʻ
mintaqadagi xavfsizlik darajasi, bozorlardagi narx-navo va aholining o ta
ʻ
mehmondo stligi, hatto yo lovchilarga beriladigan bepul ziyofatlar haqida hayrat
ʻ ʻ
bilan yozgan 41
. Bu kabi tarixiy xronikalar shuni isbotlaydiki, Markaziy Osiyoda
mehmondo stlik tizimi G‘arbga nisbatan ancha erta ijtimoiy institut darajasiga
ʻ
ko tarilgan.
ʻ
Markaziy Osiyoda sayohat va xalqaro aloqalar madaniyatining haqiqiy
“oltin davri” Amir Temur va Temuriylar davlati (XIV asr oxiri — XV asr)
shakllanishi bilan boshlandi. Sohibqiron Amir Temur o zining yirik markazlashgan
ʻ
davlatini tuzgach, eng avvalo yagona logistika va aloqa tizimini yo lga qo ydi.
ʻ ʻ
Davlat miqyosida karvon yo llari xavfsizligini ta minlash maqsadida maxsus
ʻ ʼ
qo riqlash xizmatlari (qorovullar, rahdorlar) joriy etildi. Eng muhimi, “Yam”
ʻ
(pochta-bekat) tizimi mukammallashtirildi 42
.
Yam bekatlari bir-biridan muayyan masofada joylashgan bo lib, doimiy
ʻ
ravishda dam olgan otlar va ozuqa bilan ta minlangan. Bu tizim asosan davlat
ʼ
choparlari, elchilar va rasmiy mehmonlar uchun xizmat qilgan bo lsa-da, u davlat
ʻ
miqyosida harakatlanish infratuzilmasining eng oliy ko rinishi edi. Amir Temur
ʻ
saroyida mehmondo stlik rasmiy davlat siyosati darajasiga ko tarildi. Hukmdor
ʻ ʻ
nafaqat savdogarlarni, balki dunyoning turli chekkalaridan olimlar, shoirlar,
tabiblar va usta hunarmandlarni Samarqandga jalb etdi. Bu o ziga xos
ʻ
markazlashgan “madaniy va ilmiy immigratsiya” hamda intellektual turizmning
namunasi edi.
Amir Temur davrida xavfsizlik shunchalik kuchli ta minlanganki,
ʼ
tarixchilarning yozishicha, “boshida tilla lagan ko targan yosh bola saltanatning bir
ʻ
41
Ibrohimov N. Ibn Battuta va uning O rta Osiyoga sayohati. – T.: Sharq, 1993. – B. 67.
ʻ
42
Mo minov I. Amir Temurning O rta Osiyo tarixida tutgan o rni va roli. – T.: Fan, 1968. – B. 34.
ʻ ʻ ʻ
21

chetidan ikkinchi chetigacha hech qanday xavf-xatarsiz o ta olgan”. Sayohat uchunʻ
eng muhim omil — bu xavfsizlikdir. Zamonaviy xalqaro turizm tamoyillarida (UN
Tourism) ham xavfsizlik turistik hudud jozibadorligini belgilovchi birinchi mezon
hisoblanadi 43
. Shu ma noda, Temuriylar davlati o z davrining eng xavfsiz va
ʼ ʻ
sayohatchilar uchun eng qulay “turistik manzilgohi”ga aylangan edi.
Temuriylar davrida turizm va xalqaro aloqalarning yana bir ulkan yo nalishi
ʻ
— diplomatik sayohatlar jadallik bilan rivojlandi. Amir Temur Yevropaning yirik
monarxlari (Fransiya qiroli Karl VI, Angliya qiroli Genrix IV) hamda Xitoy,
Hindiston hukmdorlari bilan doimiy maktub va elchilar almashib turgan. Bunday
diplomatik aloqalar doirasida Yevropa va Osiyodan ko plab rasmiy delegatsiyalar
ʻ
Samarqandga tashrif buyurgan.
Bu borada eng yorqin misol sifatida 1403-1406-yillarda Kastiliya qiroli
Enrike III ning elchisi Ruy Gonsales de Klavixoning Samarqandga qilgan tashrifini
keltirish mumkin. Klavixoning “Samarqandga Amir Temur saroyiga sayohat
kundaligi” asari Temuriylar poytaxtining jozibasi, iqtisodiy qudrati va
arxitekturasini yorituvchi tengsiz yodgorlikdir 44
. Elchi o z xotiralarida poytaxt
ʻ
atrofidagi Bog i Dilkash, Bog i Behisht, Bog i Chinor kabi muhtasham bog larni,
ʼ ʼ ʼ ʼ
qabul marosimlaridagi dabdabani va bozorlardagi mol-ko llikni o ta nozik
ʻ ʻ
tafsilotlarigacha tasvirlab bergan. Ispan elchisi esdaliklarida qayd etilgan ziyofatlar
va chodirlar shaharchalari zamonaviy “Event-turizm” (Tadbirlar turizmi) va yirik
festivallarning ko rinishi edi.
ʻ
Klavixoning xotiralari Yevropada Markaziy Osiyo haqidagi tasavvurlarni
tubdan o zgartirib yubordi. Elchilik safarlari shunchaki siyosiy muzokara bo lib
ʻ ʻ
qolmasdan, yangi madaniyatni o rganish va his qilishni o zida mujassam etgan
ʻ ʻ
haqiqiy ekspeditsion turizm vazifasini bajardi. Temuriylar poytaxtiga bo lgan
ʻ
xalqaro qiziqish natijasida Ipak yo lining asosiy tarmog‘i yana Samarqand tomon
ʻ
burildi va u jahon savdosining chorrahasiga aylandi 45
.
43
Cooper C., Fletcher J. Tourism: Principles and Practice. – Pearson Education, 2008. – P. 115.
44
Klavixo R.G. Samarqandga Amir Temur saroyiga sayohat kundaligi. (Rus tilidan tarjima). – T.: O zbekiston,
ʻ
2010. – B. 92.
45
Pugachenkova G.A. O rta Osiyo san ati va me morchiligi tarixi. – T.: San at, 1999. – B. 128.
ʻ ʼ ʼ ʼ
22

Temuriylar Renessansi faqatgina Amir Temur davri bilan cheklanmadi, balki
uning vorislari, xususan, Ulug‘bek, Shohrux Mirzo, Bobur va Husayn Boyqaro
hukmronligi yillarida ham yuksak taraqqiyotga erishdi. Mirzo Ulug‘bek davrida
Samarqand tom ma noda Sharqning ilm-fan markaziga aylandi. Ulug bekʼ ʼ
madrasasi va rasadxonasining qurilishi dunyoning turli burchaklaridan, jumladan
Xuroson, Kichik Osiyo va boshqa mintaqalardan yuzlab tolibi ilmlarni (talabalarni)
poytaxtga o ziga jalb etdi. Bu tarixiy jarayonni olimlar zamonaviy “akademik va
ʻ
ta lim turizmi” ning eng mukammal shakli sifatida e tirof etadilar
ʼ ʼ 46
.
Buning natijasida ijtimoiy hayotda yirik o zgarishlar yuz berdi. Talabalar,
ʻ
olimlar va musofirlar uchun maxsus vaqf mulklari hisobidan bepul yashash joylari
(hujralar) va ovqatlanish tizimi joriy etildi. Hirot shahrida Alisher Navoiy
homiyligida qurilgan ko plab karvonsaroylar, ko priklar, hammomlar va
ʻ ʻ
shifoxonalar (dorush-shifolar) jamiyatda xizmat ko rsatish sohasini davlat siyosati
ʻ
darajasida rivojlantirishga qaratilgan ulkan infratuzilmaviy loyihalar edi 47
.
Bu inshootlar nafaqat o z davrining ehtiyojlarini qondirgan, balki betakror
ʻ
arxitektura dizayni, noyob koshin va mozaika bezaklari bilan insonlarni o ziga
ʻ
maftun etgan. Go ri Amir, Bibixonim masjidi, Ahmad Yassaviy maqbarasi kabi
ʻ
monumental inshootlarning barpo etilishi o rta asrlar odamida oddiy sayohat
ʻ
ehtiyojini madaniy-estetik zavq olish tuyg‘usi bilan almashtirdi. Ushbu davrda
yuzaga kelgan san at asarlari, naqqoshlik, miniatyura va xattotlik maktablari
ʼ
bugungi kunda ham O zbekistonning jahon turizm bozoridagi asosiy
ʻ
raqobatbardosh “mahsuloti” hisoblanadi.
Temuriylar davri mem orchiligining o ziga xos xususiyati shundaki, ular
ʼ ʻ
nafaqat mudofaa yoki ibodat, balki yuksak vizual ta sir o tkazish, davlat qudratini
ʼ ʻ
ko rsatish maqsadida ulkan proporsiyalarda qurilgan. Bugungi kunda xalqaro
ʻ
YUNESKO tashkiloti tomonidan O zbekistondagi ko plab Temuriylar davri
ʻ ʻ
yodgorliklari Jahon madaniy merosi ro yxatiga kiritilgan bo lib, ular madaniy
ʻ ʻ
turizmning eng muhim obyektlari sanaladi. Shunday qilib, o rta asrlarda yaratilgan
ʻ
46
Ahmedov B. Tarixdan saboqlar. – T.: O qituvchi, 1994. – B. 102.
ʻ
47
Vohidov Sh., Qodirov A. O zbekiston tarixi: Temuriylar davri. – T.: Sharq, 2011. – B. 85.
ʻ
23

siyosiy, iqtisodiy va madaniy poydevor bir necha asrlardan so ng zamonaviyʻ
xalqaro turizmning aynan shu hududlarda jadallik bilan rivojlanishiga zamin
yaratdi.
Ushbu qismning xulosasi sifatida aytish mumkinki, qadimgi va o rta asrlarda
ʻ
Markaziy Osiyodagi sayohatlar madaniyati shunchaki bir joydan ikkinchi joyga
siljish bo lmagan. Buyuk Ipak yo li o zining karvonsaroylar va qat iy xavfsizlik
ʻ ʻ ʻ ʼ
qoidalari bilan xizmat ko rsatish infratuzilmasini yaratgan bo lsa, Temuriylar davri
ʻ ʻ
unga ilm-fan, diplomatiya va estetik jozibadorlikni qo shdi
ʻ 48
. Marko Polo, Ibn
Battuta va Klavixo kabi shaxslar bu jarayonlarni dunyoga tanitgan dastlabki
“turizm elchilari” edilar. Markaziy Osiyo mintaqasida asrlar davomida shakllangan
bu ulkan mehmondo stlik poydevori keyinchalik butun dunyoda yuz bergan
ʻ
iqtisodiy inqiloblar ta sirida qanday qilib ommaviy industriyaga aylanganligini
ʼ
tushunish uchun tadqiqotni ommaviy turizm davriga, ya ni XIX-XX asrlar
ʼ
voqealariga ko chirish mantiqan to g‘ri bo ladi.
ʻ ʻ ʻ
Temuriylar davrida o zining eng yuqori cho qqisiga chiqqan Markaziy
ʻ ʻ
Osiyo sayohatlar madaniyati va mehmondo stlik infratuzilmasi XVI asrga kelib
ʻ
jiddiy geosiyosiy va iqtisodiy o zgarishlarga yuz tutdi. Bunga jahon tarixida
ʻ
“Buyuk geografik kashfiyotlar” nomi bilan kiritilgan global jarayonlar sabab
bo ldi. 1498-yilda vasko da Gama tomonidan Hindistonga dengiz yo lining
ʻ ʻ
ochilishi hamda Amerikaning kashf etilishi natijasida jahon savdo yo llari
ʻ
quruqlikdan okeanlarga ko chdi. Natijada, qariyb ikki ming yil davomida G‘arb va
ʻ
Sharqni bog‘lab turgan asosiy turistik va tranzit marshrut — Buyuk Ipak yo li
ʻ
o zining xalqaro iqtisodiy ahamiyatini yo qota boshladi
ʻ ʻ 49
.
Xalqaro savdo karvonlarining to xtashi mintaqadagi qadimiy turizm
ʻ
infratuzilmasiga bevosita ta sir ko rsatdi. O zbekiston hududidagi yuzlab
ʼ ʻ ʻ
muhtasham karvonsaroylar endilikda xalqaro elchilar va sayyohlar uchun emas,
balki asosan ichki hududiy savdogarlar, ziyoratchilar va hunarmandlar uchun
xizmat ko rsatishga o tdi. Garchi xalqaro sayohatchilar oqimi kamaygan bo lsa-da,
ʻ ʻ ʻ
48
Navro z-Zoda B.N. Turistik manzilgohlar menejmenti. – Buxoro, 2007. – B. 42.
ʻ
49
Xo jayev A. Buyuk Ipak yo li: shakllanishi va taraqqiyoti. – T.: O zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2007. – B.
ʻ ʻ ʻ
115.
24

mahalliy darajada “ziyorat turizmi” va ilm talabidagi sayohatlar o z uzluksizliginiʻ
saqlab qoldi. Buxoro va Xiva xonliklari davrida barpo etilgan madrasalar,
xonaqohlar va sardobalar ichki ijtimoiy harakatlanishning qanchalik faol
bo lganini ko rsatadi
ʻ ʻ 50
. Biroq, global turizmning markazi endilikda muqarrar
ravishda Yevropa qit asiga ko chayotgan edi.
ʼ ʻ
II.2 XIX-XX asrlarda ommaviy turizmning yuzaga kelishi va klassik
sanoat
Jahon turizm taraqqiyotining XIX asrga kelib mutlaqo yangi bosqichga
ko tarilishi, asosan, Yevropada yuz bergan Sanoat inqilobi (Industrial Revolution)
ʻ
bilan uzviy bog‘liqdir. O rta asrlardagi uzoq muddatli, xavfli va asosan
ʻ
aristokratlar yoki savdogarlarga xos bo lgan individual sayohatlar o rnini yirik
ʻ ʻ
miqyosdagi, arzon va uyushgan “ommaviy turizm” (mass tourism) egallay
boshladi. Iqtisodiy islohotlar natijasida jamiyatda yangi ijtimoiy qatlam — “o rta
ʻ
sinf” (burjuaziya) shakllandi, ularning barqaror daromadi va bo sh vaqti turizm
ʻ
sanoati uchun ulkan bozor talabini yuzaga keltirdi 51
.
Ommaviy turizmning asoschisi sifatida tarixda ingliz tadbirkori Tomas Kuk
(Thomas Cook) e tirof etiladi. U 1841-yilda Lesterdan Lafborogacha
ʼ
(Loughborough) bo lgan masofaga 500 kishilik maxsus poezd qatnovini tashkil
ʻ
etdi. Bu sayohat tarixdagi ilk “uyushgan tur” (package tour) hisoblanib, unda yo l
ʻ
haqi, ovqatlanish va dam olish xarajatlari yagona paketga birlashtirilgan edi.
Tomas Kukning ushbu innovatsion g oyasi turizmni tijoratlashtirishning tamal
ʼ
toshi bo ldi
ʻ 52
. Keyinchalik uning agentligi “Thomas Cook & Son” kompaniyasiga
aylanib, xalqaro ko rgazmalarga (masalan, 1851-yilgi London Butunjahon
ʻ
ko rgazmasiga) yuz minglab sayyohlarni jalb etdi va turizmni haqiqiy biznes
ʻ
sanoatiga aylantirdi.
XIX asrda ommaviy turizmning jadal rivojlanishidagi eng asosiy omil —
transport logistikasidagi ulkan inqilob edi. Bug‘ dvigatelining ixtiro qilinishi,
50
Navro z-Zoda B.N. Turistik manzilgohlar menejmenti. – Buxoro, 2007. – B. 48.
ʻ
51
Kvartalnov V.A. Туризм: Учебник. – М.: Финансы и статистика, 2002. – С. 56.
52
"Thomas Cook History" – Thomas Cook Group rasmiy arxivi materiali. – Elektron manba:
https://www.thomascook.in/history (Murojaat vaqti: 2024-yil).
25

xususan, temir yo l tarmoqlarining kengayishi va paroxodlarning kashf etilishiʻ
sayohat vaqtini keskin qisqartirdi va uning tannarxini arzonlashtirdi. Agar ilgari ot
aravada oylab vaqt ketadigan masofalar endilikda poezdlarda bir necha kunda, eng
muhimi, qat iy jadval asosida va xavfsiz bosib o tiladigan bo ldi
ʼ ʻ ʻ 53
.
Xalqaro turizm geografiyasining kengayishida transatlantik paroxod
qatnovlarining yo lga qo yilishi Yevropa va Amerika qit alari o rtasida turistlar
ʻ ʻ ʼ ʻ
oqimini paydo qildi. “White Star Line” va “Cunard” kabi yirik dengiz sayohati
kompaniyalari nafaqat transport xizmatini, balki suzib yuruvchi mehmonxona —
kruiz turizmi (cruise tourism) konsepsiyasini yaratdilar. Sotsiologlar
ta kidlaganidek, transport vositalarining rivojlanishi “geografik masofalarni yengib
ʼ
o tish” silsilasini osonlashtirdi, bu esa o z navbatida sayohat qilishni elitar qatlam
ʻ ʻ
imtiyozidan oddiy insonlar ehtiyojiga aylantirdi 54
. Ushbu davrda turizm sanoatida
xizmatlar sifati transport vositalarining qulayligiga qarab baholana boshlandi.
Transport taraqqiyoti bilan bir vaqtda qabul qiluvchi manzillarda
(destinatsiyalarda) mehmondo stlik infratuzilmasi ham klassik sanoat shakliga
ʻ
kirdi. Karvonsaroylar va oddiy musofirxonalar o rniga yirik shaharlarda va kurort
ʻ
hududlarida muhtasham “Grand Hotel” lar (Ritz, Savoy kabi mehmonxonalar
tarmog‘i) barpo etildi. Endilikda turizm infratuzilmasi faqat yotoq joy emas, balki
restoranlar, kazinolar, teatrlar va gid-tarjimonlar xizmatini o z ichiga olgan yirik
ʻ
kompleksga aylandi 55
.
XIX asr oxiriga kelib xalqaro turizmning eng katta muammolaridan biri —
pullarni xavfsiz olib yurish va valyuta ayirboshlash masalasi o z yechimini topdi.
ʻ
1891-yilda “American Express” kompaniyasi tomonidan tarixdagi ilk “yo lovchi
ʻ
cheklari” ning (traveler s cheque) muomalaga kiritilishi turizm iqtisodiyotida
ʼ
inqilob yasadi. Ushbu cheklar sayyohlarga o z mablag larini har qanday davlatda
ʻ ʼ
xavfsiz naqd pulga aylantirish imkonini berdi 56
. Bu davrga kelib, turizm bozorida
53
Aleksandrova A.Yu. Международный туризм. – М.: Аспект Пресс, 2002. – С. 68.
54
Transport and Tourism Development. – World Bank Open Data (Jahon Banki rasmiy portali) – Elektron manba:
https://data.worldbank.org/
55
Usmonov M.Q. Turizm va mehmondo stlik sanoati. – Samarqand, 2012. – B. 45.
ʻ
56
American Express History and Background. – Amex Corporate Portal. – Elektron manba:
https://about.americanexpress.com/our-company/history/
26

vositachilar tarmog‘i (tur-operatorlar, sug‘urta kompaniyalari, chipta sotish
agentliklari) to liq shakllanib bo ldi va u mustaqil soha sifatida davlatlarʻ ʻ
iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biriga aylana boshladi.
XX asrning birinchi yarmida turizm sohasining yanada ommalashishiga
asosan siyosiy va ijtimoiy-huquqiy o zgarishlar sabab bo ldi. Sanoat korxonalarida
ʻ ʻ
ishchilar huquqlarining himoya qilinishi ommaviy turizmning huquqiy kafolatini
yaratdi. 1936-yilda Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO) tomonidan qabul qilingan
“Haq to lanadigan ta tillar to g‘risida” gi konvensiya barcha ishlovchi fuqarolarga
ʻ ʼ ʻ
yilda kamida bir marta haq to lanadigan dam olish vaqti berilishini xalqaro huquq
ʻ
normasi sifatida belgilab qo ydi
ʻ 57
.
“Haq to lanadigan bo sh vaqt” konsepsiyasining paydo bo lishi turizm
ʻ ʻ ʻ
industriyasiga millionlab yangi mijozlarni olib kirdi. Davlatlar o z fuqarolarining
ʻ
sog‘lig‘ini tiklash va ish unumdorligini oshirish maqsadida ijtimoiy turizmni
qo llab-quvvatlay boshladilar. Yevropa va AQShda kasaba uyushmalari tomonidan
ʻ
moliyalashtiriladigan sihatgohlar, dam olish uylari va yoshlar oromgohlari
(kampuslar) tarmog‘i kengaydi. Sotsiologik tahlillar shuni ko rsatadiki, XX asr
ʻ
o rtalariga kelib sayohat qilish hashamat belgisi bo lmay, balki o rta statistik
ʻ ʻ ʻ
fuqaroning hayot tarzining ajralmas va rejalashtirilgan qismiga aylanib ulgurgan
edi 58
.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi davr (1950-yillardan boshlab) fanda
ommaviy turizmning “Global portlash” davri deb nomlanadi. Bunga harbiy
texnologiyalarning fuqarolik maqsadlarida ishlatilishi, xususan, reaktiv fuqaro
aviatsiyasining (Boeing 707 va boshqa samolyotlarning) kashf etilishi bevosita
sabab bo ldi. Havo transporti dunyoning qit alararo masofalarini soatlarga
ʻ ʼ
qisqartirdi. Charter reyslarining yo lga qo yilishi xalqaro dengiz sohillari va
ʻ ʻ
kurortlarini millionlab o rta qatlam sayyohlari uchun ochiq qildi
ʻ 59
.
57
Holidays with Pay Convention, 1936 (No. 52). – International Labour Organization (XMT rasmiy bazasi). –
Elektron manba: https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/
58
Mamatqulov M.X., Bektemirov A.B. Xalqaro turizm. – T.: Moliya, 2009. – B. 62.
59
Cooper C., Fletcher J. Tourism: Principles and Practice. – Pearson Education, 2008. – P. 132.
27

Aynan shu davrda xalqaro turizmni institutsional tartibga solish ehtiyoji
yuzaga keldi. 1947-yilda Xalqaro rasmiy sayyohlik tashkilotlari ittifoqi (IUOTO)
tuzildi va u keyinchalik BMTning Butunjahon turizm tashkilotiga (UNWTO,
hozirgi UN Tourism) aylanib, sohaning global me yorlarini belgilab berdi. UNʼ
Tourism tashkilotining rasmiy statistik ma lumotlariga ko ra, 1950-yilda dunyo
ʼ ʻ
bo yicha xalqaro sayyohlar soni atigi 25 million kishini tashkil etgan bo lsa, bu
ʻ ʻ
ko rsatkich XX asr oxiriga kelib 600 milliondan oshib ketdi
ʻ 60
. Bu iqtisodiy o sish ʻ
dinamikasi turizmni neft va avtomobilsozlik sanoati bilan raqobatlasha oladigan
dunyoning eng yirik eksport tarmog‘iga aylantirdi.
XX asrda ommaviy turizmning global sanoatga aylanishi madaniy meros
obyektlari va muzeylar menejmentiga ham ulkan ta sir ko rsatdi. Sayyohlar
ʼ ʻ
oqimining keskin ortishi tarixiy shaharlar va muzeylarni asosiy turistik
destinatsiyaga aylantirdi. 1945-yilda BMTning Ta lim, fan va madaniyat
ʼ
masalalari bo yicha tashkiloti (UNESCO) tashkil etilishi jahon madaniy va tabiiy
ʻ
merosini ommaviy iste mol va urbanizatsiya xavfidan qonuniy himoya qilish
ʼ
tizimini yaratdi 61
.
Muzeylar endilikda shunchaki yopiq ilmiy maskan emas, balki interaktiv
ekskursiyalar tashkil etuvchi, esdalik sovg‘alari sotuvchi va hudud byudjetiga
tushum keltiruvchi faol ijtimoiy-iqtisodiy markazlarga (cultural hubs) aylanib
bordi. Xalqaro Muzeylar Kengashi (ICOM) me yorlari asosida tarixiy
ʼ
manzilgohlarda tomoshabinlar ehtiyojidan kelib chiqqan holda xizmat ko rsatish
ʻ
tizimi takomillashtirildi 62
.
XX asrning 80-90-yillariga kelib xalqaro turizm sanoatida ommaviylikdan
globallashuv bosqichiga o tish jarayoni kuzatildi. Bu davrda jahon iqtisodiyotining
ʻ
transmilliy korporatsiyalar nazoratiga o tishi turizm infratuzilmasiga ham o z
ʻ ʻ
ta sirini o tkazdi. Mehmonxona biznesida “Marriott”, “Hilton”, “Hyatt” kabi
ʼ ʻ
xalqaro tarmoqlarning dunyo bo ylab kengayishi standartlashtirilgan xizmatlar
ʻ
60
International Tourism Highlights / UNWTO World Tourism Barometer. – Elektron manba:
https://www.unwto.org/tourism-data/global-and-regional-tourism-performance
61
UNESCO World Heritage Centre: History. – Elektron manba: https://whc.unesco.org/en/about/
62
ICOM History and Missions. – Elektron manba: https://icom.museum/en/about-us/history/
28

sifatini yuzaga keltirdi. Huquqiy jihatdan eng muhim voqea esa 1995-yilda Jahon
Savdo Tashkiloti (WTO) doirasida “Xalqaro xizmatlar savdosi to g‘risidagi boshʻ
bitim” ning (GATS) qabul qilinishi bo ldi. Ushbu hujjat turizmni jahon bozorida
ʻ
eng erkin va himoyalangan eksport tarmoqlaridan biri sifatida qonuniy
mustahkamladi 63
.
Shuningdek, XX asr oxirida turizm menejmenti va logistikasida chinakam
texnologik inqilob yuz berdi. Aviakompaniyalar va tur-operatorlar o rtasida
ʻ
ma lumot almashishni osonlashtirish maqsadida dastlabki Global bron qilish
ʼ
tizimlari (Global Distribution Systems - GDS) — “Amadeus”, “Sabre” va
“Galileo” ishga tushirildi. Agar Tomas Kuk davrida sayohatlarni tashkil etish oylar
davomida qog ozlarda rejalashtirilgan bo lsa, endilikda GDS tizimlari orqali
ʼ ʻ
dunyoning istalgan nuqtasidan turib mehmonxona, aviachipta va ijara
avtomobillarini sanoqli soniyalarda bron qilish imkoniyati yaratildi 64
. Bu elektron
tizimlar bugungi kundagi onlayn turizmning (e-tourism) dastlabki va eng muhim
fundamenti hisoblanadi.
Texnologik o sish va ma lumotlarning ochiqligi sayyohlar psixologiyasini
ʻ ʼ
ham o zgartirdi. Odamlar endilikda shunchaki qirg‘oqbo yi kurortlarida passiv
ʻ ʻ
dam olishni (sun, sand, sea — quyosh, qum, dengiz konsepsiyasi) emas, balki faol,
ma rifiy va individual sayohatlarni afzal ko ra boshladilar. Natijada xalqaro turizm
ʼ ʻ
bozorida madaniy turizm, ekoturizm va etnografik turizm kabi yangi yo nalishlar
ʻ
(niche tourism) jadal rivojlandi.
XX asr oxiriga kelib ommaviy turizm faqat iqtisodiy yutuqlar bilan
cheklanib qolmay, balki insoniyat jamiyatida chuqur sotsiologik va psixologik
o zgarishlarni ham yuzaga keltirdi. Britaniyalik mashhur sotsiolog Jon Urri (John
ʻ
Urry) o zining “Turistik nigoh” (The Tourist Gaze, 1990) nomli fundamental
ʻ
asarida ta kidlaganidek, turizm post-industrial jamiyatda insonlarning madaniyat
ʼ
va tabiatni “vizual iste mol qilish” vositasiga aylandi. Sayohatchilar endi
ʼ
shunchaki qulaylik va hordiq chiqarishni emas, balki o zlarining kundalik
ʻ
63
General Agreement on Trade in Services (GATS). World Trade Organization. – Elektron manba:
https://www.wto.org/english/tratop_e/serv_e/serv_e.htm
64
Kvartalnov V.A. Туризм: Учебник. – М.: Финансы и статистика, 2002. – С. 112.
29

hayotidan mutlaqo farq qiluvchi ekzotik madaniyatlar va o ziga xos “haqiqiy”ʻ
(authentic) tajribalarni qidira boshladilar 65
. Bu davrda turizm o zining an anaviy
ʻ ʼ
ramkalaridan chiqib, insonlarning o zligini anglashi va dunyoni estetik idrok
ʻ
etishining asosiy vositalaridan biriga aylandi.
Shu bilan bir qatorda, XX asrning 80-90-yillaridagi ulkan ommaviy turizm
oqimi (mass tourism) o zining qator salbiy oqibatlarini ham namoyon qila
ʻ
boshladi. Tarixiy manzilgohlarning haddan tashqari tijoratlashtirilishi, me moriy
ʼ
obidalarning jismoniy yeyilishi, ekologik muvozanatning buzilishi va mahalliy
an analarning globallashuv ostida yo qolib borish xavfi yirik xalqaro tashkilotlarni
ʼ ʻ
jiddiy tashvishga soldi. Bunga javoban, 1987-yilda BMTning Jahon atrof-muhit va
rivojlanish komissiyasi (Brundtland komissiyasi nomi bilan mashhur) tomonidan
“Bizning umumiy kelajagimiz” nomli tarixiy hisobot e lon qilindi
ʼ 66
. Aynan ushbu
yirik siyosiy hujjat xalqaro huquq va turizm nazariyasiga mutlaqo yangi —
“Barqaror turizm” (Sustainable tourism) tushunchasini olib kirdi.
Aynan mana shu davrda — XX asr yakunida turizm nafaqat xalqaro
miqyosda, balki xalqaro maydonga yangi kirib kelgan mustaqil davlatlar, xususan
O zbekiston Respublikasi misolida ham o zining yorqin milliy taraqqiyot
ʻ ʻ
bosqichiga qadam qo ydi. Shu tariqa XIX-XX asrlar jahon turizm tarixida klassik
ʻ
sanoatning paydo bo lishi va shakllanish davri sifatida o z nihoyasiga yetdi.
ʻ ʻ
II.3. Zamonaviy madaniy turizm: Muzeylar va arxeologik yodgorliklar
manzilgoh sifatida
XXI asrga kelib xalqaro turizm sanoatida insonlarning sayohat qilish
motivatsiyasi tubdan o zgardi. Sayohatchilar endilikda faqatgina passiv dam
ʻ
olishni emas, balki yangi bilimlar olish, turli xalqlar tarixi va san ati bilan
ʼ
yaqindan tanishishni maqsad qilmoqdalar. Ushbu ehtiyoj xalqaro turizm bozorida
“Madaniy turizm” (Cultural tourism) tarmog‘ining jadal o sishiga olib keldi.
ʻ
65
Urry J. The Tourist Gaze: Leisure and Travel in Contemporary Societies. – London: Sage Publications, 1990. – P.
12-15.
66
Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future. – UN Documents,
1987. (BMT rasmiy arxivi).
30

BMTning Butunjahon turizm tashkiloti (UN Tourism) rasmiy portalida keltirilgan
ma lumotlarga ko ra, bugungi kunda dunyo bo ylab amalga oshirilayotgan barchaʼ ʻ ʻ
xalqaro sayohatlarning qariyb 40 foizi aynan madaniy turizm ulushiga to g ri
ʻ ʼ
keladi 67
.
Madaniy turizmning o zagi — bu madaniy meros obyektlari, jumladan,
ʻ
muzeylar, arxeologik qazishma joylari, tarixiy shaharlar va me moriy obidalardir.
ʼ
Ushbu manzilgohlar (destinatsiyalar) sayyohlarga o tmish bilan vizual va hissiy
ʻ
muloqot qilish imkonini beradi. Zamonaviy ilm-fanda madaniy turizm faqatgina
iqtisodiy jarayon emas, balki “madaniyatlararo muloqot vositasi” (tool for
intercultural dialogue) sifatida baholanadi. YUNESKO xalqaro tashkiloti o zining
ʻ
barqaror turizm dasturlarida madaniy obyektlarni asrash va ulardan turizm
maqsadida oqilona foydalanish davlatlarning iqtisodiy barqarorligini ta minlovchi
ʼ
asosiy drayver ekanligini qat iy e tirof etadi
ʼ ʼ 68
.
Madaniy turizm infratuzilmasining eng asosiy va markaziy instituti bu —
muzeylardir. Tarixan muzeylar faqatgina noyob ashyolarni yig‘uvchi, saqlovchi va
o rganuvchi yopiq ilmiy muassasalar (fondlar) hisoblangan. Ammo zamonaviy
ʻ
turizm ehtiyojlari muzeylar menejmentida inqilobiy o zgarishlarni yuzaga keltirdi.
ʻ
Bugungi kunda muzeylar an anaviy saqlovchilik funksiyasidan voz kechib,
ʼ
ommaviy turistik destinatsiyaga, ya ni tashrif buyuruvchilarga interaktiv xizmat
ʼ
ko rsatuvchi “tirik” ijtimoiy-madaniy markazlarga aylandi
ʻ 69
.
Xalqaro Muzeylar Kengashi (ICOM) 2022-yilda Pragada bo lib o tgan Bosh
ʻ ʻ
Assambleyasida muzey tushunchasiga yangi rasmiy ta rif berdi. Unga ko ra,
ʼ ʻ
“Muzey — bu jamiyat xizmatida bo lgan, doimiy, notijorat muassasa bo lib, u
ʻ ʻ
moddiy va nomoddiy merosni tadqiq qiladi, yig‘adi, asraydi, talqin qiladi va
namoyish etadi. Muzeylar ochiq, inklyuziv bo lib, ta lim, zavq olish, fikr yuritish
ʻ ʼ
va bilim almashish uchun turli xil tajribalarni taqdim etadi” 70
. Ushbu xalqaro
67
Tourism and Culture. UN Tourism (World Tourism Organization) rasmiy sayti. – Elektron manba:
https://www.unwto.org/tourism-and-culture (Murojaat vaqti: 2024 yil).
68
UNESCO World Heritage and Sustainable Tourism Programme. – Elektron manba:
https://whc.unesco.org/en/tourism/
69
Richards G. Cultural Tourism: Global and Local Perspectives. – Routledge, 2007. – P. 115.
70
ICOM approves a new museum definition. International Council of Museums rasmiy sayti. – Elektron manba:
https://icom.museum/en/news/icom-approves-a-new-museum-definition/
31

huquqiy ta rifdagi “turli xil tajribalarni taqdim etish” (offering varied experiences)ʼ
qoidasi muzeylarning bevosita turizm sanoati bilan uzviy bog liqligini va ularning
ʼ
sayyohlar uchun maxsus xizmatlar ishlab chiqishi shartligini tasdiqlaydi.
Zamonaviy bosqichda muzeylar va turizmning integratsiyasi axborot
texnologiyalari orqali mutlaqo yangi darajaga — “Smart muzey” (Aqlli muzey)
formatiga ko tarildi. Sayyohlar, ayniqsa yosh avlod (Z va Alpha avlodlari) statik
ʻ
vitrinalar ochiq matnlarini o qishdan ko ra, raqamli va interaktiv vizualizatsiyani
ʻ ʻ
afzal ko rmoqdalar. Bunga javoban jahonning yetakchi muzeylari (Luvr, Britaniya
ʻ
muzeyi, Metropoliten) o z ko rgazmalariga Kengaytirilgan borliq (AR), Virtual
ʻ ʻ
borliq (VR) va 3D skanerlash texnologiyalarini keng joriy etmoqda 71
.
“Smart muzey” konsepsiyasi turistga eksponat bilan virtual muloqot qilish
imkonini beradi. Masalan, arxeologik topilmalarning 3D modellarini yaratish, qr-
kodlar yordamida eksponatning tarixiy davrini mobil telefonda jonlantirish
(animatsiya qilish) sayohatchining manzilgohda ko proq vaqt o tkazishiga va
ʻ ʻ
chuqurroq taassurot olishiga xizmat qiladi. O zbekiston Respublikasi Turizm
ʻ
qo mitasi rasmiy axborotlariga ko ra, respublikamiz muzeylarida ham bosqichma-
ʻ ʻ
bosqich elektron gidlar (audio-guide), sensorli axborot kiosklari va raqamli chipta
sotish tizimlari joriy etilmoqda 72
. Texnologik yondashuv muzeyni nafaqat tarixiy
muassasa, balki zamonaviy va raqobatbardosh turistik mahsulotga aylantiradi.
Muzeylar bilan bir qatorda, zamonaviy madaniy turizmning eng muhim
qismini arxeologik yodgorliklar tashkil etadi. Arxeologik turizm — bu qadimgi
insonlar faoliyati qoldiqlari, qazishma joylari va xarobalarga qilinadigan
sayohatlarni o z ichiga oluvchi maxsus yo nalishdir. Gretsiyadagi Parfenon,
ʻ ʻ
Italiyadagi Kolizey yoki Misr ehromlari kabi arxeologik obyektlar yillar davomida
dunyoning eng yirik turistik destinatsiyalari bo lib kelmoqda. Biroq arxeologik
ʻ
obidalarni turizm maqsadida ishlatish juda murakkab jarayon bo lib, u yodgorlikni
ʻ
71
Buhalis D., Amaranggana A. Smart Tourism Destinations Enhancing Tourism Experience Through
Personalisation of Services. // Information and Communication Technologies in Tourism. – Springer, 2015. – P.378.
72
O zbekiston Respublikasi Turizm qo mitasi. Raqamli turizm dasturlari. – Elektron manba:
ʻ ʻ
https://uzbektourism.uz/uz/research
32

ochiq osmon ostidagi muzeyga aylantirishni, ya ni “muzeylashtirish”ʼ
(museification) ni talab etadi 73
.
Arxeologik obyekt o z-o zidan turistik mahsulot bo la olmaydi. Oddiy
ʻ ʻ ʻ
sayyoh tuproq yoki tosh qoldiqlariga qarab uning tarixiy qimmatini anglashi qiyin.
Shuning uchun zamonaviy arxeologik turizmda obyektni “talqin qilish”
(interpretation) eng muhim bosqich hisoblanadi. Bu jarayon qazishma joyi atrofida
maxsus piyodalar yo lagi (vizit-markazlar), axborot stendlari, topilmalarning 3D
ʻ
rekonstruksiyalari tushirilgan bannerlar hamda qadimiy davrni namoyish etuvchi
interaktiv maydonchalar qurish orqali amalga oshiriladi 74
. YUNESKO qoidalariga
ko ra, infratuzilma yodgorlikning aslligiga (authenticity) va madaniy qatlamiga
ʻ
qat iyan zarar yetkazmasligi shart.
ʼ
Markaziy Osiyo, xususan O zbekiston hududi beqiyos arxeologik
ʻ
potensialga ega bo lib, u xalqaro ilmiy doiralarda “Sharqiy sivilizatsiyalar beshigi”
ʻ
deya e tirof etiladi. Samarqanddagi Afrosiyob xarobalari, Surxondaryodagi
ʼ
Fayztepa va Qoratepa buddaviylik yodgorliklari, Xorazmdagi qadimiy qal alar
ʼ
(Ellikqal a) va Farg‘ona vodiysidagi antik davr shahar qoldiqlari kabi yuzlab
ʼ
arxeologik obyektlar respublikamizning madaniy turizm salohiyatini tashkil
etadi 75
. Ushbu yodgorliklar nafaqat mintaqa, balki butun Buyuk Ipak yo li
ʻ
xalqlarining etnogenezi va madaniy taraqqiyotini o rganishda ulkan ahamiyatga
ʻ
ega.
Davlat statistika agentligi va Turizm qo mitasi ma lumotlariga tayangan
ʻ ʼ
holda aytish mumkinki, mamlakatimizga tashrif buyurayotgan xalqaro
sayyohlarning 70 foizdan ortig i aynan tarixiy, me moriy va arxeologik obyektlarni
ʼ ʼ
ko rish maqsadida kelishadi
ʻ 76
. O zbekistonda arxeologik turizmni ʻ
rivojlantirishning o ziga xos xususiyati shundaki, u ko p hollarda ziyorat turizmi
ʻ ʻ
bilan uyg‘unlashib ketadi. Ko plab qadimiy tepaliklar va xarobalar xalq orasida
ʻ
73
Timothy D.J. Cultural Heritage and Tourism: An Introduction. – Channel View Publications, 2011. – P. 204.
74
ICOMOS Charter for the Interpretation and Presentation of Cultural Heritage Sites. – Elektron manba:
https://www.icomos.org/charters/interpretation_e.pdf
75
Asqarov A. O zbekiston xalqlari tarixi. – T.: Fan, 1993. – B. 145.
ʻ
76
O zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi. Turizm xizmatlari ko rsatkichlari (2023). –
ʻ ʻ
Elektron manba: https://stat.uz/uz/rasmiy-statistika/tourism-and-recreation
33

muqaddas qadamjolar (masalan, turli avliyolar qabrlari) sifatida ham qadrlanadi.
Bu esa bunday hududlarni ommaviy turizm destinatsiyasiga aylantirishda ijtimoiy-
diniy qadriyatlarga o ta ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo lishni talab etadi.ʻ ʻ
So nggi yillarda O zbekiston Respublikasida arxeologik yodgorliklar va
ʻ ʻ
muzeylar sohasida innovatsion menejmentni qo llash davlat siyosati darajasiga
ʻ
ko tarildi. Hukumat qarorlari asosida ko plab tarixiy shaharlarda qadimiy
ʻ ʻ
obidalarni tun-u kun tomosha qilish imkonini beruvchi yoritish tizimlari o rnatildi,
ʻ
“Ochiq osmon ostidagi muzeylar” konsepsiyasi faol joriy qilinmoqda. Biroq,
mahalliy mutaxassislar ta kidlaganidek, arxeologik obyektlarning aksariyati hali
ʼ
ham turistik marshrutlardan chetda qolmoqda, ularga olib boruvchi yo l va
ʻ
kommunikatsiya tarmoqlari yetarlicha shakllanmagan.
Bu muammolarning zamonaviy yechimi aynan “Raqamli turizm” ga (e-
tourism) borib taqaladi. Agar uzoq joylashgan arxeologik obidaga borish qiyin
bo lsa, uni virtual tarzda yirik shaharlardagi muzeylarga “olib kelish” mumkin.
ʻ
Obyektning yuqori aniqlikdagi fotogrammetriyasi (4K/8K vizualizatsiya) va
dronlar yordamida tayyorlangan 3D xaritalarini yirik davlat muzeylarida maxsus
VR-ko zoynaklar orqali namoyish etish jahon amaliyotida keng qo llanilmoqda
ʻ ʻ 77
.
Bu yondashuv orqali nafaqat yoshlarni o tmishimizga qiziqtirish mumkin, balki
ʻ
obidalarga ortiqcha jismoniy ta sir ko rsatmasdan, ya ni barqaror turizm
ʼ ʻ ʼ
tamoyillariga amal qilgan holda iqtisodiy daromad olish imkoniyati yaratiladi.
Zamonaviy madaniy turizmda muzeylarning ijtimoiy roli faqatgina
ko rgazma tashkil etishdan iborat emas. ICOM xalqaro standartlariga ko ra,
ʻ ʻ
bugungi kunda sayyohlar auditoriyasining katta qismini tashkil etuvchi yosh
avlodni tarixiy merosga jalb qilishda “Muzey pedagogikasi” (Museum pedagogy)
tamoyillaridan foydalanish eng ustuvor vazifaga aylangan. Muzey pedagogikasi —
bu muzey muhitida ta lim va tarbiya jarayonini innovatsion usullarda, turistik
ʼ
ehtiyojlarga moslab tashkil etishdir. An anaviy passiv ekskursiyalar o rniga turli
ʼ ʻ
kvestlar, tarixiy qahramonlar ishtirokidagi teatrlashtirilgan tomoshalar va “yosh
77
Navro z-Zoda B.N., Ro ziyev S.S. Turistik destinatsiya marketingi va raqamlashtirish. – Buxoro, 2021. – B. 88.
ʻ ʻ
34

arxeolog” kabi interaktiv yoshlar dasturlari turistik mahsulotning jozibadorligini
keskin oshiradi 78
.
Ushbu jarayonni amalga oshirishda texnologik yechimlar, xususan, “Smart
muzey” tizimidagi sensor texnologiyalar muhim rol o ynaydi. Bugungi kundaʻ
jahon amaliyotida eksponat oldiga kelganda avtomatik ishga tushadigan harakat
datchiklari, tarixiy davrning havosini yoki hidini imitatsiya qiluvchi sensorlar
hamda tomoshabin harakatiga qarab o zgaruvchi gologrammalar keng
ʻ
qo llanilmoqda. Bu kabi ko p sensorli (multi-sensory) yondashuv yosh turistlarda
ʻ ʻ
nafaqat kognitiv (bilish), balki kuchli emotsional taassurot qoldiradi. Natijada,
muzey shunchaki o tmish ombori emas, balki yoshlar o rtasida tarixiy bilimlarni
ʻ ʻ
uzatuvchi faol muloqot maydoniga aylanadi 79
.
Madaniy turizmning yana bir muhim tarmog‘i bo lgan arxeologik turizmni
ʻ
rivojlantirishda yirik markazlardan tashqari, mahalliy (hududiy) yodgorliklarni
ham turistik aylanmaga kiritish dolzarb ahamiyatga ega. Ayniqsa, Buyuk Ipak
yo lining asosiy tugunlaridan biri bo lgan Farg‘ona vodiysi o zining beqiyos
ʻ ʻ ʻ
arxeologik potensiali bilan e tiborga molikdir.
ʼ
Vodiy hududida madaniy turizm manzilgohlarini kengaytirish uchun
yodgorliklarni tadqiq etish bilan birga, ularning turistik reyestrini yaratish zarur.
Zamonaviy madaniy turizmning evolyutsion bosqichlarini va bugungi
holatini tahlil qilar ekanmiz, II bob bo yicha quyidagicha mantiqiy xulosalarga
ʻ
kelishimiz mumkin:
Birinchidan, turizm o zining tarixiy shakllanish jarayonida qadimgi Buyuk
ʻ
Ipak yo li karvonsaroylaridan boshlab, XIX asr sanoat inqilobi va Tomas Kukning
ʻ
ilk tijoriy g oyalari orqali ulkan sotsial-iqtisodiy sanoatga aylanib ulgurdi.
ʼ
Ikkinchidan, xalqaro turizmning globallashuvi natijasida mass-turizm
(ommaviy turizm) yuzaga keldi va u barqarorlik qoidalarisiz amalga oshirilsa,
madaniy va ekologik merosga jiddiy ziyon yetkazishi isbotlandi. Aynan shu xavf
xalqaro huquqda “Barqaror turizm” konsepsiyasini yuzaga keltirdi.
78
Kirshenblatt-Gimblett B. Destination Culture: Tourism, Museums, and Heritage. – University of California Press,
1998. – P. 138-140.
79
ICOM Code of Ethics for Museums (Muzeylar axloq kodeksi). – Paris, 2004. – P. 12.
35

Uchinchidan, XXI asr turizm industriyasining markaziy ustuni sifatda
madaniy turizm o z o rnini mustahkamladi. Muzeylar va arxeologik yodgorliklarʻ ʻ
faqatgin а tarixni asrovchi omborxonalar bo lib qolmasdan, balki zamonaviy
ʻ
texnologiyalar (Smart museum, 3D rekonstruksiya, virtual reallik) yordamida
tashrif buyuruvchilarga interaktiv tajriba ulashuvchi faol turistik manzilgohlarga
(destinatsiyalarga) aylandi.
To rtinchidan, O zbekiston o zining boy tarixiy va arxeologik potensialini
ʻ ʻ ʻ
zamonaviy turizm bozoriga olib kirishda yirik qadamlarni tashlamoqda. Milliy
obidalarimiz va muzeylarimiz jahon standartlariga (ICOM, YUNESKO)
moslashmoqda. Ushbu yutuqlar bilan birga sohada o z yechimini kutayotgan qator
ʻ
strategik va marketing masalalari mavjud. Olingan nazariy bilimlar va tarixiy
tajribalarga tayangan holda, sohani yanada rivojlantirish yuzasidan aniq taklif va
tavsiyalarni ishlab chiqish kurs ishimizning yakuniy qismi bo lgan xulosa
ʻ
qismining asosiy vazifasi hisoblanadi.
Ikkinchi bobda olib borilgan tarixiy, sotsiologik va amaliy tahlillar shuni
ko rsatadiki, turizmning shakllanish jarayoni insoniyat sivilizatsiyasi taraqqiyoti
ʻ
bilan bevosita va uzviy bog‘liqdir.
Birinchidan, turizmning fundamental poydevori Sharqda yaratilgan.
Garchi ommaviy turizm atamasi G‘arbga taalluqli bo lsa-da, sayohat xavfsizligi,
ʻ
mehmondo stlik va logistika (karvonsaroylar) tamoyillari dastlab Buyuk Ipak yo li
ʻ ʻ
doirasida, ayniqsa Markaziy Osiyoda shakllangan. Temuriylar davridagi “Yam”
bekatlari, Amir Temur saroyidagi qabul marosimlari va Mirzo Ulug‘bek davridagi
akademik sayohatlar hozirgi zamon turizm xizmatlarining ilk tarixiy prototiplari
hisoblanadi.
Ikkinchidan, iqtisodiy inqiloblar turizmni sanoatga aylantirdi. XIX-XX
asrlarda ro y bergan sanoat inqilobi, Tomas Kukning uyushgan turlari va transport
ʻ
(temir yo l, aviatsiya) taraqqiyoti turizmni aristokratlar erkinligidan barcha uchun
ʻ
ochiq bo lgan “ommaviy turizm” (mass tourism) darajasiga ko tardi. Biroq
ʻ ʻ
ommaviy turizmning ekologik va madaniy zararlari butunjahon hamjamiyatini
36

“Barqaror turizm” (sustainable tourism) yondashuvini ishlab chiqishga majbur
qildi.
Uchinchidan, zamonaviy madaniy turizm raqamlashtirish bilan tirikdir.
XXI asrga kelib sayohatchilar quruq tarixiy faktlardan ko ra interaktiv tajribalarniʻ
qidira boshladilar. Muzeylar va arxeologik yodgorliklarning (jumladan,
O zbekistondagi Oqtom kabi obidalarning) “Smart” formatga o tishi, 3D
ʻ ʻ
skanerlash va muzey pedagogikasining joriy etilishi tarixni turistik daromad
manbaiga aylantirishning yagona barqaror yo lidir.
ʻ
Shunday qilib, turizmning oddiy aylanma harakatdan tortib, to bugungi ko p
ʻ
tarmoqli raqamli industriyaga aylanishigacha bo lgan to liq evolyutsion
ʻ ʻ
xronologiyasi o z tasdig ini topdi. Markaziy Osiyo va O zbekistonning boy tarixiy
ʻ ʼ ʻ
merosi ushbu jarayonlarning eng markaziy nuqtalaridan biri bo lib xizmat qiladi.
ʻ
Ikkinchi bob davomida olingan ushbu tarixiy-amaliy natijalar va sohani bugungi
kunda rivojlantirishga to siq bo layotgan muammolar kursi ishimizning yakuniy,
ʻ ʻ
Umumiy xulosa va takliflar qismini shakllantirish uchun mustahkam ilmiy zamin
yaratadi.
XULOSA
“Turizm atamasi tushunchasi va uning shakllanish jarayoni” mavzusida olib
borilgan ushbu kurs ishi doirasida nazariy, huquqiy, tarixiy va amaliy manbalarni
chuqur tahlil qilish natijasida qator muhim ilmiy xulosalarga kelindi. Birinchi
navbatda shuni ta kidlash joizki, “turizm” atamasi tilshunoslikda paydo bo lgan
ʼ ʻ
oddiy “aylanma harakat” (fransuzcha tour) ma nosidan tortib, bugungi kunda jahon
ʼ
iqtisodiyotining eng yirik drayverlaridan biriga aylanib ulgurdi. Tadqiqotimizning
birinchi bobida ko rib chiqilgan C. Cooper, N. Leiper, D. Weaver va mahalliy
ʻ
olimlarimizning konseptual yondashuvlari shuni tasdiqladiki, turizm shunchaki joy
o zgartirish va iqtisodiy tranzaksiya emas. U o zida sayohatchi, transport,
ʻ ʻ
manzilgoh va mahalliy madaniyatni birlashtiruvchi murakkab sotsio-ekologik va
geofazoviy tizimdir.
37

Turizm sohasining xalqaro va milliy miqyosda qat iy tartibga solinishi uningʼ
insoniyat hayotidagi fundamental o rnini ko rsatadi. BMTning Butunjahon turizm
ʻ ʻ
tashkiloti (UN Tourism) va Xalqaro Muzeylar Kengashi (ICOM) tomonidan qabul
qilingan xartiyalar turizmni shunchaki biznes emas, balki xalqlar o rtasida tinchlik
ʻ
va madaniyatlararo muloqotni ta minlovchi “yumshoq kuch” (soft power) instituti
ʼ
darajasiga olib chiqdi. O zbekiston Respublikasida yangi tahrirda qabul qilingan
ʻ
“Turizm to g‘risida” gi qonun hamda Konstitutsiyamizda belgilangan erkin
ʻ
harakatlanish huquqlari mamlakatimizda turizmni rivojlantirishning mustahkam
yuridik fundamenti bo lib xizmat qilmoqda. Qonunchilikdagi xalqaro integratsiya
ʻ
bizga barqaror turizm (sustainable tourism) tamoyillarini milliy amaliyotga joriy
etish imkonini bermoqda.
Ishimizning ikkinchi bobida turizmning evolyutsion xronologiyasi tahlil
qilindi va bu jarayonda Markaziy Osiyo hududi chetdagi kuzatuvchi emas, balki
bevosita mehmondo stlik infratuzilmasining beshigi bo lgani isbotlandi. Qadimgi
ʻ ʻ
Buyuk Ipak yo lidagi karvonsaroylar tizimi, shuningdek, Temuriylar davridagi
ʻ
markazlashgan xavfsizlik, “yam” (pochta) bekatlari hamda Mirzo Ulug‘bek
davridagi akademik sayohatlar mintaqamizda turizm madaniyati G‘arbdan ancha
oldin ijtimoiy qadriyat darajasiga ko tarilganini ko rsatadi.
ʻ ʻ
Marko Polo va Klavixo kabi elchilarning xotiralari o z davrining eng kuchli
ʻ
“turistik reklamasi” vazifasini bajargan.
Biroq, turizmning chinakam global sanoatga aylanishi XIX asrdagi sanoat
inqilobi va Tomas Kuk kabi tadbirkorlarning ommaviy turizm (mass tourism)
modelini yaratishi bilan bog liqdir. Bug‘ dvigateli, temir yo llar, keyinchalik
ʼ ʻ
fuqaro aviatsiyasi va kompyuterlashuv davri turizmni hamma uchun ochiq qildi.
Bugungi XXI asrga kelib esa, ommaviy turizm o z o rnini yana individuallikka —
ʻ ʻ
madaniy va “smart” (aqlli) turizm yo nalishlariga bo shatib bermoqda. Tadqiqot
ʻ ʻ
shuni ko rsatdiki, muzeylar endi yopiq omborxona emas, balki yoshlarni o ziga
ʻ ʻ
tortuvchi interaktiv va ko p sensorli muloqot maydonlariga aylanmoqda.
ʻ
Arxeologik yodgorliklarning raqamli texnologiyalar (VR, AR, 3D skanerlash)
38

orqali sayyohlarga taqdim etilishi zamonaviy madaniy turizmning eng yorqin
yutug‘i hisoblanadi.
Sohani rivojlantirish bo yicha shaxsiy taklif va tavsiyalar:ʻ
Yuqoridagi ilmiy va amaliy xulosalarga tayangan holda, O zbekiston
ʻ
Respublikasida turizm sohasini, xususan madaniy, muzey va arxeologik turizmni
jahon standartlari asosida yanada rivojlantirish bo yicha quyidagi
ʻ taklif va
tavsiyalarni amaliyotga tatbiq etish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz:
1. “Smart Muzey” va raqamli vizualizatsiya texnologiyalarini davlat
tomonidan subsidiyalash: Respublikamizdagi yirik muzeylarda, jumladan
Farg‘ona vodiysi o lkashunoslik muzeylarida “Muzey pedagogikasi” ni joriy
ʻ
qilish. Bunda eksponatlarning 4K/8K o lchamdagi 3D modellarini yaratish hamda
ʻ
Virtual borliq (VR) ko zoynaklari orqali yoshlarni tarixga qiziqtiruvchi interaktiv
ʻ
kvest-dasturlarni ishlab chiqish.
2. Arxeologik yodgorliklarni “muzeylashtirish” (Museification) va
barqarorlashtirish: Farg‘ona mintaqasidagi Oqtom kabi qadimiy arxeologik
qazishma joylarini ochiq osmon ostidagi muzeylarga aylantirish. Bunda
YUNESKO qoidalariga amal qilib, yodgorlik aslligiga zarar yetkazmagan holda
uning atrofida zamonaviy axborot markazlari (Visitor centers) va logistika
yo laklarini barpo etish.
ʻ
3. Turizmda “Ekologik va madaniy yuklama” (Carrying capacity)
me yorlarini qonuniylashtirish:
ʼ ommaviy turizmning salbiy oqibatlarini oldini
olish maqsadida, har bir tarixiy yodgorlik bir kunda qabul qila oladigan maksimal
turistlar sonini belgilovchi maxsus qoida joriy etish va chiptalarni to liq onlayn
ʻ
sotish tizimiga o tkazish.
ʻ
4. Yoshlar uchun “Ijtimoiy-akademik turizm” klasterini yaratish: milliy
qonunchiligimizdagi ijtimoiy turizm tamoyillaridan foydalanib, Mirzo Ulug‘bek
davridagi kabi OTM talabalari va maktab o quvchilarining ta til davrida tarixiy
ʻ ʼ
shaharlarimizga qonuniy chegirmalar va davlat subsidiyalari asosida tizimli
sayohatlarini yo lga qo yish.
ʻ ʻ
39

Xulosa qilib aytganda, turizm — o tmish moddiy madaniyatini asrab qolishʻ
va uni kelajak avlodlarga barqaror yetkazishning eng samarali iqtisodiy-huquqiy
mexanizmidir. Yuqorida sanab o tilgan innovatsion va tizimli o zgarishlar
ʻ ʻ
mamlakatimizni jahon madaniy turizm bozorining eng raqobatbardosh va
jozibador manzilgohiga aylantirishga bevosita xizmat qiladi.
FOYDALANGAN ADABYOTLAR VA MANBALAR
I. Kitoblar va monografiyalar:
I.1. Aliyeva M.T. Turizm iqtisodiyoti. Darslik. – T: Moliya, 2004. – B. 34.
I.2. Hasanov H. Sayyoh olimlar. – Toshkent: O zbekiston, 1981. – 160 b.
ʻ
I.3. Mamatqulov M.X., Bektemirov A.B. Xalqaro turizm. – Toshkent, 2009.
I.4. Navro z-Zoda B.N. Turistik manzilgohlar menejmenti. – Buxoro, 2017.
ʻ
I.5. Pardayev M.Q. Turizm infratuzilmasi. – Samarkand, 2015.
I.6. Pugachenkova G.A. O rta Osiyo san ati va me morchiligi tarixi. – Toshkent,
ʻ ʼ ʼ
1987.
I.7. Qosimova D.S. Turizm marketingi. – Toshkent, 2011.
40

I.8. Tuxliyev I.S., Hayitboyev R., Safarov B.Sh., Tursunova G.R. Turizm asoslari
(O quv qo llanma). – Toshkent, 2014.ʻ ʻ
I.9. Usmonov M.Q. Turizm va mehmondo stlik sanoati. – Samarqand, 2012.
ʻ
I.10. Xo jayev A. Buyuk Ipak yo li: shakllanishi va taraqqiyoti. – Toshkent, 2007.
ʻ ʻ
II. Xalqaro va MDH mualliflari:
II.1. Aleksandrova A.Yu. Международный туризм. – Moskva: KnoRus, 2016. –
460 s.
II.2. Cooper C., Fletcher J. Tourism: Principles and Practice. – London: Pearson,
2012.
II.3. Goeldner C.R., Ritchie J.R.B. Tourism: Principles, Practices, Philosophies. –
New Jersey: John Wiley & Sons, 2012.
II.4. Kirshenblatt-Gimblett B. Destination Culture: Tourism, Museums, and
Heritage. – University of California Press, 1998.
II.5. Kvartalnov V.A. Туризм: Учебник. – Moskva: Finansy i statistika, 2002.
II.6. Polo M. The Travels of Marco Polo. (Sayyohlik va etnografiya bo yicha ilmiy
ʻ
nashr).
II.7. Richards G. Cultural Tourism: Global and Local Perspectives. – Rotterdam:
Erasmus University, 2007.
II.8. Timothy D.J. Cultural Heritage and Tourism: An Introduction. – Channel
View Publications, 2011.
II.9. Weaver D., Lawton L. Tourism Management. – Brisbane: Wiley, 2014.
II.10. Zorin I.V., Kvartalnov V.A. Энциклопедия туризма. – Moskva: Finansy i
statistika, 2003.
III. Ilmiy maqolalar va jurnallar:
III.1. Annals of Tourism Research. – Elsevier Science Ltd. (Ilmiy maqolalar
bazasi).
III.2. Journal of Heritage Tourism. – Taylor & Francis Online.
III.3. Journal of Travel Research. – SAGE Journals.
41

III.4. Tourism Management. – Elsevier Science Ltd.
III.5. CyberLeninka (Nauchnaya elektronnaya biblioteka). [Elektron resurs]. URL:
https://cyberleninka.ru
III.6. eLibrary.ru (Nauchnaya elektronnaya biblioteka). [Elektron resurs]. URL:
https://elibrary.ru
IV. Elektron resurslar va rasmiy saytlar:
IV.1. O zbekiston Respublikasining «Turizm to g risida»gi Qonuni. Lex.uz –ʻ ʻ ʼ
O zbekiston qonunchilik bazasi. URL:
ʻ https://lex.uz/docs/4432795
IV.2. O zbekiston Respublikasi Turizm qo mitasi rasmiy sayti. URL:
ʻ ʻ
https://uzbektourism.uz
IV.3. UN Tourism (BMT Butunjahon turizm tashkiloti). URL:
https://www.unwto.org
IV.4. UNESCO World Heritage Centre. URL: https://whc.unesco.org
IV.5. ICOM (International Council of Museums). URL: https://icom.museum
IV.6. Google Scholar (Akademik qidiruv tizimi). URL: https://scholar.google.com
42

Ilovalar
1-ilova. Turizm tushunchasi va uning paydo bo lishi haqida umumiyʻ
ma lumot beradi. Unda turizmning ma nosi, kelib chiqishi va tarixiy
ʼ ʼ
rivojlanish bosqichlari (qadimgi davrdan zamonaviy davrgacha)
ko rsatilgan. Asosan nazariy va tarixiy yondashuv berilgan.
ʻ
43

2-ilova. Turizm tushunchasi bilan birga uning amaliy jihatlari ham
yoritilgan. Unda turizmning aniq ta rifi, kelib chiqishi, rivojlanishʼ
bosqichlari va eng muhimi — turizm turlari (dam olish, madaniy, sport
va boshqalar) keltirilgan. Bu rasm yanada batafsil va tizimli
hisoblanadi.

44

Sotib olish